İçeriğe geç
Khrysippos: Ahlak Fragmanları

Khrysippos · Khrysippos: Ahlak Fragmanları

VI. Hak ve Kanun Üzerine

308§ 1. Hak tabiatça vardır

Fr. 308 Kaynak: Diogenes Laertios VII 128. Khrysippos'un Güzel Üzerine'de söylediği gibi adil olan uzlaşmayla değil tabiatça vardır; kanun da doğru logos da öyledir.

308

φύσει τε τὸ δίκαιον εἶναι καὶ μὴ θέσει, ὡς καὶ τὸν νόμον καὶ τὸν ὀρθὸν λόγον, καθά φησι Χρύσιππος ἐν τῷ περὶ τοῦ Καλοῦ.

310Fr. 310 Kaynak: Proklos, Platon'un Birinci Alkibiades'ine Şerh, s. 318 Creuzer. Adil olanın faydalı olduğunu kuran bütün kıyas şöyle ilerler: Her adil şey güzeldir, her güzel şey iyidir; öyleyse her adil şey iyidir; ama iyi olan faydalı olanla aynıdır; öyleyse her adil şey faydalıdır [ardından terimlerin sırası ters çevrilmiş başka bir kıyas gelir]. Çünkü psykhēnin iyisi de güzeli de aretēden başka hiçbir şeyde varlık bulmaz; her iyi aretēyle belirlenmiştir, güzel olan da iyi olanla aynıdır ve ikisi de adildir. Bir şey itidalli ve cesurca da olsa, aretēler birbirini gerektirdiği için adildir; çünkü itidalli olup adaletsizce yaşamak, cesurca davranıp herhangi bir zaman adaletten yoksun kalmak mümkün değildir; hayatın aynı eidosu bütün aretēlerden kurulur.

310

Ὁ μὲν δὴ συλλογισμὸς ὅλος ὁ κατασκευάζων ὅτι τὸ δίκαιον συμφέρον οὑτωσὶ πρόεισι· πᾶν δίκαιον καλόν, πᾶν καλὸν ἀγαθόν· πᾶν ἄρα δίκαιον ἀγαθόν· ἀλλὰ μὴν καὶ τὸ ἀγαθὸν τῷ συμφέροντι ταὐτόν· πᾶν ἄρα δίκαιον συμφέρον (sequitur alius syllogismus, inverso menbrorum ordine). Οὔτε γὰρ τὸ ἀγαθὸν τῆς ψυχῆς ἐν ἄλλῳ τινὶ ἢ ἐν τῇ ἀρετῇ ὑφέστηκεν, οὔτε τὸ καλόν, ἀλλὰ πᾶν τὸ ἀγαθὸν κατ’ ἀρετὴν ἀφώρισται, καὶ τὸ αὐτὸ καλόν ἐστιν ὅπερ ἀγαθόν, καὶ ταῦτα ἀμφότερα δίκαιά ἐστι. Κἂν γὰρ σῶφρον ᾖ καὶ ἀνδρεῖον, δίκαιόν ἐστι διὰ τὴν τῶν ἀρετῶν ἀντακολούθησιν· οὐ γάρ ἐστι σωφρονεῖν μὲν ἀδίκως δὲ ζῆν, οὐδὲ ἀνδρίζεσθαι μέν, στέρεσθαι δέ ποτε δικαιοσύνης, ἀλλὰ τὸ αὐτὸ τῆς ζωῆς εἶδος ἐκ πασῶν ὑφέστηκε τῶν ἀρετῶν.

313Fr. 313 Kaynak: Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri 15, 1040a–b. Platon'a Karşı Adalet Üzerine'de ise daha en başta tanrılar hakkındaki söze saldırır: Kephalos'un tanrı korkusuyla adaletsizlikten caydırmaya çalışmasının doğru olmadığını söyler; tanrının vereceği cezalar hakkındaki sözün kolayca çürütüldüğünü, aksi yönde birçok oyalama ve karşı inandırıcılık doğurduğunu, kadınların çocukları yaramazlıktan alıkoymak için andığı Akko ile Alphito'dan hiçbir farkı olmadığını ileri sürer. Platon'un sözlerini böyle yerden yere vurduktan sonra başka yerlerde yine över ve Euripides'in şu dizelerini sık sık anar:

Ama vardır, biri bu söze gülse bile,
Zeus ve ölümlülerin çektiklerine bakan tanrılar.

313

Ἐν δὲ τοῖς πρὸς αὐτὸν Πλάτωνα περὶ Δικαιοσύνης εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς ἐνάλλεται τῷ περὶ θεῶν λόγῳ καί φησιν οὔτ’ ὀρθῶς ἀποτρέπειν τῷ ἀπὸ τῶν θεῶν φόβῳ τῆς ἀδικίας τὸν Κέφαλον, εὐδιάβλητόν τ’ εἶναι καὶ πρὸς τοὐναντίον ἐξάγειν πολλοὺς περισπασμοὺς καὶ πιθανότητας ἀντιπιπτούσας τὸν περὶ τῶν ὑπὸ τοῦ θεοῦ κολάσεων λόγον, ὡς οὐδὲν διαφέροντα τῆς Ἀκκοῦς καὶ τῆς Ἀλφιτοῦς, δι’ ὧν τὰ παιδάρια τοῦ κακοσχολεῖν αἱ γυναῖκες ἀνείργουσιν. Οὕτω δὲ διασύρας τὰ τοῦ Πλάτωνος, ἐπαινεῖ πάλιν ἐν ἄλλοις καὶ προφέρεται τὰ τοῦ Εὐριπίδου ταυτί πολλάκις· () ἀλλ’ ἔστι, κεἴ τις ἐγγελᾷ λόγῳ, Ζεὺς καὶ θεοὶ βρότεια λεύσσοντες πάθη.

314§ 2. Ezelî kanun ve tek tek şehirlerin kanunları

Fr. 314 Kaynak: Marcianus, Kurumlar I (Digesta I 3,2). [Stoa bilgeliğinin en yüksek filozofu Khrysippos da Kanun Üzerine adlı kitabına şöyle başlar:] Kanun, tanrısal ve insanî bütün işlerin hükümdarıdır. Güzel ve çirkin şeylerin başında durmalı, onların yöneticisi ve önderi olmalıdır; bu bakımdan da adil ve adaletsiz olanın ölçütü olmalı, tabiatça siyasal canlılara yapılması gerekenleri buyurmalı, yapılmaması gerekenleri yasaklamalıdır.

314

sed et philosophus summae Stoicae sapientiae Chrysippus sic incipit libro quem fecit περὶ νόμου: ὁ νόμος πάντων ἐστὶ βασιλεὺς θείων τε καὶ ἀνθρωπίνων πραγμάτων· δεῖ δὲ αὐτὸν προστάτην τε εἶναι τῶν καλῶν καὶ τῶν αἰσχρῶν καὶ ἄρχοντα καὶ ἡγεμόνα, καὶ κατὰ τοῦτο κανόνα τε εἶναι δικαίων καὶ ἀδίκων καὶ τῶν φύσει πολιτικῶν ζῴων προστακτικὸν μὲν ὧν ποιητέον, ἀπαγορευτικὸν δὲ ὧν οὐ ποιητέον.

323Fr. 323 Kaynak: Philon, Yusuf Üzerine 29–31 (II s. 46 Mangey). Halklara göre kurulmuş yönetimler, her şeyin egemenliğini elinde tutan tabiata sonradan eklenmiş şeylerdir. Çünkü bu kozmos büyük bir şehirdir, tek bir yönetim ve tek bir kanun kullanır. Bu kanun da tabiatın logosudur: yapılması gerekenleri buyurur, yapılmaması gerekenleri yasaklar. Yer yer kurulmuş şu şehirler ise sayıca sınırsızdır; farklı yönetimler ve birbirinin aynı olmayan kanunlar kullanırlar, çünkü her halkta başka âdetler ve kurallar uydurulup eklenmiştir. — Bunun sebebi kaynaşmamak ve ortaklık kurmamaktır; yalnız Yunanların barbarlarla ya da barbarların Yunanlarla değil, iki soyun her birinin kendi içinde de aynı soydan olanlarla. Sonra, görünüşe göre, sebep olmayan şeyleri sebep gösterirler: istenmeyen mevsimleri, ürün kıtlığını, toprağın çoraklığını, konumu —kıyıda mı iç bölgede mi, adada mı anakarada mı olduğunu— ve buna benzer şeyleri; hakikat hakkında ise susarlar. Hakikat şudur: açgözlülük ve birbirine güvensizlik. Bunlar yüzünden tabiatın yasalarıyla yetinmeyip, aynı fikirdeki topluluklara ortaklaşa faydalı görünen şeylere kanun adını vermişlerdir. Öyle ki tek tek yönetimler, tabiata uygun tek yönetime yapılmış eklentiler sayılmalıdır; çünkü şehirlerin kanunları tabiatın doğru logosuna yapılmış eklentilerdir. Ev küçültülmüş, dar bir şehirdir; ev idaresi de bir araya toplanmış bir yönetimdir; nasıl ki şehir büyük bir ev, yönetim de ortak bir ev idaresidir. Bundan en açık biçimde anlaşılır ki ev idarecisi ile devlet adamı aynı kişidir, idare ettikleri şeylerin sayısı ve büyüklüğü farklı olsa bile.

323

προσθήκη γάρ ἐστι τῆς τὸ κῦρος ἁπάντων ἀνημμένης φύσεως ἡ κατὰ δήμους πολιτεία· ἡ μὲν γὰρ μεγαλόπολις ὅδε ὁ κόσμος ἐστὶ καὶ μιᾷ χρῆται πολιτείᾳ καὶ νόμῳ ἑνί. Λόγος δέ ἐστι φύσεως προστακτικὸς μὲν ὧν πρακτέον, ἀπαγορευτικὸς δὲ ὧν οὐ ποιητέον. Αἱ δὲ κατὰ τόπους αὗται πόλεις ἀπερί γραφοί τε εἰσὶν ἀριθμῷ καὶ πολιτείαις χρῶνται διαφερούσαις καὶ νόμοις οὐχὶ τοῖς αὐτοῖς. Ἄλλα γὰρ παρ’ ἄλλοις ἔθη καὶ νόμιμα παρεξηυρημένα καὶ προστεθειμένα. - Αἴτιον δὲ τὸ ἄμικτον καὶ ἀκοινώνητον, οὐ μόνον Ἑλλήνων πρὸς βαρβάρους ἢ βαρβάρων πρὸς Ἕλληνας ἀλλὰ καὶ τὸ ἑκατέρου γένους ἰδίᾳ πρὸς τὸ ὁμόφυλον. Εἶθ’, ὠς ἔοικε, τὰ ἀναίτια αἰτιώμενοι, καιροὺς ἀβουλήτους, ἀγονίαν καρπῶν, τὸ λυπρόγειον, τὴν θέσιν, ὅτι παράλιος ἢ μεσόγειος ἢ κατὰ νῆσον ἢ κατὰ ἤπειρον ἢ ὅσα τούτοις ὁμοιότροπα τἀληθὲς ἡσυχάζουσιν. Ἔστι δ’ ἡ πλεονεξία καὶ ἡ πρὸς ἀλλήλους ἀπιστία, δι’ ἅς, οὐκ ἀρκεσθέντες τοῖς τῆς φύσεως θεσμοῖς, τὰ δόξαντα συμφέρειν κοινῇ τοῖς ὁμογνώμοσιν ὁμίλοις ταῦτα νόμους ἐπεφήμισαν, ὥστε εἰκότως προσθῆκαι μᾶλλον αἱ κατὰ μέρος πολιτεῖαι μιᾶς τῆς κατὰ φύσιν. Προσθῆκαι μὲν γὰρ οἱ κατὰ πόλεις νόμοι τοῦ τῆς φύσεως ὀρθοῦ λόγου. οἰκία γὰρ πόλις ἐστὶν ἐσταλμένη καὶ βραχεῖα, καὶ οἰκονομία συνηγμένη τις πολιτεία· ὡς καὶ πόλις μὲν οἶκος μέγας, πολιτεία δὲ κοινή τις οἰκονομία. Δι’ ὧν μάλιστα παρίσταται τὸν αὐτὸν οἰκονομικόν τε εἶναι καὶ πολιτικόν, κἂν τὰ πλήθη καὶ μεγέθη τῶν ὑποκειμένων διαλλάττῃ.

324Fr. 324 Kaynak: Diogenianos, Eusebios'ta, Euangelion'a Hazırlık VI 8, 264b. [Khrysippos'a seslenir:] Konmuş bütün kanunların ve yönetimlerin hatalı olduğunu nasıl söylersin?

324

πῶς δὲ τοὺς κειμένους νόμους ἡμαρτῆσθαι φὴς ἅπαντας καὶ τὰς πολιτείας (Adloquitur D. Chrysippum).

326Fr. 326 Kaynak: Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri 9, 1035c. Tanrılar Üzerine'nin üçüncü kitabında bu konuda söylediklerini dinle: "Adaletin Zeus'tan ve ortak tabiattan gelen dışında başka bir ilkesini, başka bir kaynağını bulmak mümkün değildir; iyiler ve kötüler hakkında bir şey söyleyeceksek, bu türden her şeyin ilkesi buradan gelmelidir."

326

Ἄκουε δὲ ἃ λέγει περὶ τούτων ἐν τῷ τρίτῳ περὶ Θεῶν οὐ γάρ ἐστιν εὑρεῖν τῆς δικαιοσύνης ἄλλην ἀρχήν, οὐδ’ ἄλλην γένεσιν, ἢ τὴν ἐκ τοῦ Διὸς καὶ τὴν ἐκ τῆς κοινῆς φύσεως· ἐντεῦθεν γὰρ δεῖ πᾶν τὸ τοιοῦτον τὴν ἀρχὴν ἔχειν, εἰ μέλλομέν τι ἐρεῖν περὶ ἀγαθῶν καὶ κακῶν.

327§ 3. Şehir

Fr. 327 Kaynak: Clemens, Stromateis IV 26, s. 642 Potter. Stoacılar da asıl anlamıyla şehrin gök olduğunu, buradaki yeryüzündekilerin ise artık şehir olmadığını söylerler: şehir diye anılırlar ama şehir değildirler. Çünkü şehir erdemli bir şeydir; halk da kanunla yönetilen seçkin bir insan topluluğu ve kalabalığıdır.

327

λέγουσι γὰρ καὶ οἱ Στωϊκοὶ τὸν μὲν οὐρανὸν κυρίως πόλιν· τὰ δὲ ἐπὶ γῆς ἐνταῦθα οὐκέτι πόλεις. λέγεσθαι μὲν γάρ, οὐκ εἶναι δέ· σπουδαῖον γὰρ ἡ πόλις καὶ ὁ δῆμος ἀστεῖόν τι σύστημα καὶ πλῆθος ἀνθρώπων ὑπὸ νόμου διοικούμενον.

328Fr. 328 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 103,9 W.. Her kötü insanın sürgün olduğunu da söylerler, çünkü kanundan ve tabiata göre kendisine düşen yönetimden yoksundur. Çünkü söylediğimiz gibi kanun erdemlidir, şehir de öyle. Kleanthes de şehrin erdemli olduğuna dair şöyle bir argümanı yeterince iyi ileri sürmüştür: Şehir, sığınanların hak verip hak alabildiği kurulmuş bir barınaksa, şehir seçkin bir şey değil midir? Şehir de böyle bir barınaktır; öyleyse şehir seçkin bir şeydir. Şehir üç anlamda söylendiğinden —barınak anlamında, insanların bir araya gelişi anlamında ve üçüncüsü ikisinin birden anlamında—, şehre iki anlamda seçkin denir: insanların bir araya gelişi anlamında ve, içinde oturanlara gönderme yaptığı için, ikisinin birden anlamında.

328

Λέγουσι δὲ καὶ φυγάδα πάντα φαῦλον εἶναι καθ’ ὅσον στέρεται νόμου καὶ πολιτείας κατὰ φύσιν ἐπιβαλλούσης. Τὸν γὰρ νόμον εἶναι, καθάπερ εἴπομεν, σπουδαῖον, ὁμοίως δὲ καὶ τὴν πόλιν. Ἱκανῶς δὲ καὶ Κλεάνθης περὶ τὸ σπουδαῖον εἶναι τὴν πόλιν λόγον ἠρώτησε τοιοῦτον· Πόλις μὲν ⟨εἰ⟩ ἔστιν οἰκητήριον κατασκεύασμα, εἰς ὃ καταφεύγοντας ἔστι δίκην δοῦναι καὶ λαβεῖν, οὐκ ἀστεῖον δὴ πόλις ἐστίν; ἀλλὰ μὴν τοιοῦτόν ἐστιν ἡ πόλις οἰκητήριον· ἀστεῖον ἄρ’ ἔστιν ἡ πόλις. Τριχῶς δὲ λεγομένης τῆς πόλεως, τῆς τε κατὰ τὸ οἰκητήριον καὶ τῆς κατὰ τὸ σύστημα τῶν ἀνθρώπων καὶ τρίτον τῆς κατ’ ἀμφότερα τούτων, κατὰ δύο σημαινόμενα λέγεσθαι τὴν πόλιν ἀστείαν, κατά τε τὸ σύστημα τῶν ἀνθρώπων καὶ κατὰ τὸ συναμφότερον διὰ ⟨τὴν εἰς⟩ τοὺς ἐνοικοῦντας ἀναφοράν.

329Fr. 329 Kaynak: Dion Khrysostomos, Söylevler XXXVI 20. Şehrin aynı yerde oturan ve kanunla yönetilen bir insan kalabalığı olduğunu söylerler.

329

τὴν πόλιν φασὶν εἶναι πλῆθος ἀνθρώπων ἐν ταὐτῷ κατοικούντων ὑπὸ νόμου διοικούμενον.

330Fr. 330 Kaynak: Philon, Yedinci Gün ve Bayramlar Üzerine, II s. 284 Mangey. Çünkü yönetim bütünüyle aretēye dayalıdır ve yalnız güzel olanı iyi sayan kanunlarla yürür.

330

συνόλως γὰρ ἐνάρετος ἡ πολιτεία καὶ νόμοις οἳ μόνον τὸ καλὸν ἀγαθὸν εἰσηγοῦνται.

331Fr. 331 Yönetim, insanların kanuna uygun idaresi ve kanuna göre gözetilmesi diye anılır.

331

λέγεται γὰρ ἡ μὲν ἀρχὴ νόμιμος ἀνθρώπων διοίκησις καὶ πρόνοια ἀνθρώπων κατὰ νόμον.

332Fr. 332 Kaynak: Clemens, Stromateis II, s. 420 vd. Potter. Bazıları … kanunun doğru logos olduğunu, yapılması gerekenleri buyurduğunu, yapılmaması gerekenleri yasakladığını söylemişlerdir. … Yönetim … insanların ortaklık içinde güzelce yetiştirilmesidir. … Yargıçlık … adalet uğruna hatalı olanları düzelten bir epistēmēdir. Onunla aynı sıradan olan cezalandırıcılık da cezalardaki ölçüye dair bir epistēmēdir; ceza ise psykhēnin düzeltilmesidir. … Filozoflar yalnız bilgeyi hükümdar, kanun koyucu, komutan, adil, takvalı ve tanrının sevgilisi diye ilan ederler. … Çobanlığın koyunları gözettiğini söylediğimiz gibi … kanun koyuculuğun da insanlarda aretē yetiştirdiğini, insanî iyiyi gücü yettiğince yeniden alevlendirdiğini, insan sürüsünün başında duran ve onu kollayan bir şey olduğunu söyleyeceğiz.

332

ᾗ τινες - - λόγον ὀρθὸν τὸν νόμον ἔφασαν, προστακτικὸν μὲν ὧν ποιητέον, ἀπαγορευτικὸν δὲ ὧν οὐ ποιητέον. - - πολιτείαν - - ἡ δέ ἐστι τροφὴ ἀνθρώπων καλὴ κατὰ κοινωνίαν. τὴν δικαστικὴν - ἐπιστήμην οὖσαν διορθωτικὴν τῶν ἁμαρτανομένων ἕνεκεν τοῦ δικαίου. σύστοιχος δὲ αὐτῇ ἡ κολαστικὴ τοῦ κατὰ τὰς κολάσεις μέτρου ἐπιστημονική τις οὖσα. κόλασις δὲ οὖσα διόρθωσίς ἐστι ψυχῆς - - μόνον γοῦν τὸν σοφὸν οἱ φιλόσοφοι βασιλέα, νομοθέτην, στρατηγόν, δίκαιον, ὅσιον, θεοφιλῆ κηρύττουσιν. - - καθάπερ οὖν τὴν ποιμενικὴν τῶν προβάτων προνοεῖν φαμέν - - οὕτω γε καὶ τὴν νομοθετικὴν τὴν ἀνθρώπων ἀρετὴν κατασκευάζειν ἐροῦμεν, τὸ ἀνθρώπινον κατὰ δύναμιν ἀγαθὸν ἀναζωπυροῦσαν, ἐπιστατικὴν καὶ κηδεμονικὴν οὖσαν τῆς ἀνθρώπων ἀγέλης.

334§ 4. Tanrıların ve insanların birliği

Fr. 334 Kaynak: Dion Khrysostomos, Söylevler XXXVI 23. Çünkü tek ve saf biçimde mesut yönetim, ya da şehir demek gerekiyorsa şehir, tanrıların birbirleriyle ortaklığıdır; insanları da tanrılarla birlikte sayarak bütün akıl sahibi varlıkları içine alırsak da öyle. Nasıl ki çocuklar da yetişkinlerle birlikte şehre katılır denir: tabiatça vatandaştırlar, ama vatandaşlara özgü şeyleri düşünüp yaptıkları için ya da kanundan pay aldıkları için değil, çünkü onu anlamazlar.

334

μίαν γὰρ δὴ ταύτην καθαρῶς εὐδαίμονα πολιτείαν εἴτε καὶ πόλιν χρὴ καλεῖν, τὴν θεῶν πρὸς ἀλλήλους κοινωνίαν, ἐάν τε καὶ ξύμπαν τὸ λογικὸν περιλάβῃ τις, ἀνθρώπων σὺν θεοῖς ἀριθμουμένων, ὡς παῖδες σὺν ἀνδράσι λέγονται μετέχειν πόλεως, φύσει πολῖται ὄντες, οὐ τῷ φρονεῖν τε καὶ πράττειν τὰ τῶν πολιτῶν οὐδὲ τῷ κοινωνεῖν τοῦ νόμου, ἀξύνετοι ὄντες αὐτοῦ.

335Fr. 335 Kaynak: Dion Khrysostomos, Söylevler I 42. Bütünün yönetimi üzerine konuşmak güzeldir: Evren, kendisi mesut ve bilge olarak, sonsuz zaman boyunca sonsuz dönemlerde, iyi bir psykhē, ona benzer bir daimōn, öngörü ve en adil, en iyi yönetimle kesintisiz ilerler. Bizi de kendine benzer kılar: kendi tabiatıyla bizim tabiatımız ortak olduğu için bizi tek bir yasa ve kanunla düzenlenmiş, aynı yönetimden pay alan varlıklar yapar. Bu yönetimi onurlandıran, koruyan ve ona aykırı hiçbir şey yapmayan kanuna uygun, tanrının sevdiği ve düzenli bir insandır; elinden geldiğince onu bozan, çiğneyen ve tanımayan ise kanunsuz ve düzensizdir, ister sıradan bir kişi, ister yönetici diye anılsın.

335

καλὸν οὖν εἰπεῖν ὑπὲρ τῶν ὅλων τῆς διοικήσεως, ὁποῖόν γε τὸ ξύμπαν αὐτό τε εὔδαιμον καὶ σοφὸν ἀεὶ διαπορεύεται τὸν ἄπειρον αἰῶνα συνεχῶς ἐν ἀπείροις περιόδοις μετὰ ψυχῆς τε ἀγαθῆς καὶ δαίμονος ὁμοίου καὶ προνοίας καὶ ἀρχῆς τῆς δικαιοτάτης τε καὶ ἀρίστης, ἡμᾶς τε ὁμοίους παρέχεται, κατὰ φύσιν κοινὴν τὴν αὑτοῦ καὶ τὴν ἡμετέραν ὑφ’ ἑνὶ θεσμῷ καὶ νόμῳ κεκοσμημένους καὶ τῆς αὐτῆς μετέχοντας πολιτείας· ἣν ὁ μὲν τιμῶν καὶ φυλάττων καὶ μηδὲν ἐναντίον πράττων νόμιμος καὶ θεοφιλὴς καὶ κόσμιος, ὁ δὲ ταράττων ὅσον ἐφ’ ἑαυτῷ καὶ παραβαίνων καὶ ἀγνοῶν ἄνομος καὶ ἄκοσμος, ὁμοίως μὲν ἰδιώτης, ὁμοίως δὲ καὶ ἄρχων ὀνομαζόμενος.

336Fr. 336 Kaynak: Philon, Dünyanın Yaratılışı Üzerine 3. Kanuna uyan insan doğrudan kozmosun vatandaşıdır; eylemlerini, bütün kozmosun da göre yönetildiği tabiatın iradesine doğru yöneltir.

336

τοῦ νομίμου ἀνδρὸς εὐθὺς ὄντος κοσμοπολίτου, πρὸς τὸ βούλημα τῆς φύσεως τὰς πράξεις ἀπευθύνοντος, καθ’ ἣν καὶ ὁ σύμπας κόσμος διοικεῖται.

337Fr. 337 Kaynak: Philon, Dünyanın Yaratılışı Üzerine 142 vd.. O soy atasına yalnız ilk insan değil, kozmosun biricik vatandaşı da desek hiç yalan söylemiş olmayız. Çünkü evi de şehri de kozmostu. … Her iyi kanunlu şehrin bir yönetimi olduğuna göre, kozmos vatandaşının da zorunlu olarak bütün kozmosun kullandığı yönetimi kullanması gerekiyordu. Bu yönetim de tabiatın doğru logosudur; ona daha asıl bir adla "yasa" denir, çünkü tanrısal bir kanundur ve herkese uygun ve düşen şey onunla dağıtılmıştır. Bu şehrin ve yönetimin insandan önce de bazı vatandaşları olmalıydı; bunlara haklı olarak büyük şehrin vatandaşları denebilir. … Bunlar akıl sahibi ve tanrısal tabiatlardan başka kim olabilir? Bir kısmı cisimsiz ve akılla kavranır, bir kısmı da cisimsiz değildir; yıldızlar da böyledir.

337

Τὸν δὲ ἀρχηγέτην ἐκεῖνον οὐ μόνον πρῶτον ἄνθρωπον ἀλλὰ καὶ μόνον κοσμοπολίτην λέγοντες ἀφευδέστατα ἐροῦμεν. Ἦν γὰρ οἶκος αὐτῷ καὶ πόλις ὁ κόσμος. - - Ἐπεὶ δὲ πᾶσα πόλις εὔνομος ἔχει πολιτείαν, ἀναγκαίως ξυνέβαινε τῷ κοσμοπολίτῃ χρῆσθαι πολιτείᾳ ᾗ καὶ σύμπας ὁ κόσμος. Αὕτη δέ ἐστιν ὁ τῆς φύσεως ὀρθὸς λόγος, ὃς κυριωτέρᾳ κλήσει προσονομάζεται θεσμός, νόμος θεῖος ὤν, καθ’ ὃν τὰ προσήκοντα καὶ ἐπιβάλλοντα ἑκάστοις ἀπενεμήθη. Ταύτης τῆς πόλεως καὶ πολιτείας ἔδει τινὰς εἶναι πρὸ ἀνθρώπου πολίτας, οἳ λέγοιντ’ ἂν ἐνδίκως μεγαλοπολῖται - - οὗτοι δὲ τίνες ἂν εἶεν ὅτι μὴ λογικαὶ καὶ θεῖαι φύσεις, αἱ μὲν ἀσώματοι καὶ νοηταί, αἱ δὲ οὐκ ἄνευ σωμάτων, ὁποίους συμβέβηκεν εἶναι τοὺς ἀστέρας.

346§ 5. İnsanların birliği

Fr. 346 Kaynak: Origenes, Kelsos'a Karşı VIII 50. Toplumsallık akıl sahibi olmayan canlılardan nasıl dışlanmışsa daha kaba insanlardan öyle dışlanmış değildir; bizi yaratan, bizi bütün insanlara karşı eşit biçimde toplumsal yaratmıştır.

346

οὐδὲ γὰρ τὸ κοινωνικὸν περιγέγραπται ὥσπερ ἀπὸ τῶν ἀλόγων ζῴων οὕτω καὶ ἀπὸ τῶν ἀγροικοτέρων ἀνθρώπων· ἀλλ’ ἐπίσης ὁ ποιήσας ἡμᾶς πρὸς πάντας ἀνθρώπους πεποίηκε κοινωνικούς.

347Fr. 347 Kaynak: Proklos, Platon'un Birinci Alkibiades'ine Şerh, III s. 64 Cousin. Stoa'dan gelenler bu tür şeylerin hepsini doğrudan kötü diye kınarlar. Çünkü onlara göre ne adil biçimde aldatmak, ne zor kullanmak, ne de bir şeyi elinden almak mümkündür; bu eylemlerin her biri kötü bir melekeden çıkar ve adaletsizdir. Eskiler ise bu tür şeylerin hepsini orta şeyler sayarlar…

347

Οἱ μὲν γὰρ ἀπὸ ⟨τῆς⟩ Στοᾶς εὐθὺς τὰ τοιαῦτα πάντα ὡς μοχθηρὰ διαβάλλουσιν. Οὔτε γὰρ ἐξαπατᾶν ἐστι δικαίως κατ’ αὐτοὺς οὔτε βιάζεσθαι οὔτε ἀποστερεῖν, ἀλλ’ ἑκάστη τῶν πράξεων τούτων ἀπὸ μοχθηρᾶς πρόεισιν ἕξεως καὶ ἄδικός ἐστιν. Οἱ δὲ ἀρχαῖοι μέσα τὰ τοιαῦτα τίθενται πάντα etc.

350§ 6. Soyluluk ve özgürlük

Fr. 350 Kaynak: Ps.-Plutarkhos, Soyluluk Üzerine 12 vd.. Khrysippos Aretēler Üzerine'de soyluluğu eşitliğin döküntüsü ve kazıntısı diye adlandırır. Öyleyse insanın soylu bir babadan doğup doğmamasının hiçbir farkı yoktur. [Başka bir yerde:] Yine Khrysippos'a dönüyorum; o, en akıllı şairin soyluluk aleyhine şu dizeyi yazdığını söyler: "Benim ya da başka bir Akhaialının bağlayıp getireceği kişi." [Biraz aşağıda:] Yine havlıyor ve aynı şairin, Hephaistos Ares ile Aphrodite'nin zinasını yakaladığında, soyluların kötü işlerini gözler önüne serdiğini söylüyor: "Topal olduğum için Zeus'un kızı Aphrodite / beni hep hor görür, yıkıcı Ares'i sever." [Biraz aşağıda:] Bütün hataların eşit olduğunu söyleyerek Stoa'yı kendi elinizle yıkmıyorsanız, soyluların yaptıklarını neden daha titizlikle gözetliyorsunuz? Kızını kirletmiş olan halktan biriyle hükümdar arasında hiçbir fark olmadığını söylüyorsunuz; yine de soyluların kibrine karşı bir sürü gevezelik ediyor, onlara kendini beğenmiş, âşık, yasak birleşmelere ve hasımlarına acımasızlık etmeye düşkün diyorsunuz; iyilikleri unuttuklarını, haksızlığa uğradıklarında ise öç almakta son derece sert olduklarını söylüyorsunuz. [Başka bir yerde:] Ama Khrysippos, hayranı olduğu Euripides'i kullanarak bize karşı savaşa girdiğine göre, haydi, o soyluluk habercisinin soyluluk hakkında söylediklerini öne sürelim; çünkü kendisi şöyle der: [ardından Euripides'in soyluluk üzerine fragmanı gelir]. [Ps.-Plutarkhos'un dizelerin arasına koyduğu sözlerden —"çünkü bunlar soyluluğa karşı savaşan ve onu yıkan değil, daha çok onu öven ve yücelten birinin sözleridir"— aynı dizelerin Khrysippos tarafından soyluluk aleyhine aktarıldığı anlaşılır.]

350

ὁ δὲ Χρύσιππος ἐν τῷ περὶ τῶν Ἀρετῶν ἰσοτιμίας περίτηγμα καὶ διάξυσμα τὴν εὐγένειαν καλεῖ. μηδὲν ἄρα διαφέρειν ὅτου παρὰ πατρὸς γεγονὼς τυγχάνῃς, εὐγενοῦς ἢ μή. Πάλιν πρὸς Χρύσιππον ἀναχωρῶ, ὃς κατὰ τῆς εὐγενείας ὑπὸ τοῦ ξυνετωτάτου ποιητοῦ πεποιῆσθαι γράφει τάδε· Ὅν κεν ἐγὼ δήσας ἀγάγω ἢ ἄλλος Ἀχαιῶν· paullo infra: πάλιν ὑλακτεῖ λέγων ὑπὸ τοῦ αὐτοῦ ποιητοῦ τὰ τῶν εὐγενῶν κακῶς πεπραγμένα δηλωθέντα, ὅταν τὴν Ἄρεως καὶ Ἀφροδίτης μοιχείαν ὁ Ἥφαιστος κατείληφε· ὣς ἐμὲ χωλὸν ἐόντα Διὸς θυγάτηρ Ἀφροδίτη αἰὲν ἀτιμάζει, φιλέει δ’ ἀΐδηλον Ἄρηα. paullo infra: εἰ δὲ μὴ τὴν Στοὰν καταβάλλετε, τὰ πάντα ἁμαρτήματα φάσκοντες ἴσα τυγχάνειν, τί τὰ τῶν εὐγενῶν ἀκριβέστερον ἐπιτηρεῖτε; θυγατρὸς ἀποκεχρῆσθαι τὸν ἐκ δήμου καὶ τὸν βασιλέα μηδὲν διαφέρειν λέγετε· ὅμως πολλὰ φλυαροῦντες εἰς τὸν τῶν εὐγενῶν τύφον, ἀλαζονείαν, ἔρωτας, ἀθεμίστους συνουσίας, ὠμότητα ἀντιδίκων ἐπιθυμητικοὺς καλεῖτε, καὶ τῶν μὲν εὐεργεσιῶν ἀμνήμονας, ἀδικουμένους δὲ δριμυτάτους πρὸς τὸ ἀποτίειν. Ἀλλ’ ἐπεὶ ὁ Χρύσιππος ἐξ ἐραστοῦ Εὐριπίδου πρὸς ἡμᾶς ἀναμάχεται, φέρε δή, προφέρωμεν ἅπερ ἐκεῖνος τῆς εὐγενείας κῆρυξ ᾖδε περὶ αὐτῆς· οὕτω γὰρ αὐτός· sq. frgm. Eur. περὶ εὐγενείας. Ex verbis Plut. pers. mediis versibus insertis (ταῦτα μὲν γὰρ οὐκ ἔστιν ἀνθρώπου διαμαχομένου καὶ καταβαλλομένου τὴν εὐγένειαν, μᾶλλον δὲ ἐπαινοῦντος καὶ ὑπεραίροντος) sequitur eosdem versus a Chrysippo contra nobilitatem esse allatos.

352Fr. 352 Kaynak: Philon, Yedinci Gün ve Bayramlar Üzerine, II s. 283 Mangey. Çünkü hiçbir insan tabiatça köle değildir. … Efendiler satın aldıkları kölelere tabiatça köleymiş gibi değil, ücretliymiş gibi davransınlar.

352

ἄνθρωπος γὰρ ἐκ φύσεως δοῦλος οὐδείς. οἱ δὲ δεσπόται τοῖς ἀργυρωνήτοις μὴ ὡς φύσει δούλοις ἀλλ’ ὡς μισθωτοῖς προσφέρωνται.

353Fr. 353 Kaynak: Athenaios, Deipnosophistai VI 267b. Khrysippos Uyum Üzerine'nin ikinci kitabında köle ile hizmetkârın farklı olduğunu söyler: azatlılar hâlâ köledir, hizmetkâr ise mülkiyetten salıverilmemiş olanlardır. "Çünkü hizmetkâr, mülk olarak tutulan köledir" der.

353

διαφέρειν δέ φησι Χρύσιππος δοῦλον οἰκέτου, γράφων ἐν δευτέρῳ περὶ ὁμονοίας, διὰ τὸ τοὺς ἀπελευθέρους μὲν δούλους ἔτι εἶναι, οἰκέτας δὲ τοὺς μὴ τῆς κτήσεως ἀφειμένους. ὁ γὰρ οἰκέτης (φησί) δοῦλος ἐν κτήσει κατατεταγμένος.

354Fr. 354 Kaynak: Clemens, Pedagog III, s. 288 Potter. Hakiki soyluluk, psykhēdeki tabiatça güzelliğe göre sınanır; köleyi satışla ve alışla değil, köle ruhlu bir zihniyetle ayırt eder.

354

τὸ δὲ εὐγενὲς τῆς ἀληθείας, ἐν τῷ φύσει καλῷ κατὰ ψυχὴν ἐξεταζόμενον, οὐ πράσει καὶ ὠνῇ τὸν δοῦλον, ἀλλὰ τῇ γνώμῃ τῇ ἀνελευθέρῳ διακέρικεν.

355Fr. 355 Kaynak: Diogenes Laertios VII 121–122. Yalnız [bilgenin] özgür olduğunu, kötülerin ise köle olduğunu söylerler. Çünkü özgürlük, insanın kendi işini kendi görme yetkisidir; kölelik ise kendi işini kendi görmekten yoksunluktur. Başka bir kölelik de boyun eğmedeki köleliktir; üçüncüsü de hem mülkiyette hem boyun eğmedeki köleliktir; buna efendilik karşıt düşer, o da kötüdür.

355

μόνον τε ἐλεύθερον (scil. εἶναι τὸν σοφόν), τοὺς δὲ φαύλους δούλους· εἶναι γὰρ τὴν ἐλευθερίαν ἐξουσίαν αὐτοπραγίας, τὴν δὲ δουλείαν στέρησιν αὐτοπραγίας· εἶναι δὲ καὶ ἄλλην δουλείαν τὴν ἐν ὑποτάξει, καὶ τρίτην τὴν ἐν κτήσει τε καὶ ὑποτάξει, ἧ ἀντιτίθεται ἡ δεσποτεία, φαύλη οὖσα καὶ αὐτή.

356Fr. 356 Kaynak: Dion Khrysostomos, Söylevler XIV 16–18. Tek kelimeyle, kötü şeyleri … yapmak serbest değildir; adil, faydalı ve iyi şeyler için ise hem yakıştığını hem serbest olduğunu söylemek gerekir. — Öyleyse kimse kötü ve faydasız şeyleri cezasız yapamaz … Bunların zıddı ise herkese aynı ölçüde serbesttir; serbest olanı yapanlar cezasız kalır, yasak olanı yapanlar cezalandırılır. Sence serbest olanı yapanlar onu bilenlerden başkaları mıdır, zıddını yapanlar da bilmeyenlerden başkaları mı? — Öyleyse phronēsis sahipleri ne yapmak isterlerse, yapmaları serbesttir; akılsızlar ise istedikleri şeyleri serbest olmadığı hâlde yapmaya girişirler. Öyle ki phronēsis sahiplerinin özgür olması ve istedikleri gibi davranmanın onlara serbest olması, akılsızların ise köle olması ve kendilerine serbest olmayanı yapması zorunludur. Öyleyse özgürlüğe serbest olanın ve yasak olanın epistēmēsi, köleliğe ise neyin serbest neyin serbest olmadığının cehaleti demek gerekir.

356

Ἑνὶ δὴ λόγῳ τὰ μὲν φαῦλα - οὐκ ἔξεστι πράττειν, τὰ δὲ δίκαια καὶ συμφέροντα καὶ ἀγαθὰ χρὴ φάναι ὅτι προσήκει τε καὶ ἔξεστιν. - οὐκοῦν οὐδενὶ τά τε φαῦλα καὶ ἀσύμφορα ποιεῖν ἀζήμιόν ἐστιν - -. τὰ δέ γε ἐναντία πᾶσιν ὁμοίως ἐφεῖται, καὶ οἱ μὲν τὰ ἐφειμένα πράττοντες ἀζήμιοι διατελοῦσιν, οἱ δὲ τὰ κεκωλυμένα ζημιοῦνται. ἄλλοι οὖν δοκοῦσί σοι πράττειν ἃ ἔξεστιν ἢ οἱ ἐπιστάμενοι ταῦτα, καὶ ἄλλοι τἀναντία ἢ οἱ ἀγνοοῦντες; - οὐκοῦν οἱ φρόνιμοι ὅσα βούλονται πράττειν, ἔξεστιν αὐτοῖς· οἱ δὲ ἄφρονες ὅσα βούλονται οὐκ ἐξὸν ἐπιχειροῦσι πράττειν. ὥστε ἀνάγκη τοὺς μὲν φρονίμους ἐλευθέρους τε εἶναι καὶ ἐξεῖναι αὐτοῖς ποιεῖν ὡς ἐθέλουσι, τοὺς δὲ ἀνοήτους δούλους τε εἶναι καὶ ἃ μὴ ἔξεστιν αὐτοῖς, ταῦτα ποιεῖν. οὐκοῦν καὶ τὴν ἐλευθερίαν χρὴ λέγειν ἐπιστήμην τῶν ἐφειμένων καὶ τῶν κεκωλυμένων, τὴν δὲ δουλείαν ἄγνοιαν ὧν τε ἔξεστι καὶ ὧν μή.

357Fr. 357 Kaynak: Philon, Her Erdemli İnsan Özgürdür, II s. 450,23 Mangey. Hizmet etmenin kölelik belirtisi olmadığının en açık kanıtı savaşlardır: askere gidenlerin hepsinin işini kendi gördüğünü görebiliriz. Yalnız silah takımlarını taşımakla kalmaz, zorunlu ihtiyaçlar için gereken her şeyi yük hayvanları gibi sırtlanırlar; suya, çalı çırpıya, hayvanlara yem toplamaya çıkarlar. — — Barış zamanında da silahlı savaştan geri kalmayan bir savaş vardır; onu itibarsızlık, yoksulluk ve zorunlu şeylerin korkunç kıtlığı çıkarır. Bunun zorlamasıyla insanlar en köleye yakışır işlere bile girişmek zorunda kalırlar: toprak kazar, tarla sürer, bayağı zanaatlar icra eder, karınlarını doyurmak için hiç üşenmeden hizmet ederler… [Başka bir yerde:] Hem çocuklar babanın ya da annenin buyruklarına, öğrenciler de hocalarının emirlerine nasıl katlanır? Çünkü kimse isteyerek köle olmaz. Ana babalar da hiçbir zaman çocuklarına öyle aşırı bir nefret göstermezler ki, neredeyse köleliğin simgesi olan hizmetlere onları katlanmaya zorlasınlar.

357

ὅτι δ’ οὐχ αἱ ὑπηρεσίαι μηνύματ’ εἰσὶ δουλείας, ἐναργεστάτη πίστις οἱ πόλεμοι· τοὺς γὰρ στρατευομένους ἰδεῖν ἔστιν αὐτουργοὺς ἅπαντας, οὐ μόνον τὰς πανοπλίας κομίζοντας, ἀλλὰ καὶ ὅσα πρὸς τὴν ἀναγκαίαν χρῆσιν ὑποζυγίων τρόπον ἐπηχθισμένους, ἅτ’ ἐφ’ ὑδρείαν ἐξιόντας καὶ φρυγανισμὸν καὶ χιλὸν κτήνεσι. — — ἔστι δέ τις καὶ κατ’ εἰρήνην πόλεμος τῶν ἐν τοῖς ὅπλοις οὐκ ἀποδέων, ὃν ἀδοξία καὶ πενία καὶ δεινὴ σπάνις τῶν ἀναγκαίων συγκροτοῦσιν· ὑφ’ οὗ βιασθέντες ἐγχειρεῖν καὶ τοῖς δουλοπρεπεστάτοις ἀναγκάζονται, σκάπτοντες, γεωπονοῦντες, βαναύσους ἐπιτηδεύοντες τέχνας, ὑπηρετοῦντες ἀόκνως ἕνεκα τοῦ παρατρέφεσθαι etc. καὶ πῶς πατρὸς μὲν ἢ μητρὸς ἐπιταγμάτων παῖδες ἀνέχονται, γνώριμοι δὲ ὧν ἂν ὑφηγηταὶ διακελεύωνται· δοῦλος γὰρ ἑκὼν οὐδείς. οἵ γε μὴν τοκέες οὐ τοσαύτην ὑπερβολὴν ἐπιδείξονταί ποτε μισοτεκνίας, ὥσθ’ ἃ μόνον ⟨οὐ⟩ σύμβολα δουλείας ἐστί, τὰς ὑπηρεσίας, ἀναγκάσαι ἂν παῖδας τοὺς ἑαυτῶν ὑπομένειν.

358Fr. 358 Kaynak: Philon, Her Erdemli İnsan Özgürdür, II s. 451,9 Mangey. Biri köle tüccarlarının ucuza sattığı bazı insanları görünce onların hemen köle olduğunu sanıyorsa, hakikatten çok uzaktır. Çünkü satış ne satın alanı efendi ne de satılanı köle yapar; babalar oğulları için, oğullar da çoğu zaman babaları için, ister haydutlarca kaçırılmış ister savaşta esir düşmüş olsunlar, fidye ödemişlerdir. — — Hatta bazıları işi büsbütün tersine çevirmiş, köle olacakları yerde kendilerini satın alanların efendisi olmuşlardır. — —

358

εἰ δέ τινας ὑπ’ ἀνδραποδοκαπήλων ἐπευωνιζομένους ἰδών τις οἴεται δούλους εὐθὺς εἶναι, πολὺ διαμαρτάνει τῆς ἀληθείας. οὐ γὰρ ἡ πρᾶσις κύριον ἀποφαίνει τὸν πριάμενον ἢ τὸν πραθέντα δοῦλον, ἐπεὶ καὶ πατέρες υἱῶν τιμὰς κατέθεσαν καὶ υἱοὶ πολλάκις πατέρων, ἢ κατὰ λῃστείας ἀπαχθέντων ἢ κατὰ πόλεμον αἰχμαλώτων γενομένων. — — ἤδη δέ τινες καὶ προσυπερβάλλοντες εἰς τοὐναντίον περιήγαγον τὸ πρᾶγμα. δεσπόται γενόμενοι τῶν πριαμένων ἀντὶ δούλων. — —

359Fr. 359 Kaynak: Philon, Her Erdemli İnsan Özgürdür, II s. 452 Mangey. Buna ek olarak, tanrının dostlarının özgür olduğunu ⟨nasıl⟩ söylemeyiz? Yoksa hükümdarların yakınlarına —egemenliği hükümdarla birlikte yürüttükleri ve idare ettikleri için— yalnız özgürlüğü değil yönetimi de tanımak doğru olur da, Olymposlu tanrıların dostlarına kölelik mi yakıştırmalı? Oysa onlar tanrıyı sevdikleri için hemen tanrının sevdiği kişiler olmuş, eşit bir iyi niyetle karşılık görmüşlerdir; hakikatin yargısına göre, şairlerin dediği gibi, herkesin hâkimi ve hükümdarların hükümdarıdırlar.

359

πρὸς τούτοις ἔτι ⟨πῶς⟩ οὐκ ἂν εἴποι τις τοὺς φίλους τοῦ θεοῦ ἐλευθέρους εἶναι; εἰ μὴ τοῖς μὲν τῶν βασιλέων ἑταίροις ἄξιον ⟨οὐ⟩ μόνον ἐλευθερίαν ἀλλὰ καὶ ἀρχὴν συνομολογεῖν, συνεπιτροπεύουσι καὶ συνδιέπουσι τὴν ἡγεμονίαν, τοῖς δὲ θεῶν τῶν Ὀλυμπίων δουλείαν ἐπιφημιστέον, οἳ διὰ τὸ φιλόθεον εὐθὺς γενόμενοι θεοφιλεῖς, ἴσῃ ἀντιτιμηθέντες εὐνοίᾳ, παρ’ ἀληθείᾳ δικαζούσῃ, καθάπερ οἱ ποιηταί φασι, πανάρχοντές τε καὶ βασιλέων βασιλῆές εἰσι.

360Fr. 360 Kaynak: Philon, Her Erdemli İnsan Özgürdür, II s. 452,22 Mangey. Yine, şehirlerden oligarşiyle ve tiranlıkla yönetilenler, kendilerini boyunduruk altına alıp hükmeden sert ve ağır efendileri olduğu için kölelik çeker; kanunları gözetici ve koruyucu olarak kullananlar ise özgürdür. Aynı şekilde insanlardan da öfkenin, arzunun ya da başka bir duygunun yahut sinsi bir kötülüğün hükmettiği kimseler her bakımdan köledir; kanunla birlikte yaşayanlar ise özgürdür. Yalan söylemeyen kanun doğru logostur: şu ya da bu ölümlünün kâğıtlara ya da taşlara, cansız şeylere cansız olarak yazdığı bozulabilir bir kanun değil, ölümsüz tabiatın ölümsüz düşünceye bastığı bozulmaz bir kanundur. Bu yüzden, işlerin bu kadar açık özelliklerini göremeyenlerin göz zayıflığına şaşmak gerekir: Atinalılar ve Lakedaimonlular gibi en büyük halklar için Solon'un ve Lykurgos'un kanunlarının özgürlüğe fazlasıyla yettiğini söylerler, çünkü vatandaşlar onlara itaat eder, kanunlar da onlara hükmedip yön verir; ama bilge insanlar için, öbür kanunların da kaynağı olan doğru logosun, onun buyurduğu ya da yasakladığı her şeye uyanları özgürlükten pay sahibi kılmaya yetmediğini söylerler.

360

ἔτι τοίνυν ὥσπερ τῶν πόλεων αἱ μὲν ὀλιγαρχούμεναι καὶ τυραννούμεναι δουλείαν ὑπομένουσι, χαλεποὺς καὶ βαρεῖς ἔχουσαι δεσπότας τοὺς ὑπαγομένους καὶ κρατοῦντας, αἱ δὲ νόμοις ἐπιμεληταῖς χρώμεναι καὶ προστάταις εἰσὶν ἐλεύθεραι, οὕτω καὶ τῶν ἀνθρώπων, παρ’ οἷς μὲν ἂν ὀργὴ ἢ ἐπιθυμία ἤ τι ἄλλο πάθος ἢ καὶ ἐπίβουλος κακία δυναστεύῃ, πάντως εἰσὶ δοῦλοι, ὅσοι δὲ μετὰ νόμου ζῶσιν ἐλεύθεροι. νόμος δὲ ἀψευδὴς ὁ ὀρθὸς λόγος, οὐχ ὑπὸ τοῦ δεῖνος ἢ τοῦ δεῖνος θνητοῦ φθαρτὸς ἐν χαρτιδίοις ἢ στήλαις ἄψυχος ἀψύχοις, ἀλλ’ ὑπ’ ἀθανάτου φύσεως ἄφθαρτος ἐν ἀθανάτῳ διανοίᾳ τυπωθείς· διὸ καὶ θαυμάσαι ἄν τις τῆς ἀμβλυωπίας τοὺς τρανὰς οὕτω πραγμάτων ἰδιότητας μὴ συνορῶντας, οἳ μεγίστοις μὲν δήμοις Ἀθηναίων καὶ Λακεδαιμονίων πρὸς ἐλευθερίαν αὐταρκεστάτους εἶναί φασι τοὺς Σόλωνος καὶ Λυκούργου νόμους, κρατοῦντάς τε καὶ ἄρχοντας πειθαρχούντων αὐτοῖς τῶν πολιτευομένων· σοφοῖς δὲ ἀνδράσι τὸν ὀρθὸν λόγον, ὃς καὶ τοῖς ἄλλοις ἐστὶ πηγὴ νόμοις, οὐχ ἱκανὸν εἶναι πρὸς μετουσίαν ἐλευθερίας τοῖς ὑπακούουσι πάντων, ἅττ’ ἂν ἢ προστάττῃ ἢ ἀπαγορεύῃ.

361Fr. 361 Kaynak: Philon, Her Erdemli İnsan Özgürdür, II s. 452,46 Mangey. Söylenenlere ek olarak, özgürlüğün en açık kanıtı bütün erdemlilerin birbirine karşı sahip olduğu söz eşitliğidir. Bu yüzden şu üçlü dizelerin de felsefi bir anlayışla söylendiğini belirtirler: "Kölelerin kanunlardan payı yoktur" ve yine "Kölesin, söz hakkın yoktur." Nasıl ki musikinin kuralı musikiyle uğraşan herkese o tekhnēdeki söz eşitliğinden pay verir, gramerin ya da geometrinin kuralı da gramercilere ya da geometricilere verirse, hayattaki kanun da hayatın işlerinde tecrübeli olanlara verir. Bütün erdemliler hayatın işlerinde tecrübelidir, madem bütün tabiattaki şeylerde de tecrübelidirler; erdemlilerin bazıları da özgürdür; öyleyse onlarla söz eşitliğini paylaşanların hepsi de özgürdür. Demek ki erdemlilerden hiçbiri köle değildir, hepsi özgürdür. Aynı çıkış noktasından akılsızın köle olduğu da gösterilecektir: musiki kuralı musikiden anlamayanlara musikişinaslar karşısında, gramer kuralı okuma yazma bilmeyenlere gramerciler karşısında, genel olarak tekhnē kuralı tekhnēsizlere tekhnē sahipleri karşısında söz eşitliği vermediği gibi, hayat kanunu da hayatta tecrübesiz olanlara tecrübeliler karşısında söz eşitliği vermez. Kanundan gelen söz eşitliği ise özgürlerin hepsine verilir; erdemlilerin bazıları özgürdür; hayatın işlerinde kötüler tecrübesiz, bilgeler ise son derece tecrübelidir; öyleyse kötülerden hiçbiri özgür değildir, hepsi köledir.

361

πρὸς τοίνυν τοῖς εἰρημένοις ἐναργεστάτη πίστις ἐλευθερίας ἡ ἰσηγορία, ἣν οἱ σπουδαῖοι πάντες ἄγουσι πρὸς ἀλλήλους· ὅθεν καὶ τὰ τρίμετρα φιλοσόφως ἐκεῖνά φασιν εἰρῆσθαι· οὐ γὰρ μετεῖναι τῶν νόμων δούλοις ἔφυ καὶ πάλιν· δοῦλος πέφυκας, οὐ μέτεστί σοι λόγου. καθάπερ οὖν ὁ μουσικὸς λόγος ἅπασι τοῖς ἐπιτετηδευκόσι καθάπερ οὖν ὁ μουσικὸς λόγος ἅπασι τοῖς ἐπιτετηδευκόσι μουσικὴν ἰσηγορίας τῆς ἐν τῇ τέχνῃ μεταδίδωσι καὶ ὁ γραμματικὸς ἢ γεωμετρικὸς γραμματικοῖς ἢ γεωμέτραις, οὕτω καὶ ὁ ἐν τῷ βίῳ νόμος τοῖς ἐμπείροις τῶν βιωτικῶν. οἱ δὲ σπουδαῖοι ἅπαντες ἔμπειροι τῶν κατὰ τὸν βίον πραγμάτων εἰσί, ὁπότε καὶ τῶν ἐν ἁπάσῃ τῇ φύσει· καὶ εἰσί τινες αὐτῶν ἐλεύθεροι· ὥστε καὶ ὅσοι τούτοις ἰσηγορίας μετέχουσιν· οὐδεὶς ἄρα τῶν σπουδαίων δοῦλος, ἀλλ’ ἐλεύθεροι πάντες. ἀπὸ δὲ τῆς αὐτῆς ἀφορμῆς καὶ ὅτι δοῦλος ὁ ἄφρων ἐστὶν ἐπιδειχθήσεται· ὥσπερ γὰρ ὁ κατὰ μουσικὴν νόμος οὐ δίδωσιν ἰσηγορίαν ἀμούσοις πρὸς μεμουσωμένους οὐδ’ ὁ κατὰ γραμματικὴν ἀγραμμάτοις πρὸς γραμματικοὺς οὐδὲ συνόλως ὁ τεχνικὸς πρὸς τεχνίτας ἀτέχνοις, οὕτως οὐδ’ ὁ βιωτικὸς νόμος ἰσηγορίας μεταδίδωσι τοῖς κατὰ τὸν βίον ἀπείροις πρὸς τοὺς ἐμπείρους· τοῖς δὲ ἐλευθέροις ἡ ἐκ νόμου πᾶσιν ἰσηγορία δίδοται· καὶ εἰσί τινες τῶν σπουδαίων ἐλεύθεροι· καὶ τῶν βιωτικῶν ἄπειροι μὲν οἱ φαῦλοι, ἐμπειρότατοι δ’ οἱ σοφοί· οὐκ ἄρα εἰσί τινες τῶν φαύλων ἐλεύθεροι, δοῦλοι δὲ πάντες.

362Fr. 362 Kaynak: Philon, Her Erdemli İnsan Özgürdür, II s. 454,12 Mangey. Şöyle denmesi yerindedir: her şeyi phronēsisle yapan her şeyi iyi yapar; her şeyi iyi yapan her şeyi doğru yapar; her şeyi doğru yapan da hatasız, kusursuz, ayıplanmayacak, hesap sorulmayacak ve cezaya uğramayacak biçimde yapar. Öyle ki her şeyi yapma ve istediği gibi yaşama yetkisine sahip olacaktır; bunları yapması serbest olan da özgür olsa gerek. Erdemli insan her şeyi phronēsisle yapar; öyleyse yalnız o özgürdür.

362

λέγεται τοίνυν οὐκ ἀπὸ σκοποῦ, ὅτι ὁ φρονίμως πάντα ποιῶν εὖ ποιεῖ πάντα· ὁ δ’ εὖ ποιῶν πάντα ὀρθῶς ποιεῖ πάντα· ὁ δ’ ὀρθῶς πάντα ποιῶν καὶ ἀναμαρτήτως καὶ ἀμέμπτως καὶ ἀνεπιπλήκτως καὶ ἀνυπευθύνως καὶ ἀζημίως. ὥστ’ ἐξουσίαν σχήσει πάντα δρᾶν καὶ ζῆν ὡς βούλεται· ᾧ δὲ ταῦτ’ ἔξεστιν, ἐλεύθερος ἂν εἴη. ἀλλὰ μὴν πάντα φρονίμως ποιεῖ ὁ ἀστεῖος· μόνος ἄρα ἐστὶν ἐλεύθερος.

363Fr. 363 Kaynak: Philon, Her Erdemli İnsan Özgürdür, II s. 454,31 Mangey. Üstelik zorlanması da engellenmesi de mümkün olmayan kişi köle olamaz; erdemliyi zorlamak da engellemek de mümkün değildir; öyleyse erdemli köle değildir. Zorlanmadığı ve engellenmediği ise açıktır. Çünkü istediği şeye ulaşamayan engellenmiş olur; bilge ise aretēden gelen şeyleri ister ve onlara ulaşamaması tabiatına aykırıdır. Zorlanıyorsa, bir şeyi istemeyerek yaptığı açıktır. İnsanların eylemleri ya aretēden gelen doğru eylemler, ya kötülükten gelen hatalar, ya da orta ve kayıtsız eylemlerdir. Aretēden gelenlerin hepsini zorlanarak değil isteyerek yapar (çünkü bunlar onun için seçilmeye değer şeylerdir); kötülükten gelenleri ise kaçınılacak şeyler oldukları için rüyasında bile yapmaz. Kayıtsız şeyleri de [istemeyerek yapması] makul değildir; onlar karşısında düşüncesi terazinin kefeleri gibi dengede durur, çünkü onlara çekici bir güçleri varmış gibi teslim olmamayı, yüz çevrilmeye değermiş gibi de onlardan tiksinmemeyi öğrenmiştir. Bundan, hiçbir şeyi istemeyerek yapmadığı ve zorlanmadığı açıktır. Köle olsaydı zorlanırdı; öyleyse erdemli özgürdür.

363

καὶ μὴν ὃν μὴ ἐνδέχεται μήτ’ ἀναγκάσαι μήτε κωλῦσαι, ἐκεῖνος οὐκ ἂν εἴη δοῦλος· τὸν δὲ σπουδαῖον οὐκ ἔστιν ἀναγκάσαι οὐδὲ κωλῦσαι· οὐκ ἄρα δοῦλος ὁ σπουδαῖος· ὅτι δ’ οὔτ’ ἀναγκάζεται οὔτε κωλύεται δῆλον. κωλύεται μὲν γὰρ ὁ μὴ τυγχάνων ὧν ὀρέγεται· ὀρέγεται δ’ ὁ σοφὸς τῶν ἀπ’ ἀρετῆς, ὧν ἀποτυγχάνειν οὐ πέφυκε. καὶ μὴν εἰ ἀναγκάζεται, δῆλον ὅτι ἄκων τι ποιεῖ. ἀνθρώποις δὲ αἱ πράξεις ἢ ἀπ’ ἀρετῆς εἰσι κατορθώματα ἢ ἀπὸ κακίας ἁμαρτήματα ἢ μέσα καὶ ἀδιάφορα. τὰ μὲν οὖν ἀπ’ ἀρετῆς οὐ βιασθείς, ἀλλ’ ἑκών (αἱρετὰ γάρ ἐστιν αὐτῷ) πάνθ’ ὅσα δρᾷ· τὰ δ’ ἀπὸ κακίας ἅτε φευκτὰ οὐδ’ ὄναρ πράττει. οὐδὲ μὴν τὰ ἀδιάφορα εἰκός (scil. ἄκοντα πράττειν), πρὸς ἃ καθάπερ ἐπὶ πλάστιγγος ἡ διάνοια ἰσοῤῥοπεῖ, διδιδαγμένη μήτε ὡς ὁλκὸν ἔχουσι δύναμιν ἐνδιδόναι μήτ’ ὡς ἀποστροφῆς ἀξίοις δυσχεραίνειν. ἐξ ὧν ἐστι δῆλον ὅτι οὐδὲν ἄκων ποιεῖ οὐδ’ ἀναγκάζεται. δοῦλος δ’ εἴπερ ἦν, ἠναγκάζετ’ ἄν· ὥστ’ ἐλεύθερος ἂν εἴη ὁ ἀστεῖος.

364Fr. 364 Kaynak: Philon, Kabil'in Soyu Üzerine 138. Öğretilerin en öğretisel olanı şudur: bedeninin binlerce efendisi olsa bile yalnız bilge özgürdür ve yöneticidir.

364

τοῦτο δ’ ἐστὶ τὸ δογματικώτατον ὅτι ὁ σοφὸς μόνος ἐλεύθερός τε καὶ ἄρχων κἂν μυρίους τοῦ σώματος ἔχῃ δεσπότας.

365Fr. 365 Kaynak: Dion Khrysostomos, Söylevler XV 31. Öyle ki aretēye güzel yaratılmış kişiye soylu denmesi yakışır … Ama birinin soylu olup da iyi soydan olmaması, iyi soydan olup da özgür olmaması mümkün değildir. Öyle ki soysuzun da köle olması kesinlikle zorunludur.

365

ὥστε ὃς ἂν ᾖ πρὸς ἀρετὴν καλῶς γεγονώς, τοῦτον προσήκει γενναῖον λέγεσθαι — —. ἀλλὰ μὴν οὐχ οἷόν τε γενναῖον μὲν εἶναί τινα, μὴ εὐγενῆ δὲ τοῦτον, οὐδ’ εὐγενῆ ὄντα μὴ ἐλεύθερον εἶναι. ὥστε καὶ τὸν ἀγεννῆ πᾶσα ἀνάγκη δοῦλον εἶναι.

366Fr. 366 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 107,14 W.. İyi yaratılışlı ve ayrıca iyi soydan olan insan hakkında, bu okuldan olanların bir kısmı her bilgenin böyle olduğunu söylemeye yönelmiş, bir kısmı yönelmemiştir. Bir kısmı, bazılarının aretēye yalnız tabiattan değil yetiştirilmeden de iyi yaratılışlı olabileceğini düşünür ve atasözündeki şu sözü kabul eder: "Uzun süren alıştırma tabiata dönüşür." Soyluluk hakkında da benzerini düşünmüşlerdir; öyle ki iyi yaratılış genel olarak tabiattan ya da yetiştirilmeden gelen, aretēye yakın bir meleke, ya da sayesinde bazılarının aretēyi kolayca edindiği bir melekedir; soyluluk ise soydan ya da yetiştirilmeden gelen, aretēye yakın bir melekedir.

366

περὶ δὲ εὐφυοῦς, ἔτι δὲ εὐγενοῦς οἱ μὲν τῶν ἐκ τῆς αἱρέσεως ἐπηνέχθησαν ἐπὶ τὸ λέγειν πάντα σοφὸν τοιοῦτον εἶναι, οἱ δ’ οὔ. οἱ μὲν γὰρ οἴονται οὐ μόνον εὐφυεῖς γίγνεσθαι πρὸς ἀρετὴν ἐκ φύσεως, ἀλλὰ καί τινας ἐκ κατασκευῆς, καὶ τὸ ἐν ταῖς παροιμίας λεγόμενον τοῦτο ἀπεδέξαντο () μελέτη χρονισθεῖσ’ εἰς φύσιν καθίσταται, τὸ δ’ ὅμοιον καὶ περὶ εὐγενείας ὑπέλαβον, ὥστε εὐφυΐαν μὲν εἶνα κοινῶς ἕξιν ἐκ φύσεως ἢ ἐκ κατασκευῆς οἰκείαν πρὸς ἀρετήν, ἢ ἕξιν καθ’ ἣν εὐανάληπτοι ἀρετῆς εἰσί τινες· τὴν δ’ εὐγένειαν ἕξιν ἐκ γένους ἢ ἐκ κατασκευῆς οἰκείαν πρὸς ἀρετήν.

367§ 7. Hak ortaklığı akılsız hayvanları kapsamaz (krş. Fizik IV § 2)

Fr. 367 Kaynak: Diogenes Laertios VII 129. Khrysippos'un Adalet Üzerine'nin birinci kitabında söylediği gibi, benzemezlik yüzünden bizimle öbür canlılar arasında hiçbir hak ilişkisi bulunmadığı da onların görüşüdür.

367

ἔτι ἀρέσκει αὐτοῖς μηδὲν εἶναι ἡμῖν δίκαιον πρὸς τὰ ἄλλα ζῷα, διὰ τὴν ἀνομοιότητα, καθά φησι Χρύσιππος ἐν τῷ πρώτῳ περὶ Δικαιοσύνης.

368Fr. 368 Kaynak: Origenes, Kelsos'a Karşı IV 81. [Kelsos karıncaların ve arıların becerisini övmüştü:] Bu konularda da logos ve akıl yürütmeyle gerçekleştirilenlerin, akıl dışı bir tabiattan ve salt bir yapıdan doğanlardan ne bakımdan farklı olduğunu görmemiştir. Bu ikincilerin sebebini, onları yapanların içindeki hiçbir logos üstlenmez, çünkü onlarda logos yoktur. — — İnsanlarda şehirler birçok tekhnēyle ve kanunların düzenlenmesiyle kurulmuştur. İnsanlardaki yönetimler, makamlar ve egemenlikler ya asıl anlamıyla böyle adlandırılan erdemli melekeler ve etkinliklerdir, ya da onları mümkün olduğunca taklit ettikleri için mecazen böyle adlandırılanlardır; başarılı kanun koyucular onlara bakarak en iyi yönetimleri, makamları ve egemenlikleri kurmuşlardır. Bunların hiçbiri akılsız hayvanlarda bulunmaz. [Başka bir yerde:] Tanrısal tabiata ise hayranlık duymak gerekir; akıl sahiplerine benzeyen bir tür taklidi akılsız hayvanlara kadar uzatmıştır.

368

οὐδ’ ἐν τούτοις δὲ ἑώρακε τίνι διαφέρει τὰ ἀπὸ λόγου καὶ λογισμοῦ ἐπιτελούμενα τῶν ἀπ’ ἀλόγου φύσεως καὶ κατασκευῆς ψιλῆς γινομένων, ὧν τὴν αἰτίαν οὐδεὶς μὲν ἐνυπάρχων τοῖς ποιοῦσι λόγος ἀναδέχεται· οὐδὲ γὰρ ἔχουσιν αὐτόν — — πόλεις οὖν παρ’ ἀνθρώποις μετὰ πολλῶν ὑπέστησαν τεχνῶν καὶ διατάξεως νόμων· πολιτεῖαι δὲ καὶ ἀρχαὶ καὶ ἡγεμονίαι ἐν ἀνθρώποις ἤτοι αἱ κυρίως εἰσὶν οὕτως καλούμεναι, σπουδαῖαί τινες ἕξεις καὶ ἐνέργειαι, ἢ καὶ αἱ καταχρηστικώτερον οὕτως ὀνομαζόμεναι πρὸς τὴν κατὰ τὸ δυνατὸν ἐκείνων μίμησιν· ἐκείναις γὰρ ἐνορῶντες οἱ ἐπιτετευγμένως νομοτεθήσαντες συνεστήσαντο τὰς ἀρίστας πολιτείας καὶ τὰς ἀρχὰς καὶ τὰς ἡγεμονίας, ὧν οὐδὲν ἐν τοῖς ἀλόγοις ἔστιν εὑρεῖν. τὴν θείαν δὲ φύσιν θαυμαστέον μέχρι τῶν ἀλόγων ἐκτείνασαν τὸ οἱονεὶ πρὸς τὰ λογικὰ μίμημα.

370Fr. 370 Kaynak: Sextos Empeirikos, Matematikçilere Karşı IX 130. Pythagoras'ın çevresindekiler bunu öğütlerken [bizimle akılsız hayvanlar arasında bir ortaklık bulunduğunu] yanılıyorlardı. Çünkü hem bizim hem onların içinden geçen bir pneuma varsa, bundan hemen akılsız hayvanlara karşı bir adalet yükümlülüğümüz olduğu çıkmaz. Bak, taşların ve bitkilerin içinden de bir pneuma geçmiştir, öyle ki onlarla birleşmişizdir; ama bitkilere ve taşlara karşı hiçbir hak yükümlülüğümüz yoktur, bu tür cisimleri kesip biçerken onlara haksızlık etmiş olmayız. Öyleyse Stoacılar insanların birbirleriyle ve tanrılarla bir adalet ve bağ içinde olduğunu neden söylerler? Her şeyin içinden geçen pneuma bakımından değil —öyle olsaydı akılsız hayvanlara karşı da bir hak yükümlülüğümüz kalırdı—, birbirimize ve tanrılara uzanan bir logosa sahip olduğumuz için. Akılsız hayvanlar bundan pay almadıkları için bize karşı herhangi bir hakka sahip olamazlar.

370

ταῦτα δὴ παρῄνουν οἱ περὶ τὸν Πυθαγόραν πταίοντες (scil. κοινωνίαν εἶναί τινα ἡμῖν πρὸς τὰ ἄλογα τῶν ζῴων). οὐ γὰρ εἰ ἔστι τι διῆκον δι’ ἡμῶν τε καὶ ἐκείνων πνεῦμα, εὐθὺς ἔστι τις ἡμῖν δικαιοσύνη πρὸς τὰ ἄλογα τῶν ζῴων. ἰδοὺ γὰρ καὶ διὰ τῶν λίθων καὶ διὰ τῶν φυτῶν πεφοίτηκέ τι πνεῦμα, ὥστε ἡμᾶς αὐτοῖς συνενοῦσθαι, ἀλλ’ οὐδέν ἐστιν ἡμῖν δίκαιον πρὸς τὰ φυτὰ καὶ ⟨τοὺς⟩ λίθους οὐδὲ μὴν τέμνοντες καὶ πρίζοντες τὰ τοιαῦτα τῶν σωμάτων ἀδικοῦμεν. τί οὖν φασιν οἱ Στωϊκοὶ δικαιοσύνην τινὰ καὶ ἐπιπλοκὴν ἔχειν τοὺς ἀνθρώπους πρὸς ἀλλήλους καὶ τοὺς θεούς; οὐ καθόσον ἐστὶ τὸ ἐληλακὸς διὰ πάντων πνεῦμα, ἐπεὶ ἂν καὶ πρὸς τὰ ἄλογα τῶν ζῴων ἐσῴζετό τι δίκαιον ἡμῖν, ἀλλ’ ἐπεὶ λόγον ἔχομεν τὸν ἐπ’ ἀλλήλους τε καὶ θεοὺς διατείνοντα, οὗ τὰ ἄλογα τῶν ζῴων μὴ μετέχοντα οὐκ ἂν ἔχοι τι πρὸς ἡμᾶς δίκαιον.

372Fr. 372 Kaynak: Philon, Dünyanın Yaratılışı Üzerine 73. Var olanların bir kısmı ne aretēden ne kötülükten pay alır, bitkiler ve akılsız hayvanlar gibi: birinciler psykhēsiz oldukları ve tasavvursuz bir tabiatla yönetildikleri için, ikinciler de nous ve logostan yoksun bırakıldıkları için. Çünkü nous ve logos, kötülüğün ve aretēnin tabiatça içinde oturduğu ev gibidir. Bir kısmı yalnız aretēye ortak olmuştur ve hiçbir kötülükten pay almaz, yıldızlar gibi; çünkü onların canlı, hem de düşünen canlılar oldukları söylenir. — — Bir kısmı da karma tabiattadır, insan gibi; o hem aretēyi hem kötülüğü kabul eder.

372

Τῶν ὄντων τὰ μὲν οὔτε ἀρετῆς οὔτε κακίας μετέχει, ὥσπερ φυτὰ καὶ ζῷα ἄλογα, τὰ μὲν ὅτι ἄψυχά τέ ἐστι καὶ ἀφαντάστῳ φύσει διοικεῖται, τὰ δὲ ὅτι νοῦν καὶ λόγον ἐκτέτμηται. Κακίας δὲ καὶ ἀρετῆς ὡς ἂν οἶκος νοῦς καὶ λόγος, ᾧ πεφύκασιν ἐνδιαιτᾶσθαι. Τὰ δὲ αὖ μόνης κεκοινώνηκεν ἀρετῆς, ἀμέτοχα πάσης ὄντα κακίας, ὥσπερ οἱ ἀστέρες. Οὗτοι γὰρ ζῷά τε εἶναι λέγονται καὶ ζῷα νοερά. — — Τὰ δὲ τῆς μικτῆς ἐστι φύσεως, ὥσπερ ἄνθρωπος, ὃς ἐπιδέχεται — ἀρετὴν καὶ κακίαν.

373Fr. 373 Kaynak: Plutarkhos, Hayvanların Zekâsı Üzerine 6, 963f. Stoa'dan ve Peripatos'tan gelenler en çok aksi yönde direnirler: bütün hayvanlar logostan pay alıyorsa, adaletin başka bir kaynağı olmadığına göre, adalet büsbütün tutarsız ve var olamaz bir şey hâline gelir. Çünkü ya onları esirgemezsek haksızlık etmemiz zorunlu olur, ya da onları kullanmazsak yaşamak imkânsız ve çaresiz olur; hayvanlardan sağladığımız faydalardan vazgeçerek bir bakıma vahşi hayvanların hayatını yaşarız. —

373

οἱ γὰρ ἀπὸ τῆς Στοᾶς καὶ τοῦ Περιπάτου μάλιστα πρὸς τοὐναντίον ἐντείνονται τῷ λόγῳ, τῆς δικαιοσύνης ἑτέραν γένεσιν οὐκ ἐχούσης, ἀλλὰ παντάπασιν ἀσυστάτου καὶ ἀνυπάρκτου γινομένης, εἰ πᾶσι τοῖς ζῴοις λόγου μέτεστι· γίνεται γὰρ ἢ τὸ ἀδικεῖν ἀναγκαῖον ἡμῖν ἀφειδοῦσιν αὐτῶν ἢ μὴ χρωμένων αὐτοῖς τὸ ζῆν ἀδύνατον καὶ ἄπορον· καὶ τρόπον τινὰ θηρίων βίον βιωσόμεθα, τὰς ἀπὸ τῶν θηρίων προέμενοι χρείας. —

374Fr. 374 Kaynak: Plutarkhos, Et Yemek Üzerine II 6, 999a. Et yeme konusunda bu mücadele Stoacılar için eşit şartlarda değildir. Mideye ve mutfaklara bu kadar gayret neden? Hazzı kadınsı bulup kınarken, onun ne iyi ne öne çıkarılmış ne de kendimize yakın bir şey olduğunu söylerken, hazlar konusunda neden bu kadar ciddi davranıyorlar? Oysa şölenlerden kokuyu ve tatlıyı kovuyorlarsa, kandan ve etten daha çok tiksinmeleri tutarlı olurdu. Şimdi ise sanki gündelik hesap defterine göre felsefe yaparak akşam yemeklerinden gereksiz ve fazlalık şeylerdeki masrafı kısarlar, ama israfın vahşi ve kanlı yanını reddetmezler. "Evet," der, "çünkü akılsız hayvanlara karşı hiçbir hak yükümlülüğümüz yoktur." Kokuya da, yabancı baharatlara da yoktur, denebilir; ama bunlardan da yüz çeviriyorsunuz, hazda faydalı ve zorunlu olmayanı her yerden kovuyorsunuz.

374

Οὐκ ἴσος δέ τις οὗτος ὁ ἀγὼν τοῖς Στωϊκοῖς ὑπὲρ τῆς σαρκοφαγίας. τίς γὰρ ὁ πολὺς τόνος εἰς τὴν γαστέρα καὶ τὰ ὀπτανεῖα; τί τὴν ἡδονὴν θηλύνοντες καὶ διαβάλλοντες, ὡς οὔτε ἀγαθὸν οὔτε προηγούμενον οὔτε οἰκεῖον, οὕτω [πρὸς τὰ] περὶ τῶν ἡδονῶν ἐσπουδάκασι; καὶ μὴν ἀκόλουθον ἦν αὐτοῖς, εἰ μῦρον ἐξελαύνουσι καὶ πέμμα τῶν συμποσίων, μᾶλλον αἷμα καὶ σάρκα δυσχεραίνειν. νῦν δ’ ὥσπερ εἰς ἐφημερίδα φιλοσοφοῦντες δαπάνην ἀφαιροῦσι τῶν δείπνων ἐν τοῖς ἀχρήστοις καὶ περιττοῖς, τὸ δὲ ἀνήμερον τῆς πολυτελείας καὶ φονικὸν οὐ παραιτοῦνται· ναί, φησίν, οὐδὲν γὰρ ἡμῖν πρὸς τὰ ἄλογα δίκαιόν ἐστι. οὐδὲ γὰρ πρὸς τὸ μῦρον, φαίη τις ἄν, οὐδὲ πρὸς τὰ ξενικὰ τῶν ἡδυσμάτων· ἀλλὰ καὶ τούτων ἀποτρέπεσθε, τὸ μὴ χρήσιμον μηδὲ ἀναγκαῖον ἐν ἡδονῇ πανταχόθεν ἐξελαύνοντες.

375Fr. 375 Kaynak: Philon, Habil ile Kabil'in Kurbanları 46. Akıl dışı olan tabiatça iki türlüdür: biri seçen logosa aykırı olandır, bazılarının akılsız dediği; öbürü logostan yoksunluk yüzünden olandır, hayvanlardan akıl sahibi olmayanlar gibi.

375

διττὸν εἶναι πέφυκε τὸ ἄλογον, τὸ μὲν παρὰ τὸν αἱροῦντα λόγον, ὃν ἄφρονα φασί τινες, τὸ δὲ κατ’ ἐκτομὴν λόγου, ὡς τῶν ζῴων τὰ μὴ λογικά.

376Fr. 376 Kaynak: Paris Anekdotları (Cramer) I s. 244 (Nikomakhos'a Etik şerhi). Epikurosçular ve sonraki Stoacılardan bazıları akılsız hayvanlara da saadetten pay verirlerdi.

376

Οἱ Ἐπικούρειοι καί τινες τῶν ὕστερον Στωϊκῶν μετεδίδοσαν καὶ τοῖς ἀλόγοις εὐδαιμονίας.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…