Khrysippos · Khrysippos: Mantık ve Fizik Fragmanları
Ses, Söz ve Söz Bölümleri
135Fr. 135 Kaynak: Galenos, Hippokrates'in Hekimin Muayenehanesi Üzerine adlı eserinin şerhi. [Hippokrates] bütün hislerin ardından aklı (gnōmē) koydu; yani insanların genellikle nous, gönül (phrēn) ya da logos da dedikleri düşünceyi. Sesle dile getirilen bir logos da bulunduğundan, filozoflar sözünü ettiğimiz logosu ondan ayırmak için ona "içteki logos" (endiathetos) derler. Birbirinden çıkan ve birbiriyle çatışan şeyleri bu logosla biliriz; bölme, birleştirme, çözümleme ve ispat da onun içindedir. Sextos Empeirikos, Matematikçilere Karşı VIII 275: İnsanın logostan yoksun canlılardan dile getirilen logosla ayrılmadığını söylerler (çünkü kargalar, papağanlar ve saksağanlar da boğumlu sesler çıkarır); içteki logosla ayrıldığını söylerler. Yalnız yalın tasavvurla da değil, … bir şeyden ötekine geçen ve şeyleri birleştiren tasavvurla ayrılır. Bu yüzden insan, birbirinden çıkma kavramına sahip olduğu için, bu kavram sayesinde hemen işaret kavramını da edinir. [Arnim'in Latince notu çevrilmemiştir.]
Galenus in Hippocr. de med. officina Vol. XVIII B p. 649 K. τῶν αἰσθήσεων ἁπάσαις τὴν γνώμην ἐφεξῆς ἔταξεν, ὅπερ ἐστὶ τὴν διάνοιαν, ἥν τε καὶ νοῦν καὶ φρένα καὶ λόγον κοινῶς οἱ ἄνθρωποι καλοῦσιν. ἐπεὶ δὲ καὶ τῶν κατὰ φωνὴν ἐστί τις λόγος, ἀφορίζοντες οὖν τοῦτον τὸν προειρημένον λόγον οἱ φιλόσοφοι καλοῦσιν ἐνδιάθετον, ᾧ λόγῳ τά τε ἀκόλουθα καὶ τὰ μαχόμενα γιγνώσκομεν, οἷς ἐμπεριέχεται καὶ διαίρεσις καὶ σύνθεσις καὶ ἀνάλυσις καὶ ἀπέδειξις. Sextus adv. math. VIII 275. φασὶν ὅτι ἄνθρωπος οὐχὶ τῷ προφορικῷ λόγῳ διαφέρει τῶν ἀλόγων ζῴων (καὶ γὰρ κόρακες καὶ ψιττακοὶ καὶ κίτται ἐνάρθρους προφέρονται φωνάς) ἀλλὰ τῷ ἐνδιαθέτῳ, οὐδὲ τῇ ἁπλῇ μόνον φαντασίᾳ — — ἀλλὰ τῇ μεταβατικῇ καὶ συνθετικῇ. διόπερ ἀκολουθίας ἔννοιαν ἔχων εὐθὺς καὶ σημείου νόησιν λαμβάνει διὰ τὴν ἀκολουθίαν. Quae hic collacavi supplentur Diogenis Babylonii fragmentis περὶ φωνῆς quae in Vol. III edentur. Cf. Vol. I n. 74. 485.
136Fr. 136 Kaynak: Magnesiali Diokles, Diogenes Laertios'un aktarımıyla, VII 55. Çoğunluk, diyalektik incelemesine ses alanından başlamak gerektiği konusunda hemfikirdir.
Diocles Magnes apud Diog. Laërt. VII 55. τῆς δὲ διαλεκτικῆς θεωρίας συμφώνως δοκεῖ τοῖς πλείστοις ἀπὸ τοῦ περὶ τῆς φωνῆς ἐνάρχεσθαι τόπου.
137Fr. 137 Kaynak: Hesiodos'un Theogonia'sı Şerhleri, 266. dize. İris dile getirilen logostur; adı "söylemek" anlamındaki eirō'dan gelir.
Scholia Hesiod. Theog. v. 266. Ἶρις δὲ ὁ προφορικὸς λόγος ἀπὸ τοῦ εἴρω τὸ λέγω.
138Fr. 138 Kaynak: Origenes, Kelsos'a Karşı II 72. Kayıtlara geçen tanrı sesinin, ses üzerine yazılan eserlerde söylendiği gibi çarpılmış hava ya da havanın çarpması ya da başka bir şey olmadığını henüz söylemiyorum.
Origenes contra Celsum II 72 Vol. I p. 194, 13 Kö. (p. 441 Delarue). οὐδέπω δὲ λέγω ὅτι οὐ πάντως ἐστίν ἀὴρ πεπληγμένος ἢ πληγὴ ἀέρος ἢ ὅτι ποτὲ λέγεται ἐν τοῖς περὶ φωνῆς ἡ ἀναγραφομένη φωνὴ τοῦ θεοῦ. Cf. id. VI 62 (p. 680 Del.) Vol. II p. 132, 16 Kö.
139Fr. 139 Kaynak: Aratos Şerhleri, 1. dize. Stoacılar, daha doğrusu sesin tarifini yazanların hepsi, sesi çarpılmış hava diye adlandırır.
Scholia Arati v. 1. οἱ γὰρ Στωϊκοὶ ὑποτίθενται, μᾶλλον δὲ πάντες οἱ ὅρον φωνῆς γράψαντες πεπληγμένον ταύτην ἀέρα καλοῦσιν.
140Fr. 140 Kaynak: Diogenes Laertios VII 55. Stoacılara göre ses bir cisimdir; Arkhedemos Ses Üzerine'de, Diogenes ve Antipatros, Khrysippos da Fizik'in ikinci kitabında böyle der. Çünkü etkide bulunan her şey cisimdir; ses de konuşanlardan dinleyenlere ulaşarak onlarda etki yapar.
Diogenes Laërt. VII 55. καὶ σῶμα δ’ ἐστὶν ἡ φωνή, κατὰ τοὺς Στωϊκούς, ὥς φησιν Ἀρχέδημός τε ἐν τῇ περὶ φωνῆς καὶ Διογενῆς καὶ Ἀντίπατρος καὶ Χρύσιππος ἐν τῇ δευτέρᾳ τῶν φυσικῶν. πᾶν γὰρ τὸ ποιοῦν σῶμά ἐστιν· ποιεῖ δὲ ἡ φωνὴ προσιοῦσα τοῖς ἀκουόυσιν ἀπὸ τῶν φωνούντων.
144Fr. 144 Kaynak: Galenos, Hippokrates'in Sıvılar Üzerine adlı eserinin şerhi I. Ses (phōnē), konuşma (dialektos) ve insan sesi (audē) aynı şey değildir. Ses, ses organlarının işidir; konuşma ise konuşma organlarının işidir, bunların başında dil, sonra burun, dudaklar ve dişler gelir. Ses organları gırtlak, onu hareket ettiren kaslar ve bunlara beyinden gelen gücü taşıyan sinirlerdir. Eskiler audē adını ne işitmeye özgü duyulurların hepsine, ne de ağızdan çıkan her şeye verirlerdi (ağlamak, ıslık çalmak, inlemek, öksürmek ve benzerleri de bunun içindedir); yalnız insan sesine, birbirimizle konuştuğumuz sese audē derlerdi. Aynı yazar, Hippokrates'in Epidemiai'si III Şerhi: … Nitekim şair de Akhilleus'u kendi atlarıyla konuşturduğunda, atlardan birinin ona insan diliyle cevap verdiğini söyler; "Ak kollu tanrıça Hera ona insan sesi verdi" der (İlyada XIX 407). Bunu, at daha önce sessiz olduğu ya da atların ortak sesine sahip olmadığı için değil, o sese audē denmediği için söyler. Aynı şekilde insan diliyle konuşan tanrıçaya da "audēessa" der, çünkü onun da insan biçiminde olduğunu söylerler; bütün tanrılar böyle değildir: güneş, ay ve öbür yıldızlar açıkça insan biçiminden pek uzaktır.
Galenus in Hippocr. de humoribus lib. I. Vol. XVI p. 204 K. οὐ ταὐτὸν δέ ἐστι φωνὴ καὶ διάλεκτος καὶ αὐδή, ἀλλ’ ἡ μὲν φωνὴ ἔργον ἐστὶ τῶν φωνητικῶν ὀργάνων, ἡ διάλεκτος δὲ τῶν διαλεκτικῶν, ὧν τὸ μὲν πρῶτόν ἐστιν ἡ γλῶττα, ἔπειτα δὲ ἡ ῥὶς καὶ τὰ χείλη καὶ οἱ ὀδόντες. φωνητικὰ δὲ ὄργανά ἐστι λάρυγξ καὶ οἱ κινοῦντες αὐτὸν μύες καὶ νεῦρα, ὅσα τὴν ἐξ ἐγκεφάλου παρακομίζει τούτοις δύναμιν. αὐδὴν δὲ οὔτε πᾶν τὸ τῆς ἀκοῆς ἴδιον αἰσθητὸν οἱ παλαιοὶ ἐκάλουν, οὔτε ἐκεῖνο μόνον, ὃ διὰ στόματος ἐκπέμπεται, ἐν ᾧ περιέχεται καὶ τὸ κλάειν καὶ τὸ συρίττειν καὶ οἰμώζειν καὶ βήττειν καὶ ὅσα τοιαῦτα, μόνην δὲ τὴν ἀνθρώπου φωνήν, καθ’ ἣν διαλεγόμεθα πρὸς ἀλλήλους, αὐδὴν ὠνόμαζον. Idem in Hippocr. Epidem. III Comment. III Vol. XVII 1 p. 757 K. iisdem verbis utitur inde ab αὐδὴν δὲ οὔτε - ὠνόμαζον. Pergit: οὕτω γοῦν καὶ ὁ ποιητής, ἡνίκα ἐποίησε τοῖς ἰδίοις ἵπποις διαλεγόμενον τὸν Ἀχιλλέα, τηνικαῦτά φησι τὸν ἕτερον αὐτῶν ἀμείψασθαι λόγοις χρησάμενον ἀνθρωπίνῃ διαλέκτῳ. Ἀὐδήεντα, γάρ φησιν, ἔθηκε θεὰ λευκώλενος Ἥρη (Τ 407). οὐχ ὡς ἄφωνον ὄντα πρότερον οὐδ’ ὡς οὐκ ἔχοντα τὴν κοινὴν τῶν ἵππων φωνήν, ἀλλ’ ὡς οὐκ ὀνομαζομένην αὐδὴν ἐκείνην. οὕτως οὖν καὶ θεὸν αὐδήεσσαν εἴρηκε τὴν ἀνθρωπίνῃ διαλέκτῳ χρωμένην, ὅτι καὶ αὐτὴν ἀνθρωποειδῆ φασιν εἶναι, μὴ πάντων τῶν θεῶν τοιούτων ὑπαρχόντων. ἐναργῶς γοῦν ἥλιος καὶ σελήνη καὶ τὰ λοιπὰ τῶν ἄστρων ἀποκεχώρηκε πάμπολυ τῆς τῶν ἀνθρώπων ἰδέας.
146Fr. 146 Kaynak: Origenes, Kelsos'a Karşı I 24. Konumuza derin ve sırlı bir mesele girer: adların tabiatı meselesi. Aristoteles'in düşündüğü gibi adlar uzlaşmayla mı vardır, yoksa Stoa'dan gelenlerin kabul ettiği gibi tabiatça mı? Stoacılara göre ilk sesler, adlarını taşıyan şeyleri taklit eder; bu yüzden etimolojinin bazı ilkelerini de ortaya koyarlar.
Origenes contra Celsum I, 24 (p. 341 Delarue) Vol. I p. 74, 10 Kö. ἐμπίπτει εἰς τὸ προκείμενον λόγος βαθὺς καὶ ἀπόῤῥητος, ὁ περὶ φύσεως ὀνομάτων, πότερον, ὡς οἴεται Ἀριστοτέλης, θέσει ἐστὶ τὰ ὀνόματα ἢ, ὡς νομίζουσιν οἱ ἀπὸ τῆς Στοᾶς, φύσει, μιμουμένων τῶν πρώτων φωνῶν τὰ πράγματα, καθ’ ὧν τὰ ὀνόματα, καθὸ καὶ στοιχεῖά τινα τῆς ἐτυμολογίας εἰσάγουσιν.
147Fr. 147 Kaynak: Magnesiali Diokles, Diogenes Laertios'un aktarımıyla, VII 57. Diogenes'in … ve Khrysippos'un dediğine göre sözün beş bölümü vardır: özel ad, cins adı, fiil, bağlaç ve tanımlık.
Diocles Magnes apud Diog. Laërt. VII 57. τοῦ δὲ λόγου ἐστὶ μέρη πέντε, ὥς φησι Διογένης — — καὶ Χρύσιππος· ὄνομα, προσηγορία, ῥῆμα, σύνδεσμος, ἄρθρον.
148Fr. 148 Kaynak: Galenos, Hippokrates'in ve Platon'un Görüşleri Üzerine VIII 3. [Platon] bu duyulur ateşin, hepsi piramit şeklinde olan küçük cisimlerin toplu bir yığını olduğunu düşünür ve bunların her birinin ateşin bir öğesi (stoikheion) olduğunu söyler; tıpkı biri buğday yığınının öğesinin tek tek buğday taneleri olduğunu söylemesi gibi. Aynı akıl yürütmeyle sesin öğeleri de önce heceleri meydana getirir; sonra bunlardan ad, fiil, edat, tanımlık ve bağlaç meydana gelir; Khrysippos da bunlara sözün öğeleri der.
Galenus de Hipp. et Plat. plac. VIII 3 (232. 673 M.). τὸ αἰσθητὸν τουτὶ πῦρ ἀθρόον ἄθροισμα νομίζει σμικρῶν εἶναι σωμάτων, τὸ σχῆμα πάντων ἐχόντων πυραμίδος. ἐκείνων οὖν ἕκαστον στοιχεῖον εἶναί φησι τοῦ πυρός (sc. Plato), ὡς εἰ καὶ τοῦ τῶν πυρῶν σωροῦ στοιχεῖον ἔλεγεν εἶναί τις ἕκαστον τῶν πυρῶν. κατὰ δὲ τὸν αὐτὸν λόγον καὶ τὰ τῆς φωνῆς στοιχεῖα γεννᾶν πρῶτον μὲν τὰς συλλαβάς, εἶτα ἐξ αὐτῶν γεννᾶσθαι τό τε ὄνομα καὶ τὸ ῥῆμα καὶ τὴν πρόθεσιν ἄρθρον τε καὶ σύνδεσμον, ἃ πάλιν ὁ Χρύσιππος ὀνομάζει τοῦ λόγου στοιχεῖα.
149Fr. 149 Kaynak: Galenos, Nabız Farkları Üzerine III 4. Ama "blityri" ve "skindapsos", derler, büsbütün anlamsızdır. … Ne saçmalıyorsun be adam, bile bile? "Blityri" bir tel sesini anlatır; "skindapsos" da yalnız bir uşağın değil, bir çalgının da adıdır.
Galenus de differentia pulsuum III 4 Vol. VIII p. 662. ἀλλὰ καὶ τὸ βλίτυρι, φασὶ, καὶ τὸ σκινδαψὸς ἄσημα παντελῶς ἐστι. — — τί ληρεῖς, ἄνθρωπε, ἑκών; καὶ γὰρ τὸ βλίτυρι κροῦμά τι δηλοῖ καὶ τὸ σκινδαψὸς οὐκ οἰκέτου μόνον, ἀλλὰ καὶ ὀργάνου τινός ἐστιν ὄνομα. Cf. Diog. Laërt. VII 57 (Diogenes Babylonius).
150Fr. 150 Kaynak: Simplikios, Aristoteles'in Kategoriler'i Şerhi. Aristoteles adı da tarifi de aynı olan şeylere "eşanlamlı" (synōnyma) demiştir; bu, Stoacıların aynı anda birçok adı olan şeylere, örneğin aynı kişi olan Paris ile Aleksandros'a, kısacası "çok adlı" denen şeylere bu adı vermesinden daha yerindedir.
Simplicius in Aristot. categ. f. 8 Z. ed. Bas. Οἰκειοτέρως δὲ ὁ Ἀριστοτέλης συνώνυμα κέκληκε τὰ σὺν τῷ ὀνόματι καὶ τὸν ὁρισμὸν ἔχοντα τὸν αὐτὸν ἤπερ οἱ Στωϊκοὶ τὰ πολλὰ ἄμα ἔχοντα ὀνόματα, ὡς Πάρις καὶ Ἀλέξανδρος ὁ αὐτός, καὶ ἀπλῶς τὰ πολυώνημα λεγόμενα.
153Fr. 153 Kaynak: Galenos, Sözden Doğan Safsatalar Üzerine 4. Stoacılar da bunlar hakkında bazı şeyler söylemiştir; bunları tek tek ele alıp, söylediğimiz tarzların dışında kalan bir tarz olup olmadığına bakmak doğru olur. Çünkü bu, istikraya dayanan bir kanıt olur; hem zaten itibarlı adamların hiçbir görüşünü önemsiz saymamak doğrudur. Onların çok anlamlılık (amphibolia) tarifini, bizim görüşlerimizin çoğuyla çatışır gibi görünse de, şimdilik bir yana bırakmalı; bunları incelemek başka bir çalışmanın işidir. Ama sözü edilen çok anlamlılık türlerini ele almak gerekir. Daha incelikli olanlar bunların sayısının sekiz olduğunu söyler. Birincisi, bitişik söylenene ve bölünerek söylenene ortak dedikleri türdür; örneğin AULĒTRISPESOUSA, hem "flütçü kız düştü" (aulētris pesousa) hem de "ev üç kez yıkıldı" (aulē tris pesousa) diye okunabilir. İkincisi, yalın kelimelerdeki eşadlılıktan doğar; örneğin "andreios" ya bir giysidir ya da [cesur] bir insan. Üçüncüsü, birleşik sözlerdeki eşadlılıktan doğar; örneğin "insan vardır" (anthrōpos estin) sözü, ya varlık olarak insanın bulunduğunu ya da [kelimenin] bir ad hâli olduğunu anlatabilir. Dördüncüsü eksiltmeden doğar; "senin olan" gibi: arada bir kelime eksiktir, "efendin" ya da "baban" gibi. Beşincisi fazlalıktan doğar; "Ona denize açılmamasını yasakladı" gibi: fazladan konan olumsuzluk bütün sözü iki anlamlı yapar; denize açılmayı mı yasakladı, açılmamayı mı? Altıncısının, anlamsız bir parçanın hangi parçayla birlikte dizildiğini açıklamayan tür olduğunu söylerler; "kai ny ken ē parelassen" (İlyada XXIII 382) dizesinde olduğu gibi: buradaki "ē" harfi … ayırıcı bağlaç olabilir de olmayabilir de. Yedincisi, anlamlı bir parçanın hangisiyle birlikte dizildiğini belli etmeyen türdür; "Elli adamdan yüzünü bıraktı tanrısal Akhilleus" dizesinde olduğu gibi. Sekizincisi neyin neye bağlandığını belli etmeyen türdür; "Diōn Theōn estin" sözünde olduğu gibi: bunun ikisinin de var olduğunu mu anlattığı, yoksa "Dion Theon'dur" gibi bir şeyi mi ya da bunun tersini mi anlattığı belli değildir. Daha incelikli olanlar tarzları böyle sayarlar. Bu sayımın yöntemsiz ve tekhnēden yoksun olduğu ise açıktır.
Galenus de sophismatis ex elocutione 4. Vol. XIV p. 595 K. Εἴρηται δέ τινα καὶ τοῖς Στωϊκοῖς περὶ τούτων, ⟨ἃ κατὰ⟩ μέρος δίκαιον ἐπελθοῦσιν ἰδεῖν, εἴ τις ἔξω πίπτει τρόπος τῶν εἰρημένων. εἴη γὰρ ⟨ἄν⟩ ἐπαγωγ⟨ικ⟩ή τις αὕτη πίστις· καὶ δίκαιον ἄλλως, μηδεμίαν δόξαν ἀνδρῶν εὐδοκίμων πάρεργον τίθεσθαι. Τὸν μὲν οὖν τῆς ἀμφιβολίας ὅρον, εἰ καὶ πρὸς πολλὰ τῶν ἡμετέρων μάχεσθαι δοκεῖ, τό γε νῦν ἐατέον· ἑτέρας γὰρ καὶ ὑπὲρ τούτων σκοπεῖν πραγματείας ἐστί· τὰς δὲ διαφορὰς τῶν λεγομένων ἀμφιβολιῶν αὐτὰς ληπτέον. Εἰσὶ γε πρὸς τῶν χαριεστέρων λεγόμεναι τὸν ἀριθμὸν ὀκτώ· μία μὲν ἣν κοινὴν ὀνομάζουσι τοῦ τε εἰρημένου καὶ τοῦ διαιρετοῦ, οἵα ἐστὶν ἡ αὐλητρὶς πεσοῦσα· κοινὴ γὰρ αὕτη τοῦ τε αὐλητρὶς ὀνόματος καὶ τοῦ εἰρημένου. δευτέρα δὲ παρὰ τὴν ἐν τοῖς ἁπλοῖς ⟨ὁμωνυμίαν⟩, οἷον 'ἀνδρεῖοςʼ. ἢ γὰρ χιτὼν ἢ ἄνθρωπος. τρίτη δὲ παρὰ τὴν ἐν τοῖς συνθέτοις ὁμωνυμίαν, οἷον ἄνθρωπός ἐστιν. ἀμφίβολος γὰρ ὁ λόγος, εἴτε τὴν οὐσίαν εἴτε τὴν πτῶσιν εἶναι σημαίνει. τετάρτη δέ ἐστι παρὰ τὴν ἔλλειψιν, ὡς ὅ ἐστί σου· καὶ γὰρ ἐλλείπει τὸ διὰ μέσον, οἷον δεσπότου ἢ πατρός. πέμπτη δὲ παρὰ τὸν πλεονασμόν, ὥσπερ ἡ τοιαύτη ἀπηγόρευσεν αὐτῷ μὴ πλεῖν. τὸ γὰρ μὴ προσκείμενον ἀμφίδοξον ποιεῖ τὸ πᾶν εἴτε τὸ πλεῖν ἀπηγόρευσεν εἴτε τὸ μὴ πλεῖν. ἕκτην φασὶν εἶναι τὴν μὴ διασαφοῦσαν τί μετὰ τίνος ἄσημον μόριον τέτακται, ὡς ἐν τῷ (Il. 382) καὶ νύ κεν ἢ παρέλασσεν. τὸ γὰρ στοιχεῖον ** ἂν μὴ ** γένοιτο διαζευκτικόν. ἐβδόμη δέ ἐστιν ἡ μὴ δηλοῦσα τί μετὰ τίνος τέτακται σημαντικὸν μόριον. ὡς ἐν τῷ πεντήκοντ’ ἀνδρῶν ἑκατὸν λίπε δῖος Ἀχιλλεύς. ὀγδόη ἡ μὴ δηλοῦσα τί ἐπὶ τί ἀναφέρεται, ὡς ἐν τῷ Δίων Θέων ἐστίν. ἄδηλον γάρ ἐστιν εἴτε ἐπὶ τὴν ἀμφοτέρων ὕπαρξιν ἀναφέρεται, εἴτε ἐπὶ τοιοῦτον, οἷον ὁ Δίων Θέων ἐστίν ἢ πάλιν. - Οἱ μὲν δὴ τρόποι πρὸς τῶν χαριεστέρων οὗτοι κατηρίθμηνται-τὸ δ’ ἀμέθοδόν τε καὶ ἄτεχνον πρόδηλον (quod pluribus ostendit Galenus).