İçeriğe geç
Khrysippos: Mantık ve Fizik Fragmanları

Khrysippos · Khrysippos: Mantık ve Fizik Fragmanları

Önermeler ve Öbür Tam Söylenebilenler

186Fr. 186 Kaynak: Magnesiali Diokles, Diogenes Laertios'un aktarımıyla, VII 66–68. Önerme, soru, bilgi sorusu, emir, yemin, beddua, varsayım, seslenme ve önermeye benzeyen şey birbirinden farklıdır. Önerme, söylerken bir şey bildirdiğimiz şeydir; ya doğrudur ya yanlış. Soru, önerme gibi kendi başına tam, ama cevap isteyen bir şeydir: "Gündüz mü?" gibi; bu ne doğrudur ne yanlış. Dolayısıyla "Gündüzdür" bir önerme, "Gündüz mü?" ise bir sorudur. Bilgi sorusu, soruda olduğu gibi işaretle "evet" diye cevap verilemeyen, "Şurada oturuyor" gibi bir şey söylemeyi gerektiren şeydir. Emir, söylerken emrettiğimiz şeydir: "Sen İnakhos'un akıntılarına doğru yürü!" gibi. Yemin … Seslenme, biri söylediğinde seslenmiş olacağı şeydir: "Ey şanlı Atreusoğlu, insanların efendisi Agamemnon!" gibi. Önermeye benzeyen şey, önerme biçiminde söylendiği hâlde bir parçanın fazlalığı ya da bir duygu yüzünden önermeler cinsinin dışına düşendir: "Ne güzel şu Parthenon!" ya da "Priamosoğullarına ne de benziyor bu sığırtmaç!" gibi. Önermeden farklı, kuşku bildiren bir şey de vardır; biri onu söylerse kuşkuya düşmüş olur: "Acı ile hayat akraba mı acaba?" (Menandros). Sorular, bilgi soruları ve bunlara benzeyenler ne doğrudur ne yanlış; önermeler ise ya doğrudur ya yanlış.

186

Diocles Magnes apud Diog. Laërt. VII 66. διαφέρει δὲ ἀξίωμα καὶ ἐρώτημα καὶ πύσμα ⟨καὶ⟩ προστακτικὸν καὶ ὁρκικὸν καὶ ἀρατικὸν καὶ ὑποθετικὸν καὶ προσαγορευτικὸν καὶ πρᾶγμα ὅμοιον ἀξιώματι. ἀξίωμα μὲν γάρ ἐστιν ὃ λέγοντες ἀποφαινόμεθα, ὅπερ ἢ ἀληθές ἐστιν ἢ ψεῦδος. ἐρώτημα δέ ἐστι πρᾶγμα αὐτοτελὲς μέν, ὡς καὶ τὸ ἀξίωμα, αἰτητικὸν δὲ ἀποκρίσεως, οἷον ἇρά γε ἡμέρα ἐστί; τοῦτο δὲ οὔτε ἀληθές ἐστιν οὔτε ψεῦδος· ὥστε τὸ μὲν ἡμέρα ἐστίν ἀξίωμά ἐστι, τὸ δὲ ἆρά γε ἡμέρα ἐστίν; ἐρώτημα. πύσμα δέ ἐστι πρᾶγμα πρὸς ὃ συμβολικῶς οὐκ ἔστιν ἀποκρίνεσθαι, ὡς ἐπὶ τοῦ ἐρωτήματος, ναί, ἀλλὰ ⟨δεῖ⟩ εἰπεῖν οἰκεῖ ἐν τῷδε τῷ τόπῳ. προστακτικὸν δέ ἐστι πρᾶγμα, ὃ λέγοντες προστάσσομεν, οἷον· (fr. trag. adesp. 144 N) σὺ μὲν βάδιζε τὰς ἐπ' Ἰνάχου ῥοάς. ὁρκικὸν **** ⟨προσαγορευτικὸν⟩ δέ ἐστι πρᾶγμα, ὃ εἰ λέγοι τις, προσαγορεύοι ἄν, οἷον Ἀτρείδη κύδιστε, ἄναξ ἀνδρῶν Ἀγαμέμνον. ὅμοιον δέ ἐστιν ἀξιώματι, ὃ τὴν ἐκφορὰν ἔχον ἀξιωματικὴν παρά τινος μορίου πλεονασμὸν ἢ πάθος ἔξω πίπτει τοῦ γένους τῶν ἀξιωμάτων, οἷον· καλός γ’ ὁ παρθενών. ὡς Πριαμίδησιν ἐμφερὴς ὁ βουκόλος (frg. trag. adesp. 109) ἔστι δὲ καὶ ἐπαπορητικόν τι πρᾶγμα διενηνοχὸς ἀξιώματος, ὃ εἰ λέγοι τις, ἀποροίη ἂν· (Menandri fr. 281, 9 Kock) ἆρ’ ἔστι συγγενές τι λύπη καὶ βίος; οὔτε δὲ ἀληθῆ ἐστιν οὔτε ψευδῆ τὰ ἐρωτήματα καὶ τὰ πύσματα καὶ τὰ τούτοις παραπλήσια, τῶν ἀξιωμάτων ἢ ἀληθῶν ἢ ψευδῶν ὄντων.

187Fr. 187 Kaynak: Sextos Empeirikos, Matematikçilere Karşı VIII 70–74. Stoacılar genel olarak doğrunun ve yanlışın söylenebilende bulunduğunu kabul ediyorlardı. Söylenebilenin, logos sahibi bir tasavvura uygun olarak var olan şey olduğunu söylerler; logos sahibi tasavvur da, tasavvur edilen şeyi logosla ortaya koymanın mümkün olduğu tasavvurdur. Söylenebilenlerin bir kısmına eksik, bir kısmına kendi başına tam derler. Eksikleri şimdilik bırakalım; kendi başına tam olanların ise birçok türü olduğunu söylerler. Bir kısmına emir derler; bunlar emrederken söylediğimiz şeylerdir: "Buraya gel, sevgili gelin" gibi. Bir kısmı bildirim cümleleridir, bir şey bildirirken söylediklerimizdir: "Dion geziniyor" gibi. Bir kısmı bilgi sorularıdır, bir şey sorarken söylediklerimizdir: "Dion nerede oturuyor?" gibi. Onlarda bir kısmına beddua da denir; bunlar beddua ederken söylediklerimizdir: "Onların beyni de bu şarap gibi yere aksın!" (İlyada III 300). Bir kısmına dua denir; bunlar dua ederken söylediklerimizdir: "Ey İda'dan hükmeden Zeus baba, en şanlı, en büyük, Aias'a zafer ver, parlak bir şan kazanmasını nasip et!" (İlyada VII 202). Kendi başına tam olanlardan bir kısmına da önerme derler; bunları söylerken ya doğru ya yanlış söyleriz. Bazı şeyler de önermeden fazlasıdır: "Priamosoğullarına benziyor sığırtmaç" bir önermedir, çünkü bunu söylerken ya doğru ya yanlış söyleriz; ama "Priamosoğullarına ne de benziyor sığırtmaç!" önermeden fazla bir şeydir ve önerme değildir. Söylenebilenler arasında azımsanmayacak farklar bulunduğundan, derler, bir şeyin doğru ya da yanlış olması için önce bir söylenebilen, sonra kendi başına tam, sonra da herhangi bir şey değil, bir önerme olması gerekir; çünkü, dediğim gibi, ancak bunu söylerken ya doğru ya yanlış söyleriz.

187

Sextus adv. math. VIII 70. αὐτίκα γὰρ - ἠξίουν οἱ Στωϊκοὶ κοινῶς ἐν λεκτῷ τὸ ἀληθὲς εἶναι καὶ τὸ ψεῦδος. λεκτὸν δὲ ὑπάρχειν φασὶ τὸ κατὰ λογικὴν φαντασίαν ὑφιστάμενον· λογικὴν δὲ εἶναι φαντασίαν καθ’ ἣν τὸ φαντασθὲν ἔστι λόγῳ παραστῆσαι. τῶν δὲ λεκτῶν τὰ μὲν ἐλλιπῆ καλοῦσι τὰ δὲ αὐτοτελῆ. ὧν τὰ μὲν ἐλλιπῆ παρείσθω νῦν, τῶν δὲ αὐτοτελῶν πλείους εἶναί φασι ⟨διαφοράς⟩. καὶ γὰρ προστακτικὰ καλοῦσί τινα, ἅπερ προστάσσοντες λέγομεν, οἷον δεῦρ’ ἴθι νύμφα φίλη (Il. Γ 30) καὶ ἀποφαντικά, ἅπερ ἀποφαινόμενοί φαμεν, οἷον ὁ Δίων περιπατεῖ, καὶ πύσματα, ἅπερ λέγοντες πυνθανόμεθα, οἷον ποῦ οἰκεῖ Δίων; ὀνομάζεται δέ τινα παρ’ αὐτοῖς καὶ ἀρατικά, ἅπερ λέγοντες ἀρώμεθα ὧδέ σφ’ ἐγκέφαλος χαμάδις ῥέοι ὡς ὅδε οἶνος (Il. Γ 300) καὶ εὐκτικά, ἅπερ λέγοντες εὐχόμεθα Ζεῦ πάτερ, Ἴδηθεν μεδέων, κύδιστε μέγιστε, δὸς νίκην Αἴαντι καὶ ἀγλαὸν εὖχος ἀρέσθαι (Il. H 202). προσαγορεύουσι δέ τινα τῶν αὐτοτελῶν καὶ ἀξιώματα, ἅπερ λέγοντες ἢ ἀληθεύομεν ἢ ψευδόμεθα. ἔστι δέ τινα καὶ πλείονα ἢ ἀξιώματα, οἷον τὸ μὲν τοιοῦτο Πριαμίδῃσιν ἐμφερὴς ὁ βουκόλος ἀξίωμά ἐστιν· ἢ γὰρ ἀληθεύομεν λέγοντες αὐτὸ ἢ ψευδόμεθα· τὸ δὲ οὕτως ἔχον ὡς Πριαμίδῃσιν ἐμφερὴς ὁ βουκόλος πλέον τι ἀξιώματός ἐστι καὶ οὐκ ἀξίωμα. πλὴν ἱκανῆς οὔσης ἐν τοῖς λεκτοῖς διαφορᾶς, ἵνα τι, φασίν, ἀληθὲς ᾖ ἢ ψεῦδος, δεῖ αὐτὸ πρὸ παντὸς λεκτὸν εἶναι, εἶτα καὶ αὐτοτελές, καὶ οὐ κοινῶς ὁποῖον δήποτε οὖν ἀλλ’ ἀξίωμα· μόνον γὰρ τοῦτο, ὡς προεῖπον, λέγοντες ἤτοι ἀληθεύομεν ἢ ψευδόμεθα.

188Fr. 188 Kaynak: Ammonios, Aristoteles'in Önermeler Üzerine'si Şerhi, s. 2, 26 Busse. Stoacılar bildirme cümlesine önerme (aksiōma), dilek cümlesine dua (aratikon), çağırma cümlesine seslenme derler; bunlara, açıkça sayılanlardan birine bağlanabilecek beş söz türü daha eklerler. Biri yemindir: "Toprak tanık olsun!" gibi; biri ortaya koymadır: "Bu bir doğru çizgi olsun" gibi; biri varsayımdır: "Yerin güneş küresinin merkezi olduğu varsayılsın" gibi; biri de önermeye benzeyendir: "Talih hayatları nasıl da süsler!" (Menandros) gibi. Bunların hepsi yanlışlığı ve doğruluğu kabul ettikleri için bildirme cümlesine bağlanabilir. … Bunlara beşinci olarak kuşku bildireni de eklerler: "Daos geldi; acaba ne haber getiriyor?" Bu açıkça soruyla aynıdır, yalnız sorunun sebebini önüne koyar.

188

Ammonius in Aristot. de interpret. p. 2, 26 Busse. καλοῦσι δὲ οἱ Στωϊκοὶ τὸν μὲν ἀποφαντικὸν λόγον ἀξίωμα, τὸν δὲ εὐκτικὸν ἀρατικόν, τὸν δὲ κλητικὸν προσαγορευτικόν, προστιθέντες τούτοις ἕτερα πέντε λόγων εἴδη σαφῶς ὑπό τινα τῶν ἀπηριθμημένων ἀναφερόμενα· λέγουσι γὰρ τὸ μέν τι εἶναι ὀμοτικὸν οἷον· ἴστω νῦν τόδε γαῖα, τὸ δὲ ἐκθετικὸν οἷον ἔστω εὐθεῖα γραμμὴ ἥδε, τὸ δὲ ὑποθετικὸν οἷον ὑποκείσθω τὴν γῆν κέντρον εἶναι τῆς τοῦ ἡλίου σφαίρας τὸ δὲ ὅμοιον ἀξιώματι οἷον ὡς ὡραΐζεται ἡ τύχη εἰς τοὺς βίους (Menander fr. 855) ἅπερ ἅπαντα δεκτικὰ ὄντα ψεύδους τε καὶ ἀληθείας ὑπάγοιντο ἂν τῷ ἀποφαντικῷ. —  — πέμπτον δέ τι πρὸς τούτοις εἶναί φασι τὸ ἐπαπορητικὸν οἷον· Δᾶος πάρεστι· τί ποτ’ ἐπαγγελῶν ἄρα; ὅπερ ἐναργῶς ταὐτὸν ὂν τυγχάνει τῷ ἐρωτηματικῷ, πλὴν ὅτι προτίθησι τὴν πρόφασιν τῆς ἐρωτήσεως.

189Fr. 189 Kaynak: Ammonios, Aristoteles'in Birinci Analitikler'i Şerhi, s. 2, 3 Wallies. Dolayısıyla orada her türlü sözü ele almaz; ne dilek ne emir cümlesini, ne de Peripatetiklere göre beş, Stoacılara göre on söz türünden bildirme cümlesi dışındaki herhangi birini.

189

Ammonius in Aristot. Analyt. pr. p. 2, 3 Wal. ὥστε οὐ περὶ παντὸς λόγου ἐκεῖ διαλαμβάνει, οὔτε περὶ τοῦ εὐκτικοῦ οὔτε περὶ τοῦ προστακτικοῦ οὔτε ἄλλου τινὸς ἤτοι τῶν πέντε κατὰ τοὺς Περιπατητικοὺς ἢ τῶν δέκα κατὰ τοὺς Στωϊκοὺς πλὴν τοῦ ἀποφαντικοῦ. Cf. p. 26, 31.

190Fr. 190 Kaynak: Hesiodos'un Theogonia'sı Şerhleri, 463. dize. Soruya cevap işaretle, bilgi sorusuna ise uzun bir anlatımla verilir.

190

Scholia Hesiod. Theog. v. 463. τῷ ἐρωτήματι συμβολικῶς ἕπεται ἡ ἀπόκρισις, τῷ πύσματι δὲ διεξοδικῶς.

191Fr. 191 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Aristoteles'in Topikler'i Şerhi, s. 539, 17 Wallies. Çünkü orada [Topikler'in I. kitabında] konunun ne olduğunu araştıran soruların diyalektik sorular olmadığını söylemiştir; sonrakiler bunlara "bilgi sorusu" (pysma) demeyi âdet edinmiştir.

191

Alexander in Aristot. Topica p. 539, 17. καὶ γὰρ ἐν ἐκείνῳ εἶπε (scil. Aristoteles in Top. lib. I) μὴ εἶναι διαλεκτικὰς ἐρωτήσεις τὰς τί ἐστι τὸ προκείμενον ἐξεταζούσας, ἃ πύσματα ἔθος λέγειν τοῖς νεωτέροις.

192Fr. 192 Kaynak: Simplikios, Aristoteles'in Kategoriler'i Şerhi. Bunlardan başka, derler, bu güçlükler, önermeyi "doğru ya da yanlış olan" diye sınırlayan önerme tarifinin açıklamalarında çoktan çözülmüştür. Çünkü yemin cümlesi doğru ya da yanlış olamaz; yeminlerde ancak yemine sadık kalmak ya da yalan yere yemin etmek söz konusudur; biri doğru ya da yanlış şeyler üzerine yemin etse bile, yeminde doğru ya da yanlış söylemek mümkün değildir. Hayret bildiren cümle de önermeden hayret bakımından, kınama bildiren cümle de kınanacak şey bakımından fazla olduğu için ne doğrudur ne yanlış; doğru ya da yanlış olanlara benzer. Bu çözümler de Stoacıların titizliğinden gelsin. [Arnim'in eklediği eser listesi: Khrysippos, Önermeler Üzerine 1; Yüklemli Önermeler Üzerine, Athenodoros'a, 1; Belirsiz Önermeler Üzerine, Dion'a, 3; Belirsiz Önermelerin Farkı Üzerine 4; Mümkün Olanlar Üzerine, Kleitos'a, 4; Özneye Göre Belirlenmiş Söyleyişler Üzerine 1.]

192

Simplicius in Aristot. categ. f. 103 A. ed. Bas. χωρὶς δὲ τούτων, φασί, πάλαι λέλυται ταῦτα ἐν ταῖς ἐξηγήσεσι τοῦ ὅρου τοῦ ἀξιώματος τοῦ ἀφοριζομένου τὸ ἀξίωμα ὅ ἐστιν ἀληθὲς ἢ ψεῦδος· οὐ γὰρ τὸ ὀμοτικὸν οἷόν τε ἀληθὲς εἶναι ἢ ψευδές, ἀλλ’ εὐορκεῖν μὲν ἢ ἐπιορκεῖν ἐν τοῖς ὅρκοις εἰκός· ἀληθεύειν δὲ ἢ ψεύδεσθαι ἐν αὐτοῖς οὐχ οἷόν τε, κἂν περὶ ἀληθῶν ὀμόσῃ τις ἢ ψευδῶν. καὶ τὸ θαυμαστικὸν δὲ πλεονάζον τῷ θαύματι παρὰ τὸ ἀξίωμα καὶ τὸ ψεκτικὸν τῷ μωμίμῳ (sic!) οὔτε ἀληθές ἐστιν οὔτε ψευδές, ἀλλὰ ὅμοια ἀληθέσιν ἢ ψευδέσιν· ἀλλ’ αὗται μὲν ἀπὸ τῆς Στωϊκῆς ἀκριβείας ἔστωσαν αἱ λύσεις. Ex Chrysippi libris ad hanc paragraphum pertinent: περὶ ἀξιωμάτων αʹ περὶ τῶν καταγορευτικῶν πρὸς Ἀθηνόδωρον αʹ περὶ τῶν ἀορίστων ἀξιωμάτων πρὸς Δίωνα γʹ περὶ τῆς διαφορᾶς τῶν ἀορίστων δʹ περὶ δυνατῶν πρὸς Κλεῖτον δʹ περὶ τῶν κατὰ τὸ ὑποκείμενον ὡρισμένων ἐκφορῶν αʹ.

193Fr. 193 Kaynak: Magnesiali Diokles, Diogenes Laertios'un aktarımıyla, VII 65. Önerme, doğru ya da yanlış olandır; ya da Khrysippos'un Diyalektik Tarifler'de dediği gibi, kendi başına bakıldığında olumsuzlanabilen ya da olumlanabilen, kendi başına tam bir şeydir: "Gündüzdür", "Dion geziniyor" gibi. Önerme (aksiōma) adını, "kabul edilmek" (aksiūsthai) ya da reddedilmekten almıştır. Çünkü "Gündüzdür" diyen kişi, gündüz olduğunu kabul ediyor görünür. Gündüzse söz konusu önerme doğru olur, değilse yanlış.

193

Diocles Magnes apud Diog. Laërt. VII 65. ἀξίωμα δέ ἐστιν ὅ ἐστιν ἀληθὲς ἢ ψεῦδος· ἢ πρᾶγμα αὐτοτὲς ἀποφαντὸν ὅσον ἐφ’ ἑαυτῷ ὡς ὁ Χρύσιππός φησιν ἐν τοῖς διαλεκτικοῖς ὅροις ἀξίωμά ἐστι τὸ ἀποφαντὸν ἢ καταφαντὸν ὅσον ἐφ’ ἑαυτῷ οἱον 'ἡμέρα ἐστί’ 'Δἱων περιπατεῖʼ· ῶνόμασται δὲ τὸ ἀξιωμα ἀπὸ τοῦ ἀξιοῦσθαι ἢ ἀθετεῖσθαι. ὁ γὰρ λέγων ἡμέρα ἐστῖν ἀξιοῦν δοκεῖ τὸ ἡμέραν εἶναι. οὔσης μὲν οὖν ἡμέρασ ἀληθὲς γίνεται τὸ προκείμενον ἀξίωμα, μὴ οὔσης δὲ φεῦδος.

194Fr. 194 Kaynak: Aulus Gellius, Attika Geceleri XVI 8. [Latince bağlamda Gellius, diyalektik giriş kitaplarından öğrendiği önerme tarifini Yunanca olarak aktarır:] Kendi başına bakıldığında bildirilebilen, kendi başına tam bir söylenebilen.

194

Gellius Noct. Att. XVI 8, 1. Cum in disciplinas dialecticas induci atque imbui vellemus, necessus fuit adire atque cognoscere quas vocant dialectici εἰσαγωγάς. Tum quia in primo περὶ ἀξιωμάτων discendum. —  — 4. redimus igitur necessario ad graecos libros. Ex quibus accepimus ἀξίωμα esse his verbis: λεκτὸν αὐτοτελὲς ἀπόφαντον ὅσον ἐφ’ αὑτῷ. —  — 8. et omnino quicquid ita dicitur plena atque perfecta verborum sententia, ut id necesse sit aut verum aut falsum esse, id a dialecticis ἀξίωμα appellatum est. —  —

195Fr. 195 Kaynak: Sextus Empiricus, Matematikçilere Karşı VIII 10. Stoa'dan gelenler hem hissedilenlerden hem de düşünülenlerden bazılarının doğru olduğunu söylerler; ama hissedilenler doğrudan doğruya değil, onlara eşlik eden düşünülenlere gönderme yoluyla doğrudur. Çünkü onlara göre doğru, var olan ve bir şeyle çelişendir; yanlış ise var olmayan ve bir şeyle çelişendir. Bu da cisimsiz bir önerme olduğundan düşünülür bir şeydir.

195

Sextus adv. math. VIII 10. οἱ δὲ ἀπὸ τῆς Στοᾶς λέγουσι μὲν τῶν τε αἰσθητῶν τινα καὶ τῶν νοητῶν ἀληθῆ, οὐκ ἐξ εὐθείας δὲ τὰ αἰσθητά, ἀλλὰ κατ’ ἀναφορὰν τὴν ὡς ἐπὶ τὰ παρακείμενα τούτοις νοητά· ἀληθὲς γάρ ἐστι κατ’ αὐτοὺς τὸ ὑπάρχον καὶ ἀντικείμενόν τινι, καὶ ψεῦδος τὸ μὴ ὑπάρχον καὶ [μὴ] ἀντικείμενόν τινι· ὅπερ ἀσώματον ἀξίωμα καθεστὼς νοητὸν εἶναι.

197Fr. 197 Kaynak: Stobaios, Antoloji 28, 18. Khrysippos, doğru bir şey üzerine yemin etmenin yemine sadık kalmaktan, yemini çiğnemenin de yalan bir şey üzerine yemin etmekten farklı olduğunu söylerdi. Yemin eden kişi, yemin ettiği anda, ya doğru ya da yalan bir şey üzerine yemin etmiş olur; çünkü üzerine yemin ettiği şey bir önerme olduğundan ya doğrudur ya yanlış. Ama yemin eden kişi, yemin ettiği anda yeminine sadık kalmış ya da onu çiğnemiş olmaz; çünkü yeminin gönderme yaptığı zaman henüz gelmemiştir. Nasıl ki bir kimse için anlaşmaya uydu ya da uymadı denmesi, anlaşmayı yaptığı zaman değil, anlaşmada kararlaştırılan şeylerin vakti geldiğinde söz konusu olursa, biri için yeminine sadık kaldı ya da yeminini çiğnedi de, yemine göre yerine getireceğini üstlendiği şeylerin vakti geldiğinde söylenecektir.

197

Stobaeus Florileg. 28, 18 H. (28, 15 M.) Χρυσίππου. Χρύσιππος διαφέρειν ἔφη τὸ ἀληθορκεῖν τοῦ εὐορκεῖν· καὶ τὸ ἐπιορκεῖν τοῦ ψευδορκεῖν. Τὸν μὲν γὰρ ὀμνύντα καθ’ ὃν ὀμνύει καιρὸν πάντως ἢ ἀληθορκεῖν ἢ ψευδορκεῖν. τὸ γὰρ ὀμνύμενον ὑπ’ αὐτοῦ ἢ ἀληθὲς εἶναι ἢ ψεῦδος, ἐπειδὴ ἀξίωμα τυγχάνει ὄν. τὸν δὲ ὀμνύντα μὴ πάντως καθ’ ὃν ὀμνύει χρόνον ἢ εὐορκεῖν ἢ ἐπιορκεῖν, ὅτε μὴ πάρεστιν ὁ χρόνος, εἰς ὃν ἡ ἀναφορὰ τῶν ὅρκων ἐγίγνετο. Ὃν τρόπον γὰρ λέγεσθαί τινα εὐσυνθετεῖν ἢ ἀσυνθετεῖν, οὐχ ὅτε συντίθεται, ἀλλ’ ὅτε οἱ χρόνοι ἐνίστανται τῶν κατὰ τὰς ὁμολογίας· οὕτω καὶ εὐορκεῖν τις καὶ ἐπιορκεῖν ῥηθήσεται, ὅταν οἱ καιροὶ παραστῶσι, καθ’ οὓς ὡμολόγησεν ἐπιτελέσειν τὰ κατὰ τοὺς ὅρκους.

198Fr. 198 Kaynak: Simplikios, Aristoteles'in Kategoriler'i Şerhi. Geleceğe dair çelişik önermeler konusunda Stoacılar, öbürleri için kabul ettikleri şeyleri burada da kabul ederler. Şimdiki ve geçmiş şeylere dair çelişik önermeler nasılsa, geleceğe dair olanların da, hem kendilerinin hem de parçalarının, öyle olduğunu söylerler. Ya "olacak" doğrudur ya "olmayacak"; madem her önerme ya yanlış ya doğru olmak zorundadır. Çünkü onlara göre gelecekteki şeyler belirlenmiştir. Yarın bir deniz savaşı olacaksa, "olacak" demek doğrudur; olmayacaksa, "olacak" demek yanlıştır. Ya olacak ya olmayacak; demek ki ikisinden biri doğrudur, öbürü yanlış.

198

Simplicius in Aristot categ. f. 103 B ed Bas. περὶ δὲ τῶν εἰς τὸν μέλλοντα χρόνον ἀντιφάσεων οἱ μὲν Στωϊκοὶ τὰ αὐτὰ δοκιμάζουσιν, ἅπερ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων. ὡς γὰρ τὰ περὶ τῶν παρόντων καὶ παρεληλυθότῶν ἀντικείμενα, οὕτως καὶ τὰ μέλλοντα αὐτά τέ φασι καὶ τὰ μόρια αὐτῶν. ἤ γὰρ τὸ ἔσται ἀληθές ἐστιν ἢ τὸ οὐκ ἔσται, εἰ δεῖ ἤτοι ψειδῆ ἢ ἀληθῆ εἶναι. ὡρίσθαι γὰρ κατ’ αὐτὰ τὰ μέλλοντα. καὶ εἰ μὲν ἔσται ναυμαχία αὔριον, ἀληθὲς εἰπεῖν ὅτι ἔσται· εἰ δὲ μὴ ἔσται, ψεῦδος τὸ εἰπεῖν ὅτι ἔσται. ἤτοι ἔσται ἢ οὐκ ἔσται, ἤτοι ἄρα ἀληθὲς ἢ ψεῦδος θάτερον.

199Fr. 199 Kaynak: Sextus Empiricus, Matematikçilere Karşı VIII 79. Şimdilik şu kadarını söylemek gerekir: kendi başına tam olan önermenin bileşik olduğunu kabul ederler. Mesela "Gündüzdür" önermesi "gündüz" ile "-dür"den (estin) oluşur.

199

Sextus adv. math. VIII 79. τὰ νῦν δὲ ἐκεῖνο ῥητέον ὅτι τὸ αὐτοτελὲς ἀξίωμα σύνθετον εἶναι θέλουσιν, οἷον τὸ ἡμέρα ἐστί σύγκειται ἔκ τε τοῦ ἡμέρα καὶ τοῦ ἔστιν.

200Fr. 200 Kaynak: Proklos, Eukleides'in Elementler'inin I. Kitabı Şerhi, s. 193 Friedlein. Stoa'dan gelenler de bir şey bildiren her basit cümleye "aksiōma" (önerme) demeyi âdet edinmişlerdir; bize önermeler üzerine diyalektik kitapları yazdıklarında da bunu kitapların başlıklarıyla belirtmek isterler.

200

Proclus in Euclid. p. 193 Friedlein. καὶ οἵ γε ἀπὸ τῆς Στοᾶς ἅπαντα λόγον ἁπλοῦν ἀποφαντικὸν ἀξίωμα προσαγορεύειν εἰώθασιν, καὶ ὅταν διαλεκτικὰς ἡμῖν γράφωσι τέχνας περὶ ἀξιωμάτων, τοῦτο διὰ τῶν ἐπιγραμμάτων δηλοῦν ἐθέλουσιν.

201Fr. 201 Kaynak: Magnesiali Diokles, Diogenes Laertios'un aktarımıyla, VII 75. İnandırıcı önerme, insanı onaya götüren önermedir; mesela "Bir kadın bir şey doğurduysa, o kadın onun anasıdır." Ama bu yanlıştır; çünkü tavuk yumurtanın anası değildir. Ayrıca önermelerin kimi mümkün, kimi imkânsız; kimi zorunlu, kimi zorunlu değildir. Mümkün olan, doğru olmaya elverişli olan ve dıştaki şeylerin doğru olmasına engel olmadığı önermedir; mesela "Diokles yaşıyor." İmkânsız olan, doğru olmaya elverişli olmayan önermedir; mesela "Yer uçuyor." Zorunlu olan, doğru olup yanlış olmaya elverişli olmayan ya da elverişli olsa bile dıştaki şeylerin yanlış olmasına engel olduğu önermedir; mesela "Aretē fayda verir." Zorunlu olmayan, hem doğru olan hem de, dıştaki şeyler hiç engel olmadığından, yanlış da olabilen önermedir; mesela "Dion geziniyor." Makul önerme, doğru olması için elinde daha çok dayanak bulunan önermedir; mesela "Yarın yaşayacağım." Önermelerin başka farkları, doğrudan yanlışa geçişleri ve dönüşümleri de vardır; bunları ayrıntılı olarak anlatıyoruz. [Ardından gelen Boethius'un Latince tanıklıkları çevrilmemiştir.]

201

Diocles Magnes apud Diog. Laërt. VII 75. πιθανὸν δέ ἐστιν ἀξίωμα τὸ ἄγον εἰς συγκατάθεσιν, οἷον εἴ τίς τι ἔτεκεν, ἐκείνη ἐκείνου μήτηρ ἐστί. ψεῦδος δὲ τοῦτο· οὐ γὰρ ἡ ὄρνις ὠοῦ ἐστι μήτηρ. ἔτι τὰ μέν ἐστι δυνατά, τὰ δὲ ἀδύνατα, καὶ τὰ μὲν ἀναγκαῖα, τὰ δ’ οὐκ ἀναγκαῖα. δυνατὸν μὲν τὸ ἐπιδεκτικὸν τοῦ ἀληθὲς εἶναι, τῶν ἐκτὸς μὴ ἐναντιουμένων πρὸς τὸ ἀληθὲς εἶναι, οἷον ζῇ Διοκλῆς. ἀδύνατον δὲ ὃ μή ἐστιν ἐπιδεκτικὸν τοῦ ἀληθὲς εἶναι, οἷον ἡ γῆ ἵπταται. ἀναγκαῖον δέ ἐστιν, ὅπερ ἀληθὲς ὂν οὐκ ἔστιν ἐπιδεκτικὸν τοῦ ψεῦδος εἶναι, ἢ ἐπιδεκτικὸν μέν ἐστι, τὰ δ’ ἐκτὸς αὐτῷ ἐναντιοῦται πρὸς τὸ ψεῦδος εἶναι, οἷον ἡ ἀρετὴ ὠφελεῖ. οὐκ ἀναγκαῖον δέ ἐστιν ὃ καὶ ἀληθές ἐστιν καὶ ψεῦδος οἷόν τε εἶναι, τῶν ἐκτὸς μηδὲν ἐναντιουμένων, οἷον τὸ περιπατεῖ Δίων. εὔλογον δέ ἐστιν ἀξίωμα τὸ πλείονας ἀφορμὰς ἔχον εἰς τὸ ἀληθὲς εἶναι, οἷον βιώσομαι αὔριον. καὶ ἄλλαι δέ εἰσι διαφοραὶ ἀξιωμάτων καὶ μεταπτώσεις αὐτῶν ἐξ ἀληθῶν εἰς ψεύδη καὶ ἀντιστροφαί, περὶ ὧν ἐν τῷ πλάτει λέγομεν. Boëthius ad Aristot. de interpr. p. 374. Stoici vero possibile quidem posuerunt, quod susceptibile esset verae praedicationis, nihil his prohibentibus, quae cum extra sint cum ipso tamen fieri contingunt; impossibile autem, quod nullam unquam suscipiat veritatem, aliis extra eventum ipsius prohibentibus; necessarium, quod cum verum sit falsam praedicationem nulla ratione suscipiat. Idem p. 429. illud autem ignorandum non est, quod Stoicis universalius videatur esse possibile a necessario; dividunt enim enuntiationes hoc modo: enuntiationum, inquiunt, aliae sunt possibiles, aliae impossibiles; possibilium aliae sunt necessariae, aliae non necessariae; rursus non necessariarum aliae possibiles etc. stulte atque improvide idem possibile et genus non necessarii et speciem constituentes.

202Fr. 202 Kaynak: Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri Üzerine 46, 1055d. Khrysippos'un mümkün olanlar hakkındaki öğretisi, kader hakkındaki öğretisiyle nasıl çatışmasın? Diodoros'un dediği gibi yalnız ya doğru olan ya da doğru olacak olan mümkün sayılmaz da, olmaya elverişli her şey, olmayacak olsa bile mümkün sayılırsa, kadere göre olmayan pek çok şey mümkün olacaktır. O zaman ya kader, yenilmez, zorla eğilmez ve her şeye üstün gelen gücünü yitirir; ya da kader Khrysippos'un istediği gibiyse, olmaya elverişli olan çoğu zaman imkânsızın içine düşer.

202

Plutarchus de Stoic. repugn. c. 46 p. 1055 d. Ὁ δὲ τῶν δυνατῶν λόγος πρὸς τὸν τῆς εἰμαρμένης λόγον αὐτῷ πῶς οὐ μαχόμενός ἐστιν; εἰ γὰρ οὐκ ἔστι δυνατὸν ὅπερ ἤ ἐστιν ἀληθὲς ἢ ἔσται, κατὰ Διόδωρον, ἀλλὰ πᾶν τὸ ἐπιδεκτικὸν τοῦ γενέσθαι, κἂν μὴ μέλλῃ γενήσεσθαι δυνατόν ἐστιν ἔσται δυνατὰ πολλὰ τῶν μὴ καθ’ εἱμαρμένην. ⟨Ἢ ἄρα τὴν⟩ ἀνίκητον καὶ ἀνεκβίαστον καὶ περιγενητικὴν ἁπάντων ἡ εἱμαρμένη δύναμιν ἀπόλλυσιν ἢ ταύτης οἵαν ἀξιοῖ Χρύσιππος οὔσης, τὸ ἐπιδεκτικὸν τοῦ γενέσθαι πολλάκις εἰς τὸ ἀδύνατον ἐμπεσεῖται etc.

202aFr. 202a Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Aristoteles'in Birinci Analitikler'i Şerhi, s. 177, 25 Wallies. Khrysippos, mümkün olandan imkânsız olanın da çıkmasına hiçbir şeyin engel olmadığını söylerken, Aristoteles'in verdiği ispata karşı hiçbir şey söylemez; yalnız, sağlam kurulmamış bazı örneklerle bunun öyle olmadığını göstermeye çalışır. Şöyle der: Dion gösterilerek söylenen "Dion öldüyse, bu öldü" şartlı önermesi doğrudur; bunun ön bileşeni olan "Dion öldü" mümkündür, çünkü Dion'un ölmüş olması bir gün doğru olabilir; ama "bu öldü" imkânsızdır. Çünkü Dion ölünce "bu öldü" önermesi yok olur; zira gösterilmeyi kabul edecek kimse artık yoktur: gösterme yaşayan biri üzerinde ve yaşayan biri hakkında yapılır. Öyleyse o öldükten sonra artık ona "bu" denemiyorsa ve Dion, kendisi için "bu öldü" denebilecek biçimde yeniden var olmayacaksa, "bu öldü" imkânsızdır. Dion yaşarken şartlı önermede kendisi için "bu öldü" denen kişiye, Dion'un ölümünden sonra bir gün yeniden "bu" denebilseydi, önerme imkânsız olmazdı; ama bu olamayacağına göre "bu öldü" imkânsızdır. Buna benzer bir örnek olarak, gündüz gösterilerek söylenen "Geceyse, bu gündüz değildir" önermesini de getirir; çünkü onun sandığına göre bu şartlı önerme de doğrudur, ön bileşeni mümkündür, ama son bileşeni imkânsızdır.

[Arnim, Ammonios'un ve Philoponos'un şerhlerine gönderme yapar; Philoponos'un şu sözlerini dikkate değer bulur:] Çünkü "bu", gösterici bir söz olduğundan var olan bir şeyi gösterir; "ölmüş olmak" ise var olmayanı. Var olanın var olmaması imkânsızdır; demek ki "bunun ölmüş olması" imkânsızdır.

202a

Alexander Aphrod. comm. in Aristot. Analyt. pr. p. 177, 25 Wallies. Χρύσιππος δὲ λέγων μηδὲν κωλύειν καὶ δυνατῷ ἀδύνατον ἕπεσθαι πρὸς μὲν τὴν ὑπ’ Ἀριστοτέλους εἰρημένην δεῖξιν οὐδὲν λέγει, πειρᾶται δὲ διὰ παραδειγμάτων τινῶν οὐχ ὑγιῶς συγκειμένων δεικνύναι τοῦτο μὴ οὕτως ἔχον. φησὶ γὰρ ἐν τῷ συνημμένῳ τῷ εἰ τέθνηκε Δίων, τέθνηκεν οὗτος δεικνυμένου τοῦ Δίωνος ἀληθεῖ ὄντι τὸ μὲν ἡγούμενον ⟨τὸ⟩ τέθνηκε Δίων δυνατὸν εἶναι τῷ δύνασθαί ποτε ἀληθὲς γενέσθαι τὸ τεθνηκέναι Δίωνα, τὸ δὲ τέθνηκεν οὕτος ἀδύνατον· ἀποθανόντος γὰρ Δίωνος φθείρεσθαι τὸ ἀξίωμα τὸ οὗτος τέθνηκε μηκέτ’ ὄντος τοῦ τὴν δεῖξιν ἀναδεχομένου· ἐπὶ γὰρ ζῶντος καὶ κατὰ ζῶντος ἡ δεῖξις. εἰ οὖν μή⟨τε⟩ τεθνεῶτος αὐτοῦ ἔτι τὸ οὗτος οἷόντε, μήτε πάλιν ὑφίσταται ὁ Δίων, ὡς δύνασθαι ἐπ’ αὐτοῦ ῥηθῆναι τὸ τέθνηκεν οὗτος, ἀδύνατον τὸ τέθνηκεν οὗτος. ἦν γὰρ ἂν οὐκ ἀδύνατον, εἰ ὕστερόν ποτε ἐδύνατο μετὰ τὸν θάνατον τὸν Δίωνος, ἐφ’ οὗ τὸ πρότερον ἐν τῷ συνημμένῳ, ὅτε ἔζη ὁ Δίων, κατηγορεῖτο τὸ τέθνηκεν οὗτος, κατηγορηθῆναι πάλιν τὸ οὗτος. ἐπεὶ δὲ μὴ οἷόντε τοῦτο, ἀδύνατον ἂν εἴη τὸ τέθνηκεν οὗτος. ὅμοιον τούτῳ παρατίθεται καὶ τὸ εἰ νύξ ἐστιν, οὐκ ἔστιν αὕτη ἡμέρα δεικνυμένης τῆς ἡμέρας· καὶ γὰρ ἐν τούτῳ τῷ συνημμένῳ ἀληθεῖ ὄντι, ὡς οἴεται, δυνατῷ ὄντι τῷ ἡγουμένῳ ἀδύνατον τὸ ἑπόμενον. Cf. [Ammonius] in Aristot. Analyt. pr. (Comm. graec. Vol. IV, 6) p. 50, 13 Wal. - Philoponus ad Anal. pr. f. 42 b notabilia sunt verba: τὸ γὰρ τοῦτο, δεικτικὸν ὑπάρχον, ὄν τι πρᾶγμα σημαίνει, τὸ δὲ τεθνάναι μὴ ὄν· τὸ δὲ ὂν ἀδύνατον μὴ εἶναι. τὸ ἄρα τεθνάναι τοῦτον ἀδύνατον.

202bFr. 202b Kaynak: Proklos, Platon'un Parmenides'i Şerhi, IV s. 103 Cousin. İncelenmeyi bekleyen bunca konu varken biri sözü Stoacıların kılı kırk yaran inceliklerine çeker de "Dion öldüyse" örneğini ortaya atarak mümkün olandan imkânsız olanın çıkıp çıkmadığını araştırırsa — evet, biri Peripatetiklerin yeterince incelediği bu tür güçlükleri de anmak isterse — onlara cevap vermek kolaydır.

202b

Proclus in Plat. Parmen. Vol. IV p. 103 ed. Cousin. εἰ δέ τις τοσούτων εἰς ἐξέτασιν προκειμένων εἰς τὴν Στωϊκὴν τερθρείαν ἀπάγοι τὸν λόγον, ζητῶν εἰ δυνατῷ ἀδύνατον ἀκολουθεῖ τὸ εἰ τέθνηκε Δίων εἰς μέσον φέρων· εἰ οὖν τις καὶ τῶν τοιούτων ἀπόρων ἐθέλοι ποιεῖσθαι μνήμην, ἱκανῶς ὑπὸ τῶν Περιπατητικῶν ἐξητασμένων, ῥᾷδιον ἀπαντάν.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…