İçeriğe geç
Khrysippos: Mantık ve Fizik Fragmanları

Khrysippos · Khrysippos: Mantık ve Fizik Fragmanları

Tarif ve Bölme

224Fr. 224 Kaynak: Sextus Empiricus, Matematikçilere Karşı XI 8 vd. Teknik kitap yazarları, tarifin küllî önermeden yalnız diziliş bakımından farklı olduğunu, anlamca ise onunla aynı olduğunu söylerler. Haklı olarak; çünkü "İnsan akıl sahibi, ölümlü bir canlıdır" diyen kişi, "Bir şey insansa, o şey akıl sahibi, ölümlü bir canlıdır" diyenle anlamca aynı, söyleyişçe farklı bir şey söyler. Böyle olduğu şuradan da açıktır: yalnız küllî önerme cüzîleri kapsamakla kalmaz, tarif de tarif edilen şeyin bütün türlerine yayılır; mesela insanın tarifi türce bütün insanlara, atın tarifi bütün atlara. Altına tek bir yanlış örnek girerse ikisi de, hem küllî önerme hem tarif, çürük olur. Nasıl ki bunlar söyleyişçe farklı olup anlamca aynıysa, derler, tam bölme de küllî bir anlam taşıdığından küllî önermeden yalnız dizilişle ayrılır. Çünkü "İnsanların kimi Helen, kimi barbardır" diye bölen kişi, "Bazı varlıklar insansa, onlar ya Helen ya barbardır" diyenle aynı şeyi söyler. Ne Helen ne de barbar olan bir insan bulunursa, bölme zorunlu olarak çürük, küllî önerme de yanlış olur. Bu yüzden "Var olanların kimi iyi, kimi kötü, kimi de bunların arasındadır" sözü de, Khrysippos'a göre, anlamca şu küllî önermedir: "Bazı şeyler varsa, onlar ya iyi ya kötü ya da ilgisizdir (adiaphora)."

224

Sextus adv. math. XI 8. τὸν γὰρ ὅρον φασὶν οἱ τεχνογράφοι ψιλῇ τῇ συντάξει διαφέρειν τοῦ καθολικοῦ, δυνάμει τὸν αὐτὸν ὄντα. καὶ εἰκότως· ὁ γὰρ εἰπὼν ἄνθρωπός ἐστι ζῷον λογικὸν θνητόν τῷ εἰπόντι εἴ τί ἐστιν ἄνθρωπος, ἐκεῖνο ζῷόν ἐστι λογικὸν θνητόν τῇ μὲν δυνάμει τὸ αὐτὸ λέγει, τῇ δὲ φωνῇ διάφορον. καὶ ὅτι τοῦτο, συμφανὲς ἐκ τοῦ μὴ μόνον τὸ καθολικὸν τῶν ἐπὶ μέρους εἶναι περιληπτικόν, ἀλλὰ καὶ τὸν ὅρον ἐπὶ πάντα τὰ εἴδη τοῦ ἀποδιδομένου πράγματος διήκειν, οἶον τὸν μὲν τοῦ ἀνθρώπου ἐπὶ πάντας τοὺς κατ’ εἶδος ἀνθρώπους, τὸν δὲ τοῦ ἵππου ἐπὶ πάντας τοὺς ἵππους. ἑνός τε ὑποταχθέντος ψεύδους ἑκάτερον γίνεται μοχθηρόν, τό τε καθολικὸν καὶ ὁ ὅρος. ἀλλὰ γὰρ ὡς ταῦτα φωναῖς ἐξηλλαγμένα κατὰ δύναμίν ἐστι τὰ αὐτά, ὧδε καὶ ἡ τέλειος, φασί, διαίρεσις, δύναμιν ἔχουσα καθολικήν, συντάξει τοῦ καθολικοῦ διενήνοχεν. ὁ γὰρ τρόπῳ τῷδε διαιρούμενος τῶν ἀνθρώπων οἱ μέν εἰσιν Ἕλληνες οἱ δὲ βάρβαροι ἴσον τι λέγει τῷ εἴ τινές εἰσιν ἄνθρωποι, ἐκεῖνοι ἢ Ἕλληνές εἰσιν ἢ βάρβαροι. ἐὰν γάρ τις ἄνθρωπος εὑρίσκηται μήτε Ἕλλην μήτε βάρβαρος, ἀνάγκη μοχθηρὰν μὲν εἶναι τὴν διαίρεσιν, ψεῦδος δὲ γίνεσθαι τὸ καθολικόν. διόπερ καὶ τὸ οὕτω λεγόμενον τῶν ὄντων τὰ μέν ἐστιν ἀγαθά, τὰ δὲ κακά, τὰ δέ τούτων μεταξύ δυνάμει κατὰ τὸν Χρύσιππον τοιοῦτόν ἐστι καθολικόν εἴ τινά ἐστιν ὄντα, ἐκεῖνα ἤτοι ἀγαθά ἐστιν ἢ κακά ἐστιν ἢ ἀδιάφορα.

225Fr. 225 Kaynak: Simplikios, Aristoteles'in Kategoriler'i Şerhi. Ad, toplu olanı ya da Stoacıların dediği gibi özet hâlindekini, tarif ise ayrıntılı olanı gösterir.

225

Simplicius in Arist. categ. f. 16 B. ed. Bas. καὶ τοῦ μὲν ὀνόμάτος τὸ συνῃρημένον ἤ, ὡς οἱ Στωϊκοί φασι, τὸ κεφαλαιῶδες δηλοῦντος, τοῦ δὲ ὁρισμοῦ τὸ διακεκριμένον etc.

226Fr. 226 Kaynak: Dionysios Thraks Şerhleri (Vatikan), s. 107, 5 Hilgard. Khrysippos, tarifin kendine has olanın verilmesi, yani kendine has olanı veren söz olduğunu söyler. Stoacı Antipatros ise şöyle der: Tarif, zorunlulukla, yani tersine çevrilebilir biçimde söylenen sözdür; çünkü tarifin tersine çevrilebilmesi gerekir.

Diogenes Laertios VII 60: Tarif, Antipatros'un Tarifler Üzerine'nin birinci kitabında dediği gibi, çözümleme yoluyla eksiksiz biçimde söylenen sözdür; ya da Khrysippos'un Tarifler Üzerine'de dediği gibi, kendine has olanın verilmesidir.

226

Scholia Vaticana in Dionys. Thrac. p. 107, 5 Hilgard (Gram. Gr. III). ὁ δὲ Χρύσιππος λέγει ὅτι ὅρος ἐστὶν ἡ τοῦ ἰδίου ἀπόδοσις, τουτέστιν ὁ τὸ ἴδιον ἀποδιδούς. ὁ δὲ Ἀντίπατρος ὁ Στωϊκὸς λέγει· ὅρος ἐστὶ λόγος κατ’ ἀνάγκην ἐκφερόμενος, τουτέστι κατ’ ἀντιστροφήν· καὶ γὰρ ὁ ὅρος ἀντιστρέφειν θέλει. Diog. Laërt. VII 60. ὅρος δέ ἐστιν, ὥς φησιν Ἀντίπατρος ἐν τῷ πρώτῳ περὶ ὅρων λόγος κατ’ ἀνάλυσιν ἀπαρτιζόντως ἐκφερόμενος ἢ ὡς Χρύσιππος ἐν τῷ περὶ ὅρων ἰδίου ἀπόδοσις.

227Fr. 227 Kaynak: Galenos, Tıbbi Tarifler 1 (XIX s. 349 Kühn). Tarif, çözümleme yoluyla eksiksiz biçimde söylenen sözdür. Aynı yerde: Taslak tarif (hypographē), insanı gösterilen şeyin bilgisine ana hatlarıyla götüren sözdür.

227

Galenus defin. medicae 1. Vol. XIX p. 349 K. ὅρος ἐστὶ λόγος κατ’ ἀνάλυσιν ἀπαρτιζόντως ἐκφερόμενος. Ibid. ὑπογραφή ἐστι λόγος τυπωδῶς εἰσάγων εἰς τὴν δηλουμένην τοῦ πράγματος γνῶσιν.

228Fr. 228 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Aristoteles'in Topikler'i Şerhi, s. 42, 20 Wallies. Demek ki [tarifteki "ne idiyse o olmak" ifadesinde] bazılarının sandığı gibi "idi" tek başına yeterli değildir — bunu ilk düşünen Antisthenes, sonra da Stoa'dan gelenlerden bazıları gibi görünüyor —; "olmak"ın eklenmesi yerindedir. Aynı yazar biraz sonra: Tarifin çözümleme yoluyla eksiksiz biçimde söylenen söz olduğunu söyleyenler (çözümlemeden, tarif edilen şeyin özet hâlinde açılıp serilmesini; eksiksizden de ne fazla ne eksik olmasını anlarlar), tarifin kendine has olanın verilmesinden hiçbir farkı olmadığını söylemiş olurlar.

228

Alexander in Aristot. Top. p. 24 Ald. p. 42, 20. οὐκ ἄρα αὔταρκες τὸ ἦν (scil. ἐν τῷ τί ἦν εἶναι), ὥς τινες ἡγοῦνται, ὧν δοκεῖ πρῶτος μὲν Ἀντισθένης εἶναι, εἶτα δὲ καὶ τῶν ἀπὸ τῆς Στοᾶς τινές, ἀλλὰ εὐλόγως τὸ εἶναι πρόσκειται. Idem paulo post: οἱ δὲ λέγοντες ὅρον εἶναι λόγον κατὰ ἀνάλυσιν ἀπαρτιζόντως ἐκφερόμενον (ἀνάλυσιν μὲν λέγοντες τὴν ἐξάπλωσιν τοῦ ὁριστοῦ καὶ κεφαλαιωδῶς, ἀπαρτιζόντως δὲ τὸ μήτε ὑπερβάλλειν μήτε ἐνδεῖν) οὐδὲν ἂν λέγοιεν τὸν ὅρον διαφέρειν τῆς τοῦ ἰδίου ἀποδόσεως etc.

229Fr. 229 Kaynak: Galenos, Nabızların Farkları Üzerine IV 2 (VIII s. 708 Kühn). Yeniden kavram tariflerinden başlayalım; bunların bütün insanların bildiğinden fazla bir şey ifade etmediğini söylemiştik. — Adlandırmalarda usta olanlar bunlara tarif demeye bile değer vermez, taslak tarif ve ana hat derler.

229

Galenus de differentia pulsuum IV 2. Vol. VIII p. 708 K. ἀρξώμεθ’ οὖν αὖθις ἀπὸ τῶν ἐννοηματικῶν ὅρων, οὓς οὐδὲν ἔφαμεν ἑρμηνεύειν πλέον ὧν ἄπαντες ἄνθρωποι γιγνώσκουσιν. —  — οὓς οἱ δεινοὶ περὶ τὰς προσηγορίας οὐδ’ ὅρους ἀξιοῦσιν, ἀλλ’ ὑπογραφάς τε καὶ ὑποτυπώσεις ὀνομάζειν.

230Fr. 230 Kaynak: Galenos, Lykos'a Karşı 3 (XVIII A s. 209 Kühn). Lykos öyle kaba bir argüman kurar ki bütün tekhnē'leri ortadan kaldırdığının farkına varmaz. Çünkü tekhnē'ler, var olan her şeyin farklarını bilmeye dayanır. Platon bunu Philebos'ta, eserin hemen başında çok ayrıntılı anlatmıştır; onun görüşünü Aristoteles, Theophrastos, Khrysippos ve Mnesitheos da sürdürmüştür; tekhnē üzerine yazdığı kitapta aynı şeyi anlatmayan kimse yoktur. [Arnim, Khrysippos'un kıyas öğretisine ait kitapları için Fr. 14'teki eser listesinin "Mantık Alanı: Argümanlar ve Kalıplar Üzerine" kısmına gönderme yapar.]

230

Galenus adv. Lycum 3. Vol. XVIII A. p. 209 K. οὕτως οὖν ἀπαίδευτον ἐρωτᾷ λόγον ὁ Λύκος, ὥστε οὐκ αἰσθάνεται τὰς τέχνας ἁπάσας ἀναιρῶν. ἐν γάρ τοι τῇ γνώσει τῶν διαφορῶν ἑκάστου τῶν ὄντων αἱ τέχναι συνίστανται. καὶ τοῦτο ἐπὶ πλεῖστον μὲν κἀν τῷ Φιλήβῳ διῆλθεν ὁ Πλάτων εὐθὺς ἐν ἀρχῇ τοῦ συγγράμματος· ἐφύλαξε δ’ αὐτοῦ τὴν γνώμην Ἀριστοτέλης καὶ Θεόφραστος, Χρύσιππός τε καὶ Μνησίθεος καὶ οὐδεὶς ὅστις οὐ διῆλθεν ἐν τῷ περὶ τέχνης γράμματι τὸν αὐτὸν λόγον. Quot Chrysippus libros scripserit ad syllogisticam doctrinam pertinentes vid. n. 14 v. Λογικοῦ τόπου πρὸς τοὺς λόγους καὶ τοὺς τρόπους.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…