Khrysippos · Khrysippos: Mantık ve Fizik Fragmanları
İşaret
221Fr. 221 Kaynak: Sextus Empiricus, Matematikçilere Karşı VIII 244 vd. Onların, işaretin bir önerme ve bu yüzden düşünülür bir şey olduğu görüşü hakkında da belki önceden birkaç söz söylemek gerekecek. İşareti ana hatlarıyla tarif ederek, onun sağlam bir şartlı önermede ön bileşen olan ve son bileşeni açığa çıkaran önerme olduğunu söylerler. Sağlam şartlı önermenin daha birçok ölçütü olduğunu, ama bunların hepsinden birinin — birazdan anlatacağımız ölçütün — geçerli olduğunu söylerler. Her şartlı önerme ya doğruyla başlayıp doğruyla biter, ya yanlışla başlayıp yanlışla biter, ya doğrudan yanlışa ya da yanlıştan doğruya gider. Doğruyla başlayıp doğruyla biten önerme şudur: "Tanrılar varsa, evren tanrıların takdiriyle yönetilir." Yanlıştan yanlışa giden: "Yer uçuyorsa, yerin kanatları vardır." Yanlıştan doğruya giden: "Yer uçuyorsa, yer vardır." Doğrudan yanlışa giden ise, söz konusu kişi gezinmeyip yalnız hareket ediyorken söylenen "Bu hareket ediyorsa, bu geziniyor" önermesidir. Şartlı önermenin dört eşleşmesi olduğuna göre, ilk üç biçimde doğru olduğunu, yalnız birinde, doğruyla başlayıp yanlışla bittiğinde yanlış olduğunu söylerler. Durum böyle olunca, derler, işareti bu çürük şartlı önermede değil, sağlam olanda aramak gerekir; çünkü işaretin, sağlam bir şartlı önermede ön bileşen olan önerme olduğu söylendi. Ama sağlam şartlı önerme bir değil üç tane olduğuna göre — doğruyla başlayıp doğruyla biten, yanlıştan yanlışa giden ve yanlıştan doğruya giden —, işaretin bütün sağlam şartlı önermelerde mi, bazılarında mı, yoksa yalnız birinde mi aranacağına bakmak gerekir. İşaret doğru olmalı ve doğru bir şeyi ortaya koymalıysa, ne yanlışla başlayıp yanlışla biten önermede ne de yanlıştan doğruya gidende bulunur. Geriye yalnız doğruyla başlayıp doğruyla biten önermede bulunması kalır; çünkü hem kendisi var olmalı hem de işaret ettiği şey onunla birlikte var olmalıdır. Öyleyse işaretin sağlam bir şartlı önermede ön bileşen olan önerme olduğu söylendiğinde, bunu yalnız doğruyla başlayıp doğruyla biten şartlı önermenin ön bileşeni diye anlamak gerekecektir. — Ama doğruyla başlayıp doğruyla biten sağlam bir şartlı önermede ön bileşen olan her önerme işaret değildir. [Ardından bir örnek gelir.] Demek ki işaretin son bileşeni açığa çıkaran bir tabiatı da olmalıdır. Şu tür şartlı önermelerdeki ön bileşen böyledir: "Bu kadının memelerinde süt varsa, bu kadın gebe kalmıştır" ve "Bu adam bronşlarından balgam tükürdüyse, bu adamın akciğerinde yara vardır." Bu şartlı önerme sağlamdır; doğruyla başlar, doğruyla biter, üstelik birincisi ikincisini açığa çıkarır; çünkü birincisine bakarak ikincisini kavrarız.
Ayrıca, derler, işaret şimdi var olan bir şeyin şimdi var olan işareti olmalıdır. Kimileri aldanarak şimdi var olan bir işaretin geçmiş bir şeyin de işareti olabileceğini düşünür; "Bu adamın yara izi varsa, bu adamın yarası olmuştur" önermesindeki gibi. Yara izi şimdi vardır, çünkü görünür; yaranın olmuş olması ise geçmiştir, çünkü artık yara yoktur. Şimdi var olan bir işaretin gelecek bir şeyin de işareti olabileceğini düşünürler; şu şartlı önermenin içerdiği işaret gibi: "Bu adam kalbinden yaralandıysa, bu adam ölecek." Kalpteki yaranın şimdiden var olduğunu, ölümün ise gelecekte olduğunu söylerler. Böyle söyleyenler, geçmiş ve gelecek şeylerin başka şeyler olduğunu, ama işaretle işaret edilenin bu örneklerde de şimdi var olan bir şeyin şimdi var olan işareti olduğunu bilmezler. Birinci örnekte yara olmuş ve geçmiştir; ama "bu adamın yarası olmuştur" önermesi, olmuş bir şey hakkında söylense de, şimdi vardır. "Bu adam kalbinden yaralandıysa, bu adam ölecek" örneğinde de ölüm gelecektedir; ama "bu adam ölecek" önermesi, gelecek bir şey hakkında söylense de, şimdi vardır; bu yüzden şimdi de doğrudur. Öyleyse işaret bir önermedir; doğruyla başlayıp doğruyla biten sağlam bir şartlı önermede ön bileşendir, son bileşeni açığa çıkarır ve her zaman şimdi var olan bir şeyin şimdi var olan işaretidir. Bunlar, onların kendi teknik öğretilerine göre böylece gösterildikten sonra...
Sextus adv. math. VIII 244. βραχέα δ’ ἴσως δεήσει καὶ περὶ τοῦ ἀρέσκοντος αὐτοῖς προλαβεῖν, καθ’ ὃ ἀξίωμα θέλουσιν εἶναι τὸ σημεῖον, καὶ διὰ τοῦτο νοητόν. ὑπογράφοντες τοίνυν φασὶ σημεῖον εἶναι ἀξίωμα ἐν ὑγιεῖ συνημμένῳ καθηγούμενον, ἐκκαλυπτικὸν τοῦ λήγοντος. κρίσεις δὲ τοῦ ὑγιοῦς συνημμένου πολλὰς μὲν καὶ ἄλλας εἶναί φασιν, μίαν δ’ ἐξ ἁπασῶν ὑπάρχειν — — τὴν ἀποδοθησομένην. πᾶν γὰρ συνημμένον ἤ ἀπὸ ἀληθοῦς ἀρχόμενον εἰς ἀληθὲς λήγει, ἢ ἀπὸ ψεύδους ἀρχόμενον ἐπὶ ψεῦδος λήγει, ἢ ἀπ’ ἀληθοῦς ἐπὶ φεῦδος, ἢ ἀπὸ ψεύδους ἐπ’ ἀληθές. ἀπὸ μὲν οὖν ἀληθοῦς ἀρχόμενον ἐπ’ ἀληθὲς λήγει τὸ ⟨εἰ⟩ εἰσὶ θεοί, προνοίᾳ θεῶν διοικεῖται ὁ κόσμος, ἀπὸ ψεύδους δὲ ἐπὶ ψεῦδος τὸ εἰ πέταται ἡ γῆ, πτέρυγας ἔχει ἡ γῆ, ἀπὸ ψεύδους δὲ ἐπ’ ἀληθὲς τό εἰ πέταται ἡ γῆ, ἔστιν ἡ γῆ, ἀπὸ δὲ ἀληθοῦς ἐπὶ ψεῦδος τὸ εἰ κινεῖται οὗτος, περιπατεῖ οὗτος μὴ περιπατοῦντος μὲν αὐτοῦ, κινουμένου δέ. τεσσάρων οὖν οὐσῶν τοῦ συνημμένου συζυγιῶν, — — κατὰ μὲν τοὺς πρώτους τρεῖς τρόπους φασὶν ἀληθὲς τοῦτο γίνεσθαι - καθ' ἕνα δὲ μόνον γίνεσθαι ψεῦδος, ὅταν ἀπ’ ἀληθοῦς ἀρχόμενον λήγῃ ἐπὶ ψεῦδος. τούτων δὲ οὕτως ἐχόντων ἀναζητητέον, φασί, τὸ σημεῖον οὐκ ἐν τῷ μοχθηρῷ τούτῳ συνημμένῳ ἀλλ’ ἐν τῷ ὑγιεῖ· εἴρηται γὰρ ἀξίωμα τὸ ἐν ὑγιεῖ συνημμένῳ καθηγούμενον. ἀλλ’ ἐπεὶ οὐχ ἓν ἦν ὑγιὲς συνημμένον, τρία δέ, καθάπερ τὸ ἀπ’ ἀληθοῦς ἀρχόμενον καὶ ἐπ’ ἀληθὲς λῆγον καὶ τὸ ἀπὸ ψεύδους ἐπὶ ψεῦδος καὶ τὸ ἀπὸ ψεύδους ἐπ’ ἀληθές, σκεπτέον πότερόν ποτε ἐν πᾶσι ζητητέον τοῖς ὑγιέσι συνημμένοις τὸ σημεῖον ἢ ἐν τισὶν ἢ ἐν τινί. οὐκοῦν εἰ τὸ σημεῖον ἀληθὲς εἶναι δεῖ καὶ ἀληθοῦς παραστατικόν, οὔτε ἐν τῷ ἀπὸ ψεύδους ἀρχομένῳ καὶ ἐπὶ ψεῦδος λήγοντι οὔτε ἐν τῷ ἀπὸ ψεύδους ἐπ’ ἀληθὲς ὑποκείσεται. λείπεται οὖν ⟨ἐν⟩ ἐκείνῳ μόνον αὐτὸ τυγχάνειν τῷ ἀπὸ τοῦ ἀληθοῦς τε ἀρχομένῳ καὶ ἐπ’ ἀληθὲς λήγοντι, ὡς ἂν καὶ αὐτοῦ ὑπάρχοντος καὶ τοῦ σημειωτοῦ συνυπάρχειν ὀφείλοντος αὐτῷ. τοίνυν ὅταν λέγηται τὸ σημεῖον ἀξίωμα εἶναι ἐν ὑγιεῖ συνημμένῳ καθηγούμενον, δεήσει ἐν μόνῳ ἀκούειν αὐτὸ καθηγούμενον συνημμένῳ τῷ ἀπ’ ἀληθοῦς τε ἀρχομένῳ καὶ ἐπ’ ἀληθὲς λήγοντι. - καὶ μὴν οὐκ εἴτι ἡγεῖται ἀξίωμα ἐν ὑγιεῖ συνημμένῳ ἀπ’ ἀληθοῦς τε ἀρχομένῳ καὶ ἐπ’ ἀληθὲς λήγοντι, τοῦτό ἐστι σημεῖον· (sequitur exemplum) δεῖ ἄρα τὸ σημεῖον — — καὶ ἐκκαλυπτικὴν ἔχειν φύσιν τοῦ λήγοντος, οἷόν ἐστι τὸ ἐν τοῖς τοιούτοις συνημμένοις εἰ γάλα ἔχει ἐν μαστοῖς ἥδε, κεκύηκεν ἥδε καὶ εἰ βρογχεῖον ἔπτυκεν οὗτος, ἕλκος ἔχει ἐν πνεύμονι οὗτος. τουτὶ γὰρ τὸ συνημμένον ὑγιές ἐστιν, ἀρχόμενον μὲν ἀπ’ ἀληθοῦς — — λῆγον δ’ ἐπ’ ἀληθές — — μετὰ τοῦ ἐκκαλυπτικὸν εἶναι τὸ πρῶτον τοῦ δευτέρου· ἐκείνῳ γὰρ προσβάλλοντες κατάληψιν τούτου ποιούμεθα. Ἔτι, φασί, τὸ σημεῖον παρὸν παρόντος εἶναι δεῖ σημεῖον. ἔνιοι γὰρ ἐξαπατώμενοι καὶ παρὸν παρῳχημένου θέλουσιν εἶναι σημεῖον, ὡς ἐπὶ τοῦ εἰ οὐλὴν ἔχει οὗτος, ἕλκος ἔσχηκεν οὗτος. εἰ μὲν γάρ οὐλὴν ἔχει, παρόν ἐστι, φαίνεται γάρ, τὸ δὲ ἕλκος ἐσχηκέναι παρῳχημένον, οὐκέτι γάρ ἐστιν ἕλκος· καὶ παρὸν μέλλοντος, ὡς τὸ περιεχόμενον τῷ τοιούτῳ συνημμένῳ εἰ καρδίαν τέτρωται οὗτος, ἀποθανεῖται οὗτος. τὸ μὲν γὰρ τραῦμα τῆς καρδίας εἶναί φασιν ἤδη, τὸν δὲ θάνατον μέλλειν· ἀγνοοῦσι δὴ οἱ τὰ τοιαῦτα λέγοντες ὅτι ἄλλ’ ἐστι τὰ παρῳχημένα καὶ τὰ μέλλοντα, τὸ μέντοι σημεῖον καὶ τὸ σημειωτὸν κἀν τούτοις παρὸν παρόντος ἐστίν. ἔν τε γὰρ τῷ προτέρῳ - τὸ μὲν ἕλκος γέγονεν ἤδη καὶ παρῴχηκεν, τὸ δὲ ἕλκος ἐσχηκέναι τοῦτον ἀξίωμα καθεστηκὸς ἐνέστηκεν, περὶ γεγονότος τινὸς λεγόμενον· ἔν τε τῷ εἰ καρδίαν τέτρωται οὗτος, ἀποθανεῖται οὗτος, ὁ μὲν θάνατος μέλλει, τὸ δὲ ἀποθανεῖσθαι τοῦτον ἀξίωμα ἐνέστηκεν, περὶ μέλλοντος λεγόμενον, παρὸ καὶ νῦν ἐστιν ἀληθές. ὥστε καὶ ἀξίωμά ἐστι τὸ σημεῖον, καὶ ἐν ὑγιεῖ συνημμένῳ καθηγεῖται, τῷ ἀρχομένῳ ἀπὸ ἀληθοῦς καὶ λήγοντι ἐπ’ ἀληθές, ἐκκαλυπτικόν τέ ἐστι τοῦ λήγοντος, καὶ διὰ παντὸς παρὸν παρόντος ἐστί σημεῖον. Τούτων δ’ ὑποδεδειγμένων κατὰ τὰς αὐτῶν ἐκείνων τεχνολογίας etc.
222Fr. 222 Kaynak: Sextus Empiricus, Matematikçilere Karşı VIII 177. Kimileri işaretin hissedilir, kimileri düşünülür olduğunu kabul eder. Epikuros ve okulunun önderleri işaretin hissedilir olduğunu, Stoa'dan gelenler ise düşünülür olduğunu söylediler.
Sextus adv. math. VIII 177. τῶν μὲν αἰσθητὸν ὑπολαμβανόντων τοῦτο (scil. τὸ σημεῖον) εἶναι, τῶν δὲ νοητόν. Ἐπίκουρος μὲν γὰρ καὶ οἱ προεστῶτες αὐτοῦ τῆς αἱρέσεως ἔλεξαν αἰσθητὸν εἶναι τὸ σημεῖον, οἱ δὲ ἀπὸ τῆς Στοᾶς νοητόν.
223Fr. 223 Kaynak: Sextus Empiricus, Matematikçilere Karşı VIII 275 vd. Dogmacılar [kuşkucuların hiçbir işaretin var olmadığını ispatlamak için] öne sürdükleri bu argümanların hiçbirine cevap veremezler; ama karşı görüşü kurarak şöyle derler: İnsan akılsız hayvanlardan dışa vurulan logosla ayrılmaz (kargalar, papağanlar ve saksağanlar da boğumlu sesler çıkarır), içte duran logosla ayrılır; yalnız basit tasavvurla da ayrılmaz (onlar da tasavvurlar edinir), bir şeyden ötekine geçen ve şeyleri birleştiren tasavvurla ayrılır. Bu yüzden insan, bir şeyin bir şeyden çıktığı kavramına sahip olduğundan, bu çıkış ilişkisi sayesinde hemen işaret kavramını da edinir; çünkü işaretin kendisi de "Bu varsa, şu vardır" biçimindedir. Demek ki işaretin var olması, insanın tabiatından ve yapısından çıkar. — İspatın cinsçe bir işaret olduğu da kabul edilmiştir; çünkü ispat sonucu gösterir ve öncüllerinin birleşmesi sonucun var olduğunun işareti olacaktır. Mesela şu argümanda: "Hareket varsa, boşluk vardır; hareket vardır; demek ki boşluk vardır." Öncüllerden birleştirilmiş "Hareket varsa boşluk vardır ve hareket vardır" bağlaçlı önermesi aynı zamanda "Boşluk vardır" sonucunun işaretidir. Öyleyse, derler, aporia'ya düşürmeyi iş edinenlerin işarete karşı getirdikleri argümanlar ya ispat edicidir ya değildir. İspat edici değillerse güvenilmezdirler; ispat edici olsalardı bile onlara zor inanılırdı. İspat ediciyseler, bir işaretin var olduğu açıktır; çünkü ispat cinsçe bir işaretti. — Ayrıca hiçbir şey hiçbir şeyin işareti değilse, işarete karşı söylenen sözler ya bir şey anlatır ya hiçbir şey anlatmaz. Hiçbir şey anlatmıyorlarsa işaretin varlığını da ortadan kaldıramazlar; çünkü hiçbir şey anlatmayan sözlere, hiçbir işaretin olmadığı konusunda nasıl inanılabilir? Bir şey anlatıyorlarsa, kuşkucular boşuna uğraşmaktadır: işareti sözde dışarı atar, işte ise kullanırlar. — Bir de tekhnē'nin kendine has bir bilgi konusu yoksa, tekhnē'nin tekhnē'den yoksunluktan hiçbir farkı kalmaz. Kendine has bir bilgi konusu varsa, bu ya apaçıktır ya gizlidir. Apaçık olamaz; çünkü apaçık şeyler herkese aynı biçimde, öğretilmeden görünür. Gizliyse, bir işaret aracılığıyla görülecektir. Bir işaret aracılığıyla görülen bir şey varsa, bir işaret de olacaktır. Bazıları argümanı şöyle de kurar: "Bir işaret varsa, işaret vardır; işaret yoksa, işaret vardır. Ya hiçbir işaret yoktur ya vardır; demek ki vardır." [Arnim, devamını (§ 281–284) aktarmaya gerek görmez.]
Sextus adv. math. VIII 275. οἱ δὲ δογματικοὶ πρὸς ἕκαστον μὲν τῶν οὕτως ἐπικεχειρημένων (argumenta scil. quibus sceptici probabant nullum esse σημεῖον) πεφίμωνται, τοὐναντίον δὲ κατασκευάζοντές φασιν ὅτι ἄνθρωπος οὐχὶ τῷ προφορικῷ λόγῳ διαφέρει τῶν ἀλόγων ζῴων (καὶ γὰρ κόρακες καὶ ψιττακοὶ καὶ κίτται ἐνάρθρους προφέρονται φωνάς) ἀλλὰ τῷ ἐνδιαθέτῳ, οὐδὲ τῇ ἁπλῇ μόνον φαντασίᾳ (ἐφαντασιοῦτο γὰρ κἀκεῖνα) ἀλλὰ τῇ μεταβατικῇ καὶ συνθετικῇ. διόπερ ἀκολουθίας ἔννοιαν ἔχων εὐθὺς καὶ σημείου νόησιν λαμβάνει διὰ τὴν ἀκολουθίαν· καὶ γὰρ αὐτὸ τὸ σημεῖόν ἐστι τοιοῦτον εἰ τόδε, τόδε. ἕπεται ἄρα τῇ φύσει καὶ κατασκευῇ τἀνθρώπου τὸ καὶ σημεῖον ὑπάρχειν. - συνωμολόγηταί τε ἡ ἀπόδειξις τῷ γένει σημεῖον εἶναι. δηλωτικὴ γάρ ἐστι τοῦ συμπεράσματος, καὶ ἔσται ἡ διὰ τῶν λημμάτων αὐτῆς συμπλοκὴ σημεῖον τοῦ ὑπάρχειν τὸ συμπέρασμα. οἷον ἐπὶ τῆς τοιαύτης εἰ ἔστι κίνησις, ἔστι κενόν· ἔστι δὲ κίνησις· ἔστιν ἄρα κενόν τὸ τοιοῦτον συμπεπλεγμένον εἰ ἔστι κίνησις, ἔστι κενόν ⟨καὶ ἔστι κίνησις⟩, διὰ τῶν λημμάτων συμπεπλεγμένον, εὐθὺς καὶ σημεῖόν ἐστι τοῦ συμπεράσματος τοῦ ἔστι κενόν. ἤτοι οὖν ἀποδεικτικοί εἰσι λόγοι, φασίν, οἱ κατὰ τοῦ σημείου κομισθέντες ὑπὸ τῶν ἀπορητικῶν ἢ οὐκ ἀποδεικτικοί. καὶ εἰ μὲν οὔκ εἰσιν ἀποδεικτικοί, ἄπιστοι καθεστᾶσιν, ὅπου γε καὶ ἀποδεικτικοὶ τυγχάνοντες μόλις ἂν ἐπιστεύθησαν· εἰ δὲ ἀποδεικτικοί, δῆλον ὅτι ἔστι τι σημεῖον· ἡ γὰρ ἀπόδειξις σημεῖον ἦν κατὰ τὸ γένος. - εἴπερ δὲ οὐδὲν οὐδενός ἐστι σημεῖον, ἤτοι σημαίνουσί τι αἱ κατὰ τοῦ σημείου ἐκφερόμεναι φωναὶ ἢ οὐδὲν σημαίνουσιν. καὶ εἰ μὲν οὐδὲν, οὐδὲ τὴν τοῦ σημείου ὕπαρξιν ἀνελοῦσιν· πῶς γὰρ οἷόν τε τὰς μηδὲν σημαινούσας πιστεύεσθαι περὶ τοῦ μηδὲν εἶναι σημεῖον; εἰ δὲ σημαίνουσι, μάταιοι καθεστᾶσιν οἱ ἀπὸ τῆς σκέψεως, λόγῳ μὲν ἐκβάλλοντες τὸ σημεῖον, ἔργῳ δὲ τοῦτο παραλαμβάνοντες. - καὶ μὴν εἰ μηδέν ἐστι θεώρημα τέχνης ἴδιον, οὐ διοίσει τῆς ἀτεχνίας ἡ τέχνη· εἰ δ’ ἔστι θεώρημα τέχνης ἴδιον, ἤτοι φαινόμενόν ἐστιν ἢ ἄδηλον· ἀλλὰ φαινόμενον μὲν οὐκ ἂν εἴη· τὰ γὰρ φαινόμενα πᾶσιν ὁμοίως καὶ ἀδιδάκτως φαίνεται. εἰ δὲ ἄδηλον τυγχάνει, διὰ σημείου θεωρηθήσεται. εἰ δὲ ἔστι τι διὰ σημείου θεωρούμενον, ἔσται τι καὶ σημεῖον. Τινὲς δὲ καὶ οὕτω συνερωτῶσιν εἰ ἔστι τι σημεῖον, ἔστι σημεῖον· εἰ μὴ ἔστι σημεῖον, ἔστι σημεῖον. ἤτοι δ’ οὐδέν ἐστι σημεῖον ἢ ἔστιν· ἔστιν ἄρα. (cetera § 281-284 non opus est exscribere).