İçeriğe geç
Khrysippos: Mantık ve Fizik Fragmanları

Khrysippos · Khrysippos: Mantık ve Fizik Fragmanları

Eksik ve Tam Söylenebilenler; Yüklemler

181Fr. 181 Kaynak: Magnesiali Diokles, Diogenes Laertios'un aktarımıyla, VII 63. Söylenebilenin, logos sahibi bir tasavvura uygun olarak var olan şey olduğunu söylerler. Stoacılar söylenebilenlerin bir kısmının kendi başına tam, bir kısmının eksik olduğunu söyler. Eksik olanlar, söylenişi tamamlanmamış olanlardır, "yazıyor" gibi; çünkü "Kim?" diye sorarız. Kendi başına tam olanlar ise söylenişi tamamlanmış olanlardır, "Sokrates yazıyor" gibi.

181

Diocles Magnes apud. Diog. Laërt. VII 63. φασὶ δὲ [τὸ] λεκτὸν εἶναι τὸ κατὰ φαντασίαν λογικὴν ὑφιστάμενον. τῶν δὲ λεκτῶν τὰ μὲν λέγουσιν εἶναι αὐτοτελῆ οἱ Στωϊκοί, τὰ δὲ ἐλλιπῆ· ἐλλιπῆ μὲν οὖν ἐστι τὰ ἀναπάρτιστον ἔχοντα τὴν ἐκφοράν, οἷον γράφει. ἐπιζητοῦμεν γάρ τίς; αὐτοτελῆ δ’ ἐστὶ τὰ ἀπηρτισμένην ἔχοντα τὴν ἐκφοράν, οἷον· γράφει Σωκράτης.

182Fr. 182 Kaynak: Philon, Tarım Üzerine 139–141. Var olanların bir kısmı cisim, bir kısmı cisimsizdir. Cisimlerin bir kısmı cansız, bir kısmı psykhē sahibidir; bir kısmı logos sahibi, bir kısmı logostan yoksundur; bir kısmı ölümlü, bir kısmı ilahidir; ölümlülerin de, insanın bölümleri olan erkek ve dişi kısımları vardır. Cisimsizlerin ise bir kısmı tam, bir kısmı eksiktir. Tam olanların bir kısmı evet-hayır soruları ve bilgi sorularıdır; beddualar, yeminler ve bu konulardaki temel kitaplarda kaydedilen öbür tür farkları da bunlardandır. Bir kısmı da diyalektikçilerin önerme demeyi âdet edindikleri şeylerdir. Bunların bir kısmı yalın, bir kısmı yalın değildir; yalın olmayanların bir kısmı şartlı, bir kısmı yarı şartlı, bir kısmı "daha çok" ya da "daha az" bildirenlerdir; bunlardan başka ayrık önermeler ve bu türden başkaları vardır. Yine bunların bir kısmı doğru, yanlış ya da belirsiz; mümkün ya da imkânsız; zorunlu ya da zorunlu olmayan; kolay çözülen ya da çözülmesi güç olanlardır ve bunlara akraba olanlar. Eksik olanlar ise en yakın bölümlemeyle yüklemlere, arazlara ve bunlardan daha küçük denen şeylere ayrılır.

182

Philo de agricultura § 139. Vol. II p. 122, 18 Wendl. ὅτι τῶν ὄντων τὰ μέν ἐστι σώματα, τὰ δ’ ἀσώματα· καὶ ⟨τῶν σωμάτων⟩ τὰ μὲν ἄψυχα, τὰ δὲ ψυχὴν ἔχοντα· καὶ τὰ μὲν λογικὰ, τὰ δ’ ἄλογα· καὶ τὰ μὲν θνητά, τὰ δὲ θεῖα· καὶ τῶν θνητῶν τὸ μὲν ἄῤῥεν, τὸ δὲ θῆλυ, τὰ ἀνθρώπου τμήματα. Καὶ πάλιν τῶν ἀσωμάτων τὰ μὲν τέλεια, τὰ δ’ ἀτελῆ· καὶ τῶν τελείων τὰ μὲν ἐρωτήματα καὶ πύσματα, ἀρατικά τε αὖ καὶ ὁρκικὰ καὶ ὅσαι ἄλλαι τῶν κατ’ εἶδος ἐν ταῖς περὶ τούτων στοιχειώσεσιν ἀναγράφονται διαφοραί. Τὰ δὲ πάλιν ἃ διαλεκτικοῖς ἔθος ἐστὶν ὀνομάζειν ἀξιώματα· καὶ τούτων τὰ μὲν ἁπλᾶ, τὰ δ’ οὐχ ἁπλᾶ· καὶ τῶν οὐχ ἁπλῶν τὰ μὲν συνημμένα, τὰ δὲ παρασυνημμένα τὸ μᾶλλον ἢ ἦττον· καὶ προσέτι δὲ διεζευγμένα καὶ ἄλλα τοιουτότροπα· ἔτι δ’ ἀληθῆ τε καὶ ψευδῆ καὶ ἄδηλα, δυνατά τε καὶ ἀδύνατα· [καὶ τὰ μὲν φθαρτὰ καὶ ἄφθαρτα,] καὶ ἀναγκαῖα καὶ οὐκ ἀναγκαῖα, καὶ εὔπορά τε καὶ ἄπορα, καἰ ὅσα συγγενῆ τούτοις. Πάλιν δὲ τῶν ἀτελῶν αἱ εἰς τὰ λεγόμενα κατηγορήματα καὶ συμβεβηκότα καὶ ὅσα τούτων ἐλάττω διαιρέσεις προσεχεῖς.

183Fr. 183 Kaynak: Magnesiali Diokles, Diogenes Laertios'un aktarımıyla, VII 63–64. Eksik söylenebilenler arasında yüklemler yer alır. … Yüklem, bir şey hakkında söylenendir; ya da Apollodoros ve çevresinin dediği gibi bir ya da birkaç şey hakkında [özneye] bağlanabilen bir şeydir; ya da bir önerme oluşturmak üzere yalın hâlle bağlanabilen eksik bir söylenebilendir. Yüklemlerin bir kısmı "durum"dur (symbama) … örneğin "kayalıkların arasından gemiyle geçmek". Yüklemlerin bir kısmı düz (etken), bir kısmı yatık (edilgen), bir kısmı da ikisi de değildir. Düz olanlar, bir yüklem oluşturmak üzere eğik hâllerden biriyle bağlananlardır: "işitiyor", "görüyor", "konuşuyor" gibi. Yatık olanlar, edilgen ekle kurulanlardır: "işitiliyorum", "görülüyorum" gibi. İkisi de olmayanlar ne öyle ne böyle olanlardır: "düşünüyor", "geziniyor" gibi. Dönüşlüler ise yatık olanlar arasındadır; yatık oldukları hâlde bir eylem bildirirler: "tıraş oluyor" gibi; çünkü tıraş olan kendini de bu işe katar. Eğik hâller ilgi, yönelme ve belirtme hâlleridir.

183

Diocles Magnes apud Diog. Laërt. VII 63. ἐν μὲν οὖν τοῖς ἐλλιπέσι λεκτοῖς τέτακται τὰ κατηγορήματα· - 64. ἔστι δὲ τὸ κατηγόρημα τὸ κατά τινος ἀγορευόμενον· ἢ πρᾶγμα συντακτὸν περί τινος ἢ τινῶν, ὡς οἱ περὶ Ἀπολλόδωρόν φασιν, ἢ λεκτὸν ἐλλιπὲς συντακτὸν ὀρθῇ πτώσει πρὸς ἀξιώματος γένεσιν. τῶν δὲ κατηγορημάτων τὰ μέν ἐστι συμβάματα **** οἷον τὸ διὰ πέτρας πλεῖν. καὶ τὰ μέν ἐστι τῶν κατηγορημάτων ὀρθά, ἃ δ’ ὕπτια, ἃ δ’ οὐδέτερα. ὀρθὰ μὲν οὖν ἐστι τὰ συντασσόμενα μιᾷ τῶν πλαγίων πτώσεων πρὸς κατηγορήματος γένεσιν, οἶον ἀκούει ὁρᾷ διαλέγεται. ὕπτια δέ ἐστι τὰ συντασσόμενα τῷ παθητικῷ μορίῳ, οἶον ἀκούομαι ὁρῶμαι. οὐδέτερα δ’ ἐστὶ τὰ μηδετέρως ἔχοντα, οἶον φρονεῖ περιπατεῖ. ἀντιπεπονθότα δέ ἐστιν ἐν τοῖς ὑπτίοις, ἃ ὕπτια ὄντα ἐνεργήματά [δέ] ἐστιν, οἷον κείρεται. ἐμπεριέχει γὰρ ἑαυτὸν ὁ κειρόμενος. πλάγιαι δὲ πτώσεις εἰσὶ γενικὴ καὶ δοτικὴ καὶ αἰτιατική.

184Fr. 184 Kaynak: Porphyrios, Ammonios'un Aristoteles'in Önermeler Üzerine'si Şerhinde, s. 44, 19 Busse. (Porphyrios burada Stoacıların önermelerdeki yüklem terimleriyle ilgili düzenlemesini de anlatır; bu düzenleme şöyledir:) Yüklem ya bir adın, yani yalın hâlin, ya da bir eğik hâlin yüklemidir. Bunların her biri de ya tam bir yüklemdir ve özneyle birlikte bir bildirim oluşturmaya yeter, ya da eksiktir ve tam bir yüklem olmak için bir eklemeye ihtiyaç duyar. Bir ada yüklenip bir bildirim oluşturuyorsa, onlarda hem "yüklem" hem "durum" (symbama) diye adlandırılır (ikisi de aynı şeyi anlatır); "geziniyor" gibi, örneğin "Sokrates geziniyor". Bir eğik hâle yükleniyorsa "yan durum" (parasymbama) denir, çünkü durumun yanında durur ve bir tür yan yüklemdir; "metamelei" (pişmanlık gelir) gibi, örneğin "Sōkratei metamelei" (Sokrates'e pişmanlık geliyor). Çünkü "metameleitai" (pişman oluyor) bir durum, "metamelei" ise bir yan durumdur: bir adla [yalın hâlle] birleşince bildirim oluşturamaz ("Sōkratēs metamelei" bir bildirim değildir); "geziniyorum, geziniyorsun, geziniyor" gibi çekime de giremez, sayılarla birlikte biçim de değiştirmez: "Tūtō metamelei" (buna pişmanlık geliyor) dediğimiz gibi "tūtois metamelei" (bunlara pişmanlık geliyor) da deriz. Yine, ada yüklenen şey bir bildirim oluşturmak için bir adın eğik hâlinin eklenmesine ihtiyaç duyuyorsa "yüklemden eksik" denir; "seviyor" ve "iyilik diliyor" gibi, örneğin "Platon seviyor"; buna "birini", örneğin "Dion'u" eklemek belirli bir bildirim oluşturur: "Platon Dion'u seviyor". Eğik hâle yüklenen şey bir bildirim oluşturmak için başka bir eğik hâlle birleşmeye ihtiyaç duyuyorsa "yan durumdan eksik" denir; "melei" (umurunda) gibi, örneğin "Sōkratei Alkibiadū melei" (Sokrates'in umurunda Alkibiades). Bütün bunlara "fiil" (rhēma) derler. Stoacıların bu konudaki öğretisi böyledir. Hemen hemen aynı şeyler Stephanos'ta da vardır. Apollonios Dyskolos, Sözdizimi Üzerine III 32: "Sōkratei metamelei" ve yine "melei" ifadelerinde yalın hâl bulunmaz; bu yüzden Stoa'dan gelenler bunlara "yan durum" demişlerdir; öbür fiillere ise, ortaya çıkan durumlara göre, onlarda "durum" ya da "yüklem" denir. Düşünceyi tamamlayan, yani "Sōkratei melei", yan durumdur; eksik olan, yani "melei", yan durumdan eksiktir. Aynı yazar, I 8: Her mastar fiilsel bir addır; nitekim Stoa'dan gelenler mastarın kendisine fiil (rhēma), "geziniyor" ya da "yazıyor"a ise yüklem ya da durum derler. [Arnim'in notu çevrilmemiştir.]

184

Porphyrius apud Ammonium in Aristot. de interpr. p. 44, 19 Busse. (ἐν οἷς καὶ προσιστορεῖ (scil. Porphyrius) τὴν τῶν Στωϊκῶν διάταξιν περὶ τῶν κατηγορουμένων ὅρων ἐν ταῖς προτάσεσιν οὖσαν τοιαύτην.) Τὸ κατηγορούμενον ἤτοι ὀνόματος κατηγορεῖται ἢ πτώσεως, καὶ τούτων ἑκάτερον ἤτοι τέλειόν ἐστιν ὡς κατηγορούμενον καὶ μετὰ τοῦ ὑποκειμένου αὔταρκες πρὸς γένεσιν ἀποφάνσεως, ἢ ἐλλιπὲς καὶ προσθήκης τινὸς δεόμενον πρὸς τὸ τέλειον ποιῆσαι κατηγορούμενον. ἂν μὲν οὖν ὀνόματός τι κατηγορηθὲν ἀπόφανσιν ποιῇ, κατηγόρημα καὶ σύμβαμα παρ’ αὐτοῖς νομάζεται (σημαίνει γὰρ ἄμφω ταὐτὸν), ὡς τὸ περιπατεῖ, οἷον Σωκράτης περιπατεῖ. ἂν δὲ πτώσεως, παρασύμβαμα, ὡσανεὶ παρακείμενον τῷ συμβάματι καὶ ὂν οἷον παρακατηγόρημα. ὡς ἔχει τὸ μεταμέλει, οἷον Σωκράτει μεταμέλει. τὸ μὲν γὰρ μεταμελεῖται σύμβαμα εἶναι, τὸ δὲ μεταμέλει παρασύμβαμα οὐ δυνάμενον ὀνόματι συνταχθὲν ἀπόφανσιν ἐργάσασθαι, οἷον Σωκράτης μεταμέλει (οὐδεμία γὰρ τοῦτο ἀπόφανσις) ἀλλ’ οὔτε κλίσιν ἐπιδέξασθαι δυνάμενον, ὡς τὸ περιπατῶ, περιπατεῖς, περιπατεῖ οὔτε συμμετασχηματισθῆναι τοῖς ἀριθμοῖς· ὥσπερ γὰρ λέγομεν τούτῳ μεταμέλει οὕτως, καὶ τούτοις μεταμέλει. καὶ πάλιν ἂν μὲν τὸ τοῦ ὀνόματος κατηγορούμενον δέηται προσθήκης πτώσεως ὀνόματός τινος πρὸς τὸ ποιῆσαι ἀπόφάνσιν, ἔλαττον ἢ κατηγόρημα λέγεται, ὡς ἔχει τὸ φιλεῖ καὶ τὸ εὐνοεῖ, οἷον Πλάτων φιλεῖ· τούτῳ γὰρ προστεθὲν τὸ τινά, οἷον Δίωνα, ποιεῖ ὡρισμένην ἀπόφανσιν τὴν Πλάτων Δίωνα φιλεῖ. ἂν δὲ τὸ τῆς πτώσεως κατηγορούμενον ᾖ τὸ δεόμενον ἑτέρᾳ συνταχθῆναι πλαγίᾳ πτώσει πρὸς τὸ ποιῆσαι ἀπόφανσιν, ἔλαττον ἢ παρασύμβαμα λέγεται, ὡς ἔχει τὸ μέλει, οἷον Σωκράτει Ἀλκιβιάδου μέλει. ταῦτα δὲ πάντα καλοῦσι ῥήματα. καὶ τοιαύτη μὲν ἡ τῶν Στωϊκῶν περὶ τούτων παράδοσις. Eadem fere Stephanus in Aristot. de interpret. p. 10, 22 sq. p. 11, 8 sq. Hayd. (Comment. graec. XVIII, 3), Cf. etiam Apollon. περὶ συντ. III 32 μεταμέλει γὰρ Σωκράτει καὶ ἔτι μέλει, τῆς ὀρθῆς οὐ συνούσης, διὸ καὶ παρασυμβάματα αὐτὰ ἐκάλεσαν οἱ ἀπὸ τῆς Στοᾶς, τῶν ἄλλων ῥημάτων κατὰ τὰς συμβαινούσας διαθέσεις παρ’ αὐτοῖς συμβαμάτων προσαγορευομένων ἢ καὶ ἔτι κατηγορημάτων· καὶ τὸ μἐν ἀπαρτίζον τὴν διάνοιαν παρασύμβαμα, λέγω τὸ μέλει Σωκράτει, τὸ δὲ ἐλλεῖπον ἧττον ἢ παρασύμβαμα, λέγω δὴ τὸ μέλει. Idem I, 8 πᾶν ἀπαρέμφατον ὄνομά ἐστι ῥηματικόν, εἰ γε καὶ οἱ ἀπὸ τῆς Στοᾶς αὐτὸ μὲν καλοῦσι ῥῆμα, τὸ δὲ περιπατεῖ ἢ γράφει κατηγόρημα ἢ σύμβαμα. Falsa de iisdem rebus produnt Suid. s. v. σύμβαμα Priscianus XVIII p. 1118.

185Fr. 185 Kaynak: Simplikios, Aristoteles'in Kategoriler'i Şerhi. Eylemin ya da edilginin (pathos) ne zaman düz, ne zaman yatık olduğuna dikkat etmek gerekir. Örneğin "üzmek" çoğuna düz, "üzülmek" yatık görünür. Ama bu, vuranla vurulanda olduğu gibi her zaman böyle değildir. Çünkü üzen her zaman üzülenle birlikte bulunmayabilir; örneğin biri ölmüş oğlu için üzülüyorsa. Üzülenin üzülmeyi bırakması da mümkündür; meğer ki tasavvur, kendisi de etkide bulunan bir sebep olarak, sürüp gitsin. Kimi zaman da etkide bulunan durduktan sonra, durum sürdüğü için, etkilenen etkilenmeye devam eder; ateşle ısıtılan bir şeyin ateş uzaklaştıktan sonra da ısınmaya devam etmesi gibi. Çünkü etkilenmek iki türlüdür: biri etkide bulunmaya bağlıdır, öbürü durumda görülür. Belki burada da etkide bulunan, yani ya tasavvur ya da dışarıdan içeri girmiş ateş, içeride bağlı kalmıştır. Bunlara karar verirken kelimelere değil, şeylere uymak iyi olur. Stoacılarda bu tür konular çok ayrıntılı işlenmiştir; ama bizim zamanımızda onların hem öğretimi hem de yazılarının çoğu yok olmuştur. [Arnim'e göre Khrysippos'un bu konudaki eserleri: Emirler Üzerine 2, Soru Üzerine 2, Bilgi Sorusu Üzerine 4, Soru ve Bilgi Sorusu Üzerine Özet 1.]

185

Simplicius in Aristot. categ. f. 84 Δ ed. Bas. Παρατηρεῖν δὲ δεῖ καὶ πότε ὀρθόν ἐστι καὶ πότε ὕπτιον τὸ ἐνέργημα ἢ πάθος. αὐτίκα τὸ μὲν λυπεῖν ὀρθὸν τοῖς πολλοῖς δοκεῖ, τὸ δὲ λυπεῖσθαι ὕπτιον. οὐ μὴν ἀεὶ τοῦτο συμβαίνει, ὥσπερ ἐπὶ τοῦ τύπτοντος καὶ τυπτομένου· ἐνδέχεται γὰρ μὴ ἀεὶ συνεῖναι τὸν λυποῦντα, οἷον τὸν ἀποθανόντα υἱόν, εἰ ἐπ’ αὐτῷ τις λυποῖτο· ἐνδέχεται δὲ καὶ μὴ λυπεῖσθαι, εἰ μὴ ἄρα ἡ φαντασία, ποιητικὸν οὖσα καὶ αὐτὴ αἴτιον, ἐπιμένει. ἔστι δ’ ὅταν καὶ παυσαμένου τοῦ ποιοῦντος πάσχει τὸ πάσχον, ἐπιμενούσης τῆς διαθέσεως, ὡς ἐπὶ τοῦ ὑπὸ πυρὸς θερμαινομένου καὶ μετὰ τὴν ἀναχώρησιν τοῦ πυρὸς ἔτι πάσχοντος τὸ θερμαίνεσθαι· διττὸν γὰρ τὸ πάσχειν, τὸ μὲν τῷ ποιεῖν συνηρτημένον, τὸ δὲ κατὰ τὴν διάθεσιν θεωρούμενον. ἴσως δὲ καὶ ἐνταῦθα ἔνδον συνέζευκται τὸ ποιοῦν, ἤτοι ἡ φαντασία ἢ τὸ ἔξωθεν ἐγγενόμενον πῦρ. τοῖς οὖν πράγμασιν ἀλλ’ οὐ ταῖς λέξεσιν ἐν τῇ τούτων ἐπικρίσει ἀκολουθεῖν καλόν. πολλὴ δὲ ἡ τῶν τοιούτων ἐξεργασία παρὰ τοῖς Στωϊκοῖς· ὧν ἐφ’ ἡμῶν καὶ ἡ διδασκαλία καὶ τὰ πλεῖστα τῶν συγγραμμάτων ἐπιλέλοιπεν. Scripsit Chrysippus de rebus hac paragrapho tractatis: περὶ προσταγμάτων βʹ περὶ ἐρωτήσεως βʹ περὶ πεύσεως δʹ ἐπιτομὴ περὶ ἐρωτήσεως καὶ πεύσεως αʹ.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…