Khrysippos · Khrysippos: Ahlak Fragmanları
VII. Duygular Üzerine
377§ 1. Duygu kavramı ve tek tek duyguların tarifleri
Fr. 377 Kaynak: Clemens, Stromateis II, s. 460 Potter. Dürtü, düşüncenin bir şeye doğru ya da bir şeyden uzağa yönelmesidir; duygu ise aşırı bir dürtü, ya da logosa göre olan ölçüleri aşan bir dürtü, ya da kontrolden çıkmış ve logosa itaat etmeyen bir dürtüdür. Öyleyse duygular, logosa itaatsizlikleri bakımından psykhēnin tabiata aykırı hareketleridir.
Ὁρμὴ μὲν οὖν φορὰ διανοίας ἐπί τι ἢ ἀπό του· πάθος δὲ πλεονάζουσα ὁρμὴ ἢ ὑπερτείνουσα τὰ κατὰ τὸν λόγον μέτρα· ἢ ὁρμὴ ἐκφερομένη καὶ ἀπειθὴς λόγιω. Παρὰ φύσιν οὖν κινήσεις ψυχῆς κατὰ τὴν πρὸς τὸν λόγον ἀπείθειαν τὰ πάθη.
378Fr. 378 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 88,8 W.. Duygu dürtünün bir türü olduğuna göre, sırada duygular hakkında konuşalım. Duygunun, aşırı ve seçen logosa itaatsiz bir dürtü, ya da psykhēnin tabiata aykırı ⟨akıl dışı⟩ bir hareketi olduğunu söylerler (bütün duygular psykhēnin yönetici kısmına aittir); bu yüzden her telaş bir duygudur, ⟨her⟩ duygu da bir telaştır. Duygu böyle bir şey olduğuna göre, bazılarının birincil ve kaynak, bazılarının ise onlara bağlı olduğunu kabul etmek gerekir. Cinsçe birincil olanlar şu dördüdür: arzu, korku, acı, haz. Arzu ile korku önce gelir; biri iyi görünene, öbürü kötü görünene yöneliktir. Haz ile acı bunların ardından gelir: haz, arzuladığımız şeye ulaştığımızda ya da korktuğumuz şeyden kurtulduğumuzda; acı, arzuladığımız şeye ulaşamadığımızda ya da korktuğumuz şeyin başımıza geldiğinde. Psykhēnin bütün duygularında, onları kanaat saydıkları için, "kanaat" zayıf bir kabul yerine, "taze" de akıl dışı bir büzülmeyi ⟨ya da⟩ kabarmayı harekete geçiren şey yerine kullanılır.
Ἐπεὶ δ’ ἐν εἴδει τὸ πάθος τῆς ὁρμῆς ἐστι, λέγωμεν ἑξῆς περὶ παθῶν. Πάθος δ’ εἶναί φασιν ὁρμὴν πλεονάζουσαν καὶ ἀπειθῆ τῷ αἱροῦντι λόγῳ ἢ κίνησιν ψυχῆς ⟨ἄλογον⟩ παρὰ φύσιν (εἶναι δὲ πάθη πάντα τοῦ ἡγεμονικοῦ τῆς ψυχῆς), διὸ καὶ πᾶσαν πτοίαν πάθος εἶναι, ⟨καὶ⟩ πάλιν ⟨πᾶν⟩ πάθος πτοίαν. Τοῦ δὲ πάθους τοιούτου ὄντος ὑποληπτέον, τὰ μὲν πρῶτα εἶναι καὶ ἀρχηγά, τὰ δ’ εἰς ταῦτα τὴν ἀναφορὰν ἔχειν. Πρῶτα δ’ εἶναι τῷ γένει ταῦτα τὰ τέσσαρα, ἐπιθυμίαν, φόβον, λύπην, ἡδονήν. Ἐπιθυμίαν μὲν οὖν καὶ φόβον προηγεῖσθαι, τὴν μὲν πρὸς τὸ φαινόμενον ἀγαθόν, τὸν δὲ πρὸς τὸ φαινόμενον κακόν. Ἐπιγίγνεσθαι δὲ τούτοις ἡδονὴν καὶ λύπην, ἡδονὴν μὲν ὅταν τυγχάνωμεν ὧν ἐπεθυμοῦμεν ἢ ἐκφύγωμεν ἃ ἐφοβούμεθα· λύπην δέ, ὅταν ἀποτυγχάνωμεν ὧν ἐπεθυμοῦμεν ἢ περιπέσωμεν οἷς ἐφοβούμεθα. Ἐπὶ πάντων δὲ τῶν τῆς ψυχῆς παθῶν, ἐπεὶ δόξας αὐτὰ λέγουσιν εἶναι, παραλαμβάνεσθαι τὴν δόξαν ἀντὶ τῆς ἀσθενοῦς ὑπολήψεως, τὸ δὲ πρόσφατον ἀντὶ τοῦ κινητικοῦ συστολῆς ἀλόγου ⟨ἢ⟩ ἐπάρσεως.
382Fr. 382 Kaynak: Themistios, Aristoteles'in Ruh Üzerine'sine Şerh III 5, s. 197 Spengel. Zenon'un okulundan gelenler de insan psykhēsinin duygularının logosun çarpıklıkları ve logosun hatalı hükümleri olduğunu söylerken haksız değildir…
καὶ οὐ κακῶς· οἱ ἀπὸ Ζήνωνος τὰ πάθη τῆς ἀνθρωπίνης ψυχῆς τοῦ λόγου διαστροφὰς εἶναι τιθέμενοι καὶ λόγου κρίσεις ἡμαρτημένας etc.
383Fr. 383 Kaynak: Proklos, Platon'un Birinci Alkibiades'ine Şerh, III s. 159 Cousin. Çünkü Stoa'dan gelenlerin dediği gibi insanlarda bu tür duygular yalnız inançlardan doğmaz; tersine, insanlar bu tür duygular ve istekler yüzünden kanaatlerini de değiştirirler…
οὐ γὰρ μόνον ἀπὸ τῶν δογμάτων τοιάδε κινεῖται πάθη τοῖς ἀνθρώποις, ὡς οἱ ἀπὸ τῆς Στοᾶς λέγουσιν, ἀλλὰ καὶ τοὐναντίον διὰ τὰ τοιάδε πάθη καὶ τὰς ὀρέξεις μεταβάλλουσι τὰς δόξας etc.
384Fr. 384 Kaynak: Plutarkhos, Ahlaki Aretē Üzerine 9, 449c. Kendileri de [Stoacılar], olguların zorlamasıyla, her hükmün duygu olmadığını, ancak şiddetli ve aşırı bir dürtüyü harekete geçiren hükmün duygu olduğunu söylerken, içimizde hükmeden ile duygulananın, hareket ettiren ile hareket eden gibi, farklı olduğunu kabul etmiş olurlar. Khrysippos'un kendisi de birçok yerde sebatı ve kendine hâkim olmayı seçen logosa uyan melekeler diye tarif ederken, içimizde uyan şeyin, ikna olarak uyduğu ya da ikna olmayınca karşı koyduğu şeyden farklı olduğunu olguların zorlamasıyla kabul etmek zorunda kaldığı açıktır.
καὶ φασὶν αὐτοὶ (scil. Stoici) τῶν πραγμάτων ἐκβιαζομένων οὐ πᾶσαν εἶναι κρίσιν πάθος, ἀλλὰ τὴν κινητικὴν ὁρμῆς βιαίου καὶ πλεοναζούσης ὁμολογοῦντες ἕτερον εἶναι τὸ κρῖνον καὶ τὸ πάσχον ἐν ἡμῖν, ὥσπερ τὸ κινοῦν καὶ τὸ κινούμενον. αὐτός τε Χρύσιππος ἐν πολλοῖς ὁριζόμενος τὴν καρτερίαν καὶ τὴν ἐγκράτειαν ἕξεις ἀκολουθητικὰς τῷ αἱροῦντι λόγῳ, δῆλός ἐστιν ὑπὸ τῶν πραγμάτων ὁμολογεῖν ἀναγκαζόμενος ὡς ἕτερόν ἐστι τὸ ἀκολουθοῦν ἐν ἡμῖν τοῦ ᾧ ἀκολουθεῖ πειθόμενον, ἢ πάλιν μάχεται μὴ πειθόμενον.
386Fr. 386 Kaynak: Aspasios, Aristoteles'in Nikomakhos'a Etik'ine Şerh, s. 44,12 Heylbut. Stoa'dan gelenler duygunun şiddetli bir dürtü ya da akıl dışı bir dürtü olduğunu düşündüler; "akıl dışı"yı doğru logosa aykırı anlamında alıyorlardı. … Stoa'dan gelenler cins duyguların haz ile acı, korku ⟨ile⟩ arzu olduğunu söylediler. Duyguların iyi ve kötü kabulü yüzünden oluştuğunu söylüyorlardı: psykhē iyiler mevcutmuş gibi hareket ettiğinde haz, kötüler mevcutmuş gibi hareket ettiğinde acı; beklenen iyiler karşısında arzu ortaya çıkar, o da iyi görünen bir şeye yönelik bir istektir; kötüler beklendiğinde ortaya çıkan duyguya ise korku derlerdi. … Acı böyle bir şeydir; Stoa'dan gelenler acıya "acı" yerine "büzülme" derler.
οἱ μὲν οὖν ἐκ τῆς Στοᾶς ᾠήθησαν πάθος εἶναι ὁρμὴν σφοδρὰν ἢ ὁρμὴν ἄλογον, λαμβάνοντες τὸ ὑπεναντίον τῷ ὀρθῷ λόγῳ. γενικὰ δὲ πάθη οἱ μὲν ἐκ τῆς Στοᾶς ἔφασαν εἶναι ἡδονὴν καὶ λύπην φόβον ⟨καὶ⟩ ἐπιθυμίαν· γίνεσθαι μὲν γὰρ τὰ πάθη ἔφασαν δι’ ὑπόληψιν ἀγαθοῦ καὶ κακοῦ, ἀλλ’ ὅταν μὲν ὡς ἐπὶ παροῦσι τοῖς ἀγαθοῖς κινῆται ἡ ψυχή, ἡδονὴν εἶναι, ὅταν δὲ ὡς ἐπὶ παροῦσι τοῖς κακοῖς, λύπην· πάλιν δὲ ἐπὶ τοῖς προσδοκωμένοις ἀγαθοῖς ἐπιθυμία συμβαίνει, ὄρεξις οὖσα ὡς φαινομένου ἀγαθοῦ, κακῶν δὲ προσδοκωμένων τὸ συμβαῖνον πάθος φόβον ἔλεγον εἶναι. τοιαύτη ἐστὶν ἡ λύπη, ἣν οἱ ἀπὸ τῆς Στοᾶς ἀντὶ λύπης συστολὴν καλοῦσι.
388Fr. 388 Kaynak: Philon, Cesaret Üzerine, II s. 419 Mangey. Psykhēde dört duygu bulunduğundan —ikisi mevcut ya da gelecek iyiyle ilgili, haz ve arzu; ikisi de mevcut ya da beklenen kötüyle ilgili, acı ve korku—…
τεττάρων ὄντων ἐν τῇ ψυχῇ παθῶν, δυοῖν μὲν περὶ τὸ ἀγαθὸν ἐνεστὼς ἢ μέλλον, ἡδονῆς καὶ ἐπιθυμίας, δυοῖν δὲ περὶ τὸ κακόν, παρὸν ἢ προσδοκώμενον, λύπης καὶ φόβου etc.
389Fr. 389 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 89,4 W.. [Duygunun tarifindeki] "akıl dışı" ve "tabiata aykırı" ifadeleri olağan anlamlarında alınmamıştır; "akıl dışı", logosa itaatsiz anlamındadır. Çünkü her duygu zorlayıcıdır: duygu içinde olanlar çoğu zaman bir şeyi yapmanın faydalı olmadığını gördükleri hâlde, duygunun şiddetine kapılıp itaatsiz bir at tarafından sürükleniyormuş gibi onu yapmaya götürülürler. Bu yüzden bazıları çoğu zaman şu dillere düşmüş sözle itiraf ederler: "Bilgim yerinde, ama tabiatım bana zor kullanıyor." Burada "bilgi", doğru şeylerin bilinmesi ve tanınması anlamındadır. "Tabiata aykırı" da duygunun tasvirine, duygu doğru ve tabiata uygun logosa aykırı olarak ortaya çıktığı için alınmıştır. Duygu içinde olanların hepsi logostan yüz çevirir; ama herhangi bir konuda aldanmış olanlar gibi değil, kendine özgü bir biçimde. Mesela atomların ilke olduğu konusunda aldanmış olanlar, öyle olmadığı kendilerine öğretilince bu hükümden vazgeçerler; duygu içinde olanlar ise acı çekmemeleri, korkmamaları ya da genel olarak psykhēnin duygularına kapılmamaları gerektiğini öğrenseler, yeniden öğretilseler bile, yine de bunlardan vazgeçmezler; duygular onları kendi zorbalıklarının hükmü altına sürükler.
τὸ δὲ "ἄλογον" καὶ τὸ "παρὰ φύσιν" (scil. in πάθους definitione) οὐ κοινῶς, ἀλλὰ τὸ μὲν ἄλογον ἴσον τῷ ἀπειθὲς τῷ λόγῳ. πᾶν γὰρ πάθος βιαστικόν ἐστι, ὡς πολλάκις ὁρῶντας τοὺς ἐν τοῖς πάθεσιν ὄντας ὅτι οὐ συμφέρει τόδε ποιεῖν, ὑπὸ τῆς σφοδρότητος ἐκφερομένους, καθάπερ ὑπό τινος ἀπειθοῦς ἵππου, ἀνάγεσθαι πρὸς τὸ ποιεῖν αὐτό, παρ’ ὃ καὶ πολλάκις τινὰς ἐξομολογεῖσθαι λέγοντας τὸ θρυλούμενον τοῦτο· () γνώμην δ’ ἔχοντα μ’ ἡ φύσις βιάζεται· γνώμην γὰρ λέγει νῦν τὴν εἴδησιν καὶ γνῶσιν τῶν ὀρθῶν πραγμάτων. καὶ τὸ παρὰ φύσιν δ’ εἴληπται ἐν τῇ τοῦ πάθους ὑπογραφῇ, ὡς συμβαίνοντος παρὰ τὸν ὀρθὸν καὶ κατὰ φύσιν λόγον. πάντες δ’ οἱ ἐν τοῖς πάθεσιν ὄντες ἀποστρέφονται τὸν λόγον, οὐ παραπλησίως δὲ τοῖς ἐξηπατημένοις ἐν ὁτῳοῦν, ἀλλ’ ἰδιαζόντως. οἱ μὲν γὰρ ἠπατημένοι λόγου χάριν περὶ ⟨τοῦ⟩ τὰς ἀτόμους ἀρχὰς εἶναι, διδαχθέντες ὅτι οὔκ εἰσιν, ἀφίστανται τῆς κρίσεως· οἱ δ’ ἐν τοῖς πάθεσιν ὄντες, κἂν μάθωσι, κἂν μεταδιδαχθῶσιν ὅτι οὐ δεῖ λυπεῖσθαι ἢ φοβεῖσθαι, ἢ ὅλως ἐν τοῖς πάθεσιν εἶναι τῆς ψυχῆς, ὅμως οὐκ ἀφίστανται τούτων, ἀλλ’ ἄγονται ὑπὸ τῶν παθῶν εἰς τὸ ὑπὸ τῆς τούτων κρατεῖσθαι τυραννίδος.
390Fr. 390 Kaynak: Plutarkhos, Ahlaki Aretē Üzerine 10, 450c. Khrysippos Tutarsızlık Üzerine'de öfkenin kör olduğunu, çoğu zaman apaçık şeyleri görmeye izin vermediğini, çoğu zaman da kavranan şeylerin önünü kapattığını söyledikten sonra biraz ilerde şöyle der: "Araya giren duygular akıl yürütmeleri ve başka türlü görünen şeyleri dışarı iter, insanı zorla zıt eylemlere sürer." Sonra Menandros'u tanık gösterir: "Vah zavallı ben! Aklım nerelerdeydi / o zaman bedenimin içinde, / bunu değil de onu seçtiğimde?" Khrysippos biraz daha ilerde yine şöyle der: "Akıl sahibi canlı her şeyde logosu kullanma ve onun tarafından yönetilme tabiatına sahip olduğu hâlde, başka, daha şiddetli bir yönelişe kapıldığımız için çoğu zaman ondan yüz çeviririz."
ἐν δὲ τοῖς περὶ Ἀνομολογίας ὁ Χρύσιππος εἰπὼν ὅτι τυφλόν ἐστιν ἡ ὀργὴ καὶ πολλάκις μὲν οὐκ ἐᾷ ὁρᾶν τὰ ἐκφανῆ, πολλάκις δὲ τοῖς καταλαμβονομένοις ἐπιπροσθεῖ μικρὸν προελθὼν Τὰ γὰρ ἐπιγιγνόμενα, φησὶ πάθη ἐκκρούει τοὺς λογισμοὺς καὶ τὰ ὡς ἑτέρως φαινόμενα, βιαίως προωθοῦντα ἐπὶ τὰς ἐναντίας πράξεις. εἶτα χρῆται μάρτυρι τῷ Μενάνδρῳ λέγοντι () Οἴμοι τάλας ἔγωγε, ποῦ ποθ’ αἱ φρένες ἡμῶν ἐκεῖνον ἦσαν ἐν τῷ σώματι τὸν χρόνον, ὅτ’ οὐ ταῦτ’, ἀλλ’ ἐκεῖν’ ᾑρούμεθα; καὶ πάλιν ὁ Χρύσιππος προελθὼν Τοῦ λογικοῦ (φησὶ) ζῴου φύσιν ἔχοντος προσχρῆσθαι εἰς ἕκαστα τῷ λόγῳ καὶ ὑπὸ τούτου κυβερνᾶσθαι, πολλάκις ἀποστρέφεσθαι αὐτὸν ἡμᾶς, ἄλλῃ βιαιοτέρᾳ φορᾷ χρωμένους.
391Fr. 391 Kaynak: Andronikos, Duygular Üzerine 1 (s. 11 Kreuttner). Duygu, psykhēnin akıl dışı ve tabiata aykırı bir hareketi ya da aşırı bir dürtüdür. … Daha genel duygular dörttür: acı, korku, arzu, haz. Acı akıl dışı bir büzülmedir; ya da kendisi karşısında büzülmek gerektiği sanılan bir kötünün mevcut olduğuna dair taze bir kanaattir. Korku akıl dışı bir kaçınmadır; ya da beklenen korkunç bir şeyden kaçıştır. Arzu akıl dışı bir istektir; ya da beklenen bir iyinin peşine düşmedir. Haz akıl dışı bir kabarmadır; ya da kendisi karşısında kabarmak gerektiği sanılan bir iyinin mevcut olduğuna dair taze bir kanaattir.
Πάθος ἐστὶν ἄλογος ψυχῆς κίνησις καὶ παρὰ φύσιν ἢ ὁρμὴ πλεονάζουσα. - - τὰ δὲ γενικώτερα πάθη τέσσαρα· λύπη, φόβος, ἐπιθυμία, ἡδονή. λύπη μὲν οὖν ἐστιν ἄλογος συστολή. ἢ δόξα πρόσφατος κακοῦ παρουσίας, ἐφ’ ᾧ οἴονται δεῖν συστέλλεσθαι. φόβος δὲ ἄλογος ἔκκλισις· ἢ φυγὴ ἀπὸ προσδοκωμένου δεινοῦ. ἐπιθυμία δὲ ἄλογος ὄρεξις· ἢ δίωξις προσδοκωμένου ἀγαθοῦ. ἡδονὴ δὲ ἄλογος ἔταρσις· ἢ δόξα πρόσφατος ἀγαθοῦ παρουσίας, ἐφ’ᾧ οἴονται δεῖν ἐπαίρεσθαι.
392Fr. 392 Kaynak: Philon, Musa'nın Hayatı III, II s. 156 Mangey. …akıl dışı bir duygudan: ya tabiata aykırı biçimde kabartıp havalandıran hazdan, ya tersine büzüp aşağı çeken acıdan, ya dosdoğru giden dürtüyü saptırıp yönünü değiştiren korkudan, ya da insanı mevcut olmayan şeylere doğru zorla çekip geren arzudan. [Aynı yerde:] Bedenin [güzelliği] kısımların orantısında, güzel renkte ve dolgunlukta yatar; … düşüncenin güzelliği ise inançların ahenginde ve aretēlerin uyumunda…
ἐξ ἀλόγου πάθους, ἢ παρὰ φύσιν ἐπαιρούσης καὶ μετεωριζούσης ἡδονῆς, ἢ συστελλούσης ἔμπαλιν λύπης καὶ καθαιρούσης ἢ ἀποστρέφοντος καὶ ἀποκλίνοντος τὴν ἐπ’ εὐθείας ὁρμὴν φόβου, ἢ τῆς ἐπιθυμίας πρὸς τὰ μὴ παρόντα ἑλκούσης καὶ ἀποτεινούσης βίᾳ. ibid. τὸ μὲν γὰρ τοῦ σώματος (scil. κάλλος) ἐν συμμετρίᾳ μερῶν εὐχροίᾳ τε καὶ εὐσαρκίᾳ κεῖται, - - τὸ δὲ τῆς διανοίας ἐν ἁρμονίᾳ δογμάτων καὶ ἀρετῶν συμφωνίᾳ etc.
394Fr. 394 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 90,7 W.. Arzunun logosa itaatsiz bir istek olduğunu söylerler; sebebi, mevcut olduğunda iyi durumda olacağımız bir iyinin yaklaştığını sanmaktır; bu kanaatin kendisi de ⟨onun gerçekten istenmeye değer olduğuna dair⟩ düzensizce harekete geçiren bir tazelik taşır. Korku logosa itaatsiz bir kaçınmadır; sebebi bir kötünün yaklaştığını sanmaktır; kanaat de onun gerçekten kaçınılacak bir şey olduğuna dair harekete geçiren bir tazelik taşır. Acı psykhēnin logosa itaatsiz bir büzülmesidir; sebebi, kendisi karşısında ⟨büzülmenin uygun olduğu taze bir kötünün mevcut olduğunu sanmaktır. Haz psykhēnin logosa itaatsiz bir kabarmasıdır; sebebi, kendisi karşısında kabarmanın uygun olduğu⟩ taze bir iyinin mevcut olduğunu sanmaktır. Arzunun altına şunlar girer: öfke ve türleri (thymos, köpürme, kin, garaz, parlamalar ve benzerleri), şiddetli aşklar, özlemler, hasretler, haz düşkünlükleri, zenginlik düşkünlükleri, şan düşkünlükleri ve benzerleri. Hazzın altına: başkasının kötülüğüne sevinmeler, hoşnutluklar, büyüye kapılmalar ve benzerleri. Korkunun altına: çekingenlikler, kaygılar, sarsılma, utançlar, telaşlar, batıl inançlar, ürküntü ve dehşetler. Acının altına: haset, imrenme, kıskançlık, merhamet, yas, sıkıntı, keder, üzüntü, ıstırap, bunaltı. Bu duyguların bir kısmı neyin karşısında ortaya çıktıklarını gösterir, merhamet, haset, başkasının kötülüğüne sevinme ve utanç gibi; bir kısmı ise hareketin özelliğini gösterir, ıstırap ve dehşet gibi.
Τὴν μὲν οὖν ἐπιθυμίαν λέγουσιν ὄρεξιν εἶναι ἀπειθῆ λόγῳ· αἴτιον δ’ αὐτῆς τὸ δοξάζειν ἀγαθὸν ἐπιφέρεσθαι, οὗ παρόντος εὖ ἀπαλλάξομεν, τῆς δόξης αὐτῆς ἐχούσης τὸ ἀτάκτως κινητικὸν ⟨πρόσφατον τοῦ ὄντως αὐτὸ ὀρεκτὸν εἶναι⟩. Φόβον δ’ εἶναι ἔκκλισιν ἀπειθῆ λόγῳ, αἴτιον δ’ αὐτοῦ τὸ δοξάζειν κακὸν ἐπιφέρεσθαι, τῆς δόξης τὸ κινητικὸν [καὶ] πρόσφατον ἐχούσης τοῦ ὄντως αὐτὸ φευκτὸν εἶναι. Λύπην δ’ εἶναι συστολὴν ψυχῆς ἀπειθῆ λόγῳ, αἴτιον δ’ αὐτῆς τὸ δοξάζειν πρόσφατον κακὸν παρεῖναι, ἐφ’ ᾧ καθήκει ⟨συστέλλεσθαι. Ἡδονὴν δ’ εἶναι ἔπαρσιν ψυχῆς ἀπειθῆ λόγῳ, αἴτιον δ’ αὐτῆς τὸ δοξάζειν πρόσφατον ἀγαθὸν παρεῖναι, ἐφ’ ᾧ καθήκει⟩ ἐπαίρεσθαι. Ὑπὸ μὲν οὖν τὴν ἐπιθυμίαν ὑπάγεται τὰ τοιαῦτα· ὀργὴ καὶ τὰ εἴδη αὐτῆς (θυμὸς καὶ χόλος καὶ μῆνις καὶ κότος καὶ πικρίαι καὶ τὰ τοιαῦτα), ἔρωτες σφοδροὶ καὶ πόθοι καὶ ἵμεροι καὶ φιληδονίαι καὶ φιλοπλουτίαι καὶ φιλοδοξίαι καὶ τὰ ὅμοια· ὑπὸ δὲ τὴν ἡδονὴν ἐπιχαιρεκακίαι καὶ ἀσμενισμοὶ καὶ γοητεῖαι καὶ τὰ ὅμοια· ὑπὸ δὲ τὸν φόβον ὄκνοι καὶ ἀγωνίαι καὶ ἔκπληξις καὶ αἰσχύναι καὶ θόρυβοι καὶ δεισιδαιμονίαι καὶ δέος καὶ δείματα· ὑπὸ δὲ τὴν λύπην φθόνος, ζῆλος, ζηλοτυπία, ἔλεος, πένθος, ἄχθος, ἄχος, ἀνία, ὀδύνη, ἄση. τούτων δὲ τῶν παθῶν τὰ μὲν ἐμφαίνειν τὸ ἐφ’ ᾧ γίγνεται, οἷον ἔλεον, φθόνον, ἐπιχαιρεκακίαν, αἰσχύνην· τὰ δὲ τὴν ἰδιότητα τῆς κινήσεως, οἷον ὀδύνην, δεῖμα.
395Fr. 395 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 91,10 W.. Öfke, haksızlık ettiği düşünülen kişiden uygunsuz biçimde öç alma arzusudur; thymos başlayan öfke; köpürme kabaran öfke; kin uzun süre saklanmak üzere bir kenara konmuş ya da içte birikmiş öfke; garaz öç için fırsat kollayan öfke; parlama birden patlayan öfke. Aşk, görünen bir güzellik yüzünden dostluk kurmaya girişmektir; özlem uzaktaki birine aşkla duyulan arzu; hasret uzaktaki bir dostla sohbet etme arzusu; haz düşkünlüğü hazlara, zenginlik düşkünlüğü zenginliğe, şan düşkünlüğü şana duyulan arzudur.
ὀργὴ μὲν οὖν ἐστιν ἐπιθυμία ⟨τοῦ⟩ τιμωρήσασθαι τὸν δοκοῦντα ἠδικηκέναι παρὰ τὸ προσῆκον· θυμὸς δὲ ὀργὴ ἐναρχομένη· χόλος δὲ ὀργὴ διοιδοῦσα· μῆνις δὲ ὀργὴ εἰς παλαίωσιν ἀποτεθειμένη ἢ ἐναποκειμένη· κότος δὲ ὀργὴ ἐπιτηροῦσα καιρὸν εἰς τιμωρίαν· πικρία δὲ ὀργὴ παραχρῆμα ἐκρηγνυμένη· ἔρως δὲ ἐπιβολὴ φιλοποΐας διὰ κάλλος ἐμφαινόμενον· πόθος δὲ ἐπιθυμία τοῦ ἔρωτι ἀπόντος· ἵμερος δὲ ἐπιθυμία φίλου ἀπόντος ὁμιλίας· φιληδονία δὲ ἐπιθυμία ἡδονῶν· φιλοπλουτία δὲ πλούτου· φιλοδοξία δὲ δόξης.
396Fr. 396 Kaynak: Diogenes Laertios VII 113. Arzu akıl dışı bir istektir; şunlar da onun altında sıralanır: yoksunluk, nefret, çekişme düşkünlüğü, öfke, aşk, kin, thymos. Yoksunluk, ulaşamadığı ve adeta nesnesinden ayrı düştüğü hâlde boşuna ona gerilen ve çekilen bir arzudur; nefret, birinin kötü durumda olmasını isteyen, ilerleyen ve süren bir arzudur; çekişme düşkünlüğü üstün gelme arzusu; öfke, haksızlık ettiği düşünülenden uygunsuz biçimde öç alma arzusu. Aşk ise erdemlilerin duymadığı bir arzudur; çünkü görünen bir güzellik yüzünden dostluk kurmaya girişmektir. Kin eskimiş ve garaz besleyen bir öfkedir; bu da şu dizelerde görülür: "Çünkü öfkesini aynı gün yutsa bile, / sonra da kinini besler, onu yerine getirene dek." Thymos ise başlayan öfkedir.
ἐπιθυμία δέ ἐστιν ἄλογος ὄρεξις, ὑφ’ ἣν τάττεται καὶ ταῦτα· σπάνις, μῖσος, φιλονικία, ὀργή, ἔρως, μῆνις, θυμός. ἔστι δὲ ἡ μὲν σπάνις ἐπιθυμία τις ἐν ἀποτεύξει καὶ οἷον κεχωρισμένη ἐκ τοῦ πράγματος, τεταμένη δὲ διακενῆς ἐπ’ αὐτὸ καὶ σπωμένη· μῖσος δέ ἐστιν ἐπιθυμία τις τοῦ κακῶς εἶναί τινι μετὰ προκοπῆς τινος καὶ παρατάσεως, φιλονικία δὲ ἐπιθυμία τις περιαιρέσεως, ὀργὴ δὲ ἐπιθυμία τιμωρίας τοῦ δοκοῦντος ἠδικηκέναι οὐ προσηκόντως· ἔρως δέ ἐστιν ἐπιθυμία τις ⟨καὶ⟩ οὐχὶ περὶ σπουδαίους· ἔστι γὰρ ἐπιβολὴ φιλοποιΐας διὰ κάλλος ἐμφαινόμενον· μῆνις δέ ἐστιν ὀργή τις πεπαλαιωμένη καὶ ἐπι***κότος ἐπιτηρητικὴ [δέ], ὅπερ ἐμφαίνεται διὰ τῶνδε· εἴπερ γάρ τε χόλον γε καὶ αὐτῆμαρ καταπέψῃ, ἀλλά τε καὶ μετόπισθεν ἔχει κότον, ὄφρα τελέσσῃ. ὁ δὲ θυμός ἐστιν ὀργὴ ἀρχομένη.
397Fr. 397 Kaynak: Andronikos, Duygular Üzerine 4 (s. 16 Kreuttner). Arzunun 27 türü. Öfke, haksızlık ettiği düşünülenden öç alma arzusudur. Thymos başlayan öfke. Köpürme kabaran öfke. Parlama birden patlayan öfke. Kin uzun süre saklanmak üzere bir kenara konan öfke. Garaz öç için fırsat kollayan öfke. Aşk bedensel birleşme arzusudur. Başka bir aşk: dostluk arzusu. Başka bir aşk: [tapınakların ve güzel şeylerin süslenmesi için tanrılara hizmet] görünen bir güzellik yüzünden dostluk kurmaya giriş dedikleri aşk. Hasret uzaktaki bir dostla sohbet arzusu. Özlem uzaktaki birine aşkla duyulan arzu. Düşmanlık fırsat kollayan ve kötülük eden kötü niyet. Kötü niyet, birinin, onun kendisi yüzünden, kötü durumda olmasını isteme arzusu. Çabuk bıkma çabuk doyan arzu. Bakış telaşı özlenen şeyi görmekte acelecilik. Yoksunluk yarım kalmış arzu. Sertlik dengesiz arzu. Kavga kötülük eden bir karşı duruş arzusu. Bağımlılık köleleşmiş arzu. Haz düşkünlüğü hazlara ölçüsüz arzu. Para düşkünlüğü paraya [faydasız ya da] ölçüsüz arzu. Şeref düşkünlüğü şerefe ölçüsüz arzu. Hayata düşkünlük hayata akıl dışı arzu. Bedene düşkünlük bedenin bolluğa gerekenden fazla arzusu. Oburluk yiyeceklere ölçüsüz arzu. Şarap düşkünlüğü şaraba doymak bilmez arzu. Şehvet düşkünlüğü cinsel birleşmelere ölçüsüz arzu.
Ἐπιθυμίας εἴδη κζʹ. Ὀργὴ μὲν οὖν ἐστιν ἐπιθυμία τιμωρίας τοῦ ἠδικηκέναι δοκοῦντος. Θυμὸς δὲ ὀργὴ ἐναρχομένη. Χόλος δὲ ὀργὴ διοιδοῦσα. Πικρία δὲ ὀργὴ παραχρῆμα ἐκρηγνυμένη. Μῆνις δὲ ὀργὴ εἰς παλαίωσιν ἀποτιθεμένη. Κότος δὲ ὀργὴ καιρὸν ἐπιτηροῦσα εἰς τιμωρίαν. Ἔρως δὲ ἐπιθυμία σωματικῆς συνουσίας. ἄλλος ἔρως· ἐπιθυμία φιλίας. ἄλλος ἔρως· [ὑπηρεσία θεῶν εἰς ναῶν κατακόσμησιν καὶ καλῶν] ὃν ἐπιβολὴν καλοῦσι φιλοποιΐας διὰ κάλλος ἐμφαινόμενον. Ἵμερος δὲ ἐπιθυμία φίλου ἀπόντος ὁμιλίας. Πόθος δὲ ἐπιθυμία κατὰ ἔρωτα ἀπόντος. Δυσμένεια δὲ δύσνοια ἐπιτηρητικὴ καὶ κακοποιός. Δύσνοια δὲ ἐπιθυμία τοῦ κακῶς εἶναί τινι αὐτοῦ ἕνεκεν ἐκείνου. Ἁψικορία δὲ ἐπιθυμία ταχὺ ἐμπιπλαμένη. Ῥιψοφθαλμία δὲ ταχυτὴς περὶ τὸ ἰδεῖν τὸ ποθούμενον. Σπάνις δὲ ἐπιθυμία ἀτελής. Τραχυτὴς δὲ ἐπιθυμία ἀνώμαλος. Ἔρις δὲ ἐπιθυμία εἰς ἀντίταξιν κακοποιητικήν. Προσπάθεια δὲ ἐπιθυμία δεδουλωμένη. Φιληδονία δὲ ἐπιθυμία ἡδονῶν ἄμετρος. Φιλοχρηματία δὲ ἐπιθυμία [ἄχρηστος ἢ] ἄμετρος χρημάτων. Φιλοτιμία δὲ ἐπιθυμία ἄμετρος τιμῆς. Φιλοζωΐα δὲ ἐπιθυμία ζωῆς ἄλογος. Φιλοσωματία δὲ ἐπιθυμία σώματος εὐθηνίας παρὰ τὸ δέον. Γαστριμαργία δὲ ἐπιθυμία ἄμετρος σιτίων. Οἰνοφλυγία δὲ ἐπιθυμία οἴνου ἄπληστος. Λαγνεία δὲ ἐπιθυμία συνουσιῶν ἄμετρος.
399Fr. 399 Kaynak: Sextos Empeirikos, Matematikçilere Karşı VII 239. Aşkın dostluk kurmaya giriş olduğunu söyleyen, bunu açıkça ifade etmese bile, bunun genç ve güzel olanlara yönelik olduğunu da ima eder; çünkü kimse yaşlılara ve gençlik çağının güzelliğine sahip olmayanlara âşık olmaz.
ὁ λέγων τὸν ἔρωτα ἐπιβολὴν εἶναι φιλοποιΐας συνεμφαίνει τὸ νέων ὡραίων, καὶ εἰ μὴ κατὰ ῥητὸν τοῦτο ἐκφέρῃ· οὐθεὶς γὰρ γερόντων καὶ ἀκμῆς ὥραν μὴ ἐχόντων ἐρᾷ.
400Fr. 400 Kaynak: Diogenes Laertios VII 114. Haz, seçilmeye değer görünen bir şey karşısında akıl dışı bir kabarmadır; altında şunlar sıralanır: büyülenme, başkasının kötülüğüne sevinme, keyif, gevşeme. Büyülenme kulaklar yoluyla büyüleyen hazdır; başkasının kötülüğüne sevinme başkalarının kötülükleri karşısındaki haz; keyif (terpsis), adeta bir "dönüş" (trepsis) gibi, psykhēnin gevşekliğe doğru yönelmesi; gevşeme ise aretēnin çözülmesidir.
ἡδονὴ δέ ἐστιν ἄλογος ἔπαρσις ἐφ’ αἱρετῷ δοκοῦντι ὑπάρχειν, ὑφ’ ἣν τάττεται κήλησις, ἐπιχαιρεκακία, τέρψις, διάχυσις. κήλησις μὲν οὖν ἐστιν ἡδονὴ δι’ ὤτων κατακηλοῦσα, ἐπιχαιρεκακία δὲ ἡδονὴ ἐπ’ ἀλλοτρίοις κακοῖς, τέρψις δέ, οἷον τρέψις, προτροπή τις ψυχῆς ἐπὶ τὸ ἀνειμένον, διάχυσις δὲ ἀνάλυσις ἀρετῆς.
401Fr. 401 Kaynak: Andronikos, Duygular Üzerine 5 (s. 19 Kreuttner). Hazzın beş türü. Hoşnutluk beklenmedik iyiler karşısındaki hazdır. Keyif görme ya da işitme yoluyla gelen haz. Büyülenme işitme yoluyla büyüleyen haz; ya da söz ve musikiden veya aldanmadan doğan haz. Başkasının kötülüğüne sevinme komşuların talihsizlikleri karşısındaki haz. Büyüye kapılma aldatmaca ya da sihir yoluyla gelen haz.
Ἡδονῆς εἴδη εʹ. Ἀσμενισμὸς μὲν οὖν ἐστιν ἡδονὴ ἐπὶ ἀπροσδοκήτοις ἀγαθοῖς. Τέρψις δὲ ἡδονὴ δι’ ὄψεως ἢ δι’ ἀκοῆς. Κήλησις δὲ ἡδονὴ δι’ ἀκοῆς κατακηλοῦσα· ἢ ἡδονὴ ἐκ λόγου τε καὶ μουσικῆς ἢ δι’ ἀπάτης γινομένη. Ἐπιχαιρεκακία δὲ ἡδονὴ ἐπὶ τοῖς τῶν πέλας ἀτυχήμασιν. Γοητεία δὲ ἡδονὴ κατ’ ἀπάτην ἢ διὰ μαγείας.
402Fr. 402 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 92 W.. Başkasının kötülüğüne sevinme başkalarının kötülükleri karşısındaki hazdır; hoşnutluk beklenmedik şeyler karşısındaki haz; büyüye kapılma görme yoluyla, aldanmaya dayanan haz.
ἐπιχαιρεκακία δὲ ἡδονὴ ἐπ’ ἀλλοτρίοις κακοῖς· ἀσμενισμὸς δὲ ἡδονὴ ἐπὶ ἀπροσδοκήτοις· γοητεία δὲ ἡδονὴ δι’ ὄψεως κατὰ ἀπάτην.
405Fr. 405 Kaynak: Clemens, Stromateis II, s. 491 Potter. [Sardanapallos'un o çok bilinen mezar yazıtını aktardıktan sonra:] Genel olarak haz duygusu zorunlu değildir; açlık, susuzluk, üşüme, evlilik gibi bazı tabii ihtiyaçların ardından gelen bir şeydir. Onsuz içmek, yemek yemek ya da çocuk yapmak mümkün olsaydı, hazza başka hiçbir ihtiyaç olmadığı görülürdü. Çünkü haz ne bir etkinlik ne bir yatkınlık ne de bizim bir parçamızdır; yardımcı olmak için hayata girmiştir, nasıl ki tuzun da yiyeceğin sindirilmesi için olduğu söylenir. Ama haz gem azıya alıp evin hâkimi olunca önce arzuyu doğurur; o da kendisine hoş gelen şeye yönelik akıl dışı bir özlem ve istektir. [Ardından Epikuros'a saldırılır; Diogenes'in bir tragedyasından, Antisthenes'ten ve Krates'ten hazza karşı sözler, ayrıca komedya şairi Philemon'un Kitionlu Zenon hakkındaki tanıklığı aktarılır.]
καθόλου γὰρ οὐκ ἀναγκαῖον τὸ τῆς ἡδονῆς πάθος, ἐπακολούθημα δὲ χρείαις τισὶ φυσικαῖς, πείνῃ, δίψει, ῥίγει, γάμῳ. Εἰ γοῦν ταύτης δίχα πιεῖν οἷόν τε ἦν ἢ τροφῆς προσίεσθαι ἢ παιδοποιεῖν, ἐδείχθη ἂν οὐδεμία ἑτέρα χρεία ταύτης. Οὔτε γὰρ ἐνέργεια, οὔτε διάθεσις οὐδὲ μὴν μέρος τι ἡμέτερον ἡδονή· ἀλλ’ ὑπουργίας ἕνεκα παρῆλθεν εἰς τὸν βίον, ὥσπερ τοὺς ἅλας φασὶ τῆς παραπέψεως τῆς τροφῆς χάριν. Ἡ δὲ ἀφηνιάσασα καὶ τοῦ οἴκου κατακρατήσασα, πρώτην ἐπιθυμίαν γεννᾷ, ἔφεσιν καὶ ὄρεξιν οὖσαν ἄλογον τοῦ κεχαρισμένου αὐτῇ. (Deinde impugnatur Epicurus, laudantur Diogenis ex quadam tragoedia, Antisthenis, Cratetis in voluptatem invectivae, Philemonis porro comici de Zenone Citiensi testimonium).
406Fr. 406 Kaynak: Philon, Yasaların Alegorik Yorumu III 246. Haz psykhēnin akıl dışı bir kabarmasıdır; kendi başına lanetlidir, yalnız kötü insanda ortaya çıkar, hiçbir erdemlide çıkmaz.
ἡ ἡδονὴ ἔπαρσις ἄλογος ψυχῆς· αὕτη κατάρατος ἐξ ἑαυτῆς, μόνῳ γέ τοι τῷ φαύλῳ προσγίνεται, σπουδαίῳ δ’ οὐδενί.
407Fr. 407 Kaynak: Diogenes Laertios VII 112. Korku kötü bir şeyin beklenmesidir. Şunlar da korkuya bağlanır: dehşet, çekingenlik, utanç, sarsılma, telaş, kaygı. Dehşet ürküntü yaratan korkudur; utanç itibarsızlık korkusu; çekingenlik yapılacak bir etkinlikten korku; sarsılma alışılmadık bir şeyin tasavvurundan doğan korku; telaş sesin sıkıştırmasıyla birlikte gelen korku; kaygı belirsiz bir şeyden korku.
ὁ δὲ φόβος ἐστὶ προσδοκία κακοῦ· εἰς δὲ τὸν φόβον ἀνάγεται καὶ ταῦτα· δεῖμα, ὄκνος, αἰσχύνη, ἔκπληξις, θόρυβος, ἀγωνία. δεῖμα μὲν οὖν ἐστι φόβος δέος ἐμποιῶν, αἰσχύνη δὲ φόβος ἀδοξίας, ὄκνος δὲ φόβος μελλούσης ἐνεργείας, ἔκπληξις δὲ φόβος ἐκ φαντασίας ἀσυνήθους πράγματος, θόρυβος δὲ φόβος μετὰ κατεπείξεως φωνῆς, ἀγωνία δὲ φόβος ἀδήλου πράγματος.
408Fr. 408 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 92 W.. Çekingenlik yapılacak bir etkinlikten korkudur; kaygı başarısızlık korkusu, ya da başka bir anlamda yenilgi korkusu; sarsılma alışılmadık bir tasavvurdan doğan korku; utanç itibarsızlık korkusu; telaş sesle birlikte sıkıştıran korku; batıl inanç tanrılardan ya da daimōnlardan korku; ürküntü korkunç bir şeyden korku; dehşet bir sözden doğan korku.
Ὄκνος δὲ φόβος μελλούσης ἐνεργείας· ἀγωνία δὲ φόβος διαπτώσεως καὶ ἑτέρως φόβος ἥττης· ἔκπληξις δὲ φόβος ἐξ ἀσυνήθους φαντασίας· αἰσχύνη δὲ φόβος ἀδοξίας· θόρυβος δὲ φόβος μετὰ φωνῆς κατεπείγων· δεισιδαιμονία δὲ φόβος θεῶν ἢ δαιμόνων· δέος δὲ φόβος δεινοῦ· δεῖμα δὲ φόβος ἐκ λόγου.
409Fr. 409 Kaynak: Andronikos, Duygular Üzerine 3 (s. 15 Kreuttner). Korkunun on üç türü. Çekingenlik yapılacak bir etkinlikten korkudur. Utanç itibarsızlık korkusu. Dehşet kuşkulanılan bir şeyden korku. Ürküntü (deos) insanı bağlayan (syndeōn) korku. Sarsılma korkunç bir şeyin alışılmadık tasavvuru yüzünden duyulan korku. Afallama daha büyük bir tasavvurdan doğan korku. [Korkaklık, korkunç bir şeyin tasavvuru yüzünden uygun görünen eylemden geri çekilmektir.] Vesvese boş korku. Kaygı başarısızlık korkusu; ya da yenilgi korkusu; ya da hakkında şiddetli bir isteğimiz olan şeylere dair zıt umutlar doğuran korku. Erteleme, yapmaya karar vermiş birinin çekingenliği. Ürperme düşünülen bir şeyden korku. Telaş sesle birlikte sıkıştıran korku. Batıl inanç daimonik olandan korku [ya da tanrılara saygıda aşırılığa kaçmak].
Φόβου εἴδη ιγ’. Ὄκνος μὲν οὖν ἐστι φόβος μελλούσης ἐνεργείας. Αἰσχύνη δὲ φόβος ἀδοξίας. Δεῖμα δὲ φόβος ὑφορωμένου. Δέος δὲ φόβος συνδέων. Ἔκπληξις δὲ φόβος ἕνεκα ἀσυνήθους φαντασίας δεινοῦ. Κατάπληξις δὲ φόβος ἐκ μείζονος φαντασίας. [Δειλία δὲ ἀποχώρησις ἀπὸ φαινομένου καθήκοντος διὰ φαντασίαν δεινοῦ.] Ψοφοδέεια δὲ φόβος κενός. Ἀγωνία δὲ φόβος διαπτώσεως· ἢ φόβος ἥττης· ἢ φόβος ἐμποιητικὸς τῶν ἐναντίων ἐλπίδων, περὶ ὧν ὄρεξιν σφοδρὰν ἔχομεν. Μέλλησις δὲ ὄκνος διεγνωκότος ποιεῖν. Ὀῤῥωδία δὲ φόβος ἐννοηθέντος. Θόρυβος δὲ φόβος μετὰ φωνῆς κατεπείγων. Δεισιδαι μονία δὲ φόβος τοῦ δαιμονίου. [ἢ ὑπερέκπτωσις τῆς πρὸς θεοὺς τιμῆς.]
411Fr. 411 Kaynak: Clemens, Stromateis II, s. 446 ve 448 Potter. "Evet," derler, "korku akıl dışı bir kaçınmadır ve bir duygudur." — — Ama filozoflar kanun korkusuna, makul bir kaçınma olduğu için sakınma diyorlarsa, kelimelerle oyun oynuyorlar demektir. Phaselisli Kritolaos bunlara yerinde olarak "kelime kavgacıları" diyordu. [Biraz sonra:] Sarsılma alışılmadık bir tasavvurdan ya da beklenmedik bir tasavvur karşısında doğan korkudur … bir haber karşısında olduğu gibi; olmuş ya da var olan bir şey karşısındaki korku, ya da aşırı bir hayret. [Başka bir yerde:] Batıl inanç da daimōnlardan korku olduğu için bir duygudur.
ναί, φασίν, ἄλογος ἔκκλισις ὁ φόβος ἐστὶ καὶ πάθος. - - ἀλλ’ εἰ σοφίζονται τὰ ὀνόματα εὐλάβειαν καλούντων οἱ φιλόσοφοι τὸν τοῦ νόμου φόβον, εὔλογον οὖσαν ἔκκλισιν. ὀνοματομάχους τούτους οὐκ ἀπὸ τρόπου ὁ Φασηλίτης ἐκάλει Κριτόλαος. ἔστι μὲν οὖν ἡ μὲν ἔκπληξις φόβος ἐκ φαντασίας ἀσυνήθους ἢ ἐπ’ ἀπροσδοκήτῳ φαντασίᾳ * * ἅτε καὶ ἀγγελίας· φόβος δὲ ὡς γεγονότι ἢ ὄντι ἢ θαυμασιότης ὑπερβάλλουσα. ἡ γοῦν δεισιδαιμονία πάθος, φόβος δαιμόνων οὖσα.
412Fr. 412 Kaynak: Diogenes Laertios VII 110–112. Yanlışlardan düşünceye çarpıklık bulaşır; birçok duygu ondan filizlenir ve kararsızlığa sebep olur. Duygunun kendisi, Zenon'a göre, psykhēnin akıl dışı ve tabiata aykırı hareketi ya da aşırı bir dürtüdür. Hekaton'un … ve Zenon'un Duygular Üzerine'de söylediği gibi, duyguların en üst cinsleri dörttür: acı, korku, arzu, haz. — — — Acı akıl dışı bir büzülmedir; türleri merhamet, haset, imrenme, kıskançlık, sıkıntı, rahatsızlık, üzüntü, ıstırap ve şaşkınlıktır. Merhamet hak etmeden kötülüğe uğrayan biri karşısındaki acıdır; haset başkalarının iyileri karşısındaki acı; imrenme kendi arzuladığı şeylerin bir başkasında bulunması karşısındaki acı; kıskançlık kendisinin de sahip olduğu şeylerin bir başkasında da bulunması karşısındaki acı; sıkıntı ağırlık veren acı; rahatsızlık insanı daraltan ve kıpırdayamaz hâle getiren acı; üzüntü düşünüp taşınmaktan ötürü süren ya da artan acı; ıstırap zahmetli acı; şaşkınlık insanı tüketen ve mevcut şeyleri görmesine engel olan akıl dışı acı.
ἐκ δὲ τῶν ψευδῶν ἐπιγίγνεσθαι τὴν διαστροφὴν ἐπὶ τὴν διάνοιαν, ἀφ’ ἧς πολλὰ πάθη βλαστάνειν καὶ ἀκαταστασίας αἴτια. ἔστι δὲ αὐτὸ τὸ πάθος κατὰ Ζήνωνα ἡ ἄλογος καὶ παρὰ φύσιν ψυχῆς κίνησις ἢ ὁρμὴ πλεονάζουσα. τῶν δὲ παθῶν τὰ ἀνωτάτω, καθά φησιν Ἑκάτων - καὶ Ζήνων ἐν τῷ περὶ παθῶν, εἶναι γένη τέτταρα, λύπην, φόβον, ἐπιθυμίαν, ἡδονήν. - - - καὶ τὴν μὲν λύπην εἶναι συστολὴν ἄλογον, εἴδη δὲ αὐτῆς ἔλεον, φθόνον, ζῆλον, ζηλοτυπίαν, ἄχθος, ἐνόχλησιν, ἀνίαν, ὀδύνην, σύγχυσιν. ἔλεον μὲν οὖν εἶναι λύπην ὡς ἐπὶ ἀναξίως κακοπαθοῦντι, φθόνον δὲ λύπην ἐπ’ ἀλλοτρίοις ἀγαθοῖς, ζῆλον δὲ λύπην ἐπὶ τῷ ἄλλῳ παρεῖναι, ὧν αὐτὸς ἐπιθυμεῖ, ζηλοτυπίαν δὲ λύπην ἐπὶ τῷ καὶ ἄλλῳ παρεῖναι, ἃ καὶ αὐτὸς ἔχει, ἄχθος δὲ λύπην βαρύνουσαν, ἐνόχλησιν λύπην στενοχωροῦσαν καὶ δυσχωρίαν παρασκευάζουσαν, ἀνίαν λύπην ἐκ διαλογισμῶν μένουσαν ἢ ἐπιτεινομένην, ὀδύνην λύπην ἐπίπονον, σύγχυσιν λύπην ἄλογον, ἀποκναίουσαν καὶ κωλύουσαν τὰ παρόντα συνορᾶν.
413Fr. 413 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 92,7 W.. Haset başkalarının iyileri karşısındaki acıdır; imrenme, kendisinin arzu ettiği şeylere başkasının ulaşıp kendisinin ulaşamaması karşısındaki acı. "İmrenme" başka bir anlamda da söylenir: eksik olanın [başkasını] mutlu sayması; bir başka anlamda da daha üstün olanın taklit edilmesi. Kıskançlık kendisinin de arzu ettiği şeylere başkasının ⟨da⟩ ulaşması karşısındaki acı; merhamet hak etmeden kötülüğe uğradığı düşünülen biri karşısındaki acı; yas zamansız bir ölüm karşısındaki acı; sıkıntı ağırlık veren acı; keder dilsiz bırakan acı; üzüntü düşünüp taşınmaya bağlı acı; ıstırap içe işleyen ve derinlere inen acı; bunaltı çırpınmayla birlikte gelen acı.
Φθόνος δὲ λύπη ἐπ’ ἀλλοτρίοις ἀγαθοῖς· ζῆλος δὲ λύπη ἐπὶ τῷ ἕτερον ἐπιτυγχάνειν ὧν αὐτὸς ἐπιθυμεῖ, αὐτὸν δὲ μή· λέγεσθαι δὲ καὶ ἑτέρως ζῆλον, μακαρισμὸν ἐνδεοῦς καὶ ἔτι ἄλλως μίμησιν ὡς ἂν κρείττονος· ζηλοτυπίαν δὲ λύπην ἐπὶ τῷ ⟨καὶ⟩ ἕτερον ἐπιτυγχάνειν ὧν αὐτὸς ἐπεθύμει· ἔλεον δὲ λύπην ἐπὶ τῷ δοκοῦντι ἀναξίως κακοπαθεῖν· πένθος δὲ λύπην ἐπὶ θανάτῳ ἀώρῳ· ἄχθος δὲ λύπην βαρύνουσαν· ἄχος δὲ λύπην ἀφωνίαν ἐμποιοῦσαν· ἀνίαν δὲ λύπην κατὰ διαλογισμόν· ὀδύνην δὲ λύπην εἰσδύνουσαν καὶ καθικνουμένην· ἄσην δὲ λύπην μετὰ ῥιπτασμοῦ.
414Fr. 414 Kaynak: Andronikos, Duygular Üzerine 2 (s. 12 Kreuttner). Acının 25 türü. — — Merhamet, başkasının hak etmeden uğradığı kötülükler karşısındaki acıdır. Haset başkalarının iyileri karşısındaki acı [ya da makul insanların başarısı karşısındaki acı]. İmrenme kendisinin arzu ettiği şeylere başkasının ulaşması karşısındaki acı; ya da bazı şeylerin başkalarında bulunup bizde bulunmaması karşısındaki acı [ya da imrenme, seçkinliğin mutlu sayılmasıdır]. — — Kıskançlık bizde de bulunan şeylerin başkalarında bulunması karşısındaki acı. Karamsarlık çözülmez ya da zor değişir bir şey karşısındaki acı. Felaket üst üste yığılmış kötülükler karşısındaki acı. Sıkıntı ağırlık veren acı. Keder dilsiz bırakan acı. Kıvranma şiddetli acı. Yas zamansız bir ölüm karşısındaki acı. Hoşnutsuzluk zıt düşüncelerden doğan acı. Rahatsızlık insanı daraltan ya da dönüp dolaşmasına izin vermeyen acı. Istırap içe işleyen ve keskin acı. Üzüntü düşünüp taşınmaktan doğan acı. Pişmanlık, işlenmiş ve kendi yüzünden olmuş hatalar karşısındaki acı. Şaşkınlık geleceği görmeye engel olan acı. Yeis, arzu ettiği şeylere ulaşmaktan umudunu kesen birinin acısı. Bunaltı çırpınmayla birlikte gelen acı. Nemesis, uygunsuz biçimde yükselenler karşısındaki acı. Huzursuzluk, eldekileri nasıl kullanacağını bilememekle birlikte gelen acı. Ağıt, acıya kapılmış birinin feryadı. Gönül ağırlığı ağırlık veren ve baş kaldırmaya izin vermeyen acı. Ağlama, kötüye doğru giden acılı birinin gözyaşı dökmesi. Tasa acılı birinin düşünüp taşınması. Acıma başkalarına ait kötülükler karşısındaki acı.
Εἴδη λύπης κεʹ. - - Ἔλεος μὲν οὖν ἐστι λύπη ἐπ’ ἀλλοτρίοις κακοῖς, ἀναξίως πάσχοντος ἐκείνου. Φθόνος δὲ λύπη ἐπ’ ἀλλοτρίοις ἀγαθοῖς· [ἢ λύπη ἐπὶ τῇ τῶν ἐπιεικῶν εὐπραγίᾳ.] Ζῆλος δὲ λύπη ἐπὶ τῷ ἕτερον τυγχάνειν, ὧν αὐτὸς ἐπιθυμεῖ· ἢ λύπη ἐπὶ τῷ ἄλλοις ὑπάρχειν, ἡμῖν δὲ μή· [ἢ ζῆλος μακαρισμὸς ἀστειότητος.] - - Ζηλοτυπία δὲ λύπη ἐπὶ τῷ ἄλλοις ὑπάρχειν, ἃ καὶ ἡμῖν ὑπάρχει. Δυσθυμία δὲ λύπη ἐπ’ ἀλύτῳ ἢ δυσκινήτῳ. Συμφορὰ δὲ λύπη ἐπὶ συμπεφραγμένοις κακοῖς. Ἄχθος δὲ λύπη βαρύνουσα. Ἄχος δὲ λύπη ἀφωνίαν ἐμποιοῦσα. Σφακελισμὸς δὲ λύπη σφοδρά. Πένθος δὲ λύπη ἐπὶ ἀώρῳ τελευτῇ. Δυσχέρανσις δὲ λύπη ἐξ ἐναντίων λογισμῶν. Ὄχλησις δὲ λύπη στενοχωροῦσα ἢ ἀναστροφὴν οὐ διδοῦσα. Ὀδύνη δὲ λύπη εἰσδύνουσα καὶ ὀξεῖα. Ἀνία δὲ λύπη ἐξ ἀναλογισμῶν. Μεταμέλεια δὲ λύπη ἐπὶ ἁμαρτήμασι πεπραγμένοις ὡς δι’ αὑτοῦ γεγονόσιν. Σύγχυσις δὲ λύπη κωλύουσα διορᾶν τὸ μέλλον. Ἀθυμία δὲ λύπη ἀπελπίζοντος ὧν ἐπιθυμεῖ τυχεῖν. Ἄση δὲ λύπη μετὰ ῥιπτασμοῦ. Νέμεσις δὲ λύπη ἐπὶ ἐπαιρομένοις παρὰ τὸ προσῆκον. Δυσφορία δὲ λύπη μετ’ ἀπορίας τοῦ πῶς χρήσεται τοῖς παροῦσιν. Γόος δὲ θρῆνος ἀγομένου κατὰ λύπην. Βαρυθυμία δὲ λύπη βαρύνουσα καὶ ἀνάνευσιν οὐ διδοῦσα. Κλαῦσις δὲ δάκρυσις λυπουμένου νεύοντος ἐπὶ τὸ χεῖρον. Φροντὶς δὲ λογισμὸς λυπουμένου. Οἶκτος δὲ λύπη ἐπ’ ἀλλοτρίοις κακοῖς.
416Fr. 416 Kaynak: Nemesios, İnsanın Tabiatı Üzerine 19–21. Acının dört türü vardır: keder, sıkıntı, haset, merhamet. Keder dilsiz bırakan acıdır; sıkıntı ağırlık veren acı; haset başkalarının iyileri karşısındaki acı; merhamet başkalarının kötülükleri karşısındaki acı. Her acı kendi tabiatı gereği kötüdür. Çünkü erdemli insan da iyi insanlar yok olduğunda, çocukları öldüğünde ya da şehri yağmalandığında bir zaman acı duysa bile, bunu öncelikli olarak ve bilerek isteyerek değil, şartların zoruyla duyar. Bu durumlarda da düşünceye adanmış insan, kendini bu dünyadaki şeylere büsbütün yabancılaştırıp tanrıya bağlandığı için tamamen duygusuz olacaktır; erdemli insan ise bunlarda duygularını ölçülü tutar, aşırıya kaçmaz, onların esiri olmaz, tersine onlara hâkim olur… [Başka bir yerde:] Korku da altıya ayrılır: çekingenlik, hayâ, utanç, afallama, kaygı, sarsılma. Çekingenlik yapılacak bir etkinlikten korkudur; afallama büyük bir tasavvurdan doğan korku; sarsılma alışılmadık bir tasavvurdan doğan korku; kaygı başarısızlık, yani ulaşamama korkusudur: eylemde başarısız olmaktan korktuğumuz için kaygılanırız. Hayâ kınanma beklentisi karşısındaki korkudur; bu, duyguların en güzelidir. Utanç işlenmiş çirkin bir iş karşısındaki korkudur; bu da kurtuluş umudundan yoksun değildir. Hayâ utançtan şu bakımdan ayrılır: utanan yaptıkları yüzünden yerin dibine girer; hayâ eden ise bir itibarsızlığa düşmekten korkar. Eskiler kelimeleri gevşek kullanarak çoğu zaman hayâya da utanç derler. Korku, bütün sıcaklığın yönetici merkeze, kalbe doğru toplanmasıyla meydana gelen bir soğumadan doğar; nasıl ki halk da korktuğunda yöneticilere sığınır. Acının organı midenin ağzıdır; çünkü acılarda ısırılmayı hisseden odur; Galenos'un İspat Üzerine'nin üçüncü kitabında [söylediği gibi]… [Başka bir yerde:] Thymos, safranın buharlaşması ya da bulanmasıyla kalp çevresindeki kanın kaynamasıdır; bu yüzden ona safra ve köpürme de denir. Bazen thymos karşılık olarak öç alma isteğidir; çünkü haksızlığa uğradığımızda ya da uğradığımızı sandığımızda öfkeleniriz; o zaman duygu arzu ile thymostan karışık olur. Thymosun üç türü vardır: öfke —ona safra ve köpürme de denir—, kin ve garaz. Başlangıç ve hareket hâlindeki thymosa öfke, safra ve köpürme denir. Kin uzun süreye yayılan safradır; adı "kalmak" (menein) ve belleğe teslim edilmekten gelir. Garaz öç için fırsat kollayan öfkedir; bunun adı da "yatmak" (keisthai) fiilinden gelir. Thymos akıl yürütmenin muhafızıdır: akıl yürütme olan şeyi öfkelenmeye değer bulduğunda, eğer ikisi de tabiata uygun olarak kendi sıralarını korursa, thymos ortaya çıkar.
Τῆς δὲ λύπης εἴδη τέσσαρα· ἄχος, ἄχθος, φθόνος, ἔλεος. ἔστι δὲ ἄχος λύπη ἀφωνίαν ἐμποιοῦσα· ἄχθος δὲ λύπη βαρύνουσα· φθόνος δὲ λύπη ἐπ’ ἀλλοτρίοις ἀγαθοῖς· ἔλεος δὲ λύπη ἐπ’ ἀλλοτρίοις κακοῖς· πᾶσα δὲ λύπη κακὸν τῇ ἑαυτῆς φύσει· εἰ γὰρ καὶ ὁ σπουδαῖος λυπηθήσεται ποτὲ χρηστῶν ἀνδρῶν διαφθειρομένων ἢ τέκνων ἢ πόλεως πορθουμένης, ἀλλ’ οὐ προηγουμένως· οὐδὲ κατὰ πρόθεσιν, ἀλλὰ κατὰ περίστασιν. καὶ ἐν τούτοις δὲ ὁ μὲν θεωρητικὸς ἀπαθὴς ἔσται παντάπασιν ἀλλοτριώσας ἑαυτὸν τῶν τῇδε καὶ συνάψας θεῷ· ὁ δὲ σπουδαῖος μετριοπαθὴς ἐν αὐταῖς καὶ οὐχ ὑπερβάλλων οὐδὲ αἰχμαλωτιζόμενος ὑπ’ αὐτῶν ἀλλὰ μᾶλλον κρατῶν αὐτῶν etc. Διαιρεῖται δὲ καὶ φόβος εἰς ἕξ, εἰς ὄκνον, εἰς αἰδώ, εἰς αἰσχύνην, εἰς κατάπληξιν, εἰς ἀγωνίαν, εἰς ἔκπληξιν· ἔστι δὲ ὄκνος μὲν φόβος μελλούσης ἐνεργείας· κατάπληξις δὲ φόβος ἐκ μεγάλης φαντασίας· ἔκπληξις δὲ φόβος ἐξ ἀσυνήθους φαντασίας· ἀγωνία δὲ φόβος διαπτώσεως, τουτέστιν ἀποτυχίας· φοβούμενοι γὰρ ἀποτυχεῖν τῆς πράξεως ἀγωνιῶμεν· αἰδὼς δέ φόβος ἐπὶ προσδοκίᾳ ψόγου· κάλλιστον δὲ τοῦτο τὸ πάθος· αἰσχύνη δὲ φόβος ἐπ’ αἰσχρῷ πεπραγμένῳ· οὐδὲ τοῦτο δὲ ἀνέλπιστον εἰς σωτηρίαν· ταύτῃ δὲ διαφέρει αἰδὼς αἰσχύνης, ὅτι ὁ μὲν αἰσχυνόμενος ἐφ’ οἷς ἔπραξε καταδύεται· ὁ δὲ αἰδούμενος φοβεῖται περιπεσεῖν ἀδοξίᾳ τινί· κακαλοῦσι δὲ οἱ παλαιοὶ πολλάκις καὶ τὴν αἰδὼ αἰσχύνην, καταχρώμενοι τοῖς ὀνόμασι· γίνεται δὲ ὁ φόβος κατὰ περίψυξιν τοῦ θερμοῦ παντὸς συντρέχοντος εἰς τὴν καρδίαν ἐπὶ τὸ ἀρχικόν, καθάπερ καὶ ὁ δῆμος ὅταν φοβῆται καταφεύγει πρὸς τοὺς ἄρχοντας· τῆς δὲ λύπης ὄργανον τὸ στόμα τῆς κοιλίας· τοῦτο γάρ ἐστι τὸ τῆς δήξεως αἰσθανόμενον ἐν ταῖς λύπαις. ὡς ὁ Γαληνὸς ἐν τῷ τρίτῳ τῆς ἀποδεικτικῆς etc. Θυμὸς δέ ἐστι ζέσις τοῦ περὶ καρδίαν αἵματος ἐξ ἀναθυμιάσεως τῆς χολῆς ἢ ἀναθολώσεως γινομένη· διὸ καὶ χολὴ λέγεται καὶ χόλος. ἔστι δ’ ὅτε καὶ ὁ θυμός ἐστιν ὄρεξις ἀντιτιμωρήσεως· ἀδικούμενοι γὰρ ἢ νομίζοντες ἀδικεῖσθαι θυμούμεθα· καὶ γίνεται τότε μικτὸν τὸ πάθος ἐξ ἐπιθυμίας καὶ θυμοῦ. εἴδη δὲ τοῦ θυμοῦ τρία· ὀργή, ἣ καὶ χολὴ καὶ χόλος καλεῖται· μῆνις καὶ κότος. Θυμὸς μὲν γὰρ ἀρχὴν καὶ κίνησιν ἔχων ὀργὴ καὶ χολὴ καὶ χόλος λέγεται. μῆνις δὲ χολὴ εἰς παλαίωσιν ἀγομένη· εἴρηται γὰρ παρὰ τὸ μένειν καὶ τῇ μνήμῃ παραδεδόσθαι. κότος δὲ ὀργὴ παρατηροῦσα καιρὸν εἰς τιμωρίαν· εἴρηται δὲ καὶ οὗτος παρὰ τὸ κεῖσθαι. ἔστι δὲ ὁ θυμὸς τὸ δορυφορικὸν τοῦ λογισμοῦ. ὅταν γὰρ οὗτος ἄξιον κρίνῃ τὸ γινόμενον ἀγανακτήσεως, τότε ὁ θυμὸς ὑπεξέρχεται, ἐὰν κατὰ φύσιν τὴν οἰκείαν τάξιν φυλάττωσιν.
418Fr. 418 Kaynak: Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri 25, 1046b. İyi Üzerine'nin ikinci kitabında haseti, başkalarının iyileri karşısındaki acı diye açıkladıktan sonra —çünkü hasetçiler kendileri üstün olmak için yakınlarını küçültmek isterler— başkasının kötülüğüne sevinmeyi de ekler: "Başkasının kötülüğüne sevinme bununla yakından bağlantılıdır; aynı sebeplerle yakınlarının küçük düşmesini isteyenlerde ortaya çıkar; başka, tabii yönelişlere sapanlarda ise merhamet doğar."
Ἐν δὲ τῷ δευτέρῳ περὶ Ἀγαθοῦ τὸν φθόνον ἐξηγησάμενος, ὅτι λύπη ἐστὶν ἐπ’ ἀλλοτρίοις ἀγαθοῖς, ὡς δήποτε βουλομένων ταπεινοῦν τοὺς πλησίον, ὅπως ὑπερέχωσιν αὐτοί, συνάπτει τὰ τῆς ἐπιχαιρεκακίας· Ταύτῃ δὲ συνεχὴς ἡ ἐπιχαιρεκακία γίνεται, ταπεινοὺς βουλομένων εἶναι τοὺς πλησίον διὰ τὰς ὁμοίας αἰτίας· καθ’ ἑτέρας δὲ φυσικὰς φορὰς ἐκτρεπομένων ὁ ἔλεος γίνεται.
420Fr. 420 Kaynak: Galenos, Hippokrates'in Sıvılar Üzerine'sine Şerh I, XVI 174 Kühn. Thymos ve karamsarlık da psykhēnin duygularıdır; thymos ve öfke, karamsarlıktan ve acıdan etkinlikleri bakımından ayrılır: öfkede ve thymosta doğuştan gelen sıcaklık yayılır, safra o zaman doğar ve artar; acıda ve karamsarlıkta ise sıcaklık daralır ve soğuk, balgamlı sıvı buradan doğar.
εἰσὶ δὲ καὶ θυμὸς καὶ δυσθυμία τῆς ψυχῆς πάθη· διαφέρει δὲ ὁ θυμὸς καὶ ⟨ἡ⟩ ὁργὴ τῆς δυσθυμίας καὶ λύπης κατὰ τὰς ἐνεργείας· ἐν γὰρ τῇ ὀργῇ καὶ τῷ θυμῷ ἡ ἔμφυτος αὐτῇ θερμασία ἐκτείνεται. καὶ χολὴ τότε γίνεταί τε καὶ αὐξάνεται. ἐν δὲ τῇ λύπῃ καὶ δυσθυμίᾳ συναιρεῖται καὶ ὁ ψυχρός τε καὶ φλεγματικὸς χυμὸς ἔνθεν τὴν γένεσιν ἔχει.
421§ 2. Eğilim, hastalık ve zaaf (euemptōsia, nosēma, arrhōstēma)
Fr. 421 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 93,1 W.. Eğilim, bir duyguya ya da tabiata aykırı işlerden birine kolayca kayma hâlidir; mesela acıya yatkınlık, öfkelilik, hasetçilik, çabuk parlama ve benzerleri. Tabiata aykırı başka işlere de eğilimler oluşur; mesela hırsızlığa, zinaya ve küstahlığa; bunlara göre insanlara hırsız, zinacı ve küstah denir. Hastalık, bir meleke hâline akmış ve katılaşmış bir arzu kanaatidir; buna göre insanlar seçilmeye değer olmayan şeyleri son derece seçilmeye değer sanırlar; mesela kadın düşkünlüğü, şarap düşkünlüğü, para düşkünlüğü. ⟨Bu⟩ hastalıklara zıt, tiksintiden doğan bazı hastalıklar da vardır; mesela kadın düşmanlığı, şarap düşmanlığı, insan düşmanlığı. Zayıflıkla birlikte görülen hastalıklara da zaaf denir.
εὐεμπτωσίαν δ’ εἶναι εὐκαταφορίαν εἰς πάθος ἤ τι τῶν παρὰ φύσιν ἔργων, οἷον ἐπιλυπίαν, ὀργιλότητα, φθονερίαν, ἀκροχολίαν καὶ τὰ ὅμοια. γίγνεσθαι δὲ εὐεμπτωσίας καὶ εἰς ἄλλα ἔργα τῶν παρὰ φύσιν, οἷον εἰς κλοπὰς καὶ μοιχείας καὶ ὕβρεις, καθ’ ἃς κλέπται τε καὶ μοιχοὶ καὶ ὑβρισταὶ λέγονται. νόσημα δ’ εἶναι δόξαν ἐπιθυμίας ἐῤῥυηκυῖαν εἰς ἕξιν καὶ ἐνεσκιρωμένην, καθ’ ἣν ὑπολαμβάνουσι τὰ μὴ αἱρετὰ σφόδρα αἱρετὰ εἶναι, οἷον φιλογυνίαν, φιλοινίαν, φιλαργυρίαν· εἶναι δέ τινα καὶ ἐναντία ⟨τούτοις⟩ τοῖς νοσήμασι κατὰ προσκοπὴν γινόμενα, οἷον μισογυνίαν, μισοινίαν, μισανθρωπίαν. τὰ δὲ νοσήματα μετ’ ἀσθενείας συμβαίνοντα ἀῤῥωστήματα καλεῖσθαι.
422Fr. 422 Kaynak: Diogenes Laertios VII 115. Bedende nasıl gut ve eklem ağrıları gibi bazı zaaflardan söz edilirse, psykhēde de şan düşkünlüğü, haz düşkünlüğü ve benzerlerinden söz edilir. Çünkü zaaf zayıflıkla birlikte görülen bir hastalıktır; hastalık ise son derece seçilmeye değer görünen bir şey hakkındaki bir sanıdır. Bedende nasıl nezle ve ishal gibi bazı eğilimlerden söz edilirse, psykhēde de hasetçilik, merhamete düşkünlük, kavgacılık ve benzerleri gibi kolay kaymalar vardır.
ὡς δὲ λέγεταί τινα ἐπὶ τοῦ σώματος ἀῤῥωστήματα, οἷον ποδάγρα καὶ ἀρθρίτιδες, οὕτω κἀπὶ τῆς ψυχῆς φιλοδοξία καὶ φιληδονία καὶ τὰ παραπλήσια. τὸ γὰρ ἀῤῥώστημά ἐστι νόσημα μετὰ ἀσθενείας, τὸ δὲ νόσημα οἴησις σφόδρα δοκοῦντος αἱρετοῦ. καὶ ὡς ἐπὶ τοῦ σώματος εὐεμπτωσίαι τινὲς λέγονται, οἷον κατάῤῥους καὶ διάῤῥοια, οὕτω κἀπὶ τῆς ψυχῆς εἰσιν εὐκαταφορίαι, οἷον φθονερία, ἐλεημοσύνη, ἔριδες καὶ τὰ παραπλήσια.
429Fr. 429 Kaynak: Galenos, Etkilenen Yerler Üzerine I 3, VIII 32 Kühn. Hareket cinsçe iki türlü olduğundan, değişme ve yer değiştirme, değişme kalıcı bir yatkınlığa vardığında ona hastalık denir; o da apaçık tabiata aykırı bir yatkınlıktır. Bazen kelimeyi gevşek kullanarak bu tür bir yatkınlığa da pathos (hâl) deriz.
κινήσεως δ’ οὔσης κατὰ γένος διττῆς, ἀλλοιώσεώς τε καὶ φορᾶς, ὅταν εἰς μόνιμον ἀφίκηται διάθεσιν ἡ ἀλλοίωσις, ὀνομάζεται νόσημα, παρὰ φύσιν οὖσα δηλονότι διάθεσις· καταχρώμενοι δ’ ἐνίοτε καὶ τὴν τοιαύτην διάθεσιν ὀνομάζομεν πάθος.
431§ 3. Üç iyi duygu
Fr. 431 Kaynak: Diogenes Laertios VII 116. Üç iyi duygu olduğunu da söylerler: sevinç, sakınma, dileme. Sevincin hazza zıt olduğunu söylerler, o makul bir kabarmadır; sakınmanın korkuya zıt olduğunu söylerler, o da makul bir kaçınmadır; çünkü bilge hiçbir şekilde korkmaz, ama sakınır. Arzuya zıt olanın da dileme olduğunu söylerler, o makul bir istektir. Birincil duyguların altına nasıl bazı duygular giriyorsa, birincil iyi duyguların altına da aynı şekilde bazıları girer: dilemenin altına iyi niyet, güler yüzlülük, candan karşılama ve sevgi; sakınmanın altına hayâ ve arılık; sevincin altına keyif, şenlik ve gönül ferahlığı.
εἶναι δὲ καὶ εὐπαθείας φασὶ τρεῖς, χαράν, εὐλάβειαν, βούλησιν. καὶ τὴν μὲν χαρὰν ἐναντίαν φασὶν εἶναι τῇ ἡδονῇ, οὖσαν εὔλογον ἔπαρσιν, τὴν δὲ εὐλάβειαν τῷ φόβῳ, οὖσαν εὔλογον ἔκκλισιν· φοβηθήσεσθαι μὲν γὰρ τὸν σοφὸν οὐδαμῶς, εὐλαβηθήσεσθαι δέ. τῇ δὲ ἐπιθυμίᾳ ἐναντίαν φασὶν εἶναι τὴν βούλησιν, οὖσαν εὔλογον ὄρεξιν. καθάπερ οὖν ὑπὸ τὰ πρῶτα πάθη πίπτει τινά, τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ὑπὸ τὰς πρώτας εὐπαθείας· καὶ ὑπὸ μὲν τὴν βούλησιν εὔνοιαν, εὐμένειαν, ἀσπασμόν, ἀγάπησιν, ὑπὸ δὲ τὴν εὐλάβειαν αἰδῶ, ἁγνείαν, ὑπὸ δὲ τὴν χαρὰν τέρψιν, εὐφροσύνην, εὐθυμίαν.
432Fr. 432 Kaynak: Andronikos, Duygular Üzerine 6 (s. 20 Kreuttner). İyi duygunun üç türü. Dileme makul bir istektir. Sevinç makul bir kabarma. Sakınma makul bir kaçınma. Dilemenin dört türü. İyi niyet, ⟨başkası⟩ için, onun kendisi uğruna iyi şeyler dilemektir. Güler yüzlülük kalıcı iyi niyet. Candan karşılama kesintisiz ⟨iyi niyet⟩. Sevgi — — — Sevincin üç türü. Keyif, insanın kendi çevresindeki faydalara yakışan sevinç. Şenlik itidalli insanın işleri karşısındaki sevinç. Gönül ferahlığı, insanın yaşayışından ya da hiçbir şey aramamasından duyduğu sevinç. Sakınmanın iki türü. Hayâ haklı bir kınamaya karşı sakınmadır. Arılık tanrılara karşı hatalardan sakınmadır.
Εὐπαθείας εἴδη γ’. Βούλησις μὲν οὖν ἐστιν εὔλογος ὄρεξις. Χαρὰ δὲ εὔλογος ἔπαρσις. Εὐλάβεια δὲ εὔλογος ἔκκλισις. Βουλήσεως εἴδη δ’. Εὔνοια μὲν οὖν ἐστι βούλησις ἀγαθῶν ⟨ἑτέρῳ⟩ αὐτοῦ ἕνεκεν ἐκείνου. Εὐμένεια δὲ εὔνοια ἐπίμονος. Ἀσπασμὸς δὲ ἀδιάστατος ⟨εὔνοια⟩ Ἀγάπησις - - - Χαρᾶς εἴδη γ’. Τέρψις μὲν οὖν ἐστι χαρὰ πρέπουσα ταῖς περὶ αὐτὸν ὠφελείαις. Εὐφροσύνη δὲ χαρὰ ἐπὶ τοῖς τοῦ σώφρονος ἔργοις. Εὐθυμία δὲ χαρὰ ἐπὶ διαγωγῇ ἢ ἀνεπιζητησίᾳ παντός. Εὐλαβείας εἴδη β’. Λἰδὼς μὲν οὖν ἐστιν εὐλάβεια ὀρθοῦ ψόγου. Ἁγνεία δὲ εὐλάβεια τῶν περὶ θ⟨εοὺς⟩ ἁμαρτημάτων.
433Fr. 433 Kaynak: Clemens, Stromateis II, s. 466 Potter. Sevinci makul bir kabarma diye tarif ederler; övünmeyi de güzel şeyler karşısında sevinmek diye; merhameti ise hak etmeden kötülüğe uğrayan biri karşısındaki acı diye. Bu türden şeylerin psykhēnin dönüşümleri ve duyguları olduğunu söylerler.
τὴν μὲν γὰρ χαρὰν εὔλογον ἔπαρσιν ἀποδιδόασι· καὶ τὸ ἀγάλλεσθαι χαίρειν ἐπὶ καλοῖς· τὸ δὲ ἔλεος λύπην ἐπὶ ἀναξίως κακοπαθοῦντι· τροπὰς δὲ εἶναι ψυχῆς καὶ πάθη τὰ τοιαῦτα.
434Fr. 434 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Aristoteles'in Topika'sına Şerh II, s. 181,1 Wallies. Haz, sevinç, şenlik ve keyif, alttaki şey ve anlam bakımından aynıdır. Prodikos bu adların her birine kendine özgü bir anlam yüklemeye çalışırdı; Stoa'dan gelenler de öyle yapar: sevince makul kabarma, hazza akıl dışı kabarma, keyfe kulaklar yoluyla gelen haz, şenliğe sözler yoluyla gelen haz derler. Bu, kanun koyanların işidir, sağlam bir şey söyleyenlerin değil.
ταὐτὸν γὰρ κατὰ τὸ ὑποκείμενόν τε καὶ σημαινόμενον ἡδονὴ καὶ χαρὰ καὶ εὐφροσύνη καὶ τέρψις, Πρόδικος δὲ ἐπειρᾶτο ἑκάστῳ τῶν ὀνομάτων τούτων ἴδιόν τι σημαινόμενον ὑποτάσσειν, ὥσπερ καὶ οἱ ἀπὸ τῆς Στοᾶς, χαρὰν μὲν λέγοντες εὔλογον ἔπαρσιν, ἡδονὴν δὲ ἄλογον ἔπαρσιν, τέρψιν δὲ τὴν δι’ ὤτων ἡδονήν, εὐφροσύνην δὲ τὴν διὰ λόγων· νομοθετούντων δέ ἐστι τοῦτο, ἀλλ’ οὐδὲν ὑγιὲς λεγόντων.
436Fr. 436 Kaynak: Philon, İbrahim'in Göçü Üzerine 156. Aretē korosunun üyeleri de inleyip gözyaşı dökerler; ya akılsızların felaketlerine ağlarken, tabiatça toplumsal ve insansever oldukları için, ya da taşkın sevinçten. Bu taşkın sevinç, hiç beklenmedik iyiler birden yağmur gibi yağıp taştığında olur; bana öyle geliyor ki şairin şu sözü de buradan söylenmiştir: "Gözyaşları içinde gülerek." Çünkü iyi duyguların en iyisi olan sevinç beklenmedik bir anda psykhēnin üzerine çökünce onu eskisinden büyük kılar; öyle ki beden bu kabarmayı artık alamaz, sıkışıp ezilerek damlalar akıtır; bunlara gözyaşı denir.
Ἀλλὰ γὰρ καὶ τοῖς χορευταῖς ἀρετῆς στενάζειν καὶ δακρύειν ἔθος, ἢ τὰς τῶν ἀφρόνων ὀδυρομένοις συμφοράς, διὰ τὸ φύσει κοινωνικὸν καὶ φιλάνθρωπον, ἢ διὰ περιχάρειαν· γίνεται δὲ αὕτη, ὅταν ἀθρόα ἀγαθὰ μηδὲ προσδοκηθέντα ποτὲ αἰφνίδιον ὀμβρήσαντα πλημμυρῇ· ἀφ’ οὗ καὶ τὸ ποιητικὸν εἰρῆσθαί μοι δοκεῖ () Δακρυόεν γελάσασα. Προσπεσοῦσα γὰρ ἐκ τοῦ ἀνελπίστου ἡ εὐπαθειῶν ἀρίστη χαρὰ ψυχῇ, μείζονα αὐτὴν ἢ πρότερον ἦν ἐποίησεν, ὡς διὰ τὸν ὄγκον μηκέτι χωρεῖν τὸ σῶμα· θλιβόμενον δὲ καὶ πιεζόμενον ἀποστάζειν λιβάδας, ἃς καλεῖν ἔθος δάκρυα.
439Fr. 439 Kaynak: Plutarkhos, Ahlaki Aretē Üzerine 9, 449a. Onlar da [Stoacılar] apaçıklık karşısında bir bakıma boyun eğerek utanmaya hayâ etmek, hazza sevinmek, korkulara da sakınma derler. Aynı duygulara akıl yürütmeye uyduklarında bu adları, akıl yürütmeyle çatışıp ona zor kullandıklarında öbür adları verirlerse, bu güzel adlandırma yüzünden kimse onları suçlamazdı. Ama gözyaşları, titremeler ve renk değişiklikleriyle suçüstü yakalandıklarında acı ve korku yerine bazı "ısırılmalar" ve "çırpınmalar"dan söz ettiklerinde, arzuları da "heves" diye yumuşattıklarında, kelimeler aracılığıyla olgulardan kaçmak için felsefi değil sofistik gerekçeler ve kaçamaklar uyduruyor gibi görünürler. Oysa kendileri yine o sevinçlere, dilemelere ve sakınmalara duygusuzluk değil iyi duygu derler; burada kelimeleri doğru kullanırlar.
Οἷς καὶ αὐτοὶ (scil. Stoici) τρόπον τινὰ διὰ τὴν ἐνάργειαν ὑπείκοντες αἰδεῖσθαι τὸ αἰσχύνεσθαι καλοῦσι καὶ τὸ ἥδεσθαι χαίρειν καὶ τοὺς φόβους εὐλαβείας ταύτην μὲν οὐδενὸς ἂν αἰτιασαμένου τὴν εὐφημίαν, εἰ τὰ αὐτὰ πάθη προστιθέμενα μὲν τῷ λογισμῷ τούτοις καλοῦσι τοῖς ὀνόμασι, μαχόμενα δὲ καὶ βιαζόμενα τὸν λογισμὸν ἐκείνοις. ὅταν δὲ δακρύοις ἐλεγχόμενοι καὶ τρόμοις καὶ χρόας μεταβολαῖς ἀντὶ λύπης καὶ φόβου δηγμούς τινας καὶ συνεόρσεις λέγωσι, καὶ προθυμίας τὰς ἐπιθυμίας ὑποκορίζωνται, σοφιστικὰς δοκοῦσιν, οὐ φιλοσόφους δικαιώσεις καὶ ἀποδράσεις ἐκ τῶν πραγμάτων μηχανᾶσθαι διὰ τῶν ὀνομάτων. καίτοι πάλιν αὐτοὶ τάς τε χαρὰς ἐκείνας καὶ τὰς βουλήσεις καὶ τὰς εὐλαβείας εὐπαθείας καλοῦσιν, οὐκ ἀπαθείας, ὀρθῶς ἐνταῦθα χρώμενοι τοῖς ὀνόμασι.
440Fr. 440 Kaynak: Galenos, Hippokrates ile Platon'un Öğretileri Üzerine IV 4. [Khrysippos şöyle tasvir edilir:] Yazılarında "utanmak" ile "hayâ etmek"in, "haz duymak" ile "sevinmek"in aynı şey için söylenmesine izin vermiyor, her şeyi kelimelere varıncaya kadar titizlikle ayırmak gerektiğini düşünüyor.
Chrysippus inducitur: μὴ συγχωρῶν ἐπὶ ταὐτοῦ λέγειν αἰσχύνεσθαι καὶ αἰδεῖσθαι, μήδ’ ἥδεσθαι καὶ χαίρειν, ἀλλ’ ἀκριβοῦν ἅπαντα καὶ μέχρι τῶν ὀνομάτων ἀξιῶν (αὐτὸν) ἐν τοῖς συγγράμμασιν.
441Fr. 441 Kaynak: Galenos, Hippokrates ile Platon'un Öğretileri Üzerine V 7. İster "kabul etmek" ve "kaçmak" de, ister "peşine düşmek", ister "yönelmek", hiçbir fark etmez; "dilemek", "istemek", "talip olmak", "bağrına basmak" ya da "arzulamak" demek de fark etmez. Çünkü bu tür adları birbirinden ayırmanın şimdiki incelemeye hiçbir faydası yoktur; tam tersine, yersizdir ve şeyler hakkındaki araştırmayı adlar hakkındaki tartışmaya saptırır. Bu yüzden bazıları hiçbir sonuca varılmasın diye kasten her bir ada itiraz etme hilesine başvurur. Susamış birinin içeceği "istediğini" söylersen "istemek" demene izin vermezler: istek erdemli bir şeydir ve yalnız bilgeye aittir; ne de olsa bir şeye gerektiği kadar yönelen akla dayalı bir dürtüdür. "Arzuladığını" söylersen buna da izin vermezler: susamak yalnız kötülerde değil erdemlilerde de olur; arzu ise hem kendisi kötüdür hem yalnız kötülerde bulunur, çünkü ulaşmaya topyekûn atılan bir istektir. Arzunun tarifini böyle uzun yapmayıp yalnız "akıl dışı bir istek" diyen biri de, şeylerin epistēmēsinde olduğu kadar adların kullanımında da kendisinden kat kat üstün olan bir adamı büyük bir ciddiyetle suçlayacaktır. Eskilerden de böyleleri elbette az değildi; Platon'un kendisinin de dediği gibi, adları yeni anlamlara aktararak kullanırlardı. [Bana öyle geliyor ki Khrysippos Platon'u, Devlet'in dördüncü kitabında eş anlamlı kelimeleri ayırt etmekte yeterince titiz davranmadığı için kınamıştır; Galenos da Platon'u savunmaktadır.]
εἴτε δὲ προσίεσθαι καὶ φεύγειν λέγεις, εἴτε διώκειν, εἴτ’ ἐφίεσθαι, διαφέρει οὐδέν, ὥσπερ οὐδὲ εἰ βούλεσθαι ἢ ὀρέγεσθαι ἢ ἀντιποιεῖσθαι ἢ ἀσπάζεσθαι ἢ ἐπιθυμεῖν. ἡ γὰρ τῶν τοιούτων ὀνομάτων διαίρεσις οὐδὲν εἰς τὴν παροῦσαν σκέψιν ὀνίνησιν, ἀλλ’ αὐτὸ τοὐναντίον ἄκαιρός τ’ ἐστὶ καὶ τὴν περὶ τῶν πραγμάτων ζήτησιν εἰς τὴν περὶ τῶν ὀνομάτων ἀμφισβήτησιν ἀπάγει. διὸ καὶ τεχνάζονταί τινες ἐξεπίτηδες ὑπὲρ τοῦ μηδὲν περανθῆναι πρὸς ἕκαστον τῶν ὀνομάτων ἐνίστασθαι, εἰ μὲν ὀρέγεσθαι πόματος εἴποις τὸν διψῶντα, μὴ συγχωροῦντες ὀρέγεσθαι λέγειν, ἀστεῖον γάρ τι τὴν ὄρεξιν εἶναι καὶ μόνου τοῦ σοφοῦ, ὑπάρχειν γοῦν αὐτὴν ὁρμὴν λογιστικὴν ἐπί τι ὅσον χρὴ ἣδοντος, ἂν δὲ ἐπιθυμεῖν, οὐδὲ οὕτως ὀνομάζειν συγχωροῦντες· τὸ μὲν γὰρ διψῆν οὐκ ἐν τοῖς φαύλοις μόνον, ἀλλὰ καὶ τοῖς ἀστείοις γίγνεσθαι, τὴν δ’ ἐπιθυμίαν αὐτήν τε φαύλην εἶναι καὶ μόνοις τοῖς φαύλοις ἐγγίνεσθαι, εἶναι γὰρ ὄρεξιν ἀθρόως ῥεπτικὴν πρὸς τὸ τυγχάνειν. εἰ δὲ μὴ μακρὸν οὕτως αὐτῆς ὁρισμὸν ποιήσειεν, ἀλλ’ ὄρεξίν [τε] ἄλογον ὑπάρχειν εἰπών, ἐπιτιμήσει μάλα σεμνῶς ἀνδρὶ πολλάκις οὐκ ἐν τῇ πραγμάτων ἐπιστήμῃ μόνον, ἀλλὰ κἀν τῇ τῶν ὀνομάτων χρήσει μυρίων διαφέροντι. τοιοῦτοι δ’ ἀμέλει καὶ τῶν παλαιῶν ἦσαν οὐκ ὀλίγοι, καθάπερ καὶ αὐτὸς ὁ Πλάτων φησίν, ὀνόμασι χρώμενοι καινῶς μετωνομασμένοις. (Videtur mihi Chrysippus Platoni opprobrio vertisse, quod in libro quarto de re publica in synonymorum distinctione parum diligens fuisset: cui patrocinatur Galenus.)
442Fr. 442 Kaynak: Clemens, Stromateis IV 18, s. 617 Potter. Bu konularda usta olanlar isteği arzudan ayırırlar: arzuyu akıl dışı olduğu için hazlar ve ölçüsüzlük alanına koyarlar; isteği ise akla dayalı bir hareket olarak tabiata uygun zorunlu şeyler alanına.
ὄρεξιν οὖν ἐπιθυμίας διακρίνουσιν οἱ περὶ ταῦτα δεινοί· καὶ τὴν μὲν ἐπὶ ἡδοναῖς καὶ ἀκολασίᾳ τάττουσιν, ἄλογον οὖσαν· τὴν δὲ ὄρεξιν ἐπὶ τῶν κατὰ φύσιν ἀναγκαίων, λογικὴν ὑπάρχουσαν κίνησιν.
445§ 4. Duygular ölçülü tutulmamalı, kökünden sökülmelidir
Fr. 445 Kaynak: Clemens, Pedagog I 13, s. 158 Potter. Doğru logosa aykırı olan her şey hatadır. Mesela filozoflar en genel duyguları aşağı yukarı şöyle tarif etmeyi uygun görürler: arzu logosa itaatsiz bir istek; korku logosa itaatsiz bir kaçınma; haz psykhēnin logosa itaatsiz bir kabarması.
Πᾶν τὸ παρὰ τὸν λόγον τὸν ὀρθὸν τοῦτο ἁμάρτημά ἐστι. αὐτίκα γοῦν τὰ πάθη τὰ γενικώτατα ὧδέ πως ὁρίζεσθαι ἀξιοῦσιν οἱ φιλόσοφοι· τὴν μὲν ἐπιθυμίαν ὄρεξιν ἀπειθῆ λόγῳ· τὸν δὲ φόβον ἔκκλισιν ἀπειθῆ λόγῳ· ἡδονὴν δὲ ἔπαρσιν ψυχῆς ἀπειθῆ λόγῳ.
446Fr. 446 Kaynak: Philon, Yedinci Gün ve Bayramlar Üzerine, II s. 348 Mangey. Her duygu kınanacak bir şeydir; çünkü her ölçüsüz ve aşırı dürtü de, psykhēnin akıl dışı ve tabiata aykırı hareketi de suçludur.
Πᾶν μὲν πάθος ἐπίληπτον, ἐπεὶ καὶ πᾶσα ἄμετρος καὶ πλεονάζουσα ὁρμὴ καὶ τῆς ψυχῆς ἡ ἄλογος καὶ παρὰ φύσιν κίνησις ὑπαίτιος.
448Fr. 448 Kaynak: Diogenes Laertios VII 117. Bilgenin, duygulara düşmeye yatkın olmadığı için duygusuz olduğunu da söylerler. Başka bir duygusuz daha vardır: kötü insan; buradaki duygusuzluk katı ve yumuşamaz olmakla aynı anlamda söylenir.
φασὶ δὲ καὶ ἀπαθῆ εἶναι τὸν σοφόν, διὰ τὸ ἀνέμπτωτον εἶναι. εἶναι δὲ καὶ ἄλλον ἀπαθῆ, τὸν φαῦλον, ἐν ἴσῳ λεγόμενον τῷ σκληρῷ καὶ ἀτέγκτῳ.
451Fr. 451 Kaynak: Origenes, Hezekiel Şerhi 8, III s. 424 Delarue. Merhamet: — bu konularda usta olanlar onu yakınının talihsizliği karşısındaki acı diye tarif etmişlerdir; hekimin ya da yargıcın bu merhameti duymaması gerektiğini söylerler; yoksa insanı böyle merhamet etmeye sürükleyen acıyla altüst olup, hekimlik ya da yargıçlık işini tedavi edilenin ya da yargılananın yararına yerine getirmekten alıkonabilirler.
ἔλεος· - ὅντινα ὡρίσαντο οἱ περὶ ταῦτα δεινοὶ λύπην εἶναι ἐπὶ τῇ τοῦ πλησίον δυσπραγίᾳ· καὶ φασὶ μὴ δεῖν ἰατρὸν ἢ δικαστὴν τοῦτον τὸν ἔλεον ἐλεεῖν, μή ποτε συγχυθέντες ὑπὸ τῆς ἐπὶ τὸ οὕτως ἐλεεῖν ἐπα γούσης λύπης ἐμποδισθῶσιν ἀποδοῦναι τὸ ἰατρικὸν ἢ τὸ δικαστικὸν συμφερόντως τῷ θεραπευομένῳ ἢ τῷ δικαζομένῳ ἒργον.
454Fr. 454 Kaynak: Origenes, Matta Şerhi, III s. 674 Delarue. Yetkin insan bütün aretēlere sahip olan ve artık kötülükten hareketle eylemeyen kişiyse … öfkeye kolayca kapılan biriyse, nasıl bir anda öfkesiz olabilir? Nasıl acısız ve acı uyandırabilecek her şeyin üstünde olabilir? Zahmetlerden, ölümden ya da henüz yetkinleşmemiş bir psykhēyi korkutabilecek şeylerden duyulan korkunun nasıl tamamen dışında olabilir? Nasıl — — her arzunun dışında olabilir? — — Haz denen şey de psykhēnin akıl dışı bir kabarması olarak bir duyguysa, biri — — akıl dışı biçimde kabarmaktan nasıl kurtulabilir?
εἴπερ τέλειός ἐστιν ὁ πάσας ἔχων τὰς ἀρετὰς καὶ μηκέτι ἀπὸ κακίας πράττων etc. πῶς ἂν καὶ ἀόργητος γένοιτ’ ἂν ἀθρόως, εἰ τύχοι εὐέμπτωτος ὢν εἰς ὀργήν; πῶς δὲ καὶ ἄλυπος καὶ κρείττων παντὸς οὑτινοσοῦν συμβῆναι δυναμένου, τὴν λύπην προκαλουμένου; πῶς δὲ καὶ ἔξω φόβου πάντη ἔσται τοῦ περὶ πόνων ἢ θανάτου ἢ τῶν ὅσα δύναται τὴν ἔτι ἀτελεστέραν ψυχὴν φοβῆσαι; τίνα δὲ τρόπον - - ἐκτὸς ἔσται πάσης ἐπιθυμίας; - - εἰ δὲ καὶ ἡ λεγομένη ἡδονή, ἄλογος οὖσα ἔπαρσις τῆς ψυχῆς, πάθος ἐστί, πῶς ἄν τις - - ἀπαλλαγείη τοῦ ἀλόγως ἐπαίρεσθαι.
455Fr. 455 Kaynak: Plutarkhos, Ortak Kavramlar Üzerine 25, 1070e. Ama Khrysippos bize zarar veren, ama bizi daha kötü yapmayan bazı korkular, acılar ve aldanmalar olduğunu kabul ediyor. Platon'a Karşı Adalet Üzerine'nin birinci kitabını oku; adamın orada, kendisine ait olsun başkasına ait olsun bütün şeyleri ve öğretileri hiç esirgemeden harcayan söz uydurma ustalığını başka sebeplerle de incelemeye değer.
Ἀλλ’ ὁμολογεῖ γε Χρύσιππος, εἶναί τινας φόβους καὶ λύπας καὶ ἀπάτας, αἳ βλάπτουσι μὲν ἡμᾶς, χείρονας δ’ οὐ ποιοῦσιν. Ἔντυχε δὲ τῷ πρώτῳ τῶν πρὸς Πλάτωνα γεγραμμένων περὶ Δικαιοσύνης· καὶ γὰρ ἄλλων ἕνεκα τὴν ἐκεῖ τοῦ ἀνδρὸς εὑρησιλογίαν ἄξιον ἱστορῆσαι, πάντων ἁπλῶς πραγμάτων καὶ δογμάτων, οἰκείων ὁμοῦ καὶ ἀλλοτρίων, ἀφειδοῦσαν.
456§ 5. Khrysippos'un Duygular Üzerine adlı dört kitabı (duyguların yönetici kısmın yargıları olduğunu gösterirler)
Fr. 456 Kaynak: Diogenes Laertios VII 111. Duyguların yargı olduğu görüşündedirler; Khrysippos Duygular Üzerine'de böyle der. Para hırsı, paranın güzel bir şey olduğu sanısıdır; sarhoşluk ve ölçüsüzlük de, ötekiler de aynı şekildedir.
δοκεῖ δὲ αὐτοῖς τὰ πάθη κρίσεις εἶναι, καθά φησι Χρύσιππος ἐν τῷ περὶ Παθῶν· ἥ τε γὰρ φιλαργυρία ὑπόληψίς ἐστι τοῦ τὸ ἀργύριον καλὸν εἶναι, καὶ ἡ μέθη δὲ καὶ ἡ ἀκολασία ὁμοίως καὶ τὰ ἄλλα.
457Fr. 457 Kaynak: Galenos. Bu tür konuların bir bakıma daha mantıksal olduğunu söylemiştim. Çünkü gerçekten mantıksal olan, faydanın ötesine geçip şeylerin kendi özleri bakımından nasıl bir tabiata sahip olduğunu inceleyen konulardır. Nitekim filozof Khrysippos da psykhēnin duyguları üzerine biri tedaviye yönelik, onları iyileştirmek için en çok ihtiyaç duyduğumuz kitap, diğer üçü de mantıksal soruşturmalar içeren kitaplar yazdı.
τὰ μὲν οὖν τοιαῦτα λογικώτερά πως ἔφην εἶναι· λογικὰ γὰρ ὄντως ἐστὶν ὅσα τῆς χρείας ἐπέκεινα προερχόμενα τὴν φύσιν ἀθρεῖ τῶν πραγμάτων, ὁποία τις ὑπάρχει κατὰ τὴν οἰκείαν οὐσίαν· οὕτως γοῦν καὶ Χρύσιππος ὁ φιλόσοφος ἔγραψεν περὶ τῶν τῆς ψυχῆς παθῶν ἓν μὲν τὸ θεραπευτικὸν βιβλίον, οὗ μάλιστα χρῄζομεν εἰς τὴν ἴασιν αὐτῶν, ἕτερα δὲ τρία λογικὰς ἔχοντα ζητήσεις.
458Fr. 458 Kaynak: Galenos, Hippokrates ile Platon'un Öğretileri Üzerine. Bunu Khrysippos'un duygular hakkında yazdıklarından da öğrenmek mümkündür. Onun yazdığı dört kitap her biri bizimkilerin iki katı olacak kadar uzun olduğu halde, biz onun duygular hakkındaki görüşünü iki kitabın tamamında bile incelemiş değiliz.
ὡς τοῦτό γε καὶ ἐξ αὐτῶν ὧν ἔγραφε Χρύσιππος περὶ παθῶν ἔνεστι καταμαθεῖν. τεττάρων γὰρ βιβλίων οὕτω μεγάλων αὐτῷ γεγραμμένων, ὥσθ’ ἕκαστον εἶναι διπλάσιον τῶν ἡμετέρων, ὅμως ἡμεῖς οὐδ’ ἐν ὅλοις δύο τὴν περὶ τῶν παθῶν αὐτῷ γνώμην ἐξητάκαμεν etc.
459Fr. 459 Kaynak: Plutarkhos, Ahlaki Aretē Üzerine 3, 441c ve 7, 446f–447a. Bunların hepsi [Ariston, Zenon, Khrysippos] ortak olarak aretēnin, psykhēnin yönetici kısmının logos tarafından meydana getirilmiş bir durumu ve gücü, daha doğrusu tutarlı, sağlam ve değişmez bir logosun ta kendisi olduğunu varsayarlar. Psykhēnin duyguya açık ve akıl dışı kısmının akıl sahibi kısımdan herhangi bir farkla ya da tabiatça ayrı olduğunu düşünmezler. Onlara göre bu, düşünce ve yönetici kısım dedikleri aynı kısımdır; duygularda ve meleke ya da durum bakımından geçirdiği değişmelerde baştan sona dönüşür ve değişir, hem kötülük hem aretē olur ve kendinde akıl dışı hiçbir şey taşımaz. Akıl dışı diye anılması ise, dürtünün aşırı kısmı güçlenip üstün geldiğinde, hükmeden logosa aykırı olarak yersiz bir şeye doğru savrulmasındandır. Çünkü duygu da onlara göre kötü ve ölçüsüz bir logostur; kötü ve yanılmış bir yargıdan şiddet ve güç kazanmış bir logos.
Bazıları da duygunun logostan başka bir şey olmadığını, ikisi arasında bir ayrılık ve çatışma bulunmadığını, tek bir logosun iki yöne dönüşü olduğunu, bunun da değişmenin keskinliği ve hızı yüzünden fark edilmediğini söyler. Arzu duymak ile pişman olmak, öfkelenmek ile korkmak, hazzın etkisiyle çirkine sürüklenmek ve sürüklenirken kendini yeniden toparlamak için psykhēde tabiatça hazır olan şeyin aynı olduğunu görmezler. Çünkü arzu, öfke, korku ve bu türden her şey onlara göre kötü kanaatler ve yargılardır; psykhēnin tek bir kısmında meydana gelmezler, bütün yönetici kısmın eğilimleri, boyun eğişleri, onayları ve dürtüleri, kısacası kısa sürede değişebilen birtakım fiillerdir. Tıpkı çocukların saldırıları gibi: bunların ataklığı ve şiddeti, zayıflık yüzünden güvenilmez ve kararsızdır.
Κοινῶς δὲ ἅπαντες οὗτοι (scil. Stoici, Aristo, Zeno, Chrysippus) τὴν ἀρετὴν τοῦ ἡγεμονικοῦ τῆς ψυχῆς διάθεσίν τινα καὶ δύναμιν, γεγενημένην ὑπὸ λόγου, μᾶλλον δὲ λόγον οὖσαν αὐτὴν ὁμολογούμενον καὶ βέβαιον καὶ ἀμετάπτωτον, ὑποτίθενται· καὶ νομίζουσιν οὐκ εἶναι τὸ παθητικὸν καὶ ἄλογον διαφορᾷ τινι καὶ φύσει ψυχῆς τοῦ λογικοῦ διακεκριμένον, ἀλλὰ τὸ αὐτὸ τῆς ψυχῆς μέρος, ὃ δὴ καλοῦσι διάνοιαν καὶ ἡγεμονικόν, διόλου τρεπόμενον καὶ μεταβάλλον ἔν τε τοῖς πάθεσι καὶ ταῖς κατὰ ἕξιν ἢ διάθεσιν μεταβολαῖς, κακίαν τε γίγνεσθαι καὶ ἀρετήν, καὶ μηδὲν ἔχειν ἄλογον ἐν ἑαυτῷ· λέγεσθαι δὲ ἄλογον, ὅταν τῷ πλεονάζοντι τῆς ὁρμῆς, ἰσχυρῷ γενομένῳ καὶ κρατήσαντι, πρός τι τῶν ἀτόπων παρὰ τὸν αἱροῦντα λόγον ἐκφέρηται· καὶ γὰρ τὸ πάθος εἶναι λόγον πονηρὸν καὶ ἀκόλαστον, ἐκ φαύλης καὶ διημαρτημένης κρίσεως σφοδρότητα καὶ ῥώμην προσλαβούσης.
ἔνιοι δέ φασιν οὐχ ἕτερόν εἶναι τοῦ λόγου τὸ πάθος οὐδὲ δυοῖν διαφορὰν καὶ στάσιν, ἀλλὰ ἑνὸς λόγου τροπὴν ἐπ’ ἀμφότερα, λανθάνουσαν ἡμᾶς ὀξύτητι καὶ τάχει μεταβολῆς· οὐ συνορῶντας ὅτι ταὐτόν ἐστι τῆς ψυχῆς ᾧ πέφυκεν ἐπιθυμεῖν καὶ μετανοεῖν, ὀργίζεσθαι καὶ δεδιέναι, φέρεσθαι πρὸς τὸ αἰσχρὸν ὑφ’ ἡδονῆς καὶ φερομένη πάλιν αὑτῆς ἐπιλαμβάνεσθαι· καὶ γὰρ ἐπιθυμίαν καὶ ὀργὴν καὶ φόβον καὶ τὰ τοιαῦτα πάντα, δόξας εἶναι καὶ κρίσεις πονηράς, οὐ περὶ ἕν τι γιγνομένας τῆς ψυχῆς μέρος, ἀλλὰ ὅλου τοῦ ἡγεμονικοῦ ῥοπὰς καὶ εἴξεις καὶ συγκαταθέσεις καὶ ὁρμὰς καὶ ὅλως ἐνεργείας τινὰς οὔσας ἐν ὀλίγῳ μεταπτωτάς, ὥσπερ αἱ τῶν παίδων ἐπιδρομαὶ τὸ ῥαγδαῖον καὶ τὸ σφοδρὸν ἐπισφαλὲς ὑπὸ ἀσθενείας καὶ ἀβέβαιον ἔχουσι.
460Fr. 460 Kaynak: Galenos, Hippokrates ile Platon'un Öğretileri Üzerine V 6 (Poseidonios). Duyguların, yani uyumsuzluğun ve mutsuz hayatın sebebi, insanın kendi içindeki daimōna, bütün kozmosu yöneten varlıkla akraba olan ve onunla aynı tabiatı taşıyan daimōna her bakımdan uymaması, ara sıra daha kötü ve hayvansı olana meyledip onunla birlikte sürüklenmesidir. Onlar ise [Khrysippos'un okulu] bunu gözden kaçırdıkları için ne bu konuda duyguların sebebini düzeltebilirler ne de saadet ve tutarlılık hakkında doğru düşünürler. Çünkü saadetin ilk şartının psykhēnin akıl dışı, mutsuz ve tanrısız kısmının insanı hiçbir şekilde sürüklememesi olduğunu görmezler. Poseidonios bu sözlerle Khrysippos'un okulunun yalnız duygular hakkındaki akıl yürütmelerinde değil, gaye konusunda da ne kadar büyük bir hata yaptığını açıkça göstermiştir. Çünkü tabiata tutarlı biçimde uygun yaşamak onların söylediği gibi değil, Platon'un öğrettiği gibidir.
τὸ δὴ τῶν παθῶν αἴτιον, τουτέστι τῆς τε ἀνομολογίας καὶ τοῦ κακοδαίμονος βίου, τὸ μὴ κατὰ πᾶν ἕπεσθαι τῷ ἐν αὑτῷ δαίμονι συγγενεῖ τε ὄντι καὶ τὴν ὁμοίαν φύσιν ἔχοντι τῷ τὸν ὅλον κόσμον διοικοῦντι, τῷ δὲ χείρονι καὶ ζιωώδει ποτὲ συνεκκλίνοντας φέρεσθαι. οἱ δὲ (sc. οἱ περὶ Χρύσιππον) τοῦτο παριδόντες οὔτε ἐν τούτοις βελτιοῦσι τὴν αἰτίαν τῶν παθῶν, οὔτ’ ἐν τοῖς περὶ τῆς εὐδαιμονίας καὶ ὁμολογίας ὀρθοδοξοῦσιν. οὐ γὰρ βλέπουσιν, ὅτι πρῶτόν ἐστιν ἐν αὐτῇ τὸ κατὰ μηδὲν ἄγεσθαι ὑπὸ τοῦ ἀλόγου τε καὶ κακοδαίμονος καὶ ἀθέου τῆς ψυχῆς. ἐν τούτοις φανερῶς ὁ Ποσειδώνιος ἐδίδαξε, πηλίκον ἁμαρτάνουσιν οἱ περὶ τὸν Χρύσιππον, οὐ μόνον ἐν τοῖς περὶ τῶν παθῶν λογισμοῖς, ἀλλὰ καὶ περὶ τοῦ τέλους. οὐ γὰρ ὡς ἐκεῖνοι λέγουσιν ἀλλ’ ὡς ὁ Πλάτων ἐδίδαξε, τὸ τῇ φύσει ζῆν ὁμολογουμένως ἐστίν.
461Fr. 461 Kaynak: Galenos, Hippokrates ile Platon'un Öğretileri Üzerine IV–V. Khrysippos Psykhē Üzerine'nin birinci kitabında psykhēde arzulayan ya da öfkelenen bir gücün bulunmadığını ileri sürmek şöyle dursun, bunların hâllerini de öğretir ve onlara bedende tek bir yer ayırır. Duygular üzerine yazdıklarının hepsinde ise, yani duygularla ilgili mantıksal soruları incelediği üç kitapta ve bir de bazılarının Ahlak başlığını da verdiği tedaviye yönelik kitapta, artık aynı görüşte görünmez; bazı yerlerde iki tarafa da kayan biri gibi yazar, bazı yerlerde ise psykhēde ne arzulayan ne de öfkelenen bir güç bulunduğunu düşünen biri gibi. Duygunun tariflerini açıklarken psykhēde duyguların sebebi olan akıl dışı bir güç bulunduğunu ima eder; biraz sonra onun sözünü açıklayarak bunu göstereceğim. Hemen ardından gelen yerde ise duyguların ⟦yargılar mı olduğunu, yoksa⟧ yargıların ardından mı geldiğini araştırırken Platon'un görüşünden açıkça uzaklaşır; çünkü meseleyi bölümlerken bu görüşü anmaya bile değer bulmaz. Oysa daha ilk adımda, bölümlemesindeki eksiklik yüzünden yanıldığı için ona itiraz edilebilir. Zira bir duygu, mesela eros, ya bir yargıdır ya yargıların ardından gelen bir şeydir ya da arzulayan gücün dizginsiz bir hareketidir. Öfke de aynı şekilde ya bir yargıdır ya onun ardından gelen akıl dışı bir hâldir ya da öfkelenen gücün şiddetli bir hareketidir. O ise meselenin bu şekilde üçe bölünmesi mümkünken, onları yargıların ardından gelen şeyler değil de yargı saymanın daha doğru olduğunu göstermeye çalışarak tartışmayı yürütür; Psykhē Üzerine'nin birinci kitabında erosun arzulayan güce, öfkenin de öfkelenen güce ait olduğunu kendisinin yazdığını unutur.
Khrysippos Duygular Üzerine'nin birinci kitabında duyguların akıl yürüten kısmın birtakım yargıları olduğunu ispatlamaya çalışır; Zenon ise duyguların yargıların kendileri değil, onların ardından psykhēde meydana gelen büzülmeler ve gevşemeler, kabarmalar ve çöküşler olduğunu düşünüyordu.
Duygular üzerine yazdığı kitaplarda da, yani üç mantıksal kitapta ve bunlardan ayrı olarak yazdığı, Tedavi ve Ahlak başlıklarını taşıyan kitapta da.
Khrysippos'un ve başka birçok filozofun psykhēnin duygularını tedavi etmeye yönelik yazıları vardır.
κατὰ μὲν τὸ πρότερον περὶ ψυχῆς βιβλίον ὁ Χρύσιππος οὐχ ὅπως ἀντιλέγει, μηδεμίαν εἶναι τῆς ψυχῆς δύναμιν ἢ ἐπιθυμητικὴν ἢ θυμοειδῆ, ἀλλὰ καὶ τὰ παθήματ’ αὐτῶν ἐκδιδάσκει καὶ τόπον ἀπονέμει τοῦ σώματος ἕνα· κατὰ δὲ τὰ περὶ τῶν παθῶν ἅπαντα, τά τε τρία, δι’ ὧν ἐπισκέπτεται τὰ λογικὰ περὶ αὐτῶν ζητήματα, καὶ προσέτι τὸ θεραπευτικόν, ὃ δὴ καὶ ἠθικὸν ἐπιγράφουσί τινες, οὐκέθ’ ὁμοίως εὑρίσκεται γιγνώσκων, ἀλλὰ τὰ μὲν ὡς ἐπαμφοτερίζων γράφει, τὰ δὲ ὡς μηδεμίαν ἡγούμενος εἶναι δύναμιν τῆς ψυχῆς μήτε ἐπιθυμητικὴν μήτε θυμοειδῆ. κατὰ μὲν γὰρ τὴν ἐξήγησιν τῶν ὁρισμῶν τοῦ πάθους, ἐμφαίνει τινὰ δύναμιν ἄλογον ἐν τῇ ψυχῇ τῶν παθῶν αἰτίαν ὑπάρχειν, ὡς ὀλίγον ὕστερον ἐπιδείξω τὴν ῥῆσιν ἐξηγησάμενος αὐτοῦ· ἐν δὲ τοῖς ἐφεξῆς ἔνθα ζητεῖ, πότερα ⟨κρίσεις ἐστὶν ἢ⟩ κρίσεσιν ἐπιγίγνεται τὰ πάθη, προφανῶς ἀποχωρεῖ τῆς Πλάτωνος δόξης, ὃς γ’ οὐδὲ τὴν ἀρχὴν ἐν τῇ διαιρέσει τοῦ προβλήματος ἠξίωσε καὶ ταύτης ἐπιμνησθῆναι. καίτοι τοῦτο πρῶτον εὐθὺς ἐγκαλέσειεν ἄν τις αὐτῷ παρὰ τὸ τῆς διαιρέσεως ἐλλιπὲς ἐσφαλμένῳ. τὸ γάρ τοι πάθος, οἷον ὁ ἔρως, ἤτοι κρίσις τίς ἐστιν, ἢ κρίσεσιν ἐπιγιγνόμενον, ἢ κίνησις ἔκφορος τῆς ἐπιθυμητικῆς δυνάμεως. οὕτω δὲ καὶ ὁ χόλος ἤτοι κρίσις ἢ ἑπόμενόν τι ταύτῃ πάθος ἄλογον, ἢ κίνησις σφοδρὰ τῆς θυμοειδοῦς δυνάμεως. ὁ δέ γ’ οὐδ’ οὕτως ἐγχωροῦν εἰς τρία τέμνεσθαι τὸ πρόβλημα μεταχειρίζεται τὸν λόγον ἐπιδεικνύναι πειρώμενος, ὡς ἄμεινον εἴη κρίσεις ὑπολαμβάνειν αὐτὰ καὶ οὐκ ἐπιγινόμενά τινα ταῖς κρίσεσιν, ἐπιλαθόμενος ὧν αὐτὸς ἐν τῷ προτέρῳ τῷ περὶ ψυχῆς ἔγραψε, τὸν μὲν ἔρωτα τῆς ἐπιθυμητικῆς εἶναι δυνάμεως, τὸν δὲ χόλον τῆς θυμοειδοῦς.
Χρύσιππος μὲν οὖν ἐν τῷ πρώτῳ περὶ παθῶν ἀποδεικνύναι πειρᾶται, κρίσεις τινὰς εἶναι τοῦ λογιστικοῦ τὰ πάθη, Ζήνων δ’ οὐ τὰς κρίσεις αὐτάς, ἀλλὰ τὰς ἐπιγιγνομένας αὐταῖς συστολὰς καὶ χύσεις, ἐπάρσεις τε καὶ πτώσεις τῆς ψυχῆς ἐνόμιζεν εἶναι τὰ πάθη.
ἀλλὰ καὶ κατὰ τὰ περὶ παθῶν συγγράμματα, τά τε τρία τὰ λογικὰ καὶ τὸ χωρὶς αὐτῶν ἰδίᾳ γεγραμμένον ὑπ’ αὐτοῦ, τὸ θεραπευτικόν τε καὶ ἠθικὸν ἐπιγραφόμενον.
γέγραπται μὲν οὖν Χρυσίππῳ καὶ ἄλλοις πολλοῖς τῶν φιλοσόφων θεραπευτικὰ συγγράμματα τῶν τῆς ψυχῆς παθῶν.
462Fr. 462 Kaynak: Galenos, Hippokrates ile Platon'un Öğretileri Üzerine IV 2 ve IV 4. Kendisiyle yalnız bu noktalarda açıkça çelişmez; duygu tariflerini yazarken duygunun psykhēnin akıl dışı ve tabiata aykırı bir hareketi, aşırı bir dürtü olduğunu söyler, sonra "akıl dışı"yı açıklarken bunun logostan ve yargıdan ayrı olarak demek olduğunu öne sürer, aşırı dürtüye örnek olarak da hızla koşanları alır. Bu ikisi de duyguların yargı olduğu görüşüyle çatışır. Onun sözlerini aynen aktarınca bunu daha açık göreceğiz. Bunlardan biri şöyledir:
"Önce şunu iyice düşünmek gerekir: akıl sahibi canlı tabiatça logosa uyar ve eylemlerine yön veren bir önder olarak logosa göre davranır. Ama çoğu zaman başka türlü de bazı şeylere doğru ya da bazı şeylerden uzağa sürüklenir; logosa itaat etmeden ileri itilir. Her iki tarif de bu sürüklenmeyi kastetmektedir: tabiata aykırı hareketin böylece akıl dışı biçimde gerçekleşmesini ve dürtülerdeki aşırılığı. Çünkü buradaki 'akıl dışı' logosa itaatsiz ve logosa sırt çevirmiş diye anlaşılmalıdır. Günlük dilde de birinin itildiğini ve logosun yargısı olmaksızın akıl dışı biçimde sürüklendiğini bu sürüklenme anlamında söyleriz; yanılarak ve logosa göre bir şeyi gözden kaçırarak sürüklendiği için bunu belirtmeyiz, en çok da tarifin anlattığı sürüklenme bakımından belirtiriz. Çünkü akıl sahibi canlı psykhē bakımından böyle değil, logosa göre hareket etmek üzere yaratılmıştır."
Khrysippos'un sözlerinden duygunun ilk tarifini açıklayan biri burada biter. İkinci tarifi açıkladığı öteki sözü, Duygular Üzerine'nin birinci kitabında hemen bunun ardından yazılmış olanı da şimdi sana aktaracağım:
"Dürtünün aşırılığından da bu anlamda söz edilmiştir; çünkü dürtülerin kendine özgü ve tabii ölçüsünü aşar. Söylenen şu örnekle daha anlaşılır olabilir: Dürtüye uyarak yürüyen birinde bacakların hareketi aşırı değildir, dürtüyle uyum içindedir; böylece kişi istediği zaman durabilir ve yön değiştirebilir. Dürtüye uyarak koşanlarda ise artık böyle olmaz; bacakların hareketi dürtüyü aşar, öyle ki koşanlar bir kez başladıktan sonra savrulurlar ve kolayca söz dinleyerek yön değiştiremezler. Sanırım dürtülerde de, logosa uygun ölçüyü aştıkları için buna çok benzer bir şey olur. İnsan dürtüye kapıldığında logosu kolayca dinlemez; koşuda aşırılık dürtüye aykırı, dürtüde ise logosa aykırı diye adlandırılır. Çünkü tabii dürtünün ölçüsü logosa uygun olan ölçüdür ve logos ne kadar uygun görüyorsa o kadardır. Bu yüzden aşma bu anlamda ve bu şekilde gerçekleştiği için duyguya aşırı dürtü, tabiata aykırı ve akıl dışı psykhē hareketi denir."
Khrysippos'un sözleri bunlardır. [Benzer sözlerin tedaviye yönelik Ahlak kitabında da bulunduğunu Galenos bildirir; ardından bu tarifleri Platon'un öğretileriyle bağdaştırmaya çalışır:] Çünkü "akıl dışı" kelimesinin iki anlamı olduğunu biliyordu; tarifte bunlardan yalnız birinin, "yargı olmaksızın" anlamının kastedilmesini istiyordu. Hiçbir belirsizlik bırakmadan, kendisi açıkça belirterek doğru yaptı: duygudaki dürtünün logosa sırt çevirdiği, logosa itaat etmediği ve yargı olmaksızın meydana geldiği ölçüde akıl dışı olduğunu söyledi. "Logosa sırt çevirmiş" diyerek duygudaki akıl dışı hareketi cansız varlıkların ve akılsız hayvanların hareketinden ayırdı. — — Böylece ne cansız bir şeyde ne de akılsız bir hayvanda psykhēye ait bir duygunun oluşmadığı gösterilir. Duygudaki hareketin logos ve yargı olmaksızın meydana geldiğini yazıp ardından "yanılarak ve logosa göre bir şeyi gözden kaçırarak sürüklendiği için değil" dediğinde, duyguları hatalardan ayırır, hem de pek yerinde olarak. Çünkü hatalar kötü yargılardır, hakikatten sapmış ve yanılmış bir logostur. Duygu ise — logosa itaatsiz bir psykhē hareketidir. [Örnek olarak kızını kurban eden Agamemnon ve çocuklarını öldüren Medeia gösterilir.]
[Galenos şunu da söyler:] Ne eskilerin söylediklerini çürütmeye hiç girişti, hem de kendisiyle çelişiyor: bir yerde duyguların logos ve yargı olmaksızın meydana geldiğini düşünüyor, başka bir yerde ise yalnız yargıların ardından geldiklerini değil, yargının ta kendisi olduklarını söylüyor. Yargıya hiç değmemek, duygunun yargı olmasının elbette tam zıddıdır. Meğer ki, Zeus hakkı için, biri onu savunarak "yargı" kelimesinin birden çok anlamı olduğunu, tarifin açıklamasında "yargı"nın bir çeşit etraflı inceleme anlamında söylendiğini, dolayısıyla "yargı olmaksızın"ın "etraflıca incelemeden" demek olduğunu, duyguların yargı olduğunu söylediği yerde ise dürtülere ve onaylara yargı dendiğini ileri sürsün. Ama bunu kabul edersek duygu aşırı bir onay olacaktır; Poseidonios da yine aşırılığa yol açan sebebi soracaktır. Üstelik Khrysippos öğretimde en büyük hatayı işlemiş olacaktır. Çünkü öğretinin bütün ağırlığı tam da bu eş adlılığı ayırt etmekte, duyguların hangi anlamda yargısız meydana geldiğini, hangi anlamda yargı olduklarını göstermekteyse, o ise duygular üzerine yazdığı dört kitabın hiçbirinde bunu yapmadıysa, onu kınamak nasıl haklı olmaz?
[Galenos şunu saçma bulur:] Duyguların logosa itaatsiz ve ondan yüz çevirerek meydana geldiğini söylerken psykhēde, logosa itaatsiz bir şekilde hareket edince duyguları doğuran başka bir gücü hiç aramaması. Çünkü Khrysippos'a göre, bazı filozofların arzulayan ve öfkelenen diye adlandırarak varsaydıkları türden bir güç yoktur; insanların yönetici kısmı baştan sona akıl sahibidir.
καὶ γὰρ οὐ κατὰ ταῦτα μόνον αὐτὸς ἑαυτῷ διαφέρεται φανερῶς, ἀλλὰ κἀπειδὰν ὑπὲρ τῶν κατὰ τὸ πάθος ὁρισμῶν γράφων ἄλογόν τε καὶ παρὰ φύσιν κίνησιν ψυχῆς αὐτὸ φάσκῃ καὶ πλεονάζουσαν ὁρμήν, εἶτα τὸ μὲν ἄλογον ἐξηγούμενος τὸ χωρὶς λόγου τε καὶ κρίσεως εἰρῆσθαι φάσκῃ, τῆς δὲ πλεοναζούσης ὁρμῆς παράδειγμα τοὺς τρέχοντας σφοδρῶς παραλαμβάνῃ· ταυτὶ γὰρ ἀμφότερα μάχεται τῷ κρίσεις εἶναι τὰ πάθη· εἰσόμεθα δ’ ἐναργέστερον αὐτὰς τὰς ῥήσεις αὐτοῦ παραγράψαντες· ἔχει δ’ ἡ μὲν ἑτέρα τόνδε τὸν τρόπον.
Δεῖ δὲ πρῶτον ἐντεθυμῆσθαι, ὅτι τὸ λογικὸν ζῷον ἀκολουθητικὸν φύσει ἐστὶ τῷ λόγῳ, καὶ κατὰ τὸν λόγον ὡς ἂν ἡγεμόνα πρακτικόν. πολλάκις μέντοι καὶ ἄλλως φέρεται ἐπί τινα καὶ ἀπό τινων, ἀπειθῶς τῷ λόγῳ ὠθούμενον ἐπὶ πλεῖον, καθ’ ἣν φορὰν ἀμφότεροι ἔχουσιν οἱ ὅροι, τῆς παρὰ φύσιν κινήσεως ἀλόγως οὕτως γινομένης καὶ τοῦ ἐν ταῖς ὁρμαῖς πλεονασμοῦ. τὸ γὰρ ἄλογον τουτὶ ληπτέον ἀπειθὲς λόγῳ καὶ ἀπεστραμμένον τὸν λόγον, καθ’ ἣν φορὰν καὶ ἐν τῷ ἔθει τινά φαμεν ὠθεῖσθαι καὶ ἀλόγως φέρεσθαι ἄνευ λόγου κρίσεως, οὐχὶ εἰ διημαρτημένως φέρεται καὶ παριδών τι κατὰ τὸν λόγον ταῦτ’ ἐπισημαινόμεθα, ἀλλὰ μάλιστα καθ’ ἣν ὑπογράφει φοράν, οὐ πεφυκότος τοῦ λογικοῦ ζῴου κινεῖσθαι οὕτως κατὰ τὴν ψυχήν, ἀλλὰ κατὰ τὸν λόγον.
Ἡ μὲν οὖν ἑτέρα τῶν τοῦ Χρυσίππου ῥήσεων ἐξηγουμένη τὸν πρότερον τῶν ὅρων τοῦ πάθους ἐνταυθοῖ τελευτᾷ· τὴν δ’ ὑπόλοιπον, ἐν ᾗ τὸν ἕτερον ὅρον ἐξηγεῖται, γεγραμμένην ἐφεξῆς τῇδε κατὰ τὸ πρῶτον σύγγραμμα περὶ παθῶν ἤδη σοι παραθήσομαι.
Κατὰ τοῦτο δὲ καὶ ὁ πλεονασμὸς τῆς ὁρμῆς εἴρηται, διὰ τὸ τὴν καθ’ αὑτοὺς καὶ φυσικὴν τῶν ὁρμῶν συμμετρίαν ὑπερβαίνειν. γένοιτο δ’ ἂν τὸ λεγόμενον διὰ τούτων γνωριμώτερον. οἷον ἐπὶ τοῦ πορεύεσθαι καθ’ ὁρμὴν οὐ πλεονάζει ἡ τῶν σκελῶν κίνησις, ἀλλὰ συναπαρτίζει τι τῇ ὁρμῇ ὥστε καὶ στῆναι, ὅταν ἐθέλῃ, καὶ μεταβάλλειν. ἐπὶ δὲ τῶν τρεχόντων καθ’ ὁρμὴν οὐκέτι τοιοῦτον γίνεται, ἀλλὰ πλεονάζει παρὰ τὴν ὁρμὴν ἡ τῶν σκελῶν κίνησις, ὥστε ἐκφέρεσθαι καὶ μὴ μεταβάλλειν εὐπειθῶς οὕτως εὐθὺς ἐναρξαμένων. οἷς οἶμαί τι παραπλήσιον καὶ ἐπὶ τῶν ὁρμῶν γίνεσθαι διὰ τὸ τὴν κατὰ λόγον ὑπερβαίνειν συμμετρίαν, ὥσθ’ ὅταν ὁρμᾷ μὴ εὐπειθῶς ἔχειν πρὸς αὐτόν, ἐπὶ μὲν τοῦ δρόμου τοῦ πλεονασμοῦ λεγομένου παρὰ τὴν ὁρμήν, ἐπὶ δὲ τῆς ὁρμῆς παρὰ τὸν λόγον. συμμετρία γάρ ἐστι φυσικῆς ὁρμῆς ἡ κατὰ τὸν λόγον, καὶ ἕως τοσούτου [καὶ]· ἕως αὐτὸς ἀξιοῖ. διὸ δὴ καὶ τῆς ὑπερβάσεως κατὰ τοῦτο καὶ οὕτως γινομένης πλεονάζουσά τε ὁρμὴ λέγεται εἶναι καὶ παρὰ φύσιν καὶ ἄλογος κίνησις ψυχῆς.
Αἱ μὲν τοῦ Χρυσίππου ῥήσεις αὗται. Similia ἐν τῷ περὶ παθῶν ἠθικῷ exstitisse testatur
Has affectus definitiones Galenus probare studet cum Platonis decretis congruere. Ad intellegenda Chr. verba utilia haecce: ἐπειδὴ γὰρ ἠπίστατο δύο σημαινόμενα πρὸς τῆς ἄλογος φωνῆς, ὧν τὸ ἕτερον βούλεται μόνον δηλοῦσθαι κατὰ τὸν ὅρον, τὸ χωρὶς κρίσεως, ὀρθῶς ἐποίησε μηδεμίαν ὑπολιπόμενος ἀμφιβολίαν, ἀλλ’ αὐτὸς δηλώσας, ὅτι τὴν κατὰ τὸ πάθος ὁρμὴν ἄλογον εἶναί φησι, καθ’ ὅσον ἀπέστραπται τὸν λόγον καὶ ἀπειθεῖ τῷ λόγῳ καὶ χωρὶς κρίσεως γίνεται. διὰ μὲν οὖν τοῦ ἀπεστράφθαι φάναι τὸν λόγον ἐχώρισε τὴν κατὰ τὸ πάθος ἄλογον κίνησιν τῶν ἀψύχων τε καὶ τῶν ἀλόγων ζῴων. - - ἐκ μὲν δὴ τῶν τοιούτων δείκνυται τὸ μήτ’ ἀψύχῳ τινὶ μήτ’ ἀλόγῳ ζώῳ πάθος ἐγγίνεσθαι ψυχικόν. ἐπειδὰν δὲ γράφῃ, χωρὶς λόγου καὶ κρίσεως γίγνεσθαι τὴν κατὰ τὸ πάθος κίνησιν, εἶτα συνάπτων ἐφεξῆς λέγῃ, οὐχὶ εἰ διημαρτημένως φέρεται καὶ παριδών τι κατὰ τὸν λόγον, καὶ ἀπεστραμμένως τε καὶ ἀπειθῶς αὐτῷ, διορίζει τῶν ἁμαρτημάτων τὰ πάθη καὶ πάνυ δεόντως. τὰ μὲν γὰρ ἁμαρτήματα μοχθηραὶ κρίσεις εἰσί, καὶ [ὁ] λόγος ἐψευσμένος τῆς ἀληθείας καὶ διημαρτημένος. τὸ δὲ πάθος - ἀπειθής ἐστι τῷ λόγῳ κίνησις ψυχῆς. Exempla afferuntur Agamemno filiam caedens (nomen deest) et Medea pueros trucidans.
ὅτι μήτε ἐπερχείρησεν ὅλως τὰ πρὸς τῶν παλαιῶν εἰρημένα διαλύσασθαι καὶ πρὸς αὑτὸν διαφέρεται, νυνὶ μὲν γίνεσθαι νομίζων τὰ πάθη ἄνευ λόγου καὶ κρίσεως, νυνὶ δ’ οὐ μόνον κρίσεσιν ἕπεσθαι φάσκων, ἀλλ’ αὐτὸ δὴ τοῦτο κρίσεις εἶναι. τὸ γὰρ μηδ’ ὅλως ἐφάπτεσθαι κρίσεως ἐναντιώτατον δήπου τῷ κρίσιν εἶναι τὸ πάθος, εἰ μή, νὴ Δία, βοηθῶν τις αὐτῷ φαίη, πλείω σημαίνειν τὸ τῆς κρίσεως ὄνομα, καὶ κατὰ μὲν τὴν ἐξήγησιν τοῦ ὅρου τὴν οἷον περίσκεψιν εἰρῆσθαι κρίσιν, ὡς εἶναι τὸ ἄνευ κρίσεως ἴσον τῷ ἄνευ περισκέψεως, ἔνθα δὲ κρίσεις εἶναί φησι τὰ πάθη, τὰς ὁρμάς τε καὶ τὰς συγκαταθέσεις ὀνομάζεσθαι κρίσεις. ἀλλ’ εἴπερ τοῦτό τις δέξαιτο, πλεονάζουσα συγκατάθεσις ἔσται τὸ πάθος, καὶ πάλιν ὁ Ποσειδώνιος ἐρήσεται τὴν αἰτίαν, ὑφ’ ἧς πλεονάζεται, πρὸς τῷ καὶ μέγιστον ἁμάρτημα κατὰ τὴν διδασκαλίαν ἡμαρτῆσθαι τῷ Χρυσίππῳ. εἰ γὰρ ἐν αὐτῷ δὴ τούτῳ τὸ κῦρος τοῦ δόγματός ἐστιν, ἐν τῷ διαστείλασθαι τὴν ὁμωνυμίαν καὶ δεῖξαι, κατὰ τί μὲν σημαινόμενον ἄνευ κρίσεως γίνεται τὰ πάθη, κατὰ τί δὲ κρίσεις εἰσίν, ὁ δ’ οὐδὲ καθ’ ἓν τῶν τεττάρων βιβλίων, ἃ περὶ τῶν παθῶν ἔγραψεν, ἐποίησεν αὐτό, πῶς οὐκ ἄν τις αὐτὸν δικαίως μέμψαιτο.
dicit absurdum esse: ἐπειδὰν ἀπειθῶς τε καὶ ἀπεστραμμένως τοῦ λόγου (sc. λέγῃ τὰ πάθη γίνεσθαι) τὸ μηδεμίαν ἐπιζητεῖν ἑτέραν ἐν τῇ ψυχῇ δύναμιν, ἧς κινουμένης ἀπειθῶς τῷ λόγῳ γίγνεσθαι τὰ πάθη· μηδὲ γὰρ εἶναί τινα τοιαύτην, ὡς ἔνιοι τῶν φιλοσόφων ὑπολαμβάνουσιν, ἐπιθυμητικήν τε καὶ θυμοειδῆ προσαγορεύοντες, τὸ ὅλον γὰρ εἶναι τὸ τῶν ἀνθρώπων ἡγεμονικὸν λογικόν.
463Fr. 463 Kaynak: Galenos, Hippokrates ile Platon'un Öğretileri Üzerine IV 3. Aynı şekilde, ilk olarak ortaya koyduğu genel duyguların tariflerinde de onların [eskilerin] görüşünden tamamen uzaklaşır: acıyı bir kötülüğün varlığına dair taze kanaat, korkuyu bir kötülük beklentisi, hazzı da bir iyiliğin varlığına dair taze kanaat diye tarif eder. Bu tariflerde açıkça psykhēnin yalnız akıl yürüten kısmını anar, arzulayan ve öfkelenen kısmı bir yana bırakır; çünkü kanaatin de beklentinin de yalnız akıl yürüten kısımda oluştuğunu düşünür. Arzuyu "akıl dışı istek" diye tarif ettiği yerde, kelime düzeyinde psykhēdeki akıl dışı güce bir bakıma dokunur; ama açıklamasında burada da ondan uzaklaşır, çünkü tarifte kullandığı istek akıl sahibi güce aittir. Nitekim isteği, gerektiği ölçüde haz veren bir şeye yönelik akla dayalı bir dürtü diye tarif eder. Bu tariflerde duyguların dürtüler, kanaatler ve yargılar olduğunu düşünür; ama sonraki bazı tariflerde kendi öğretilerinden çok Epikuros ile Zenon'a uygun düşen şeyler yazar. Acıyı, kaçınılacak olduğu sanılan bir şey karşısında çöküş, hazzı da seçilecek olduğu sanılan bir şey karşısında kabarma diye tarif eder. Oysa çöküşler, kabarmalar, büzülmeler ve gevşemeler (çünkü bunları da zaman zaman anar), kanaatlerin ardından gelen, akıl dışı güce ait hâllerdir. Duyguların özünü böyle bir şey sayan Epikuros ile Zenon'dur, o değil. Bu yüzden adama hayret etmeden duramıyorum: hem mantıksal hem titiz bir öğretim vaat ediyor, ama titiz davranmıyor.
κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον ἐν τοῖς ὁρισμοῖς τῶν γενικῶν παθῶν, οὓς πρώτους ἐξέθετο, τελέως ἀποχωρεῖ τῆς γνώμης αὐτῶν (sc. τῶν παλαιῶν), τὴν λύπην ὁριζόμενος δόξαν πρόσφατον κακοῦ παρουσίας, τὸν δὲ φόβον προσδοκίαν κακοῦ, τὴν δ’ ἡδονὴν δόξαν πρόσφατον ἀγαθοῦ παρουσίας. ἄντικρυς γὰρ ἐν τούτοις τοῦ λογιστικοῦ τῆς ψυχῆς μόνου μέμνηται, παραλείπων τό τ’ ἐπιθυμητικὸν καὶ τὸ θυμοειδές. Καὶ γὰρ τὴν δόξαν καὶ τὴν προσδοκίαν ἐν τῷ λογιστικῷ μόνῳ συνίστασθαι νομίζει. Κατὰ μέντοι τὸν τῆς ἐπιθυμίας ὅρον, ἣν ὄρεξιν ἄλογον εἶναί φησιν, ἐφάπτεται μέν πως ὅσον ἐπὶ τῇ λέξει τῆς ἀλόγου κατὰ τὴν ψυχὴν δυνάμεως, ἀποχωρεῖ δὲ κἀνταῦθα κατὰ τὴν ἐξήγησιν αὐτῆς, εἴ γε καὶ ἡ ὄρεξις, ἣν κατὰ τὸν ὁρισμὸν παρέλαβε, τῆς λογικῆς ἐστι δυνάμεως. ὁρίζεται γοῦν αὐτὴν ὁρμὴν λογικὴν ἐπί τι ὅσον χρὴ ἧδον. ἐν μέντοι δὴ τούτοις τοῖς ὅροις ὁρμὰς καὶ δόξας καὶ κρίσεις ὑπάρχειν οἴεται τὰ πάθη, κατὰ δέ τινας τῶν ἑξῆς Ἐπικούρῳ καὶ Ζήνωνι μᾶλλον ἢ τοῖς ἑαυτοῦ δόγμασιν ἀκόλουθα γράφει. τήν τε γὰρ λύπην ὁριζόμενος μείωσιν εἶναί φησιν ἐπὶ φευκτῷ δοκοῦντι ὑπάρχειν, τήν θ’ ἡδονὴν ἔπαρσιν ἐφ’ αἱρετῷ δοκοῦντι ὑπάρχειν. καὶ γὰρ αἱ μειώσεις καὶ αἱ ἐπάρσεις καὶ αἱ συστολαὶ καὶ αἱ διαχύσεις (καὶ γὰρ τούτων ἐνίοτε μέμνηται) τῆς ἀλόγου δυνάμεώς ἐστι παθήματα ταῖς δόξαις ἐπιγιγνόμενα. τοιαύτην δέ τινα τὴν οὐσίαν τῶν παθῶν Ἐπίκουρος καὶ Ζήνων, οὐκ αὐτὸς ὑπολαμβάνει. ὃ καὶ θαυμάζειν ἐπέρχεταί μοι τἀνδρός, ἐν ἐπαγγελίᾳ λογικῆς τε ἅμα καὶ ἀκριβοῦς διδασκαλίας οὐκ ἀκριβοῦντος.
464Fr. 464 Kaynak: Galenos, Hippokrates ile Platon'un Öğretileri Üzerine IV 4. Onun kendisiyle çelişmeyi umursamadığına dair daha söyleyecek pek çok şeyim var; belki ileride daha geniş bir boş vakit bulursam hepsini tek bir eserde toplarım. Şimdilik ötekileri bırakıp yalnız şu anki konuyla ilgili olanları anacağım. Duygular Üzerine'nin birinci kitabında arzuyu akıl dışı istek diye tarif ettikten sonra, Cinslere Göre Tarifler'in altıncı kitabında isteğin kendisini, kişiye gerektiği ölçüde haz veren bir şeye yönelik akla dayalı bir dürtü diye tanımlar. Dürtü Üzerine kitaplarında da onu böyle tarif eder.
[İlk cümleyle şu yer karşılaştırılmalıdır:] Kendi koydukları varsayımları bile koruyamamak, tersine onlara aykırı şeyler yazmak, logos konusunda talim görmemiş insanların işidir; pek hayranlık uyandıran Khrysippos da pek çok eserinde böyle biri olarak karşımıza çıkar. Ama ötekiler hakkında başka bir yerde konuşacağız.
Περὶ δὲ τοῦ μὴ φροντίζειν τῆς πρὸς ἑαυτὸν ἐναντιολογίας αὐτὸν ἔχων ἔτι μυρία λέγειν, ἃ τάχ’ ἂν καὶ ὕστερον, εἰ μακροτέρας ἐπιλαβοίμην σχολῆς, εἰς μίαν ἀθροίσαιμι πραγματείαν ἅπαντα, παραλιπὼν τἄλλα μόνων τῶν οἰκείων τοῖς νῦν προκειμένοις μνημονεύσω. τὴν τοίνυν ἐπιθυμίαν ἐν τῷ πρώτῳ περὶ παθῶν ὁρισάμενος ὄρεξιν ἄλογον, αὐτὴν πάλιν τὴν ὄρεξιν ἐν ἕκτῳ τῶν κατὰ γένος ὅρων ὁρμὴν λογικὴν εἶναί φησιν ἐπί τι, ὅσον χρή, ἧδον αὐτῷ. οὕτω δὲ αὐτὴν ὁρίζεται κἀν τοῖς περὶ τῆς ὁρμῆς.
Ad primam sententiam confer τὸ δὲ μηδὲ ἅπερ ὑπέθεντο δύνασθαι διαφυλάττειν, ἀλλ’ ἐναντία γράφειν αὐτῶν, ἀγυμνάστων περὶ λόγον ἀνθρώπων, οἷός περ καὶ ὁ θαυμασιώτατος Χρύσιππος ἐν παμπόλλαις εὑρίσκεται πραγματείαις. ἀλλὰ περὶ μὲν τῶν ἄλλων ἑτέρωθι.
465Fr. 465 Kaynak: Galenos, Hippokrates ile Platon'un Öğretileri Üzerine V 2. Psykhēnin duygusunun tabiata aykırı, akıl dışı bir hareket olduğunu yalnız eskiler değil, Khrysippos da kabul eder. Bu hareketin erdemli insanların psykhēlerinde oluşmadığı da iki tarafça kabul edilmiştir. Ama kötü insanların psykhēsinin duygular sırasında ve duygulardan önce nasıl olduğu konusunda aynı açıklamayı yapmazlar. Khrysippos, kötü insanın psykhēsinin küçük ve rastgele bir bahaneyle ateşe, ishale ya da buna benzer bir şeye yakalanmaya yatkın bedenlere benzediğini söyler. [Galenos ardından Poseidonios'un Khrysippos'a karşı ileri sürdüklerini aktarır ve Poseidonios'un da bazı noktalarda yanıldığını göstermeye çalışır.]
Khrysippos ise [Poseidonios'tan] daha da tuhaf bir şey yapar: psykhēnin hastalığının, üçüncü gün ya da dördüncü gün tutan sıtmalar gibi belirli aralıklarla gelen hastalıklara bile benzetilmesine izin vermez. Şöyle yazar:
"O hâlde psykhēnin hastalığının, bedenin ateşli durumuna çok benzediğini düşünmek gerekir; bu durumda ateş ve titreme belirli aralıklarla değil düzensizce, hem bedenin durumundan hem de sonradan eklenen küçük sebeplerden ötürü gelir."
Neyi düşünerek hastalanmaya hazır olanların artık hasta olduğunu, zaten hasta olanların ise hiç hasta olmadığını söylediğini bilmiyorum. [Galenos sonra yas tutanları, sevdalıları ve kıskananları üçüncü ya da dördüncü günde tutan ateş nöbeti içindekilerle karşılaştırmanın yerinde olduğunu gösterir:] İçinde ne yas ne yakın bir arzu ne de öfke bulunanlar ise bedeni sağlıklı olanlara benzer. Ama bunların da bazıları hastalıklara kolayca yakalanır, bazıları yakalanmaz.
[Yukarıdaki sözlerin nerede yazıldığı şu sözlerden anlaşılır:] Mantıksal kitapların birincisinde onu kolayca bozulan ve kolayca çözülen bir sağlığa benzetiyor.
τὸ πάθος τῆς ψυχῆς κίνησίν τινα παρὰ φύσιν ἄλογον ὑπάρχειν, οὐχ οἱ παλαιοὶ μόνον, ἀλλὰ καὶ Χρύσιππος ὁμολογεῖ. καὶ μὲν δὴ ὡς ἡ κίνησις αὕτη ταῖς τῶν ἀστείων οὐκ ἐγγίνεται ψυχαῖς, ὡμολόγηται παρ’ ἀμφοῖν. ὁποία δὲ τίς ἐστιν ἡ τῶν φαύλων ψυχὴ κατά τε τὰ πάθη καὶ πρὸ τῶν παθῶν, οὐκ ἔθ’ ὁμοίως ἐξηγοῦνται. Χρύσιππος μὲν γὰρ ἀνάλογον ἔχειν αὐτήν φησι τοῖς ἐπιτηδείοις σώμασιν εἰς πυρετοὺς ἐμπίπτειν ἢ διαῤῥοίας ἤ τι τοιοῦτον ἕτερον ἐπὶ σμικρᾷ καὶ τυχούσῃ προφάσει. Dein affert G. quae contra Chrysippum Posidonius disputaverat, quem ipsum quoque in quibusdam erravisse, evincere studet.
Χρύσιππος δ’ ἀτοπώτερον ἔτι (sc. τοῦ Ποσειδωνίου), μηδ’ ἐν ταῖς περιοδικαῖς τισι νόσοις καθεστῶσι, οἱονεὶ τριταίων ἢ τεταρταίων πυρετῶν, ὡμοιῶσθαι συγχωρῶν τὴν νόσον τῆς ψυχῆς· γράφει γοῦν ὧδε·
Ὑπονοητέον τοίνυν, τὴν μὲν τῆς ψυχῆς νόσον ὁμοιοτάτην εἶναι τῇ τοῦ σώματος πυρετώδει καταστάσει, καθ’ ἣν οὐ περιοδικῶς ἀλλ’ ἀτάκτως πυρετοὶ καὶ φρῖκαι γίνονται, καὶ ἄλλως ἀπὸ τῆς διαθέσεως καὶ μικρῶν ἐπιγινομένων αἰτίων.
οὐκ οἶδα τί ποτε δόξαν αὐτῷ τοὺς μὲν ἑτοίμως ἔχοντας πρὸς τὸ νοσῆσαι νοσεῖν ἤδη φησί, τοὺς δ’ ἤδη νοσοῦντας οὐδ’ ὅλως νοσεῖν. Sequentibus probat Galenus τοὺς πενθοῦντας ἢ ἐρῶντας ἢ φθονοῦντας bene cum iis comparari, qui in quartanis vel tertianis periodis sint, ὅσοις μέντοι μήτε πένθος ἐνέστηκε μήτ’ ἐπιθυμία τις ὑπόγυιος ἢ θυμός, οὗτοι τοῖς ὑγιαίνουσι τὰ σώματα παραπλησίως ἔχουσιν. ἐπεὶ δὲ καὶ τούτων αὐτῶν ἔνιοι μέν εἰσιν εὐάλωτοι νόσοις, ἔνιοι δ’ οὒ etc.
Ubi verba supra allata scripta fuerint, elucet ex verbis p. 419, 8 M.: διὰ δὲ τοῦ πρώτου τῶν λογικῶν εἰκάζων αὐτὴν εὐλύτῳ καὶ εὐδιαφθάρτῳ ὑγιείᾳ.
466Fr. 466 Kaynak: Galenos, Hippokrates ile Platon'un Öğretileri Üzerine IV 7. Kişide kendisine bir kötülük geldiği kanaati sürse bile duyguların zamanla yumuşadığını Khrysippos da Duygular Üzerine'nin ikinci kitabında doğrular. Şöyle yazar:
"Acının hafiflemesi hakkında da şu sorulabilir: bu nasıl olur? Bir kanaat mi yerinden oynar, yoksa hepsi sürer mi? Ve bu neden olur?" [Poseidonios bunun sebebini gösterir; Khrysippos ise Duygular Üzerine'nin ikinci kitabında bu konuda çıkmazda olduğunu kabul etmişti.]
Sonra şunu ekler:
"Bana öyle geliyor ki, var olan şeyin bir kötülük olduğu kanaati sürer; ama zaman geçtikçe büzülme ve sanırım büzülmeye doğru giden dürtü hafifler. Belki bu dürtü sürse bile sonrası ona boyun eğmez; sonradan beliren başka türlü bir durum yüzünden bunlar akla uymayan bir şekilde gerçekleşir. Nitekim insanlar böyle ağlamayı bırakırlar ve ağlamak istemedikleri halde ağlarlar; karşılarındaki şeyler benzer izlenimler uyandırdığında, ister bir engel olsun ister olmasın. Ağıt ve gözyaşının kesilmesi nasıl oluyorsa, öteki durumlarda da böyle şeylerin olması akla yatkındır: olaylar başlangıçta daha çok etkiler; gülmeyi kışkırtan şeyler için de böyle olduğunu söylemiştim. Buna benzer başka şeyler de vardır."
Kanaat sürdüğü halde duyguların zamanla dindiğini Khrysippos'un kendisi kabul ediyor; ama bunun hangi sebeple olduğunun kestirilmesi zor diyor. Ardından benzer şekilde olan başka şeyler yazıyor; bunların da sebebini bildiğini elbette iddia etmiyor. — — Sen ise — — sebebini bilmediğini kabul edersen sorunun çözüldüğünü sanıyorsun. Oysa hem mantıksal soruların hem de duyguların tedavisinin bütün yapısını bir arada tutan şey, duyguların hangi sebeplerle meydana gelip dindiğini bulmaktan başkası değildir. Ancak böylece, sanırım, insan hem onların oluşmasını engelleyebilir hem de oluştuklarında onları dindirebilir. Çünkü şeylerin oluşumunun ve varlığının sebepleriyle birlikte ortadan kalkması akla yatkındır. Sen ise bu konuda çıkmazdasın; oysa Duygular Üzerine kitabında bize öyle bir şey de yazman gerekirdi ki, ona dikkat ederek her bir duygunun oluşmasını engelleyelim, oluştuğunda da onu iyileştirelim.
[Khrysippos'un yukarıda aktarılan sözlerine Galenos'ta Poseidonios karşı çıkar; "Belki bu dürtü sürse bile …" diye başlayan sözler yeniden anılır.]
ὅτι δ’ ἐν τῷ χρόνῳ μαλάττεται τὰ πάθη, κἂν αἱ δόξαι μένωσι τοῦ κακόν τι αὐτοῖς γεγονέναι, καὶ ὁ Χρύσιππος ἐν τῷ δευτέρῳ περὶ παθῶν μαρτυρεῖ, γράφων ὧδε·
Ζητήσαι δ’ ἄν τις καὶ περὶ τῆς ἀνέσεως τῆς λύπης, πῶς γίνεται, πότερον δόξης τινὸς μετακινουμένης, ἢ πασῶν διαμενουσῶν, καὶ διὰ τί τοῦτ’ ἔσται." ( τὴν αἰτίαν ἀποδίδωσιν, ὑπὲρ ἧς ὁ Χρύσιππος ἐν τῷ δευτέρῳ περὶ παθῶν ἀπορεῖν ὡμολόγησεν).
εἶτ’ ἐπιφέρων φησί·
Δοκεῖ δέ μοι ἡ μὲν τοιαύτη δόξα διαμένειν, ὅτι κακὸν αὐτό, ὃ δὴ πάρεστιν, ἐγχρονιζομένης δ’ ἀνίεσθαι ἡ συστολὴ καί, ὡς οἶμαι, ἡ ἐπὶ τὴν συστολὴν ὁρμή. τυχὸν δὲ καὶ ταύτης διαμενούσης, οὐχ ὑπακούσεται τὰ ἑξῆς, διὰ ποιὰν ἄλλην ἐπιγινομένην διάθεσιν ἀσυλλόγιστον τούτων γινομένων. οὕτω γὰρ καὶ κλαίοντες παύονται καὶ μὴ βουλόμενοι κλαίειν κλαίουσιν, ὅταν [μὴ] ὁμοίας τὰς φαντασίας τὰ ὑποκείμενα ποιῇ καὶ ἐνίστηταί τι ἢ μηδέν. ὃν τρόπον γὰρ ἡ θρήνων παῦσις γίνεται καὶ κλαυθμῶν, τοιαῦτα εὔλογον καὶ ἐπ’ ἐκείνων συντυγχάνειν, ἐν ταῖς ἀρχαῖς μᾶλλον τῶν πραγμάτων κινούντων, καθάπερ ἐπὶ τῶν τὸν γέλωτα κινούντων γίνεσθαι ἔφην, καὶ τὰ ὅμοια τούτοις.
ὅτι μὲν οὖν τῷ χρόνῳ παύεται τὰ πάθη, καίτοι τῆς δόξης διαμενούσης, αὐτὸς ὁ Χρύσιππος ὁμολογεῖ· διὰ τίνα μέντοι τὴν αἰτίαν τοῦτο γίνεται, δυσλόγιστον εἶναί φησιν. εἶθ’ ἑξῆς ἕτερα παραπλησίως γινόμενα γράφει, περὶ ὧν οὐδ’ αὐτῶν δηλονότι τὴν αἰτίαν ἐπαγγέλλεται γινώσκειν. - - σὺ δ’ - - οἴει λελύσθαι τὸ ζητούμενον, ἂν ὁμολογήσῃς ἀγνοεῖν τὴν αἰτίαν. καίτοι τό γε συνέχον ὅλην τὴν πραγματείαν τήν τε τῶν λογικῶν ζητημάτων καὶ τὴν θεραπευτικὴν τῶν παθῶν οὐδὲν ἄλλο ἐστίν, ἢ τὸ τὰς αἰτίας ἐξευρεῖν, ὑφ’ ὧν γίνεταί τε καὶ παύεται τά πάθη. οὕτω γὰρ ἄν τις, οἶμαι, καὶ τὴν γένεσιν αὐτῶν κωλύσειε καὶ γενομένας παῦσαι δυνηθείη. συναναιρεῖσθαι γὰρ εὔλογον οἶμαι ταῖς αἰτίαις τάς τε γενέσεις καὶ τὰς ὑπάρξεις τῶν πραγμάτων. ταῦτά τοι καὶ ἀπορεῖς κατὰ τὸ περὶ τῶν παθῶν βιβλίον τι καὶ γράψαι τοιοῦτον ἡμῖν, ᾧ προσέχοντες τὸν νοῦν κωλύσομέν τε τῶν παθῶν ἕκαστον γίνεσθαι καὶ γενόμενον ἰασόμεθα etc.
Contra verba Chrysippi supra prolata pugnat Posidonius apud Galenum l. l. p. 153. 154. p. 400 M. Iterum laudantur verba τυχὸν δὲ - ποιῇ, verbo μὴ ante ὁμοίας omisso.
467Fr. 467 Kaynak: Galenos, Hippokrates ile Platon'un Öğretileri Üzerine IV 7 (Poseidonios). Bu konuda [duyguların öfke ve arzu yüzünden meydana geldiği konusunda] Khrysippos'un kendisini de tanık gösterir; o Duygular Üzerine'nin ikinci kitabında aşağı yukarı şöyle yazar:
"Acı konusunda da bazılarının sanki doymuş gibi aynı şekilde ondan vazgeçtiği görülür. Şair de Patroklos'un yasını tutan Akhilleus için şunu söyler:
Ama ağlamaya, yerlerde yuvarlanmaya doyunca, Göğsünden ve dizlerinden o istek çekilip gidince,
Priamos'u teselli etmeye koyuldu; acının akıl dışılığını ona gösteriyordu."
Sonra hemen ardından şunu da ekler:
"Bu sebeple, olaylar zamanla eskiyip duygusal iltihap hafifledikçe logosun içeri sızarak, adeta yer edinerek duygunun akıl dışılığını göstereceğinden ümit kesilmemelidir."
Khrysippos bu sözlerde açıkça şunu kabul ediyor: kabul ve kanaat sürdüğü halde duygusal iltihap zamanla hafifler; insanlar duygusal hareketlere doyar ve bu yüzden duygu bir çeşit dinlenmeye kavuşup yatıştığında logos daha üstün hâle gelir. Bunlar, eğer bir şey doğruysa, doğrudur; ama onun varsayımlarıyla çatışır; tıpkı şöyle devam eden sözler gibi:
"Duyguların değişmesine dair şöyle sözler de söylenir:
— — Soğuk ağıta tez gelir doygunluk.
Acının çekiciliğine dair de şu türden sözler:
— — Talihsizlere bir bakıma Tatlı gelir ağlamak, başına gelenlere yanmak.
Ve bunların hemen ardından:
Böyle dedi; hepsinin içine ağıt isteği saldı.
Ve:
Aynı ağıdı yeniden uyandır, gözyaşlı bülbülü getir."
Kuşkusuz şairlerden, insanların acıya, gözyaşına, ağlamaya, ağıta, zafere, şerefe ve bu türden her şeye doyduğuna dair başka pek çok tanıklık toplamak mümkündür. Bunlara dayanarak duyguların zamanla neden dindiğini ve logosun dürtülere neden üstün geldiğini çıkarmak hiç de zor değildir. Psykhēnin duyguya açık kısmı kendine uygun bazı istek nesnelerine nasıl yönelirse, onlara kavuşunca da öyle doyar ve bununla, canlının dürtüsüne hâkim olup onu kendisi neye çekiliyorsa oraya götüren kendi hareketini yatıştırır. [Arnim, "Kuşkusuz şairlerden …" diye başlayan son kısmın tamamının Poseidonios'a ait olduğu görüşündedir.]
προσχρῆται δ’ εἰς τοῦτο (sc. ὑπὸ θυμοῦ καὶ ἐπιθυμίας γίγνεσθαι τὰ πάθη) μάρτυρι καὶ αὐτῷ τῷ Χρυσίππῳ κατὰ τὸ δεύτερον περὶ τῶν παθῶν ὧδέ πως γράφοντι·
Περὶ δὲ τῆς λύπης [καὶ] ὡς ἂν ἐμπλησθέντες τινὲς ὁμοίως φαίνονται ἀφίστασθαι, καθάπερ καὶ ἐπὶ Ἀχιλλέως ταῦτα λέγει ὁ ποιητὴς πενθοῦντος τὸν Πάτροκλον· () Ἀλλ’ ὅτε δὴ κλαίων τε κυλινδόμενός τ’ ἐκορέσθη, Καί οἱ ἀπὸ πραπίδων ἦλθ’ ἵμερος ἠδ’ ἀπὸ γυίων, ἐπὶ τὸ παρακαλεῖν ὥρμησε τὸν Πρίαμον, τὴν τῆς λύπης ἀλογίαν αὐτῷ παριστάς.
εἶτ’ ἐφεξῆς ἐπιφέρει καὶ ταῦτα·
Καθ’ ὃν λόγον οὐκ ἂν ἀπελπίσαι τις οὕτως τῶν πραγμάτων ἐγχρονιζομένων, καὶ τῆς παθητικῆς φλεγμονῆς ἀνιεμένης, τὸν λόγον παρεισδυόμενον καὶ οἱονεὶ χώραν λαμβάνοντα παριστάναι τὴν τοῦ πάθους ἀλογίαν.
ἐναργῶς γὰρ ἐν τούτοις ὁ Χρύσιππος ὁμολογεῖ, τήν τε παθητικὴν φλεγμονὴν ἀνίεσθαι κατὰ τὸν χρόνον, ἔτι τῆς ὑπολήψεώς τε καὶ δόξης μενούσης, ἐμπίπλασθαί τε τῶν παθητικῶν κινήσεων τοὺς ἀνθρώπους, καὶ διὰ τοῦτο παῦλάν τινα λαμβάνοντος τοῦ πάθους καὶ ἡσυχάσαντος, τὸν λόγον ἐπικρατέστερον γίνεσθαι. ταῦτα γὰρ ἀληθῆ μέν ἐστιν, εἴπερ τινὰ καὶ ἄλλα, μάχεται δὲ ταῖς ὑποθέσεσιν αὐτοῦ, καθάπερ καὶ τὰ ἐπιφερόμενα τόνδε τὸν τρόπον ἔχοντα.
Λέγεται δὲ καὶ τοιαῦτα εἰς τὴν μεταβολὴν τῶν παθῶν·() - - λαιψηρὸς δὲ κόρος στυγεροῖο γόοιο. καὶ ἔτι τὰ τοιαῦτα εἰς τὸ κατὰ τὴν λύπην ἀγωγόν () - - τοῖς δὲ δυστυχοῦσί πως Τερπνὸν τὸ κλαῦσαι κἀποδύρασθαι τύχας. καὶ ἔτι τούτων ἐφεξῆς· () Ὡς φάτο· τοῖσι ὁὲ πᾶσιν ὑφ’ ἵμερον ὦρσε γόοιο. καί· () Τὸν αὐτὸν ἀνέγειρε γόον, ἄναγε πολύδακρυν ἀηδόνα.
ἔστι δὲ ἀμέλει πάμπολλα καὶ ἄλλα τοιαῦτα παρὰ τῶν ποιητῶν ἀθροῖσαι μαρτύρια τοῦ καὶ λύπης καὶ δακρύων καὶ κλαυθμῶν καὶ θρήνου καὶ νίκης καὶ τιμῆς καὶ πάντων [τε] τῶν τοιούτων ἐμπίπλασθαι τοὺς ἀνθρώπους, ἐφ’ οἷς οὐδὲν χαλεπόν ἐστι συλλογίζεσθαι τὴν αἰτίαν, δι’ ἣν ἐν τῷ χρόνῳ παύεται μὲν τὰ πάθη, κρατεῖ δὲ τῶν ὁρμῶν ὁ λόγος. ὡς γὰρ ἐφίεται τὸ παθητικὸν τῆς ψυχῆς οἰκείων τινῶν ὀρεκτῶν, οὕτως καὶ τυγχανόντων αὐτῶν ἐμπίπλαται, κἂν τούτῳ τὴν ἑαυτῶν κίνησιν καθίστησιν, ἥτις ἐκράτει τῆς ὁρμῆς τοῦ ζῴου καὶ καθ’ ἑαυτὴν ἦγεν ἐφ’ ὅτι παρήγετο. Ultima (a verbis ἔστι δὲ ἀμέλει) omnia Posidonio tribuenda arbitror.
468Fr. 468 Kaynak: Plutarkhos, Ahlaki Aretē Üzerine 10, 449c–d. Bütün hataları ve bütün kusurları eşit saymakla, başka bir yerde hakikati gözden kaçırıp kaçırmadıklarını şimdi çürütmenin sırası değil; ama çoğu konuda apaçıklığa tamamen aykırı olarak logosa karşı direndikleri görülüyor. Onlara göre her duygu bir kusurdur; acı çeken, korkan ya da arzu duyan herkes hata yapar. Oysa duygular arasında daha fazla ve daha az bakımından büyük farklar görülür. — — — — Bunları ve bu türden şeyleri savuşturmak için duyguların yoğunlaşmasının ve şiddetinin, hatanın bulunduğu yargıda meydana gelmediğini söylerler; daha fazlayı ve daha azı kabul edenin, akla göre, sızılar, büzülmeler ve gevşemeler olduğunu öne sürerler.
Buradan şu sonuç çıkarılmalıdır: onlar da akıl dışı olanın yargıdan farklı olduğunu, duygunun bu akıl dışı şey bakımından daha şiddetli ve daha büyük hâle geldiğini kabul ediyorlar. Ad ve kelime üzerine çekişiyorlar, ama işin özünü duyguya açık ve akıl dışı kısmın akıl yürüten ve yargıda bulunan kısımdan farklı olduğunu söyleyenlere teslim ediyorlar.
Ἴσα τοίνυν τὰ ἁμαρτήματα πάντα καὶ πάσας τιθέμενοι τὰς ἁμαρτίας, εἰ μὲν ἄλλῃ πῃ παρορῶσι τὸ ἀληθὲς οὐκ ἔστι καιρὸς ἐν τῷ παρόντι διελέγχειν, ἐν δὲ τοῖς πλείοσι φαίνονται κομιδῇ παρὰ τὴν ἐνάργειαν ἐνιστάμενοι τῷ λόγῳ. πᾶν μὲν γὰρ πάθος ἁμαρτία κατ’ αὐτούς ἐστι καὶ πᾶς ὁ λυπούμενος ἢ φοβούμενος ἢ ἐπιθυμῶν ἁμαρτάνει. μεγάλαι δὲ τῶν παθῶν διαφοραὶ κατὰ τὸ μᾶλλον καὶ τὸ ἧττον ὁρῶνται - - - - ταῦτα τοίνυν καὶ τὰ τοιαῦτα διακρουόμενοι τὰς ἐπιτάσεις τῶν παθῶν καὶ τὰς σφοδρότητας οὔ φασι γίγνεσθαι κατὰ τὴν κρίσιν, ἐν ιἧ τὸ ἁμαρτητικόν, ἀλλὰ τὰς δήξεις καὶ τὰς συστολὰς καὶ τὰς διαχύσεις εἶναι τὰς τὸ μᾶλλον καὶ τὸ ἧττον τῷ λόγῳ δεχομένας.
ἐκεῖνο δ’ ἐκ τούτου ληπτέον, ὅτι συγχωροῦσι καὶ αὐτοὶ τῆς κρίσεως ἕτερον εἶναι τὸ ἄλογον, καθ’ ὅ φασι γίγνεσθαι τὸ πάθος σφοδρότερον καὶ μεῖζον, ἐρίζοντες πρὸς τοὔνομα καὶ τὸ ῥῆμα, τὰ δὲ πράγματα διδόντες τοῖς διαφέρειν τὸ παθητικὸν καὶ ἄλογον τοῦ λογιζομένου καὶ κρίνοντος ἀποφαινομένοις.
469Fr. 469 Kaynak: Galenos, Hippokrates ile Platon'un Öğretileri Üzerine. Bu yüzden [Poseidonios] duygular üzerine eserinde de, aretēlerin farklılığı üzerine eserinde de Khrysippos'la tam tersi görüştedir; Khrysippos'un duygular hakkında mantıksal olarak araştırdığı şeylerden birçoğunu, aretēlerin farklılıkları üzerine yazdıklarından ise daha da fazlasını kınar.
διὰ τοῦτο (scil. Posidonius) κατά γε τὴν περὶ τῶν παθῶν πραγματείαν ἐναντιώτατα φρονεῖ Χρυσίππῳ καὶ ἐν τῷ περὶ τῆς διαφορᾶς τῶν ἀρετῶν, πολλὰ μὲν ὧν εἶπε Χρύσιππος ἐν τοῖς λογικῶς ζητουμένοις περὶ τῶν παθῶν τῆς ψυχῆς μεμψάμενος, ἔτι δὲ πλείω τῶν ἐν τοῖς περὶ διαφορῶν τῶν ἀρετῶν.
470Fr. 470 Kaynak: Philodemos, Öfke Üzerine, sütun I. Eğer yalnız kınamakla yetinip başka hiçbir şey yapmayanları, Bion'un Öfke Üzerine'de ve Khrysippos'un Duyguların Tedavisi Üzerine'de ⟦?⟧ yaptığı gibi, kınamış olsaydı, ölçülü bir tutum takınmış olurdu.
εἰ μὲν οὖν ἐπετίμα τοῖς ψέγουσι μόνον, ἄλλο δὲ μηδὲ ἓν ποιοῦσιν ἢ † βα . . λως† Βίων ἐν τῷ περὶ τῆς ὀργῆς καὶ Χρύσιππος ἐν τ(ῶ)ι πε(ρὶ) παθῶν (θε)ρ(α)πευ(τι)κῷ, κἂν μετρίως ἵστατο.
471Fr. 471 Kaynak: Galenos, Hippokrates ile Platon'un Öğretileri Üzerine V 2. Ama, Zeus hakkı için, Stoacılardan biri belki şöyle diyecek, nitekim söylüyorlar da: psykhē ile beden arasında duygular, hastalıklar ve sağlık bakımından aynı benzerlik yoktur. [Galenos ise bu beden–psykhē benzerliğini Khrysippos'un kendisinin kurduğunu söyler:] Khrysippos Duygular Üzerine'nin ahlak kitabında şunları neden yazıyor öyleyse?
"Hasta beden için hekimlik dediğimiz bir tekhnē olduğu halde hasta psykhē için bir tekhnē olmaması düşünülemez; bu tekhnē, tek tek durumların incelenmesinde ve tedavisinde ötekinden geri kalmamalıdır. Bu yüzden bedenlerle uğraşan hekime, dendiği gibi, bedenlerin başına gelen hâllere ve her birine uygun tedaviye vâkıf olmak nasıl düşüyorsa, psykhē hekimine de bu ikisine elden geldiğince iyi vâkıf olmak düşer. Durumun böyle olduğunu, bunlarla benzerlik baştan yan yana konunca anlamak mümkündür. Çünkü bunlara karşılık gelen yakınlık, sanırım, tedavilerin benzerliğini ve iki hekimliğin birbiriyle benzerliğini de gösterecektir."
Psykhēdeki şeylerin bedendekilerle bir benzerliği olduğunu istedikleri, sanırım açıkça görülmüştür; yalnız yukarıda aktarılan sözden değil, onun hemen ardından yazdıklarından da. Bunlar şöyledir:
"Bedende güç ve zayıflık, gerginlik ve gevşeklik, bunlara ek olarak sağlık ve hastalık, iyi bünye ve kötü bünye görüldüğü gibi" — bunların ardından sıraladığı öteki hâlleri, zaafları ve hastalıkları da sayıyor — "aynı şekilde, bütün bunlara benzer bir şey akıl sahibi psykhēde de oluşur ve aynı adla anılır."
Sonra hemen ardından şunu ekler: "Sanırım bu, böyle bir benzerlikten ve ortaklıktan, bunlarda adların aynı olmasından ileri gelmiştir. Çünkü psykhē bakımından da bazılarının güçlü ya da zayıf, gergin ya da gevşek, hasta ya da sağlıklı olduğunu söyleriz; psykhēdeki duygudan, zaaftan ve bunlara benzer şeylerden de aşağı yukarı böyle söz edilir."
[Galenos bu sözlerle Khrysippos'un bedenin ve psykhēnin aynı adı taşıyan durumları arasında bir benzerlik kurduğunu söyler:] Çünkü eğer bunların aynı adlı olduğunu söylüyorsa, adları da tarifleri de aynıdır. — — Khrysippos'un bütün benzerliği açıklamayı ve korumayı amaçladığı bunlardan açıkça anlaşılıyor. Eğer bunu yapmaya girişip amacına ulaşamıyorsa, benzerlikten vazgeçmek gerekmez; doğru olmadığı için öğretisini kınamak gerekir. Bu kusur Duygular Üzerine'nin ahlak kitabında hemen ardından gelen bütün açıklamasında da aynen vardır. Şöyle yazar:
"Bu yüzden Zenon'un ileri sürdüğü söz de yerindedir. Psykhēnin hastalığı bedenin düzensizliğine çok benzer. Bedenin hastalığına, bedendeki şeylerin, yani sıcak ile soğuğun, kuru ile yaşın ölçüsüzlüğü denir."
Biraz sonra da:
"Bedendeki sağlık ise söylenen şeylerin bir çeşit iyi karışımı ve ölçülülüğüdür."
Ve yine hemen ardından:
"Bedenin iyi bünyesinin, söylenen şeylerin en iyi karışımı olduğunu düşünüyorum."
Ve yine hemen ardından:
"Beden için şunlar da yerinde olarak söylenir: sıcaklarda, soğuklarda, yaşlarda ve kurularda oluşan ölçülülük ya da ölçüsüzlük sağlık ya da hastalıktır; sinirlerdeki ölçülülük ya da ölçüsüzlük güç ya da zayıflık, gerginlik ya da gevşekliktir; uzuvlardaki ölçülülük ya da ölçüsüzlük ise güzellik ya da çirkinliktir."
[Galenos devamında uzun uzun, Khrysippos'un psykhēnin sağlığının hangi kısımların ölçülülüğü, hastalığının da hangi kısımların ölçüsüzlüğü olduğunu söyleyemediğini göstermeye çalışır.]
ἀλλά, νὴ Δία, φήσει τις ἴσως τῶν Στωϊκῶν, ὥσπερ οὖν καὶ λέγουσιν, οὐ τὴν αὐτὴν ἀναλογίαν εἶναι τῇ ψυχῇ πρὸς τὸ σῶμα κατά τε τὰ πάθη καὶ τὰ νοσήματα καὶ τὴν ὑγίειαν. At, Galenus inquit, Chrysippus ipse hanc corporis et animi analogiam instituit. τί δὲ Χρύσιππος ἐν τῷ περὶ παθῶν ἠθικῷ γράφει ταυτί;
Οὔτε γὰρ περὶ τὸ νοσοῦν σῶμά ἐστί τις τέχνη, ἣν προσαγορεύομεν ἰατρικήν, οὐχὶ δὲ καὶ περὶ τὴν νοσοῦσαν ψυχὴν ἐστί τις τέχνη, οὔτ’ ἐν τῇ κατὰ μέρος θεωρίᾳ τε καὶ θεραπείᾳ δεῖ λείπεσθαι ταύτην ἐκείνης. διὸ καί, καθάπερ τῷ περὶ τὰ σώματα ἰατρῷ καθήκει τῶν τε συμβαινόντων αὐτοῖς παθῶν ἐντὸς εἶναι, ὡς εἰώθασι τοῦτο λέγειν, καὶ τῆς ἑκάστῳ οἰκείας θεραπείας, οὕτω καὶ τῷ τῆς ψυχῆς ἰατρῷ ἐπιβάλλει, ἀμφοτέρων τούτων ἐντὸς εἶναι, ὡς ἔνι ἄριστα. καὶ ὅτι οὕτως ἔχει, μάθοι ἄν τις τῆς πρὸς ταῦτα ἀναλογίας παρατεθείσης ἀπ’ ἀρχῆς. ἡ γὰρ πρὸς ταῦτα ἀντιπαρατείνουσα οἰκειότης παραστήσει, ὡς οἴομαι, καὶ τὴν τῶν θεραπειῶν ὁμοιότητα, καὶ ἔτι τὴν ἀμφοτέρων τῶν ἰατρειῶν πρὸς ἀλλήλας ἀναλογίαν.
ὅτι μὲν οὖν ἀναλογίαν τινὰ βούλονται εἶναι τῶν ἐν τῇ ψυχῇ τοῖς κατὰ τὸ σῶμα, δῆλον οἶμαι γεγονέναι, καὶ οὐ μόνον γε διὰ τῆς προγεγραμμένης ῥήσεως, ἀλλὰ καὶ δι’ ὧν ἐφεξῆς γράφει, τόνδε τὸν τρόπον ἐχόντων·
Καθάπερ γὰρ καὶ ἐπὶ τοῦ σώματος θεωρεῖται ἰσχύς τε καὶ ἀσθένεια, εὐτονία καὶ ἀτονία [καὶ τόνος], πρὸς δὲ τούτοις ὑγίειά τε καὶ νόσος, εὐεξία τε καὶ καχεξία, καὶ τἄλλα ὅσα τούτοις ἑξῆς καταλέγει πάθη τε καὶ ἀῤῥωστήματα καὶ νοσήματα, κατὰ τὸν αὐτόν, φησί, τρόπον ἀνάλογόν τινα πᾶσι τούτοις καὶ ἐν ψυχῇ λογικῇ συνίσταταί τε καὶ ὀνομάζεται.
εἶθ’ ἑξῆς ἐπιφέρων φησίν Ὡς οἴομαι, ἀπὸ τῆς τοιαύτης ἀναλογίας τε καὶ ὁμοιότητος καὶ τῆς ἐν αὐτοῖς συνωνυμίας γεγενημένης. Καὶ γὰρ καὶ κατὰ ψυχήν τινας λέγομεν ἰσχύειν καὶ ἀσθενεῖν καὶ εὐτόνους καὶ ἀτόνους εἶναι, καὶ ἔτι νοσεῖν καὶ ὑγιαίνειν, οὕτω πως καὶ τοῦ πάθους καὶ τοῦ κατ’ αὐτὴν ἀῤῥωστήματος λεγομένου καὶ τῶν τούτοις παραπλησίων.
His verbis dicit Galenus Chrysippum analogiam statuisse quae inter synonymas et corporis et animi condiciones intercedat: καὶ γὰρ τοὔνομα καὶ τὸν λόγον αὐτῶν εἶναι τὸν αὐτόν, εἴ γε δὴ συνώνυμά φησιν ὑπάρχειν αὐτά. - - ὅτι μὲν οὖν πρόκειται τῷ Χρυσίππῳ ἀναλογίαν ἅπασαν ἐξηγεῖσθαί τε καὶ φυλάττειν, ἐκ τούτων δῆλον. εἰ δὲ ἐπιχειρήσας αὐτὸ ποιεῖν, οὐ τυγχάνει τοῦ προτεθέντος, οὐκ ἀποστατέον ἐστὶ τῆς ὁμοιότητος, ἀλλὰ () τῇ διδασκαλίᾳ μεμπτέον, ὡς οὐκ ἀληθεῖ. τοῦτο δ’ οὐδὲν ἧττον αὐτῷ καὶ κατὰ τὸν ἐφεξῆς ὑπάρχει λόγον ἅπαντα τὸν ἐν τῷ περὶ παθῶν ἠθικῷ. γράφει γοῦν ὧδε·
Διὸ καὶ κατὰ τρόπον προῆκται Ζήνωνι λόγος. ἡ δὲ τῆς ψυχῆς νόσος ὁμοιοτάτη ἐστὶ τῇ τοῦ σώματος ἀκαταστασίᾳ. λέγεται δὲ εἶναι σώματος νόσος ἡ ἀσυμμετρία τῶν ἐν αὐτῷ, θερμοῦ καὶ ψυχροῦ, ξηροῦ καὶ ὑγροῦ.
Καὶ μετ’ ὀλίγα·
Ἡ δ’ ἐν τῷ σώματι ὑγίεια εὐκρασία τις καὶ συμμετρία τῶν δ’ εἰρημένων.
Καὶ πάλιν ἐφεξῆς·
Οἶμαι γὰρ εἶναι εὐεξίαν σώματος τὴν ἀρίστην τῶν ῥηθέντων εὐκρασίαν.
Καὶ πάλιν ἐφεξῆς·
Λέγεται δὲ καὶ ταῦτα οὐκ ἄπο τρόπου ἐπὶ τοῦ σώματος, διότι ἡ ἐν θερμοῖς καὶ ψυχροῖς καὶ ὑγροῖς καὶ ξηροῖς γενομένη συμμετρία ἢ ἀσυμμετρία ἐστὶν ὑγίεια ἢ νόσος, ἡ δ’ ἐν νεύροις συμμετρία ἢ ἀσυμμετρία ἰσχὺς ἢ ἀσθένεια καὶ εὐτονία ἢ ἀτονία, ἡ δ’ ἐν τοῖς μέλεσι συμμετρία ἢ ἀσυμμετρία κάλλος ἢ αἶσχος.
Sequentibus G. multis verbis probare studet, Chrysippum dicere nequivisse: τίνων ἐστὶ μορίων ἡ τῆς ψυχῆς ὑγίεια συμμετρία καὶ νόσος ἀσυμμετρία.
471aFr. 471a Kaynak: Galenos, Hippokrates ile Platon'un Öğretileri Üzerine V 3. Oysa biraz önce aktardığım sözlerin hemen ardından şöyle yazar:
"Bu yüzden psykhēye de, benzer şekilde, bu tür birtakım kısımların bir çeşit ölçülülüğüne ya da ölçüsüzlüğüne göre güzel ya da çirkin denecektir."
— — Psykhēnin bu kısımlarının neler olduğunu söyleyemiyor; çünkü psykhēnin sağlığını, hastalığını, güzelliğini ve çirkinliğini tek bir kısma, akıl yürüten kısma yerleştiriyor. Bu yüzden sözü dolandırmak ve psykhēnin fiillerini kısımlarıymış gibi anmak zorunda kalıyor. Nitekim aktardıklarımın hemen ardından şöyle yazar:
"Psykhēnin kısımları vardır; onlar aracılığıyla psykhēdeki logos ve logostaki durum oluşur. Psykhē, yönetici kısım kendine özgü bölümlenmeler bakımından şöyle ya da böyle olduğu için güzel ya da çirkindir."
Ey Khrysippos, hangi kendine özgü bölümlenmeler? Bunu hemen ardından yazsaydın bizi dertten kurtarırdın. Ama ne burada yazdın ne de kitaplarının herhangi birinde. Sanki duygular hakkındaki eserin bütün ağırlığı bunda değilmiş gibi, bu konunun öğretiminden hemen uzaklaşıyorsun ve sözü ilgisiz şeylerle uzatıyorsun; oysa üzerinde durup psykhēnin akıl yürüten kısmının kısımlarının ne olduğunu göstermen gerekirdi.
καίτοι γράφει γ’ ἐφεξῆς ὧν ὀλίγον ἔμπροσθεν αὐτοῦ παρεθέμην ῥήσεων ὡδί.
Διὸ καὶ καλὴ ἢ αἰσχρὰ ψυχὴ ἀνάλογον ῥηθήσεται κατὰ συμμετρίαν τέ τινα καὶ ἀσυμμετρίαν τοιῶνδέ τινων μερῶν.
- - τίνα δ’ ἐστὶ ταῦτα τὰ τῆς ψυχῆς μόρια, μὴ δυνάμενος εἰπεῖν, ὡς ἂν ἐν ἑνὶ μόνῳ, τῷ λογιστικῷ, καὶ τὴν ὑγίειαν αὐτῆς καὶ τὴν νόσον καὶ τὸ κάλλος καὶ τὸ αἶσχος τιθέμενος, ἀναγκάζεται περι πλέκειν τε τὸν λόγον καὶ τῶν ἐνεργειῶν αὐτῆς ὡς μερῶν μνημονεύειν. ἐφεξῆς γοῦν οἷς παρεθέμην ὡδὶ γράφει·
Ἔστι δὲ τῆς ψυχῆς μέρη, δι’ ὧν ὁ ἐν αὐτῇ λόγος συνέστηκε καὶ ἡ ἐν αὐτῷ διάθεσις. Καὶ ἔστι καλὴ ἢ αἰσχρὰ ψυχὴ κατὰ τὸ ἡγεμονικὸν μόριον ἔχον οὕτως ἢ οὕτως κατὰ τοὺς οἰκείους μερισμούς.
ποίους οἰκείους μερισμούς, ὦ Χρύσιππε, προσγράψας ἐφεξῆς ἀπαλλάξεις ἡμᾶς πραγμάτων. ἀλλ’ οὔτ’ ἐνταῦθα προσέγραψας, οὔτ’ ἐν ἄλλῳ τινὶ τῶν σεαυτοῦ βιβλίων, ἀλλ’ ὥσπερ οὐκ ἐν τούτῳ τὸ πᾶν κῦρος ὑπάρχον τῆς περὶ τῶν παθῶν πραγματείας, ἀποχωρεῖς τε παραχρῆμα τῆς διδασκαλίας αὐτοῦ καὶ μηκύνεις τὸν λόγον ἐν τοῖς οὐ προσήκουσι, δέον ἐπιμεῖναι καὶ δεῖξαι, τίνα ποτέ ἐστι τὰ μόρια τοῦ λογιστικοῦ τῆς ψυχῆς.
472Fr. 472 Kaynak: Galenos, Hippokrates ile Platon'un Öğretileri Üzerine V 3. [Khrysippos beden ile psykhē durumları arasında olduğunu düşündüğü benzerliği gösteremedi;] üstelik psykhēnin sağlığını ve güzelliğini birbirine karıştırdı. Beden için bunları titizlikle ayırmış, sağlığı öğelerin ölçülülüğüne, güzelliği de kısımların ölçülülüğüne yerleştirmişti. Bunu biraz önce aktarılan sözde açıkça göstermişti; orada bedenin sağlığının sıcaklarda, soğuklarda, kurularda ve yaşlarda, yani besbelli bedenlerin öğeleri olan şeylerde bir ölçülülük olduğunu söylüyor, güzelliğin ise öğelerin değil kısımların ölçülülüğünde oluştuğunu düşünüyor.
Psykhēnin logosun kendine özgü bölümlenmelerine göre güzel ya da çirkin olduğunu söyledi; ama sağlıklı ya da hasta nasıl olacağını atladı. Sanırım ikisini birbirine karıştırıyor ve bunlar hakkında titiz ve belirli bir görüş bildiremiyordu.
Analogiam, quam inter corporis et animi condiciones intercedere iudicat, demonstrare Chrysippus non potuit μετὰ τοῦ καὶ συγχεῖν εἰς ταὐτὸν τὴν θ’ ὑγίειαν τῆς ψυχῆς καὶ τὸ κάλλος. ἐπὶ μὲν γὰρ τοῦ σώματος ἀκριβῶς αὐτὰ διωρίσατο, τὴν μὲν ὑγίειαν ἐν τῇ τῶν στοιχείων συμμετρίᾳ θέμενος, τὸ δὲ κάλλος ἐν τῇ τῶν μορίων. ἐδήλωσε γὰρ σαφῶς τοῦτο διὰ τῆς προγεγραμμένης ὀλίγον ἔμπροσθεν ῥήσεως, ἐν ᾗ τὴν μὲν ὑγίειαν τοῦ σώματος ἐν θερμοῖς καὶ ψυχροῖς καὶ ξηροῖς καὶ ὑγροῖς συμμετρίαν εἶναί φησιν, ἅπερ δὴ στοιχεῖα δηλονότι τῶν σωμάτων ἐστίν, τὸ δὲ κάλλος οὐκ ἐν τῇ τῶν στοιχείων, ἀλλ’ ἐν τῇ τῶν μορίων συμμετρίᾳ συνίστασθαι νομίζει etc.
κατὰ γὰρ τοὺς οἰκείους τοῦ λόγου μερισμοὺς καλὴν ἢ αἰσχρὰν ἔφησε γίγνεσθαι ψυχήν. ὑγιαίνουσα δ’ ἢ νοσοῦσα πῶς ἂν γένοιτο, παρέλιπεν, εἰς ταὐτὸν οἶμαι συγχέων ἄμφω, καὶ μὴ δυνάμενος ἀκριβῶς τε καὶ ὡρισμένως ὑπὲρ αὐτῶν ἀποφήνασθαι.
473Fr. 473 Kaynak: Galenos, Hippokrates ile Platon'un Öğretileri Üzerine IV 6. Khrysippos'un bir ya da iki kez değil, pek çok kez insanların psykhēlerinde akıl sahibi güçten başka, duyguların sebebi olan bir güç bulunduğunu kendisinin kabul ettiğini şu tür yerlerden öğrenebiliriz: doğru yapılmayan eylemlerin sebebini psykhēnin gevşekliğine ve zayıflığına bağladığı yerlerden. Bunları böyle adlandırır, zıtlarını da gerginlik ve güç diye. İnsanların doğru yapmadığı şeylerin bir kısmını kötü yargıya, bir kısmını psykhēnin gevşekliğine ve zayıflığına bağlar; tıpkı doğru yaptıkları şeylere, psykhēdeki gerginlikle birlikte doğru yargının yol gösterdiği gibi. Ama yargı nasıl akıl sahibi gücün işiyse, gerginlik de akıl sahibi güçten başka bir gücün kuvveti ve aretēsidir. Khrysippos bu güce kendisi "gerilim" (tonos) adını verir ve psykhēnin gerilimi gevşeyip sonuna kadar dayanmadığında ve logosun buyruklarına hizmet etmediğinde, bazen doğru olarak bildiğimiz şeylerden vazgeçtiğimizi söyler. Böyle sözlerle duygunun nasıl bir şey olduğunu açıkça gösterir. Şimdi onun bu konuları öğreten bir sözünü de aktaracağım; Duygular Üzerine'nin ahlak kitabındandır:
"Belki bedendeki gerilimlerin, onlar aracılığıyla yapılan işleri yapabilmemize ya da yapamamamıza göre, sinirler bakımından gevşek ve gergin diye anılmasının sebebi budur; psykhēdeki gerilimden de aynı anlamda gerginlik ve gevşeklik diye söz edilir."
Ve hemen ardından:
"Koşuda, bir şeyi tutup bırakmamakta ve sinirler aracılığıyla yapılan buna benzer işlerde, işi tamamlatan bir durum ve sinirler önceden çözülüp gevşemişken pes ettiren bir durum olduğu gibi, psykhēde de buna benzer sinirli bir şey vardır. Bu anlamda bazılarına mecazen 'sinirsiz', bazılarına da 'sinirli' deriz."
Sonra hemen ardından bunu açıklarken şunları yazar:
"Biri korkular baş gösterince vazgeçer, bir başkası bir kazanç ya da kayıp söz konusu olunca çözülüp pes eder, bir başkası da buna benzer pek çok başka durumda. Çünkü bu tür şeylerin her biri bizi döndürür ve köleleştirir; onlara boyun eğerek dostlarımızı ve şehirlerimizi ele veririz, öteki yöne giden atılımımız çözüldüğü için kendimizi birçok yakışıksız işe kaptırırız. Euripides'in sahneye koyduğu Menelaos böyledir: Kılıcını çekip Helene'yi öldürmek için üzerine yürür, ama onu görünce güzelliği karşısında çarpılıp kılıcını elinden atar; artık onu bile tutamaz. Ona yöneltilen şu azar da bunu söyler:
Sen ise göğsünü görünce kılıcını atıp Öpücüğünü kabul ettin, hain köpeğe yaltaklandın."
Bu yüzden Khrysippos'un kendisi de ardından şöyle diyecektir:
"Bu yüzden bütün kötü insanlar pek çok sebeple böyle vazgeçerek ve pes ederek davrandıklarından, her şeyi zayıfça ve kötü yaptıkları söylenebilir."
[Galenos "pek çok sebeple" sözleri üzerinde durur ve keşke Khrysippos bu çok sayıdaki sebebi ortaya koysaydı der:] Çünkü dikkat eden biri, duygular hakkındaki eseri, özellikle de bunları yazdığı tedaviye yönelik kitabı, bir duygu yüzünden davrananların baştaki yargılarından hangi sebeplerle uzaklaştığını bilmek kadar bir arada tutan bir şey bulamayacaktır. O ise bu sebeplerin hepsini titizlikle öğretmek şöyle dursun, şimdi andığı sebebi bile açıkça göstermedi.
[Galenos, Khrysippos'un bu kitapta Euripides'in Medeia'sından bazı dizeler aktardığını da bildirir:] Medeia ise öfkenin zoruyla davrandı. Khrysippos onunla ilgili olarak da, Euripides'in dizelerini anarken bunların kendi aleyhine olduğunu nasıl fark etmiyor, bilmiyorum:
Hangi kötülükleri yapmak üzere olduğumu biliyorum, Ama öfke benim tasarılarımdan güçlü.
[Khrysippos'un bu dizeleri neye örnek olarak aktardığı Galenos'un sözlerinden anlaşılmıyor.]
Ὅτι δ’ ὁ Χρύσιππος οὐχ ἅπαξ ἢ δίς, ἀλλὰ πάνυ πολλάκις αὐτὸς ὁμολογεῖ, δύναμίν τινα ἑτέραν εἶναι τῆς λογικῆς ἐν ταῖς ψυχαῖς τῶν ἀνθρώπων αἰτίαν τῶν παθῶν, ἔνεστιν ἡμῖν ἐκ τῶν τοιούτων καταμαθεῖν, ἐν οἷς αἰτιᾶται τῶν πραττομένων οὐκ ὀρθῶς ἀτονίαν τε καὶ ἀσθένειαν τῆς ψυχῆς· οὕτω γὰρ αὐτὰς ὀνομάζει, καθάπερ γε καὶ τἀναντία τὸ μὲν εὐτονίαν τὸ δ’ ἰσχύν. ὅσα γὰρ οὐκ ὀρθῶς πράττουσιν ἄνθρωποι, τὰ μὲν εἰς μοχθηρὰν κρίσιν ἀναφέρει, τὰ δ’ εἰς ἀτονίαν καὶ ἀσθένειαν τῆς ψυχῆς, ὥσπερ γε καὶ ὧν κατορθοῦσιν ἡ ὀρθὴ κρίσις ἐξηγεῖται μετὰ τῆς κατὰ τὴν ψυχὴν εὐτονίας. ἀλλὰ τοιούτων, ὥσπερ ἡ κρίσις ἔργον ἐστὶ τῆς λογικῆς δυνάμεως, οὕτως ἡ εὐτονία ῥώμη τε καὶ ἀρετὴ δυνάμεως ἑτέρας παρὰ τὴν λογικήν, ἣν αὐτὸς ὁ Χρύσιππος ὀνομάζει τόνον, ἀφίστασθαί τέ φησιν ἔστιν ὅτε τῶν ὀρθῶς ἐγνωσμένων ἡμῖν, ἐνδόντος τοῦ τόνου τῆς ψυχῆς καὶ μὴ παραμείναντος ἕως παντὸς μήδ’ ἐξυπηρετήσαντος τοῖς τοῦ λόγου προστάγμασιν, ἐναργῶς ἐν τοῖς τοιούτοις ἐνδεικνύμενος, οἷόν τι τὸ πάθος ἐστίν. ἤδη δὲ καὶ ῥῆσιν αὐτοῦ τινα παραγράψω, περὶ τούτων ἐκδιδάσκουσαν. ἔστι δ’ ἐκ τοῦ περὶ παθῶν ἠθικοῦ.
Ἔτι δὲ καὶ κατὰ τοῦτ’ ἴσως οἱ ἐπὶ τοῦ σώματος λέγονται τόνοι ἄτονοι καὶ εὔτονοι εἶναι κατὰ τὸ νευρῶδες, τῷ δύνασθαι ἡμᾶς ἢ ἀδυνατεῖν ἐν τοῖς διὰ τούτων ἐπιτελουμένοις ἔργοις, καὶ ὁ ἐν τῇ ψυχῇ τόνος λέγεται, ὡς εὐτονία καὶ ἀτονία.
Καὶ ἐφεξῆς·
Ὥσπερ γὰρ ἐν δρόμῳ καὶ ἀνθέξει τινὸς καὶ τοῖς παραπλησίοις ἤδη, ἃ διὰ τῶν νεύρων ἐνεργεῖται, ἔστι τις ἐπιτελεστικὴ κατάστασις καὶ ἐνδοτική, τῶν νεύρων προεκλελυμένων καὶ ἀνειμένων, ἀναλόγως καὶ ἐπὶ ψυχῆς ἐστι τοιοῦτο νευρῶδες, καθ’ ὃ καὶ κατὰ μεταφορὰν ἀνεύρους τινὰς λέγομεν καὶ νεῦρα ἔχειν.
εἶθ’ ἑξῆςἐξηγούμενος αὐτὸ τοῦτο τάδε γράφει·
Ὁ μὲν δειμῶν ἐπιγινομένων ἀφίσταται, ὁ δὲ κέρδους ἢ ζημίας φερομένης ἐξελύθη καὶ ἐνέδωκεν, ὁ δὲ καθ’ ἕτερα τοιαῦτα οὐκ ὀλίγα. ἕκαστον γὰρ τῶν τοιούτων τρέπεταί τε καὶ δουλοῦται ἡμᾶς, ὡς ἐνδιδόντας αὐτοῖς καὶ φίλους καὶ πόλεις προδιδόναι, καὶ αὑτοὺς εἰς πολλὰς καὶ ἀσχήμονας πράξεις ἐπιδιδόναι, τῆς πρὸς θάτερα φορᾶς ἐκλυθείσης. οἷος εἰσῆκται καὶ τῷ Εὐριπίδῃ ὁ Μενέλαος· σπασάμενος γὰρ τὴν μάχαιραν φέρεται ἐπὶ τὴν Ἑλένην ὡς ἀναιρήσων, ἰδὼν δὲ καὶ καταπλαγεὶς εἰς τὸ κάλλος ἐξέβαλε τὴν μάχαιραν, οὐδὲ ταύτης ἔτι δυνάμενος κρατεῖν, καθὰ καὶ ἡ ἐπίπληξις αὕτη εἴρηκεν αὐτῷ· ( σὺ δ’ ὡς ἐσεῖδες μαστὸν [ἐκείνης] ἐκβαλὼν ξίφος φίλημ’ ἐδέξω, προδότιν αἰκάλλων κύνα.
ὅθεν καὶ αὐτὸς ὁ Χρύσιππος ἐπιφέρων ἐρεῖ·
Διὸ πάντων τῶν φαύλων οὕτω πραττόντων ἀποστατικῶς καὶ ἐνδοτικῶς κατὰ πολλὰς αἰτίας, ἀσθενῶς καὶ κακῶς ἕκαστα πράττειν ἂν λέγοιντο.
De verbis κατὰ πολλὰς αἰτίας disputat Galenus: Utinam multas illas Chr. causas protulisset: εἰ γάρ τις προσέχοι τὸν νοῦν, οὐδὲν οὕτως εὑρήσει συνέχον τὴν περὶ τῶν παθῶν πραγματείαν, καὶ μάλιστα τὴν θεραπευτικήν, ἐν ᾗ ταῦτ’ ἔγραψεν, ὡς τὸ πάσας γνῶναι τὰς αἰτίας, ὑφ’ ὧν ἀποχωροῦσι τῶν ἐξ ἀρχῆς κρίσεων οἱ κατὰ πάθος τι πράττοντες. ὁ δέ γε τοσούτου δεῖ συμπάσας ἀκριβῶς ἐκδιδάσκειν, ὥστ’ οὐδ’ αὐτὴν ταύτην ἧς μέμνηται νῦν ἐδήλωσε σαφῶς.
Versus quosdam Medeae Euripidis attulisse Chrys. in hoc libro G. testatur p. 382 Mü.: ἡ δέ γε Μήδεια βιασθεῖσα πρὸς τοῦ θυμοῦ, περὶ ἧς καὶ αὐτῆς οὐκ οἶδ’ ὅπως ὁ Χρύσιππος οὐκ αἰσθάνεται καθ’ ἑαυτοῦ τῶν Εὐριπίδου μεμνημένος ἐπῶν· () Καὶ μανθάνω μέν, οἷα δρᾶν μέλλω κακά, Θυμὸς δὲ κρείσσων τῶν ἐμῶν βουλευμάτων.
474Fr. 474 Kaynak: Origenes, Kelsos'a Karşı I 64 ve VIII 51. Söylenenlere şunu da ekleyebilirim: Khrysippos Duyguların Tedavisi Üzerine'de insanların psykhēlerindeki duyguları bastırmak amacıyla, hangi öğretinin doğru olduğunu ortaya koymadan, duygulara önceden kapılmış olanları farklı okulların görüşlerine göre tedavi etmeye çalışır. Gaye haz bile olsa duyguların şöyle tedavi edilmesi gerektiğini söyler; iyilerin üç cinsi olsa bile, bu görüşe göre de duygulara saplanmış olanların onlardan yine aynı şekilde kurtarılması gerektiğini.
Bana kalırsa Khrysippos Duyguların Tedavisi Üzerine'de Kelsos'tan daha insanca davranmıştır. Duyguları insan psykhēsini sıkıştıran ve rahatsız eden şeyler olarak tedavi etmek istediği için önce kendisine sağlam görünen sözlerle, ikinci ve üçüncü olarak da benimsemediği öğretilerle tedavi etmek ister:
"Çünkü iyilerin üç cinsi olsa bile," der, "duygular bu şekilde de tedavi edilmelidir." Duyguların iltihaplı olduğu anda, duygunun rahatsız ettiği kişiyi önceden ele geçirmiş olan öğreti üzerinde boş yere uğraşmamak gerekir; yoksa psykhēyi önceden ele geçirmiş öğretileri çürütmeye vakitsiz eğilmek yüzünden mümkün olan tedavi elden kaçabilir. Haz iyi bile olsa ve duygunun hâkimiyetindeki kişi böyle düşünse bile, der, ona yine de yardım edilmeli ve hazzı iyi ve gaye sayanlara göre bile her duygunun tutarsız olduğu gösterilmelidir.
καὶ ταῦτα δ’ ἂν προσθείην τοῖς λεγομένοις ὅτι Χρύσιππος ἐν τῷ περὶ παθῶν θεραπευτικῷ πειρᾶται ὑπὲρ τοῦ καταστεῖλαι τὰ ἐν ἀνθρώποις πάθη τῶν ψυχῶν, μὴ προσποιησάμενος ποῖον τὸ τῆς ἀληθείας ἐστὶ δόγμα, θεραπεύειν κατὰ τὰς διαφόρους αἱρέσεις τοὺς ἐν τοῖς πάθεσι προκατειλημμένους, καὶ φησίν ὅτι κἂν ἡδονὴ τέλος ᾖ, οὑτωσὶ θεραπευτέον τὰ πάθη· κἂν τρία γένη τῶν ἀγαθῶν, οὐδὲν ἧττον καὶ κατὰ τὸν λόγον τοῦτον τῶν παθῶν οὕτως ἀπαλλακτέον τοὺς ἐνεχομένους αὐτοῖς.
ἀλλὰ φιλανθρωπότερον οἶμαι Κέλσου Χρύσιππον πεποιηκέναι ἐν τῷ περὶ παθῶν θεραπευτικῷ, βουλόμενον θεραπεῦσαι τὰ πάθη ὡς κατεπείγοντα καὶ ἐνοχλοῦντα τὴν ἀνθρωπίνην ψυχήν, προηγουμένως μὲν τοῖς δοκοῦσιν αὐτῷ ὑγιέσι λόγοις, δευτέρως δὲ καὶ τρίτως κἂν τοῖς μὴ ἀρέσκουσι τῶν δογμάτων·
Κἂν γὰρ τρία, φησίν, ᾗ γένη τῶν ἀγαθῶν, καὶ οὕτω θεραπευτέον τὰ πάθη· οὐ περιεργαζόμενον ἐν τῷ καιρῷ τῆς φλεγμονῆς τῶν παθῶν τὸ προκαταλαβὸν δόγμα τὸν ὑπὸ τοῦ πάθους ἐνοχλούμενον· μή πως τῇ ἀκαίρῳ περὶ τὴν ἀνατροπὴν τῶν προκαταλαβόντων τὴν ψυχὴν δογμάτων σχολῇ ἡ ἐγχωροῦσα θεραπεία παραπόληται. Φησὶ δὲ ὅτι κἂν ἡδονὴ ᾖ τὸ ἀγαθὸν καὶ τοῦτο φρονῇ ὁ ὑπὸ τοῦ πάθους κρατούμενος· οὐδὲν ἧττον αὐτῷ βοηθητέον καὶ παραδεικτέον, ὅτι καὶ τοῖς ἡδονὴν τἀγαθὸν καὶ τέλος τιθεμένοις ἀνομολογούμενόν ἐστι πᾶν πάθος.
475Fr. 475 Kaynak: Galenos, Hippokrates ile Platon'un Öğretileri Üzerine IV 6. Khrysippos bu sözlerdeki çelişkiyi fark etmiyor ve buna benzer daha binlerce şey yazıyor; mesela şöyle dediğinde:
"Bu akıl dışı ve logosa sırt çevirmiş sürüklenme, sanırım, en yaygın olanıdır; bazılarının öfkeyle sürüklendiğini de bu anlamda söyleriz."
Ve yine:
"Bu yüzden duyguya kapılmış bu insanlara karşı aklı başından gitmiş kişilere karşıymış gibi tavır alırız; onlarla, kendinden geçmiş, kendinde olmayan, kendi içinde bulunmayan kimselerle konuşur gibi konuşuruz."
Ve hemen ardından bunları yine açıklarken:
"Kendinden geçme ve kendinden uzaklaşma, önceden söylediğimiz gibi, logosa sırt çevirmekten başka bir şeye göre olmaz."
Öfkeyle sürüklenmek, aklı başından gitmek, kendinde ve kendi içinde olmamak ve bu türden bütün ifadeler, duyguların yargı olduğuna ve psykhēnin akıl sahibi gücünde oluştuğuna açıkça karşı tanıklık eder. Şu sözler de öyle:
"Bu yüzden sevdalılar, başka bir şekilde şiddetle arzu duyanlar ve öfkelenenler hakkında şu tür sözler işitmek mümkündür: öfkelerini yatıştırmak istedikleri, iyi olsun olmasın kendilerini kendi hâllerine bırakmak ve kendilerine bir şey dememek gerektiği, yanılsalar da, kendilerine faydası olmasa da bunun ne pahasına olursa olsun yapılması gerektiği."
Khrysippos'un şöyle söylediği şeyler de yukarıda yazılanlara benzer:
"Sevilenlerin de seven kişilerin kendilerine karşı en çok böyle atılımlar taşımasını isterler: daha düşüncesizce ve aklın geri çekmesi olmaksızın davranmalarını, üstelik kendilerine öğüt veren logosu aşmalarını, daha doğrusu böyle bir şeyi dinlemeye hiç katlanamamalarını."
Bu tür sözlerin hepsi eski görüşe tanıklık eder; hemen ardından gelen şunlar da:
"Logostan öylesine uzaktırlar ki böyle bir şeyi dinlemeleri ya da ona kulak vermeleri mümkün değildir; dolayısıyla onlar hakkında şu tür sözlerin söylenmesi de yersiz değildir:
Kypris öğüt verilince gevşemez; Zorlarsan, daha da gerilmeyi sever.
— — — Öğüt verilen eros Daha çok bastırır. — —"
Bunlar da, ardından söylenenler de, duyguların oluşumu hakkındaki eski öğretiye tanıklık eder. Şöyledir:
"Sevdalılar logosu, sevdada olup bitenlere vakitsizce karışan ve onları anlamayan bir eleştirmen gibi, vakitsiz öğüt verdiği sanılan bir insan gibi bir kenara iterler; hele tanrıların bile onlara yalan yere yemin etmeye izin verdiğine inandıkları bir zamanda."
Ve bunların ardından:
"Arzularına uyarak akıllarına geleni yapmaları onlar için daha da serbest ⟦olurdu⟧," der.
Χρύσιππος δ’ οὔτε τῆς ἐν τούτοις ἐναντιώσεως αἰσθάνεται καὶ μυρία ἕτερα γράφει τοιαῦτα, καθάπερ ἐπειδὰν λέγῃ·
Ἔστι δ’, ὡς οἶμαι, κοινότατον ἡ ἄλογος αὕτη φορὰ καὶ ἀπεστραμμένη τὸν λόγον, καθ’ ὃ καὶ θυμῷ φαμέν τινας φέρεσθαι.
καὶ πάλιν·
Διὸ καὶ ἐπὶ τῶνδε τῶν ἐμπαθῶν ὡς περὶ ἐξεστηκότων ἔχομεν καὶ ὡς πρὸς παρηλλαχότας ποιούμεθα τὸν λόγον καὶ οὐ παρ’ ἑαυτοῖς οὐδ’ ἐν ἑαυτοῖς ὂντας.
καὶ ἐφεξῆς δὲ πάλιν ἐξηγούμενος αὐτὰ ταῦτα·
Ἡ δὲ παραλλαγὴ γίγνεται καὶ ἡ ἐξ αὐτοῦ ἀναχώρησις οὐ κατ’ ἄλλο τι ἢ τὴν τοῦ λόγου ἀποστροφήν, ὡς προείπομεν.
τό τε γὰρ θυμῷ φέρεσθαι καὶ ἐξεστηκέναι καὶ οὐ παρ’ ἑαυτοῖς οὐδ’ ἐν ἑαυτοῖς εἶναι καὶ πάνθ’ ὅσα τοιαῦτα, φανερῶς μαρτυρεῖ τῷ κρίσεις εἶναι τὰ πάθη κἀν τῇ λογικῇ δυνάμει τῆς ψυχῆς συνίστασθαι, καθάπερ καὶ τὰ οὕτως ἔχοντα·
Διὸ καὶ τοιαύτας ἔστιν ἀκοῦσαι φωνὰς ἐπί τε τῶν ἐρώντων καὶ τῶν ἄλλως σφόδρα ἐπιθυμούντων, καὶ ἐπὶ τῶν ὀργιζομένων, ὅτι τε τῷ θυμῷ θέλουσι χαρίζεσθαι καὶ ἐᾶν αὐτοὺς εἴτ’ ἄμεινον εἴτε μὴ καὶ μηδὲν λέγειν αὐτοῖς καὶ ὡς τοῦτο ἐκ παντός γε τρόπου ποιητέον, καὶ εἰ διαμαρτάνουσι καὶ εἰ ἀσύμφορόν ἐστιν αὐτοῖς.
καὶ γὰρ καὶ τὰ οὕτως ὑπὸ τοῦ Χρυσίππου λεγόμενα etc. - - ὅμοια δὲ τοῖς προγεγραμμένοις καὶ τὰ οὕτως ὑπὸ τοῦ Χρυσίππου λεγόμενα, καθάπερ ἔχει καὶ τάδε·
Οἵας μάλιστα φορὰς καὶ οἱ ἐρώμενοι ἀξιοῦσι πρὸς ἑαυτοὺς ἔχειν τοὺς ἐραστάς, ἀπερισκεπτότερον καὶ ἄνευ ἐπιστροφῆς λογικῆς ἱσταμένους, καὶ ἔτι τοῦ παραινοῦντος λόγου αὐτοῖς ὑπερβατικοὺς ὄντας, μᾶλλον δ’ οὐδ’ ὅλως ὑπομονητικοὺς ἀκοῦσαί τινος τοιούτου.
Καὶ γὰρ τὰ τοιαῦτα πάντα τῇ παλαιᾷ δόξῃ μαρτυρεῖ, καθάπερ καὶ τὰ ἐφεξῆς αὐτῶν τάδε·
Οὕτως τε μακρὰν ἀπέχουσιν ἀπὸ τοῦ λόγου, ὡς ἂν ἀκοῦσαι ἢ προσέχειν τινὶ τοιούτῳ, ὥστε μηδὲ τὰ τοιαῦτα ἄπο τρόπου ἔχει γ’ αὐτοῖς λέγεσθαι· () Κύπρις γὰρ οὐδὲ νουθετουμένη χαλᾷ· Ἄν γὰρ βιάζῃ, μᾶλλον ἐντείνειν φιλεῖ. () - - - Νουθετούμενος δ’ ἔρως Μᾶλλον πιέζει. - -
Καὶ γὰρ καὶ ταῦτα καὶ τὰ ἐφεξῆς λεγόμενα τῷ παλαιῷ μαρτυρεῖ δόγματι περὶ τῆς τῶν παθῶν γενέσεως· ἔχει δ’ οὕτως·
Ὅτι δ’ ὥσπερ ἄκαιρον ἐπιτιμητὴν καὶ οὐκ ἐπιγνώμονα τοῖς γινομένοις ἐν τῷ ἐρᾶν ἀποκλίνουσι τὸν λόγον, καθάπερ ἄνθρωπον ἀκαίρως δοκοῦντα νουθετεῖν, ἡνίκα δὴ καὶ οἱ θεοὶ δοκοῦσιν αὐτοῖς ἐφιέναι ἐπιορκεῖν.
καὶ ἔτι τὰ τούτων ἑξῆς·
Ἔτι μᾶλλον ⟨ἂν⟩ ἐξείη, φησίν, αὐτοῖς τὸ ἐπιὸν ποιεῖν ἀκολουθοῦσι τῇ ἐπιθυμίᾳ.
476Fr. 476 Kaynak: Galenos, Hippokrates ile Platon'un Öğretileri Üzerine IV 4–5. ["Akıl dışı" kelimesinin ya logosun yokluğu ya da logosun bozukluğu anlamında kullanıldığını söyler:] Bunların [Khrysippos'un izleyicilerinin] zorla öne sürdüğü gibi bir üçüncü, Zeus hakkı için dördüncü bir anlam ise, kelimeyi açıklayacaklarını vaat ettikleri halde, Yunanlıların günlük dilinde yoktur. Bunu Khrysippos'un kendisi de şu sözüyle gösterir:
"Bu yüzden bazılarının psykhēnin duygusuna tabiata aykırı bir hareket demesi de yersiz değildir; korkuda, arzuda ve benzerlerinde durum böyledir. Çünkü bu tür hareketlerin ve durumların hepsi logosa itaatsizdir ve logosa sırt çevirmiştir. Böylelerinin akıl dışı biçimde sürüklendiğini de bu anlamda söyleriz; düşünüp taşınırken kötü davrandıkları anlamında değil, yani birinin 'akla yatkın'ın zıddı olarak söyleyeceği anlamda değil, logosa sırt çevirme anlamında."
[Bunun nereden alındığı şu sözlerden anlaşılır:] Eğer duygunun hareketinde de logosu kullanıyorsak, Khrysippos hem Duygular Üzerine'nin birinci kitabında "yanılarak ve logosa göre bir şeyi gözden kaçırarak değil, logosa sırt çevirerek ve itaat etmeyerek sürüklenir" derken, hem de Duyguların Tedavisi'nde, biraz önce aktardığım sözde, "akla yatkın"ın zıddı anlamında söylenen akıl dışıdan söz etmediğini belirtirken doğru konuşmamıştır. — — Nitekim ardından şöyle der:
"Bu tür durumlar da nefsine hâkim olamayan durumlardır; kişiler kendilerine hâkim değil, sürükleniyordur. Tıpkı hızla koşanların kendilerini tutamayıp ileri savrulması gibi; bu hareketlerine hâkim değillerdir. Logosa göre hareket edenler ise onu önder alıp onunla dümen tuttukları için, logos nasıl olursa olsun, böyle bir harekete ve onunla birlikte giden dürtülere hâkimdirler."
[Galenos araya birkaç söz koyup "logos nasıl olursa olsun" sözleriyle Khrysippos'un duygu ile hata arasındaki farkı kastettiğini gösterir; ardından aynı yeri, son kelimeleri biraz değiştirilmiş ve bazı eklemelerle yeniden aktarır:]
"... hareketlere ve onlarla birlikte giden dürtülere hâkimdirler; öyle ki logos bir şey gösterirse, yürüyenler gibi ona uyarlar."
Bununla da yetinmeyip ekler:
"Bu yüzden bu şekilde akıl dışı olan hareketlere duygu denir ve bunların tabiata aykırı olduğu söylenir; çünkü akla dayalı yapının dışına çıkarlar."
Demek ki yalnız ötekiler değil, Khrysippos'un kendisi de duygular üzerine yazılarında hiçbir görüşe sağlamca demir atmaz, dalgalar arasındaymış gibi hep sallanır durur. Bir yerde duyguların her türlü logostan ayrı olarak meydana geldiğini söyler, bir yerde de yalnız akıl sahibi güce ait olduklarını, bu yüzden akılsız hayvanlarda oluşmadıklarını; bir yerde yargısız meydana geldiklerini, bir yerde de yargı olduklarını. Bazen duygulardaki hareketlerin gelişigüzel meydana geldiğini söylemeye de düşer; kelime titizlikle incelenirse bu, sebepsiz demekten başka bir şey değildir. Nitekim biraz önce aktardığım sözlerin hemen ardından şöyle der:
"Duygular cinsine 'telaş' da, bu ürkek ve gelişigüzel sürüklenme bakımından, yerinde olarak verilir."
[Galenos başka bir yerde şöyle der:] Öteki Stoacılar öylesine çekişmeye varmışlardır ki, duyguların akıl sahibi güce ait olduğunu söyledikleri için akılsız hayvanların duygulara sahip olduğunu kabul etmezler; çoğu küçük çocuklar için de kabul etmez, çünkü besbelli onlar da henüz akıl sahibi değildir.
dicit ἄλογος vocem adhiberi aut de στερήσει aut de κακώσει τοῦ λόγου. ἄλλο δὲ τρίτον ἢ καὶ νὴ Δία τέταρτον, ὡς οὗτοι (Chrysippi sc. sectatores) βιάζονται, σημαινόμενον οὐκ ἔστιν ἐν ἔθει τοῖς Ἕλλησιν, ὃ ἐξηγεῖσθαι τὴν φωνὴν ἐπαγγέλλονται. δηλοῖ δὲ τοῦτο καὶ αὐτὸς ὁ Χρύσιππος ἐν τῇδε τῇ ῥήσει.
Διὸ καὶ οὐκ ἀπὸ τρόπου λέγεται ὑπό τινων τὸ τῆς ψυχῆς πάθος εἶναι κίνησις παρὰ φύσιν, ὡς ἐπὶ φόβου ἔχει καὶ ἐπιθυμίας καὶ τῶν ὁμοίων. πᾶσαι γὰρ αἱ τοιαῦται κινήσεις τε καὶ καταστάσεις ἀπειθεῖς τε τῷ λόγῳ εἰσὶ καὶ ἀπεστραμμέναι. καθ’ ὃ καὶ ἀλόγως φαμὲν φέρεσθαι τοὺς τοιούτους, οὐχ οἷον κακῶς ἐν τῷ διαλογίζεσθαι, ὡς ἄν τις εἴποι κατὰ τὸ ἔχειν ἐναντίως πρὸς τὸ εὐλόγως, ἀλλὰ κατὰ τὴν τοῦ λόγου ἀποστροφήν.
Unde haec sumpta sint, ex sequentibus apparet p. 358 Mü. ὡς εἴγε χρώμεθα λόγῳ καὶ κατ’ αὐτὴν (sc. τὴν τοῦ πάθους κίνησιν), οὐκ ὀρθῶς ὁ Χρύσιππος εἶπεν, ἔν τε τῷ πρώτῳ περὶ παθῶν, οὐχὶ διημαρτημένως φέρεται καὶ παριδών τι κατὰ τὸν λόγον, ἀλλ’ ἀπεστραμμένως τε καὶ ἀπειθῶς αὐτῷ, καὶ πάλιν ἐν τῷ θεραπευτικῷ τῶν παθῶν αὐτὰ δὴ ταῦτα τὰ σμικρῷ πρόσθεν μοι παραγεγραμμένα διὰ τῆς ῥήσεως, ἐν ᾗ τὸ μὲν ἐναντίως τῷ εὐλόγως λεγόμενον ἄλογον οὐκ ἔφασκεν etc. - - ἐπιφέρων γοῦν φησιν·
Οἷαι καὶ ἀκρατεῖς αἱ τοιαῦται καταστάσεις εἰσίν, ὡς ἂν οὐ κρατούντων ἑαυτῶν, ἀλλ’ ἐκφερομένων, καθάπερ οἱ τῷ τόνῳ τρέχοντες προσεκφέρονται, οὐ κρατοῦντες τῆς τοιαύτης κινήσεως. οἱ δὲ κατὰ τὸν λόγον κινούμενοι ὡς ἂν ἡγεμόνα καὶ τούτῳ οἰακίζοντες, κἂν ὁποιοσοῦν ᾖ, κρατοῦσιν [ἤτοι ἀπαθεῖς εἰσι] τῆς τοιαύτης κινήσεως καὶ τῶν κατ’ αὐτὴν ὁρμῶν.
Paucis interpositis quibus probat verbis κἂν ὁποιοσοῦν ᾗ Chrysippum discrimen illud significare, quod inter πάθος et ἁμάρτημα intercedat, Gal. eundem Chrisippi locum iterum adfert, sed ultimis verbis paullulum mutatis et additis quibusdam:
κρατοῦσι τῶν κινήσεων καὶ τῶν κατ’ αὐτὰς ὁρμῶν, ὥστε πεισθῆναι, ἐάν περ ἐνδεικνύηται αὐτός, παραπλησίως τοῖς περιπατοῦσιν."
οὐκ ἀρκεσθεὶς δὲ τούτοις ἐπιφέρει·
Διὸ καὶ αἱ οὕτως ἄλογοι κινήσεις πάθη τε λέγονται καὶ παρὰ φύσιν εἶναι, ἅτ’ ἐκβαίνουσαι τὴν λογικὴν σύστασιν."
οὐ μόνον τοίνυν οἱ ἄλλοι, ἀλλὰ καὶ ὁ Χρύσιππος αὐτὸς ἐν τοῖς περὶ παθῶν συγγράμμασιν ἐπ’ οὐδεμιᾶς ὁρμίζει βεβαίως δόξης, ἀλλ’ ἀεὶ σαλεύει καθάπερ ἐν κλύδωνι. καὶ γὰρ καὶ χωρὶς λόγου παντὸς γίγνεσθαί φησι τὰ πάθη, καὶ αὖθις τῆς λογικῆς εἶναι δυνάμεως μόνης, ὥστε διὰ τοῦτο μηδὲ ἐν τοῖς ἀλόγοις ζῴοις συνίστασθαι, καὶ χωρὶς κρίσεως γίνεσθαι, καὶ αὖθις κρίσεις εἶναι. ἐμπίπτει δέ ποτε καὶ εἰς τὸ φάσκειν, εἰκῆ γίνεσθαι τὰς κατὰ τὰ πάθη κινήσεις, ὅπερ οὐδὲν ἄλλο ἐστὶν ἢ ἀναιτίως, εἴ τις ἀκριβῶς ἐξετάζοι τὸ ῥῆμα. αἷς γοῦν ὀλίγον ἔμπροσθεν γέγραφα ῥήσεσιν ἐφεξῆς φησιν·
Οἰκείως δὲ τῷ τῶν παθῶν γένει ἀποδίδοται καὶ ἡ πτοιὰ κατὰ τὸ ἐνσεσοβημένον τοῦτο καὶ φερόμενον εἰκῇ.
τῶν ἄλλων Στωϊκῶν, οἵ γε μέχρι τοσούτου φιλονεικίας ἥκουσιν, ὥστ’ ἐπειδὴ τῆς λογικῆς δυνάμεως ἔφασαν εἶναι τὰ πάθη, τοῖς ἀλόγοις ζῴοις μὴ μετέχειν αὐτῶν συγχωρεῖν, οἱ πλεῖστοι δ’ οὐδὲ τοῖς παιδίοις, ὅτι δηλαδὴ καὶ ταῦτ’ οὐδέπω λογικά.
477Fr. 477 Cinsel ilişkiyle ilgili olarak küçük çocuklar hakkında söylenen şey, psykhēnin öteki duyguları, zaafları ve hastalıkları için de söylenebilir: logosu henüz tamamlanmamış küçük çocuklar tabiatları gereği bunlara düşmezler.
[Biraz sonra:] Küçük çocuklar gibi dönüp logos sayesinde acıyı kabul etmeyen bir meleke edinmiş olan. —
Başkaları da logosu henüz tamamlanmamış küçük çocukların hiçbir duyguya düşmediğini titizlikle ispatlamıştır. Hiçbirine düşmüyorlarsa besbelli korkuya da düşmezler. Duygulara benzer bir şey varsa bile, bunlar küçük çocuklarda silik olur ve çok çabuk ortadan kaldırılıp iyileştirilir. — — Küçük çocuklar kötü insanların korkusunu yaşamazlar; duyguları ve onların adlarını titizlikle inceleyenler korku diye başka bir şey kastederler. Küçük çocukların kin tutmaması da buna benzer: ağladıkları anda bile bir çırpıda değişirler, acı verdiğini ve korkuttuğunu sandıkları, ama gerçekte bunu yapmamış olanlarla gülüp oynarlar.
ὅπερ δὲ ἐπὶ τῶν κατὰ τὰ ἀφροδίσια λέλεκται περὶ τῶν παιδίων, τοῦτ’ ἂν λεχθείη καὶ περὶ τῶν λοιπῶν παθῶν καὶ ἀῤῥωστημάτων καὶ νοσημάτων τῆς ψυχῆς, εἰς ἃ μὴ πέφυκε παιδία ἐμπίπτειν, ὅσα τὸν λόγον μηδέπω συμπεπλήρωκεν.
paulo post: ὁ στραφεὶς ὡς παιδία καὶ ἕξιν ἀναλαβὼν ἐκ λόγου τῆς λύπης ἀπαράδεκτον. -
ὡς μὲν οὖν πρὸς τὸ ἀκριβὲς ἀποδέδεικται καὶ ἄλλοις ὅτι οὐδὲν τῶν παθῶν πίπτει εἰς τὰ μηδέπω συμπεπληρωκότα τὸν λόγον παιδία· εἰ δ’ οὐδὲν δηλονότι καὶ ὁ φόβος· ἀλλ’ εἰ ἄρα ἀνάλογόν τι τοῖς πάθεσι, καὶ ταῦτα ἀμυδρὰ καὶ τάχιστα ἀνασκευαζόμενα καὶ θεραπευόμενα γίνεται ἐν τοῖς παιδίοις. - - ὅτι τὰ παιδία τὸν μὲν φόβον τῶν φαύλων οὐ πάσχει, ἄλλο δέ τι οἱ διακριβοῦντες τὰ τῶν παθῶν καὶ τῶν ὀνομάτων ἐκείνων λέγουσιν εἶναι φόβον. οἷον δὲ καὶ τὸ. τῶν παιδίων ἀμνησίκακον, παρ’ αὐτοὺς τοὺς τῶν δακρύων καιροὺς ἐν ἀκαρεῖ μεταβαλλομένων καὶ γελώντων καὶ συμπαιζόντων τοῖς νομιζομένοις λελυπηκέναι καὶ πεφοβηκέναι, ἀλλ’ οὐ κατὰ τὴν ἀλήθειαν ταῦτα ἐνηργηκόσιν.
478Fr. 478 Kaynak: Galenos, Hippokrates ile Platon'un Öğretileri Üzerine IV 6. Menandros'un "Aklımı avucuma alıp küpe teslim ettim" dediği dizesini andığında da, yine eski görüşe açıkça tanıklık eden bir söz aktarır; "kendinde olmamak" ve "kendi içinde bulunmamak" ifadelerini açıklarken şunları söylediğinde de öyle:
"Böyle öfkelenenlerin savrulduğu da yerinde olarak söylenir; koşucularda olduğu gibi, aşırılık yüzünden ileri savrulurlar: koşucular koşmadaki dürtüyü aşarak, öfkelenenler ise kendi logoslarını aşarak. Çünkü hareketlerine hâkim olanların böyle kendiliğinden değil, kendi dışlarından gelen başka bir zorla hareket ettikleri söylenebilirdi."
Burada da duyguya kapılmış herkeste dürtüleri harekete geçirenin bir çeşit zor olduğunu kabul eder ve bunu pek doğru bilir; yalnız zorun onların dışında olduğunu söyler, oysa dışarıda değil insanların içinde olduğunu söylemesi gerekirdi. — — — Sanırım Khrysippos bu tür örneklerle de bunu kanıtladığını fark etmiyor. Nitekim Euripides'in yazdığı Herakles ile Admetos arasındaki konuşmayı aktarır. Şöyledir:
Hep inlemek istersen ne kazanırsın?
Bunu Herakles söyler, Admetos da cevap verir:
Ben de biliyorum, ama bir sevda beni sürüklüyor.
Açıktır ki logosa değil arzulayan güce ait bir duygu olan sevda, bütün psykhēyi dışarı sürükler ve insanı baştan verdiği yargılara zıt eylemlere götürür. Akhilleus'un Priamos'a söylediği sözleri de aktarır:
Dayan, yüreğinde durmadan ağlayıp sızlanma; Çünkü oğlunun yasını tutmakla bir şey elde etmezsin, Onu diriltemezsin de, daha önce başka bir kötülüğe uğramadıkça.
Bunları, der, kendi aklı başındayken söyler (çünkü aynen bu kelimelerle yazmıştır); ama başına gelen olaylarda aynı yargılardan sık sık kopar ve duygulara yenik düşerek kendine hâkim olamaz.
Burada da yargılardan kopmak, kendine hâkim olamamak, bazen kendinde olup bazen olmamak ve bu türden her şey hem apaçık görünenlerle hem de duygular ve psykhēnin güçleri hakkındaki eski görüşle uyuşur; Khrysippos'un varsaydığı şeylerle ise uyuşmaz. Duygular Üzerine kitabında şu tür sözler de benzer şekilde söylenmiştir:
"Çünkü içimizdeki telaşlı, kendinden geçmiş ve logosa itaatsiz olan şey hazda da daha az ortaya çıkmaz."
Ve yine:
"Öylesine kendimizden geçeriz, kendimizin dışına çıkarız ve hata ettiğimiz durumlarda öylesine körleşiriz ki bazen elimizde bir sünger ya da bir yumak yün varsa onu kaldırıp fırlatırız, sanki onlarla bir şey başaracakmışız gibi; elimizde bir bıçak ya da başka bir şey olsaydı onu da aynı şekilde kullanırdık."
Ve hemen ardından:
"Bu körlük içinde çoğu zaman anahtarları ısırırız, kapılar çabucak açılmayınca onları döveriz, taşlara takılırsak onlardan öç alırcasına üzerlerine atılırız, onları kırar ve bir yerlere fırlatırız, her birine de akla sığmaz sözler söyleriz."
Aynı şekilde sonraki satırlarda da şöyle der:
"Bu tür şeylerden duygulardaki düşüncesizliği de, bu gibi anlarda önceden düşünüp taşındıklarımızdan başka insanlar olmuşuz gibi nasıl körleştiğimizi de anlamak mümkündür."
Kısacası, Duygular Üzerine kitabında söylediği, kendi varsaydığı öğretilerle çatışan, hem apaçık görünenlerle hem de Platon'un görüşüyle uyuşan her şeyi şimdi seçip aktarmaya kalksak, kitabımız ölçüsüz bir uzunluğa varırdı. Çünkü onun yazısı, insanın öfke, arzu, haz ya da buna benzer bir şey yüzünden yargılarından ve önceden düşünüp taşındıklarından koptuğunu söyleyen sözlerle doludur.
καὶ μὲν δὴ καὶ ὅταν μνημονεύῃ τοῦ Μενανδρείου ἔπους, ἐν ᾧ φησι· τὸν νοῦν ἔχων ὑποχείριον εἰς τὸν πίθον δέδωκα, φανερῶς κἀνταῦθα μαρτυροῦσαν ἀπόφασιν τῇ παλαιᾷ δόξῃ παρατίθεται, καθάπερ κἀπειδὰν ἐξηγούμενος τὸ μὴ παρ’ ἑαυτοῖς εἶναι μηδ’ ἐν ἑαυτοῖς λέγῃ ταυτί·
Οἰκείως δὲ καὶ ἐκφέρεσθαι λέγονται οἱ οὕτως ὀργιζόμενοι, τοῖς ἐπὶ τῶν δρομέων προεκφερομένοις παραπλησίως κατὰ τὸ πλεονάζον, τῶν μὲν παρὰ τὴν ἐν τῷ τρέχειν ὁρμήν, τῶν δὲ παρὰ τὸν ἴδιον λόγον. οὐ γὰρ ἂν οὕτως οἵ γε κρατοῦντες τῆς κινήσεως καθ’ ἑαυτοὺς ἂν κινεῖσθαι λέγοιντο, ἀλλὰ κατ’ ἄλλην τινὰ βίαν ἔξωθεν αὐτῶν.
ὁμολογεῖ κἀνταῦθα βίαν τινὰ τὴν κινοῦσαν εἶναι πᾶσι τοῖς ἐμπαθέσιν ὁρμάς, ὀρθότατα γιγνώσκων, πλὴν ὅτι τὴν βίαν ἔξωθεν αὐτῶν ἔφησεν εἶναι, δέον οὐκ ἔξωθεν, ἀλλ’ ἐν τοῖς ἀνθρώποις ὑπάρχειν εἰπεῖν etc. - - - ὅπερ, οἶμαι, καὶ διὰ τῶν τοιούτων παραδειγμάτων ὁ Χρύσιππος κατασκευάζων οὐκ αἰσθάνεται. παρατίθεται γοῦν τὸν Εὐριπίδου γεγραμμένον Ἡρακλεῖ πρὸς Ἄδμητον διάλογον. ἔχει δ’ ὧδε· () Τί δ’ ἂν προκόπτοις, εἰ θέλεις στένειν ἀεί; ταυτὶ μὲν Ἡρακλῆς λέγει, ὁ δ’ Ἄδμητος ἀποκρίνεται· Ἔγνωκα κ’ αὐτός, ἀλλ’ ἔρως τις ἐξάγει. δῆλον γὰρ ὅτι τῆς ἐπιθυμητικῆς δυνάμεως, οὐ τῆς λογικῆς ὁ ἔρως πάθος ὑπάρχων ἐξάγει τὴν ὅλην ψυχὴν καὶ ἄγει τὸν ἄνθρωπον εἰς ἐναντίας πράξεις ὧν ἐξ ἀρχῆς ἐκεκρίκει. παρατίθεται δὲ καὶ τὰ τοῦ Ἀχιλλέως πρὸς τὸν Πρίαμον εἰρημένα· () Ἄνσχεο μηδ’ ἀλίαστον ὀδύρεο σὸν κατὰ θυμόν· Οὐ γάρ τι πρήξεις, ἀκαχήμενος υἷος ἐῆος, Οὐδέ μιν ἀνστήσεις, πρὶν καὶ κακὸν ἄλλο πάθῃσθα. Ταῦτα μέν φησι λέγειν αὐτὸν παρ’ αὐτῷ διαλεγόμενον (οὕτω γὰρ ἔγραψεν αὐτοῖς ὀνόμασιν), ἐξίστασθαι δ’ οὐκ ὀλιγάκις ἐκ τῶν αὐτῶν τούτων κρίσεων ἐν τοῖς συμπίπτουσιν, καὶ μὴ κρατεῖν ἑαυτοῦ νικωμένου ὑπὸ τῶν παθῶν.
Καὶ γὰρ οὖν κἀνταῦθα τό τε τῶν κρίσεων ἐξίστασθαι καὶ τὸ μὴ κρατεῖν ἑαυτοῦ καὶ τὸ ποτὲ μὲν εἶναι παρ’ ἑαυτῷ, ποτὲ δ’ οὒ καὶ πάνθ’ ὅσα τοιαῦτα, τοῖς τε φαινομένοις ἐναργῶς ὁμολογεῖ καὶ τῇ παλαιιᾶ δόξῃ περὶ παθῶν τε καὶ ψυχῆς δυνάμεων, οὐ μὴν οἷς ὑπέθετο Χρύσιππος. ὁμοίως δ’ εἴρηται καὶ τὰ τοιαῦτα κατὰ τὸ περὶ τῶν παθῶν βιβλίον·
Τὸ γὰρ δὴ σεσοβημένον καὶ παρηλλαχὸς ἐν ἡμῖν καὶ ἀπειθὲς τῷ λόγῳ οὐχ ἧττον ἐπὶ τῆς ἡδονῆς καταγίνεται.
καὶ πάλιν·
Οὕτω γὰρ ἐξιστάμεθα καὶ ἔξω γινόμεθα ἑαυτῶν καὶ τελέως ἀποτυφλούμεθα ἐν τοῖς σφαλλομένοις, ὥστ’ ἔστιν ὅτε σπόγγον ἔχοντες ἢ ἔριον ἐν ταῖς χερσὶν τοῦτο διαράμενοι βάλλομεν ὡς δή τι περανοῦντες δι’ αὐτῶν· εἰ δ’ ἐτυγχάνομεν μάχαιραν ἔχοντες ἢ ἄλλο τι, τούτῳ ἂν ἐχρησάμεθα παραπλησίως.
καὶ ἐφεξῆς·
Πολλάκις δὲ κατὰ τὴν τοιαύτην τυφλότητα τὰς κλεῖς δάκνομεν, καὶ τὰς θύρας τύπτομεν, οὐ ταχὺ αὐτῶν ἀνοιγομένων, πρός τε τοὺς λίθους ἐὰν προσπταίσωμεν, τιμωρητικῶς προσφερόμεθα καταγνύντες καὶ ῥιπτοῦντες αὐτοὺς εἴς τινας τόπους, καὶ ἐπιλέγοντες καθ’ ἕκαστα τούτων ἀτοπώτατα.
ὡσαύτως δὲ κἀν τοῖς ἑξῆς φησιν·
Ἐννοήσειε δ’ ἄν τις ἐκ τῶν τοιούτων καὶ τὴν ἐν τοῖς πάθεσιν ἀλογιστίαν, καὶ ὡς ἐν τοῖς τοιούτοις ἀποτυφλούμεθα καιροῖς, ὡς ἂν ἕτεροί τινες γεγονότες τῶν προδιαλελογιςμένων.
ὅλως δ’ εἴτις ἐκλέγοι πάντα καὶ παραγράφοι νῦν, ὅσα κατὰ τὸ περὶ π. βιβλίον εἴρηται αὐτῷ, μαχόμενα μὲν οἷς αὐτὸς ὑπέθετο δόγμασιν, ὁμολογοῦντα δὲ τοῖς τε φαινομένοις ἐναργῶς καὶ τῇ Πλάτωνος δόξη, μῆκος ἂν ἄμετρόν τι γένοιτο τοῦ βιβλίου. μεστὸν γάρ ἐστιν αὐτῷ τὸ γράμμα τῶν τε [καὶ] κρίσεων ἐξίστασθαι λέγοντι καὶ τῶν προδιαλελογισμένων διὰ τὸν θυμὸν ἢ τὴν ἐπιθυμίαν ἢ τὴν ἡδονήν, ἤ τι τοιοῦτον etc.
479Fr. 479 Kaynak: Galenos, Hippokrates ile Platon'un Öğretileri Üzerine IV 5. [Duygulardaki hareketten söz ederken] ölçüsüz ve, kendisinin adlandırmayı sevdiği gibi, "dizginsiz" hareketten [söz eder]. — — Duyguların tedavisine ayrılan kitaptaki sözü şöyledir:
"Duyguya aşırı dürtü denmesi de yerindedir; tıpkı biri savrulan hareketlere aşırı hareket diyebileceği gibi. Bu aşırılık onda logosa sırt çevirmekten ileri gelir; bu aşırılık olmadığında hareket kişiyi korur. Çünkü logosu aşıp ona aykırı olarak bir anda sürüklenen dürtüye haklı olarak 'aşırı' denebilir; bu bakımdan tabiata aykırı olarak meydana geldiği ve, tasvir ettiğimiz gibi, akıl dışı olduğu da söylenebilir."
Cum de motu in affectibus verba facit, dicit: τῆς ἀμέτρου καί, ὡς αὐτὸς εἴωθεν ὀνομάζειν, ἐκφόρου κινήσεως. - - ἡ δ’ οὖν ῥῆσις ἡ κατὰ τὸ θεραπευτικὸν τῶν παθῶν βιβλίον ὧδ’ ἔχει·
Οἰκείως δὲ καὶ ὁρμὴ πλεονάζουσα λέγεται εἶναι τὸ πάθος, ὡς ἄν τις ἐπὶ τῶν ἐκφερομένων κινήσεων πλεονάζουσαν κίνησιν εἴποι, τοῦ πλεονασμοῦ ἐν αὐτῇ γινομένου κατὰ τὴν τοῦ λόγου ἀποστροφὴν καὶ τὸ ἄνευ τοῦ πλεονασμοῦ τούτου σωστικόν. ὑπερβαίνουσα γὰρ τὸν λόγον ἡ ὁρμὴ καὶ παρὰ τοῦτον ἀθρόως φερομένη οἰκείως τ’ ἂν πλεονάζειν ῥηθείη καὶ κατὰ τοῦτο παρὰ φύσιν γίγνεσθαι καὶ εἶναι ἄλογος, ὡς ὑπογράφομεν.
480Fr. 480 Kaynak: Galenos, Hippokrates ile Platon'un Öğretileri Üzerine IV 5. Duygular Üzerine'nin birinci kitabından, duyguların yargısız meydana geldiğini söylediği sözü yukarıda aktarmıştım. Ahlak başlığını da taşıyan tedaviye yönelik kitabında da aynı görüşe bağlı kaldığını şu sözden öğrenmek mümkündür:
"Bunlara zaaf denmesi, bunların her birini iyi diye yargılamaktan dolayı değil, onlara doğru tabiata uygun olanın ötesine düşmüş olmaktan dolayıdır."
[Bu sözleri yanlış yorumlayan olursa,] Khrysippos'un görüşü ardından gelen sözlerden anlaşılacaktır:
"Bu yüzden bazılarına kadın delisi, kuş delisi denmesi yersiz değildir."
— — Ama, Zeus hakkı için, biri belki delice olanın akıl dışı güç yüzünden değil, yargının ve kanaatin gerekenden fazla ileri gitmesi yüzünden meydana geldiğini söyleyecektir; sanki Khrysippos şöyle demiş gibi: psykhēde zaaflar, bazı şeyler hakkında iyi ya da kötü oldukları yolunda yanlış bir kabule sahip olmaktan değil, onları en büyük şeyler saymaktan doğar. Çünkü mal varlığının iyi bir şey olduğu kanaati henüz bir zaaf değildir; zaaf, biri onu en büyük iyi saydığında ve mal varlığından yoksun kalan için yaşamanın bile değmeyeceğini düşündüğünde ortaya çıkar. Çünkü zaaf olan mal düşkünlüğü ve para hırsı bunda oluşur. Ama bunları söyleyene Poseidonios aşağı yukarı şöyle karşı çıkar: "Khrysippos bunları söylediğine göre ..." [Son sözler, öncekilerin Khrysippos'a ait olduğunu kesinleştirir.]
τὴν μὲν οὖν ἐκ τοῦ πρώτου περὶ παθῶν ῥῆσιν, ἔνθα φησὶν χωρὶς κρίσεως γίνεσθαι τὰ πάθη, παρεθέμην ἔμπροσθεν. ὅτι δὲ καὶ κατὰ τὸ θεραπευτικὸν αὑτοῦ βιβλίον, ὃ δὴ καὶ ἠθικὸν ἐπιγράφεται, τῆς αὐτῆς δόξης ἔχεται, μαθεῖν ἔστιν ἐκ τῆσδε τῆς ῥήσεως.
(145) Οὐ γὰρ ἐν τῷ κρίνειν ἀγαθὰ ἕκαστα τούτων λέγεται ἀῤῥωστήματα ταῦτα, ἀλλὰ κατὰ τὸ ἐπὶ πλέον ἐκπεπτωκέναι πρὸς ταῦτα τοῦ κατὰ φύσιν.
(Quae siquis falso interpretatus sit,) ἐκ τῶν ἐπιφερομένων ἡ γνώμη τοῦ Χρυσίππου καταφανήσεται
Ὅθεν οὐκ ἀλόγως γυναικομανεῖς τινες λέγονται καὶ ὀρνιθομανεῖς.
- - Ἀλλὰ νὴ Δία ἴσως ἄν τις φήσειε, τὸ μανιῶδες οὐ διὰ τὴν ἄλογον γίνεσθαι δύναμιν, ἀλλὰ διὰ τὸ ἐπὶ πλέον ἢ προσῆκεν ἐξῆχθαι τήν τε κρίσιν καὶ τὴν δόξαν, ὡς εἰ καὶ οὕτως ἔλεγεν, ἀῤῥωστήματα γίνεσθαι κατὰ τὴν ψυχὴν οὐχ ἁπλῶς τῷ ψευδῶς ὑπειληφέναι περί τινων, ὡς ἀγαθῶν ἢ κακῶν, ἀλλὰ τῷ μέγιστα νομίζειν αὐτά· μηδέπω γὰρ ἀῤῥώστημα τὴν περὶ τῶν χρημάτων εἶναι δόξαν, ὡς ἀγαθῶν, ἀλλ’ ἐπειδάν τις αὐτὰ μέγιστον ἀγαθὸν εἶναι νομίζῃ καὶ μηδὲ ζῆν ἄξιον ὑπολαμβάνῃ τῷ στερηθέντι χρημάτων. ἐν τούτῳ γὰρ συνίστασθαι τήν τε φιλοχρηματίαν καὶ τὴν φιλαργυρίαν ἀῤῥωστήματα οὔσας. Ἀλλὰ τῷ ταῦτα φάσκοντι Ποσειδώνιος ἀντιλέγων ὧδέ πώς φησι· τοιούτων δ’ ὑπὸ τοῦ Χρυσίππου λεγομένων etc. Ultima verba evincunt antecedentia Chrysippea esse.
481Fr. 481 Kaynak: Galenos, Hippokrates ile Platon'un Öğretileri Üzerine IV 7 (Poseidonios). Nitekim, der, Zenon'un söylediği ve Khrysippos'un yazdığı öteki pek çok duygu tarifi gibi, acının bu tarifi de onun görüşünü açıkça çürütür. Çünkü acının kişinin kendisine bir kötülüğün geldiğine dair taze bir kanaat olduğunu söyler. Bazen bunu daha kısa söyleyerek aşağı yukarı şöyle ifade ederler: acı, bir kötülüğün varlığına dair taze bir kanaattir. "Taze"nin zaman bakımından yakın demek olduğunu söyler ve [Poseidonios] onlardan şu sebebi açıklamalarını ister: bir kötülük kanaati tazeyken psykhēyi neden büzüyor ve acı doğuruyor da, zaman geçtikçe ya hiç büzmüyor ya da artık aynı ölçüde büzmüyor? Oysa Khrysippos'un söyledikleri doğruysa tarifte "taze" kelimesinin hiç yer almaması gerekirdi. Çünkü onun görüşüne göre acıya taze bir kötülüğün değil, büyük, dayanılmaz ya da katlanılmaz bir kötülüğün kanaati demek gerekirdi; kendisi de böyle adlandırmayı sever. Poseidonios burada Khrysippos'a iki yönden karşı çıkar. Bu ikinci tarif bakımından, daha önce söylendiği gibi, bilgeleri ve ilerleme yolundakileri hatırlatır: birinciler en büyük iyiler içinde, ikinciler en büyük kötülükler içinde olduklarını düşündükleri halde bu yüzden bir duyguya kapılmazlar. Birinci tarif bakımından ise, bir kötülüğün varlığına dair kanaatin değil de yalnız taze olanının acı doğurmasının sebebini sorar.
ὁ γοῦν ὅρος οὗτος, φησίν, ὁ τῆς ἄτης, ὥσπερ οὖν καὶ ἄλλοι πολλοὶ τῶν παθῶν, ὑπό τε Ζήνωνος εἰρημένοι καὶ πρὸς τοῦ Χρυσίππου γεγραμμένοι, σαφῶς ἐξελέγχουσι τὴν γνώμην αὐτοῦ. δόξαν γὰρ εἶναι πρόσφατον, τοῦ κακὸν αὐτῷ παρεῖναι, φησὶ τὴν λύπην. ἐν ᾧ καὶ συντομώτερον ἐνίοτε λέγοντες ὧδέ πως προφέρονται· λύπη ἐστὶ δόξα πρόσφατος κακοῦ παρουσίας. εἶναι μὲν δὴ τὸ πρόσφατόν φησι τὸ ὑπόγυον κατὰ τὸν χρόνον, ἀξιοῖ δὲ (sc. Posidonius) τὴν αἰτίαν ὑπ’ αὐτῶν ῥηθῆναι, δι’ ἣν ἡ τοῦ κακοῦ δόξα πρόσφατος μὲν οὖσα συστέλλει τε τὴν ψυχὴν καὶ λύπην ἐργάζεται, χρονισθεῖσα δ’ ἢ οὐδ’ ὅλως ἢ οὐκ ἔθ’ ὁμοίως συστέλλει. καίτοι οὐδὲ τὸ πρόσφατον ἐχρῆν ἐγκεῖσθαι κατὰ τὸν ὅρον, εἴπερ ἀληθῆ τὰ Χρυσίππου. κατὰ γὰρ τὴν γνώμην αὐτοῦ μᾶλλον τοῦ μεγάλου κακοῦ ἢ ἀνυπομονήτου ἢ ἀκαρτερήτου, καθάπερ αὐτὸς εἴωθεν ὀνομάζειν, τὴν λύπην εἰρῆσθαι ἔδει δόξαν, οὐ προσφάτου. ἔνθα καὶ διχόθεν ὁ Ποσειδώνιος ἀντιλέγει τῷ Χρυσίππῳ, κατὰ μὲν τοῦτον τὸν δεύτερον ὁρισμὸν ἀναμιμνήσκων τῶν τε σοφῶν καὶ τῶν προκοπτόντων, ὡς ἔμπροσθεν εἴρηται· οἱ μὲν γὰρ ἐν μεγίστοις ἀγαθοῖς, οἱ δ’ ἐν μεγίστοις κακοῖς ἑαυτοὺς ὑπολαμβάνοντες εἶναι, ὅμως οὐ γίνονται διὰ τοῦτ’ ἐν πάθει· κατὰ δὲ τὸν πρῶτον ἐρωτᾷ τὴν αἰτίαν, δι’ ἣν οὐχ ἡ τῆς τοῦ κακοῦ παρουσίας δόξα τὴν λύπην, ἀλλ’ ἡ πρόσφατος ἐργάζεται μόνη etc.
482Fr. 482 Kaynak: Galenos, Hippokrates ile Platon'un Öğretileri Üzerine IV 7 (Poseidonios). Ve der ki: Alışılmamış ve yabancı olan her şey bir anda başa geldiğinde insanı sarsar ve eski yargılarından koparır; üzerinde talim edilmiş, alışılmış ve eskimiş olan ise ya hiç koparmaz, ya da duygu yoluyla harekete geçirecek ölçüde değil de çok az koparır. Bu yüzden henüz gelmemiş şeylerin içinde önceden yaşamak, onlara gelmişler gibi davranmak gerektiğini söyler. Poseidonios "önceden içinde yaşamak" sözüyle, olacak şeyi insanın kendi içinde önceden canlandırması ve tasarlaması, ona olmuş bir şeymiş gibi azar azar alışmayı kastediyor. Bu yüzden burada Anaksagoras'ın hikâyesini de anar: biri ona oğlunun öldüğünü haber verince pek sakin bir şekilde "Ölümlü bir çocuk doğurduğumu biliyordum" demiş. Euripides de bu düşünceyi alıp Theseus'a şunu söyletmiş:
Ben ⟦bunu⟧ bilge bir adamdan öğrenip Aklımı kaygılara ve felaketlere verirdim; Kendimi yurdumdan sürülmüş, vakitsiz ölümlere Ve başka kötü yollara düşmüş düşünürdüm; Öyle ki bir gün kafamda kurduklarımdan biri başıma gelirse, Yeni bir şey gibi çullanıp psykhēmi ısırmasın.
Şu tür sözlerin de bu anlamda söylendiğini belirtir:
Kötülük gördüğüm ilk gün bu olsaydı, Uzun zamandır zahmetler arasında yol almasaydım, Yeni koşulmuş, gemi yeni ağzına almış Bir tay gibi çırpınmam yerinde olurdu; Ama şimdi körelmiş, kötülüklere alışmışım.
Bazen de şu tür sözler:
*Uzun zaman yumuşatacak; şimdi kötülük daha taze.*
καί φησι διότι πᾶν τὸ ἀμελέτητον καὶ ξένον ἀθρόως προσπῖπτον ἐκπίπτει τε καὶ τῶν παλαιῶν ἐξίστησι κρίσεων, ἀσκηθὲν δὲ καὶ συνεθισθὲν καὶ χρονίσαν ἢ οὐδ’ ὅλως ἐξίστησιν, ὡς κατὰ πάθος κινεῖν, ἢ ἐπὶ μικρὸν κομιδῇ· διὸ καὶ προενδημεῖν δεῖν φησι τοῖς πράγμασι μήπω τε παροῦσιν οἷον παροῦσι χρῆσθαι. βούλεται δὲ τὸ προενδημεῖν ῥῆμα τῷ Ποσειδωνίῳ τὸ οἷον προαναπλάττειν τε καὶ προτυποῦν τὸ πρᾶγμα παρ’ ἑαυτῷ τὸ μέλλον γενήσεσθαι καὶ ὡς πρὸς ἤδη γενόμενον ἐθισμόν τινα ποιεῖσθαι κατὰ βραχύ. διὸ καὶ τὸ τοῦ Ἀναξαγόρου παρείληφεν ἐνταῦθα, ὡς ἄρα τινὸς ἀναγγείλαντος αὐτῷ τεθνάναι τὸν υἱὸν εὖ μάλα καθεστηκότως εἶπεν ᾔδεῖν θνητὸν γεννήσας καὶ ὡς τοῦτο λαβὼν Εὐριπίδης τὸ νόημα τὸν Θησέα πεποίηκε λέγοντα· () ἐγὼ δὲ ⟨τοῦτο⟩ παρὰ σοφοῦ τινος μαθὼν εἰς φροντίδας νοῦν συμφοράς τ’ ἐβαλλόμην, φυγὰς τ’ ἐμαυτῷ προστιθεὶς πάτρας ἐμῆς θανάτους τ’ ἀώρους καὶ κακὰς ἄλλας ὁδούς, ὥστ’ εἴ τι πάσχοιμ’ ὧν ἐδόξαζόν ποτε μή μοι νεῶρες προσπεσὸν ψυχὴν δάκοι. οὕτω δὲ εἰρῆσθαί φησι καὶ τὰ τοιαῦτα· () εἰ μὲν τόδ’ ἦμαρ πρῶτον ἦν κακουμένῳ καὶ μὴ μακρὰν δὴ διὰ πόνων ἐναυστόλουν, εἰκὸς σφαδᾴζειν ἦν ἂν ὡς νεόζυγα πῶλον, χαλινὸν ἀρτίως δεδεγμένον· νῦν δ’ ἀμβλύς εἰμι καὶ κατηρτυκὼς κακῶν ἔσθ’ ὅτε τὰ τοιαῦτα· () μακρὸς χρόνος μαλάξει· νῦν δ’ ἔτ’ ἡβάσκει κακόν.
485Fr. 485 Kaynak: Cicero, Tusculum Sohbetleri III 61. Acının büyüklüğü yüzünden yıkılan ve kendini toparlayamayanlar her yoldan desteklenmelidir. Khrysippos da acının kendisine, insanın bütünüyle çözülmesi anlamında lypē adı verildiğini düşünür.
Omnibus enim modis fulciendi sunt qui ruunt nec cohaerere possunt propter magnitudinem aegritudinis. Ex quo ipsam aegritudinem λύπην Chrysippus, quasi solutionem totius hominis, appellatam putat.
489Fr. 489 Kaynak: Olympiodoros, Platon'un Alkibiades'i Üzerine Şerh. Bilmek gerekir ki — üç arınma yolu vardır: Pythagoras yolu, Sokrates yolu ve Peripatos ya da Stoa yolu. Stoa yolu zıtları zıtlarla iyileştirir: öfkenin üzerine arzuyu getirip onu böylece yumuşatır, arzunun üzerine de öfkeyi getirip onu böylece güçlendirir ve daha erkekçe olana yükseltir. Tıpkı eğilmiş değnekler gibi: onları düzeltmek isteyenler değnekleri ters yöne bükerler ki ters yöne çevrilmekten doğru ölçü ortaya çıksın. Psykhēde de böyle bir yolla uyum sağlamaya çalışırlardı.
Ἰστέον γὰρ ὅτι - τρεῖς εἰσι τρόποι καθάρσεως, Πυθαγορικός, Σωκρατικός, Περιπατητικὸς ἤτοι Στωϊκός· καὶ ὁ μὲν Στωϊκὸς διὰ τῶν ἐναντίων τὰ ἐναντία ἰᾶται, τῷ μὲν θυμῷ τὴν ἐπιθυμίαν ἐπάγων καὶ οὕτω μαλάσσων αὐτήν, τὴν δὲ ἐπιθυμίαν τῷ θυμῷ καὶ οὕτω ῥωννύων αὐτὴν καὶ ἀνάγων πρὸς τὸ ἀνδρικώτερον, δίκην τῶν κεκαμμένων ῥάβδων, ἃς οἱ θέλοντες εὐθῦναι πρὸς τὸ ἐναντίον περιλυγίζουσιν, ἵνα ἐκ τῆς εἰς τὸ ἐναντίον περιφορᾶς τὸ σύμμετρον ἀναφανῇ. Οὕτω καὶ ἐπὶ ψυχῆς ἐκ τοῦ τοιούτου τρόπου ἁρμονίαν ἐμποιεῖν ἐπετήδευον.
490Fr. 490 Kaynak: Clemens, Stromateis. Kibrin tedavisi, her duygununki gibi, üç yönlüdür: sebebin ve onun nasıl ortadan kaldırılabileceğinin öğrenilmesi; üçüncüsü de psykhēnin talimi ve doğru diye yargılanmış olana uyabilecek hâle gelmeye alıştırılması.
[Biraz sonra:] Biri logosu çiğnediğinde — — eğer bir izlenim birdenbire çullandığı için zayıf düştüyse, akla dayalı izlenimler el altında tutulmalıdır; yok eğer önceden yerleşmiş âdete yenilip, Yazı'nın dediği gibi, bayağılaştıysa, âdet tamamen bırakılmalı ve psykhē ona karşı koymak için çalıştırılmalıdır; çatışan öğretiler bazılarını peşinden sürüklüyor gibi görünüyorsa, bunlar ortadan kaldırılmalıdır.
τριττὴ δὲ θεραπεία οἰήσεως, καθάπερ καὶ παντὸς πάθους· μάθησίς τε τοῦ αἰτίου καὶ τοῦ πῶς ἂν ἐξαιρεθείη τοῦτο· καὶ τρίτον ἡ ἄσκησις τῆς ψυχῆς καὶ ὁ ἐθισμὸς πρὸς ⟨τὸ⟩ τοῖς κριθεῖσιν ὀρθῶς ἔχειν ἀκολουθεῖν δύνασθαι.
Cf. paullo post: ἐπὰν δὲ παραβῇ τις τὸν λόγον - - εἰ μὲν διὰ τὸ αἰφνίδιον προσπεσεῖν τινα φαντασίαν ἠσθένησεν, προχείρους τὰς φαντασίας τὰς λογικὰς ποιητέον· εἰ δὲ τῷ ἔθει τῷ προκατεσχηκότι ἡττηθεὶς γέγονεν, ᾗ φησιν ἡ γραφή, χυδαῖος, ἀποπαυστέον τὸ ἔθος εἰς τὸ παντελὲς καὶ πρὸς τὸ ἀντιλέγειν αὐτῷ τὴν ψυχὴν γυμναστέον· εἰ δὲ καὶ μαχόμενα δόγματα ἐφέλκεσθαί τινας δοκεῖ, ὑπεξαιρετέον ταῦτα etc.