Khrysippos · Khrysippos: Ahlak Fragmanları
V. Aretē Üzerine
197§ 1. Aretēnin niteliği
Fr. 197 Kaynak: Diogenes Laertios VII 89–90. Aretē uyumlu bir yatkınlıktır. … Aretē genel anlamda her şeyin yetkinleşmesidir, mesela bir heykelin yetkinleşmesi; kurama dayanmayan aretē de vardır, mesela sağlık; kurama dayanan aretē de vardır, mesela phronēsis.
τήν τε ἀρετὴν διάθεσιν εἶναι ὁμολογουμένην. ἀρετὴ δέ τοι ἡ μέν τις κοινῶς παντὶ τελείωσις, ὥσπερ ἀνδριάντος· καὶ ἡ ἀθεώρητος, ὥσπερ ὑγίεια· καὶ ἡ θεωρηματική, ὡς φρόνησις.
201Fr. 201 Kaynak: Aristoteles'in Nikomakhos'a Etik'ine anonim şerh (Commentaria in Aristotelem Graeca XX, Heylbut). Aretēleri duygulardan arınmışlıkta (apatheia) bulan bu kanaatin Stoacılardan önce de var olduğunu bilmek gerekir.
ἰστέον δὲ ὅτι καὶ πρὸ τῶν Στωϊκῶν ἦν ἡ δόξα αὕτη, ἡ τὰς ἀρετὰς ἐν ἀπαθείᾳ τιθεῖσα.
202Fr. 202 Kaynak: Philon, Yasaların Alegorisi I § 56–57. Bunlar tek tek aretēler ve onlara göre etkinlikler, doğru eylemler ve filozofların uygun eylemler dediği şeylerdir. Çünkü bazı tekhnēler kuramsaldır ama pratik değildir, geometri ve astronomi gibi; bazıları pratiktir ama kuramsal değildir, marangozluk, demircilik ve el sanatları denen öbürleri gibi. Aretē ise hem kuramsal hem pratiktir. Kuramı vardır, çünkü ona giden yol üç kısmıyla —mantık, ahlak ve fizikle— felsefedir; eylemi de vardır, çünkü aretē, içinde bütün eylemlerin bulunduğu hayatın bütününün tekhnēsidir. Ama hem kuramı hem eylemi olduğu hâlde, ikisinde de en üstün derecede öne geçer: aretēnin kuramı da pek güzeldir, eylemi ve kullanımı da uğruna mücadele edilmeye değer.
ἔστι δὲ ταῦτα αἵ τε κατὰ μέρος ἀρεταὶ καὶ αἱ κατ’ αὐτὰς ἐνέργειαι, καὶ τὰ κατορθώματα καὶ τὰ λεγόμενα παρὰ τοῖς φιλοσοφοῦσι καθήκοντα. ἔνιαι γὰρ τῶν τεχνῶν θεωρητικαὶ μέν εἰσιν, οὐ πρακτικαὶ δέ, γεωμετρία ἀστρονομία, ἔνιαι δὲ πρακτικαὶ μέν, οὐ θεωρητικαὶ δέ, τεκτονική, χαλκευτικὴ καὶ ὅσαι βάναυσοι λέγονται. ἡ δὲ ἀρετὴ καὶ θεωρητική ἐστι καὶ πρακτική. καὶ γὰρ θεωρίαν ἔχει, ὁπότε καὶ ἡ ἐπ’ αὐτὴν ὁδὸς φιλοσοφία διὰ τῶν τριῶν αὐτῆς μερῶν, τοῦ λογικοῦ, τοῦ ἠθικοῦ, τοῦ φυσικοῦ. καὶ πρᾶξιν· ὅλου γὰρ τοῦ βίου ἐστὶ τέχνη ἡ ἀρετή, ἐν ᾧ καὶ αἱ σύμπασαι πράξεις. Ἀλλὰ καίτοι θεωρίαν ἔχουσα καὶ πρᾶξιν, πάλιν ἐν ἑκατέρῳ ὑπερβάλλει κατὰ τὸ κρεῖττον. Καὶ γὰρ ἡ θεωρία τῆς ἀρετῆς παγκάλη καὶ ἡ πρᾶξις καὶ ἡ χρῆσις περιμάχητος.
203Fr. 203 Kaynak: Simplikios, Aristoteles'in Kategoriler'ine Şerh, f. 58A Basel baskısı. Eğer Stoacıların tarif ettiği gibi kuvve birçok sonucu doğurabilen şeyse —mesela phronēsis, phronēsisle yürümeyi ve phronēsisle konuşmayı doğurur—, bu ayırıma göre şimdi güçsüzlük denenler de kuvve olacaktır; çünkü tekhnēsizlikler de birçok yanılgı doğurur. Ama Stoacıların başka bir tanımlamasına göre kuvve, birçok sonucu doğuran ve kendisine bağlı etkinliklere hâkim olan şey diye söylenirse, Plotinos'un tarifi bu şekilde de uyar. Çünkü Stoacıların tarifine göre bir güçsüzlük olan kötülük de kendi etkinliklerine hâkimdir; orta tekhnēler de, sağlam bir biçimde etkinlikte bulunmaktan uzak düşseler bile, sahibine yapabildiğini yapma imkânı veren şeylerdir; böylece bu tür güçsüzlükler de keyfiyet bakımından kuvvenin kapsamına girer.
εἰ μὲν γὰρ ὡς οἱ Στωϊκοὶ ἀποδιδόασι δύναμίς ἐστιν ἡ πλειόνων ἐποιστικὴ συμπτωμάτων, ὡς ἡ φρόνησις τοῦ τε φρονίμως περιπατεῖν καὶ τοῦ φρονίμως διαλέγεσθαι, ἔσονται κατὰ τὸν τοιοῦτον διορισμὸν καὶ αἱ νῦν λεγόμεναι ἀδυναμίαι δυνάμεις· καὶ γὰρ αἱ ἀτεχνίαι πλείονα διαπτώματα ἐπιφέρουσιν. εἰ μέντοι κατ’ ἄλλην διάταξιν τῶν Στωϊκῶν λέγοιτο δύναμις ἡ πλειόνων ἐποιστικὴ συμπτωμάτων καὶ κατακρατοῦσα τῶν ὑποτασσομένων ἐνεργειῶν, καὶ οὕτως ἐφαρμόττει ὁ τοῦ Πλωτίνου ὅρος. καὶ γὰρ ἡ κακία ἀδυναμία οὖσα κατὰ τὸν τῶν Στωϊκῶν ὅρον κατακρατεῖ τῶν οἰκείων ἐνεργειῶν· καὶ αἱ μέσαι τέχναι, ὡς ἂν ἀποπίπτουσαι τοῦ βεβαίως ἐνεργεῖν, ὅμως τοιαῦταί εἰσιν, ἀφ’ ὧν τὸ ἔχον δύναται ἃ δύναται, ὥστε αἱ τοιαῦται ἀδυναμίαι περιέχονται ἐν τῇ κατὰ τὴν ποιότητα δυνάμει.
204Fr. 204 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Mantissa, s. 167, 4 Bruns. "Nasıl flüt sanatı kendisine verilen her ezgiyi doğru kullanabiliyorsa, aretē de her şeyi öyle kullanabilir" demek doğrudur, ama bir ayrım eklemek gerekir…
τὸ δὲ φάναι "ὥσπερ τὴν αὐλητικὴν παντὶ τῷ δοθέντι μέλει ὀρθῶς δύνασθαι χρῆσθαι, οὕτως καὶ τὴν ἀρετὴν παντὶ πράγματι" ὑγιὲς μέν ἐστι, προσδιασταλτέον δέ etc.
205Fr. 205 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Mantissa. Ayrıca aretē her şeyi güzelce kullanıyor diye, her şeyin kullanılması hemen saadet getirici olmaz.
ἔτι οὐκ ἐπεὶ πᾶσιν τοῖς πράγμασιν καλῶς χρῆται (scil. ἡ ἀρετή) ἤδη καὶ ἡ παντὸς χρῆσις εὐδαιμονική.
206Fr. 206 Kaynak: Proklos, Platon'un Timaios'una Şerh, s. 18 Schneider. Savaş aretēnin büyüklüğünü barıştan daha çok gösterir; dev dalgaların ve çalkantının kaptanlığın büyüklüğünü göstermesi gibi. Genel olarak zor durumlar da böyledir; Stoacıların da dediği gibi: "Zor durumu ver, adamı gör." Çünkü başkalarını köleleştiren şeylerin yenemediği bir hayat, hayatın değerini tam olarak gösterir.
μειζόνως τὸ τῆς ἀρετῆς δείκνυσι μέγεθος ὁ πόλεμος τῆς εἰρήνης, ὡς καὶ τῆς κυβερνητικῆς αἱ τρικυμίαι καὶ ὁ κλύδων, καὶ ὅλως αἱ περιστάσεις, ὡς καὶ οἱ Στωϊκοὶ λέγειν εἰώθασι δὸς περίστασιν καὶ λάβε τὸν ἄνδρα. τὸ γὰρ ἀήττητον ὑπὸ τῶν τοὺς ἄλλους καταδουλουμένων τῆς ζωῆς δηλοῖ παντάπασιν ἀξίαν.
208Fr. 208 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 100, 15 W. Aretēye birçok ad verirler. Ona iyi derler, çünkü bizi doğru hayata götürür; beğenilir derler, çünkü kuşkuya yer bırakmadan onaylanır; çok değerli derler, çünkü değeri aşılamaz; ciddiye alınmaya değer derler, çünkü büyük çabaya değer; övülmeye değer derler, çünkü makul olarak övülebilir; güzel derler, çünkü kendisini isteyenleri tabiatça kendine çağırır; yararlı derler, çünkü iyi yaşamaya götüren şeyler getirir; kullanışlı derler, çünkü kullanımda faydalıdır; seçilmeye değer derler, çünkü ondan makul olarak seçilebilecek şeyler doğar; zorunlu derler, çünkü mevcut olduğunda fayda sağlar, mevcut olmadığında fayda sağlanamaz; kârlı derler, çünkü ondan gelen faydalar onlar için harcanan emekten üstündür; kendi kendine yeten derler, çünkü sahibine yeter; hiçbir şeye muhtaç olmayan derler, çünkü her türlü yoksunluktan kurtarır; yeterli derler, çünkü kullanımda yeterlidir ve hayattaki her ihtiyaca uzanır.
Τὴν δ’ ἀρετὴν πολλοῖς ὀνόμασι προσαγορεύουσιν. Ἀγαθόν τε γὰρ λέγουσιν αὐτήν, ὅτι ἄγει ἡμᾶς ἐπὶ τὸν ὀρθὸν βίον· καὶ ἀρεστόν, ὅτι δοκιμαστόν ἐστιν ἀνυπόπτως· καὶ πολλοῦ ἄξιον, ⟨ὅτι⟩ ἀνυπέρβλητον ἔχει τὴν ἀξίαν· καὶ σπουδαῖον, ἄξιον γὰρ εἶναι πολλῆς σπουδῆς· καὶ ἐπαινετόν, εὐλόγως γὰρ ἄν τις αὐτὴν ἐπαινοίη· καὶ καλόν, ὅτι πρὸς ἑαυτὴν καλεῖν πέφυκε τοὺς ὀρεγομένους αὐτῆς· καὶ συμφέρον, φέρειν γὰρ τοιαῦτα ἃ συντείνει πρὸς τὸ εὖ ζῆν· καὶ χρήσιμον, ὅτι ἐν τῇ χρείᾳ ὠφέλιμόν ἐστι· καὶ αἱρετόν, συμβαίνειν γὰρ ἀπ’ αὐτῆς ἃ εὐλόγως ἔστιν αἱρεῖσθαι· καὶ ἀναγκαῖον, ὅτι παροῦσά τε ὠφελεῖ καὶ μὴ παρούσης οὐκ ἔστιν ὠφελεῖσθαι· καὶ λυσιτελές, τὰς γὰρ ἀπ’ αὐτῆς ὠφελείας κρείττους εἶναι τῆς πραγματείας τῆς εἰς ταύτας συντεινούσης· καὶ αὔταρκες, ἐξαρκεῖν γὰρ τῷ ἔχοντι· καὶ ἀνενδεές, ὅτι ἐνδείας ἀπαλλάττει πάσης· καὶ ἀποχρῶν διὰ τὸ ἐν τῇ χρήσει ἱκανὸν εἶναι καὶ διατείνειν εἰς πᾶσαν τὴν κατὰ τὸν βίον χρείαν.
209Fr. 209 Kaynak: Philon, Kötünün İyiye Saldırması Üzerine § 72. Nitekim [sofistler] adaletin toplumsal, itidalin yararlı, kendine hâkim olmanın zarif, dindarlığın en faydalı, öbür aretēnin en sağlıklı ve kurtarıcı şey olduğunu ileri sürerek, tersine adaletsizliğin barışmaz, ölçüsüzlüğün hastalıklı, dinsizliğin kanunsuz, öbür kötülüğün en zararlı şey olduğunu anlatarak kulaklarımızın zarını patlatırlar.
Ἀποκναίουσι γοῦν ἡμῶν τὰ ὦτα (scil. οἱ σοφισταὶ) τὴν δικαιοσύνην κοινωνικόν, τὴν σωφροσύνην συμφέρον, τὴν ἐγκράτειαν ἀστεῖον, τὴν εὐσέβειαν ὠφελιμώτατον, τὴν ἄλλην ἀρετὴν ὑγιεινότατόν τε καὶ σωτήριον ἀποφαίνοντες· καὶ πάλιν τὴν ἀδικίαν ἄσπονδον, τὴν ἀκολασίαν νοσερόν, τὴν ἀσέβειαν ἔκθεσμον, τὴν ἄλλην κακίαν βλαβερώτατον διεξιόντες.
210Fr. 210 Kaynak: Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri Üzerine 26, 1046c–d; Ortak Kavramlar Üzerine 8. Yine birçok yerde, bir anlık, bir şimşek çakıp geçer gibi gelen phronēsis için parmağı uzatmanın bile uygun olmayacağını söylemiştir. Bu konuda Ahlak Araştırmaları'nın altıncı kitabında yazdıklarını aktarmak yeter. Her iyinin aynı ölçüde sevince, her doğru eylemin de aynı ölçüde övünmeye yol açmadığını ima ettikten sonra şunları eklemiştir: "Çünkü biri phronēsise yalnızca bölünmez bir an için ya da ömrünün son anında sahip olacaksa, böyle gelecek bir phronēsis uğruna parmağı uzatmak bile uygun olmazdı." — Yine kısa süreli bir aretēnin hiçbir faydası olmadığını söylerler: Hemen batmak ya da uçurumdan atılmak üzere olan birine phronēsis gelse ne olur? Herakles'in fırlatıp attığı Likhas kötülükten aretēye geçse ne olur?
ἐν πολλοῖς πάλιν εἴρηκεν, ὡς οὐδ’ ⟨ἂν⟩ τὸν δάκτυλον καθήκοι προτεῖναι χάριν ἀμεριαίας φρονήσεως, καθάπερ ἀστραπῆς διερχομένης. Ἀρκέσει δὲ παραθεῖναι τὰ ἐν τῷ ἕκτῳ τῶν Ἠθικῶν Ζητημάτων ὑπ’ αὐτοῦ γεγραμμένα περὶ τούτων· ὑπειπὼν γὰρ ὡς οὔτε πᾶν ἀγαθὸν ἐπίσης εἰς χαρὰν πίπτει, οὔτε πᾶν κατόρθωμα εἰς σεμνολογίαν, ἐπενήνοχε ταῦτα· Καὶ γὰρ εἰ μόνον μέλλοι ἀμερῆ χρόνον ἢ τὸν ἔσχατον ἕξειν φρόνησιν, οὐδ’ ἂν τὸν δάκτυλον καθήκοι ἐκτεῖναι ἕνεκα τῆς οὕτω παρεσομένης φρονήσεως. πάλιν οὐδὲν εἶναί φασιν ἀρετῆς ὄφελος ὀλιγοχρονίου· τί γάρ, ἂν μέλλοντι ναυαγεῖν εὐθὺς ἢ κατακρημνίζεσθαι φρόνησις ἐπιγένηται; τί δ’ ἂν ὁ Λίχας, ὑπὸ τοῦ Ἡρακλέους ἀποσφενδονώμενος, εἰς ἀρετὴν ἐκ κακίας μεταβάλῃ;
211Fr. 211 Kaynak: Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri Üzerine 13, 1038f. Aretēye göre yapılan her şeyin övülmemesini isteyerek doğru eylemler arasında bir fark olduğunu ima eder. Zeus Üzerine'de şöyle der: "Aretēlere göre olan işler kendilerine özgü olduğu hâlde, bunlar arasında az önce sayılanlar da vardır; mesela cesaretle parmağı uzatmak, can çekişen bir kocakarıdan kendine hâkim olarak uzak durmak, üçün dört ettiği söylendiğinde aceleyle onay vermemek. Bu türden şeylerle bazılarını övmeye ve methetmeye kalkışan nasıl bir soğukluk göstermiş olur?"
Ἐπαινεῖν δὲ μὴ πᾶν τὸ πραττόμενον κατ’ ἀρετὴν κελεύων, ἐμφαίνει τινὰ τῶν κατορθωμάτων διαφοράν· λέγει δὲ οὕτως ἐν τῷ περὶ τοῦ Διός· Ἔργων γὰρ κατὰ τὰς ἀρετὰς ὄντων οἰκείων, ἔστι τὰ προενεχθέντα καὶ τούτων· οἷον ἀνδρείως τὸν δάκτυλον ἐκτεῖναι, καὶ ἐγκρατῶς ἀποσχέσθαι δυσθανατώσης γραός, καὶ ἀπροπτώτως ἀκοῦσαι τοῦ τὰ τρία τέσσαρα [μὴ] εἶναι τελέως, τίνα ἐμφαίνει ψυχρίαν ὁ διὰ τῶν τοιούτων ἐπαινεῖν τινας ἐγχειρῶν καὶ ἐγκωμιάζειν;
212Fr. 212 Kaynak: Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri Üzerine 13, 1039a; Ortak Kavramlar Üzerine. Bunlara benzer şeyler Tanrılar Üzerine'nin üçüncü kitabında da söylenmiştir: "Ayrıca," diyor, "aretēden doğan bu türden şeylerde —mesela can çekişen bir kocakarıdan uzak durmak ve sineğin ısırmasına sabırla katlanmak— övgülerin yersiz kalacağını düşünüyorum." — Khrysippos da Zeus Üzerine adlı eserinde ve Tanrılar Üzerine'nin üçüncü kitabında, aretēden doğan bu tür şeyler için, sineğin ısırmasına cesaretle katlandı, can çekişen bir kocakarıdan itidalle uzak durdu diye övmenin soğuk, saçma ve yersiz olduğunu söyler.
Ὅμοια δ’ εἴρηται τούτοις ἐν τῷ τρίτῳ περὶ θεῶν· Ἔτι γὰρ οἶμαι, φησί, τοὺς ἐπαίνους ἀλλοτριώσεσθαι κατὰ τὰ τοιαῦτα τῶν συμβαινόντων ἀπ’ ἀρετῆς, οἷον δυσθανατώσης γραὸς ἀποσχέσθαι, καὶ καρτερῶς ὑπομεῖναι μυίας δηγμόν. Λέγει δὲ καὶ Χρύσιππος ἐν τῷ περὶ τοῦ Διὸς συγγράμματι καὶ τῷ τρίτῳ περὶ θεῶν, ψυχρὸν εἶναι καὶ ἄτοπον καὶ ἀλλότριον τὰ τοιαῦτα τῶν ἀπ’ ἀρετῆς συμβαινόντων ἐπαινεῖν, ὅτι δῆγμα μυίας ἀνδρείως ὑπέμεινε καὶ δυσθανατώσης γραὸς ἀπέσχετο σωφρόνως.
213Fr. 213 Kaynak: Plutarkhos, Ortak Kavramlar Üzerine 7, 1061c. Çünkü onlara göre bilge ve phronēsis sahibi insan birçok kavrayışa ve kavrayışların hatırasına sahip olduğu hâlde, bunların pek azını kendisi için önemli sayar; öbürlerini hiç umursamaz ve geçen yıl Dion'un aksırdığını ya da Theon'un top oynadığını kavradığını hatırladığı için ne daha az ne daha fazla bir şeye sahip olduğunu düşünür. Oysa bilgedeki her kavrayış ve güvenli, sağlam olan her hatıra hemen epistēmēdir, büyük, hatta en büyük bir iyidir.
ὁ γὰρ σοφὸς αὐτοῖς καὶ φρόνιμος ἐν πολλαῖς καταλήψεσι καὶ μνήμαις καταλήψεων γεγονὼς ὀλίγας πρὸς αὑτὸν ἡγεῖται· τῶν τ’ ἄλλων οὐ πεφροντικὼς οὐδ’ ἔλαττον ἔχειν οὐδὲ πλέον οἴεται, μνημονεύων ὅτι πέρυσι κατάληψιν ἔλαβε πταρνυμένου Δίωνος ἢ σφαιρίζοντος Θέωνος. καίτοι πᾶσα κατάληψις ἐν τῷ σοφῷ καὶ μνήμη τὸ ἀσφαλὲς ἔχουσα καὶ βέβαιον εὐθύς ἐστιν ἐπιστήμη καὶ ἀγαθὸν μέγα καὶ μέγιστον.
214§ 2. Aretē insanda nasıl oluşur
Fr. 214 Kaynak: Cramer, Paris Yunanca Anekdotları I, s. 171 (İnsanlar nasıl iyi ya da kötü olur?). Aristoteles'e göre insanlar tabiatla, alışkanlıkla ve logosla iyi olur; Stoacılar da elbette böyle der, çünkü aretē bir tekhnēdir. Her tekhnē birlikte alıştırılmış teoremlerden oluşan bir sistemdir; teoremler bakımından logos, birlikte alıştırma bakımından alışkanlık söz konusudur; tabiatça da hepimiz, başlangıç noktalarına sahip olduğumuz ölçüde aretēye yatkın doğarız…
Ἀριστοτέλης δὲ φύσει καὶ ἔθει καὶ λόγῳ· ἀμέλει καὶ οἱ Στωϊκοί· τέχνη γὰρ ἡ ἀρετή. πᾶσα δὲ τέχνη σύστημα ἐκ θεωρημάτων συγγεγυμνασμένων· καὶ κατὰ μὲν τὰ θεωρήματα ὁ λόγος· κατὰ δὲ τὴν συγγυμνασίαν τὸ ἔθος· φύσει δὲ πάντες πρὸς ἀρετὴν γεννώμεθα, καθ’ ὅσον ἀφορμὰς ἔχομεν etc.
215Fr. 215 Kaynak: Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri Üzerine 31, 1048d. Eğer tanrı insanlara aretē vermiyorsa ve güzel olan kendi seçimimize bağlıysa… Oysa tanrılar aretē sağlayabiliyorlarsa ve sağlamıyorlarsa iyi değildirler; insanları iyi yapamıyorlarsa fayda da sağlayamazlar, çünkü başka hiçbir şey iyi ve faydalı değildir. Başka bir yoldan iyi olmuş kimseleri aretē ya da güç bakımından değerlendirmeleri de bir şey ifade etmez; çünkü iyi insanlar da tanrıları aretē ve güç bakımından değerlendirir. Böylece tanrılar insanlara, insanlardan gördükleri faydadan daha fazlasını sağlamış olmaz.
εἴπερ οὖν ὁ θεὸς ἀρετὴν μὲν οὐ δίδωσιν ἀνθρώποις, ἀλλὰ τὸ καλὸν αὐθαίρετόν ἐστιν etc. Καίτοι εἰ μὲν δύνανται τὴν ἀρετὴν παρέχειν οἱ θεοί, οὔκ εἰσι χρηστοὶ μὴ παρέχοντες· εἰ δὲ μὴ δύνανται ποιεῖν ἀγαθούς, οὐδ’ ὠφελεῖν δύνανται, μηδενός γε τῶν ἄλλων ὄντος ἀγαθοῦ μηδ’ ὠφελίμου, τὸ δὲ τοὺς ἄλλως γενομένους ἀγαθοὺς κρίνειν κατ’ ἀρετὴν ἢ ἰσχὺν οὐδέν ἐστι· καὶ γὰρ τοὺς θεοὺς οἱ ἀγαθοὶ κρίνουσι κατ’ ἀρετὴν καὶ ἰσχύν· ὥστε μηδὲν μᾶλλον ὠφελεῖν ἢ ὠφελεῖσθαι τοὺς θεοὺς ὑπὸ τῶν ἀνθρώπων.
217Fr. 217 Kaynak: Simplikios, Aristoteles'in Kategoriler'ine Şerh, f. 62 Basel baskısı. Stoa'dan gelenler de tekhnēler için yalnızca, kendi başına ele alınan basit bir elverişlilik bırakmışlar; aretēler için ise tabiattan önceden var olan kayda değer bir ilerleme bulunduğunu söylemişlerdir; Peripatos'tan gelenler buna tabiî aretē derlerdi.
καὶ γὰρ οἱ ἀπὸ τῆς Στοᾶς πρὸς μὲν τὰς τέχνας ἐπιτηδειότητα μόνην ἀπέλιπον τὴν ἁπλῶς οὑτωσὶ θεωρουμένην, πρὸς δὲ τὰς ἀρετὰς τὴν ἀξιόλογον προκοπὴν ἐκ φύσεως προϋπάρχειν ἀπεφήναντο, ἣν καὶ οἱ ἀπὸ τοῦ Περιπάτου φυσικὴν ἀρετὴν ἐκάλουν.
218Fr. 218 Kaynak: Origenes, Kelsos'a Karşı VIII 52. Çünkü güzel ve çirkin, adil ⟨ve adaletsiz⟩ hakkındaki ortak kavramları büsbütün yitirmiş birini bulamazsın.
οὐδὲ γὰρ τὰς κοινὰς ἐννοίας περὶ καλῶν καὶ αἰσχρῶν καὶ δικαίων ⟨καὶ ἀδίκων⟩ εὕροι τις ἂν πάντως ἀπολωλεκότας.
221Fr. 221 Kaynak: İskenderiyeli Clemens, Stromateis IV 6, s. 575 Potter. Stoacılar tanrısal olana dönüşün bir değişimle, psykhēnin bilgeliğe doğru değişmesiyle olduğunu söylerler.
τὴν δὲ μεταστροφὴν τὴν ἐπὶ τὰ θεῖα οἱ μὲν Στωϊκοὶ ἐκ μεταβολῆς φασὶ γίνεσθαι, μεταβαλλούσης τῆς ψυχῆς εἰς σοφίαν.
222Fr. 222 Birinci evre, psykhē henüz biçim almamış olduğu için ne iyilerin ne kötülerin kavramını edinebildiğimiz evredir; ikincisi, hataların akıntısına kapıldığımız evre; üçüncüsü, hastalıklı şeyleri iterek ve duyguların coşkusunu söndürerek tedavi gördüğümüz evre; dördüncüsü de, kötü şeylerden yüz çevirip güzel şeylere el atmaya başladığımız zaman tam bir sağlığa ve güce kavuştuğumuz evredir; bundan önce bu mümkün değildir.
πρῶτος μὲν γὰρ ἀριθμὸς καθ’ ὃν οὔτε ἀγαθῶν οὔτε κακῶν ἔννοιαν λαβεῖν ἔστιν, ἀτυπώτου τῆς ψυχῆς ὑπαρχούσης, δεύτερος δὲ καθ’ ὃν φορᾷ τῶν ἁμαρτημάτων χρώμεθα, τρίτος δ’ ἐν ᾧ θεραπευόμεθα, τὰ νοσερὰ διωθούμενοι καὶ τὴν ἀκμὴν τῶν παθῶν ἀφηβῶντες, τέταρτος δὲ ἐν ᾧ παντελοῦς ὑγιείας καὶ ῥώσεως μεταποιούμεθα, ὁπότε ἀποστρεφόμενοι τὰ φαῦλα τοῖς καλοῖς ἐγχειρεῖν δοκοῦμεν, πρότερον δὲ οὐκ ἔξεστι.
223Fr. 223 Kaynak: Diogenes Laertios VII 91. Aretēnin (aretēyi kastediyorum) öğretilebilir olduğunu Khrysippos da Gaye Üzerine'nin birinci kitabında söyler…; öğretilebilir olduğu da kötülerin iyi hâline gelmesinden bellidir.
διδακτήν τε εἶναι αὐτὴν (λέγω δὲ τὴν ἀρετὴν) καὶ Χρύσιππος ἐν τῷ πρώτῳ περὶ Τέλους φησί - - - ὅτι δὲ διδακτή ἐστι δῆλον ἐκ τοῦ γίνεσθαι ἀγαθοὺς ἐκ φαύλων.
224Fr. 224 Kaynak: İskenderiyeli Clemens, Stromateis VII 3, s. 839 Potter. Ne aretēye sahip olarak doğarız, ne de aretē doğduktan sonra, bedenin bazı başka parçaları gibi, tabiî bir şekilde sonradan gelir; yoksa artık ne gönüllü ne de övülmeye değer olurdu. Aretē, dil gibi, başa gelenlerden sonradan oluşan alışkanlıkla da yetkinleşmez; çünkü kötülük aşağı yukarı bu şekilde doğar. Bilgi, geçim sağlayan ya da bedenin bakımıyla ilgili tekhnēlerden birinden de edinilmez; genel terbiyeden (enkyklios paideia) de edinilmez…
οὔτε γὰρ φύσει τὴν ἀρετὴν γεννώμεθα ἔχοντες οὔτε γενομένοις ὥσπερ ἄλλα τινὰ τῶν τοῦ σώματος μερῶν φυσικῶς ὕστερον ἐπιγίγνεται· ἐπεὶ οὐδ’ ἂν ἦν ἔθ’ ἑκούσιον οὐδὲ ἐπαινετόν· οὐδὲ μὴν ἐκ τῆς τῶν συμβάντων [καὶ] ἐπιγενομένης συνηθείας, ὃν τρόπον ἡ διάλεκτος, τελειοῦται ἡ ἀρετή· σχεδὸν γὰρ ἡ κακία τοῦτον ἐγγίγνεται τὸν τρόπον· οὐ μὴν οὐδὲ ἐκ τέχνης τινὸς ἤτοι τῶν ποριστικῶν ἢ τῶν περὶ τὸ σῶμα θεραπευτικῶν ἡ γνῶσις περιγίγνεται· ἀλλ’ οὐδ’ ἐκ παιδείας τῆς ἐγκυκλίου etc.
225Fr. 225 Kaynak: İskenderiyeli Clemens, Stromateis I, s. 336 Potter. Çünkü insanlar iyi ve soylu tabiatla değil, öğrenmeyle olur; hekimlerin ve kaptanların öyle olması gibi. … Biraz sonra: Bazılarının başkalarına göre aretēye daha elverişli yaratılması, böyle yaratılanların ötekilere göre bazı yatkınlıklarını gösterir; ama daha iyi yaratılanlar için aretēye göre herhangi bir yetkinliği ifade etmez. Çünkü aretēye kötü yaratılmış olanlar da uygun terbiyeyi aldıklarında çoğu zaman iyiliğe ve soyluluğa ulaşmışlardır; buna karşılık elverişli yaratılmış olanlar da ihmal yüzünden kötü olmuşlardır. Öte yandan tanrı bizi tabiatça toplumsal ve adil yaratmıştır; bu yüzden adaletin yalnızca bir uzlaşmadan doğduğu söylenmemelidir. Psykhē öğrenmeyle terbiye edilip en güzeli seçmeyi isteyince, yaratılıştaki iyiliğin buyruk sayesinde yeniden alevlendiği anlaşılmalıdır.
οὐ γὰρ φύσει, μαθήσει δὲ οἱ καλοὶ κἀγαθοὶ γίνονται, καθάπερ ἰατροὶ καὶ κυβερνῆται. paulo post: τὸ δ’ ἄλλους παρ’ ἄλλους εὖ πεφυκέναι πρὸς ἀρετὴν ἐπιτηδεύματα μέν τινα τῶν οὕτω πεφυκότων παρὰ τοὺς ἑτέρους ἐνδείκνυται· τελειότητα δὲ κατ’ ἀρετὴν οὐδ’ ἡντινοῦν τῶν ἄμεινον φύντων κατηγορεῖ, ὁπότε καὶ οἱ κακῶς πεφυκότες πρὸς ἀρετὴν τῆς προσηκούσης παιδείας τυχόντες ὡς ἐπίπαν καλοκἀγαθίας ἤνυσαν· καὶ αὖ τὰ ἐναντία οἱ ἐπιτηδείως φύντες ἀμελείᾳ γεγόνασι κακοί. Φύσει δ’ αὖ κοινωνικοὺς καὶ δικαίους ὁ θεὸς ἡμᾶς ἐδημιούργησεν, ὅθεν οὐδὲ τὸ δίκαιον ἐκ μόνης φαίνεσθαι τῆς θέσεως ῥητέον· ἐκ δὲ τῆς ἐντολῆς ἀναζωπυρεῖσθαι τὸ τῆς δημιουργίας ἀγαθὸν νοητέον, μαθήσει παιδευθείσης τῆς ψυχῆς ἐθέλειν αἱρεῖσθαι τὸ κάλλιστον.
226Fr. 226 Kaynak: Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri Üzerine 18, 1038e. Ayrıca Zeus Üzerine'de aretēlerin arttığını ve genişlediğini söylemesini, kelimelere takılıyor gibi görünmemek için bir yana bırakıyorum; oysa Khrysippos bu tür konularda Platon'u da başkalarını da acı bir dille ısırır.
Ἔτι τὸ μὲν λέγειν αὐτὸν ἐν τῷ περὶ τοῦ Διὸς αὔξεσθαι τὰς ἀρετὰς καὶ διαβαίνειν ἀφίημι, μὴ δόξω τῶν ὀνομάτων ἐπιλαμβάνεσθαι, καίτοι πικρῶς ἐν τῷ γένει τούτῳ καὶ Πλάτωνα καὶ τοὺς ἄλλους τοῦ Χρυσίππου δάκνοντος.
227Fr. 227 Kaynak: Philon, Musa'nın Hayatı III, c. II s. 162 Mangey. Aretēlerde de durum böyledir: her biri hem başlangıç hem gayedir. Başlangıçtır, çünkü başka bir kuvveden değil, kendinden doğar; gayedir, çünkü tabiata göre hayat ona doğru koşar.
οὕτως ἔχει καὶ ἐπὶ τῶν ἀρετῶν· ἑκάστῃ γὰρ συμβέβηκεν εἶναι καὶ ἀρχὴν καὶ τέλος, ἀρχὴν μὲν ὅτι οὐκ ἐξ ἑτέρας δυνάμεως, ἀλλ’ ἐξ ἑαυτῆς φύεται· τέλος δὲ ὅτι πρὸς αὐτὴν ὁ κατὰ φύσιν βίος σπεύδει.
228§ 3. Logosun bozulması (diastrophē)
Fr. 228 Kaynak: Diogenes Laertios VII 89. Logos sahibi canlı kimi zaman dışarıdaki şeylerin inandırıcılığı, kimi zaman da birlikte yaşadığı kimselerin telkini yüzünden bozulur; çünkü tabiat bozulmamış başlangıç noktaları verir.
διαστρέφεσθαι δὲ τὸ λογικὸν ζῷον ποτὲ μὲν διὰ τὰς τῶν ἔξωθεν πραγμάτων πιθανότητας, ποτὲ δὲ διὰ τὴν κατήχησιν τῶν συνόντων, ἐπεὶ ἡ φύσις ἀφορμὰς δίδωσιν ἀδιαστρόφους.
229aFr. 229a Kaynak: Galenos, Hippokrates'in ve Platon'un Öğretileri Üzerine V 5, s. 437 Müller. Önce … çocukların yönetimi meselesini ele alalım. Çünkü onların dürtülerinin logos tarafından yönetildiğini söylemek mümkün değildir (henüz logosları yoktur); öfkelenmedikleri, kederlenmedikleri, haz duymadıkları, gülmedikleri, ağlamadıkları ve buna benzer sayısız başka duyguya kapılmadıkları da söylenemez. Hatta çocuklarda duygular yetişkinlerdekinden çok daha fazla ve çok daha şiddetlidir. Ama bunlar Khrysippos'un öğretileriyle uyuşmaz; tıpkı tabiatça hazza hiçbir yakınlık, acıya hiçbir yabancılık bulunmadığı görüşüyle uyuşmadığı gibi. … Psykhēnin parçalarının her birine göre tabiatça bu üç yakınlığa sahip olduğumuza göre —arzu eden kısım yüzünden hazza, thymoslu kısım yüzünden zafere, hesap yapan kısım yüzünden güzele—, Epikuros yalnız psykhēnin en kötü parçasının yakınlığını görmüştür, Khrysippos ise en iyisininkini; yalnız güzele, yani elbette iyiye, yakınlaştırıldığımızı söyler. Bu üç yakınlığın hepsini görmek ise yalnız eski filozoflara nasip olmuştur. Khrysippos ikisini bir yana bırakınca, kötülüğün oluşu konusunda haklı olarak çaresiz kalacaktır: ne sebebini, ne oluşum tarzlarını söyleyebilir, ne de çocukların nasıl hata yaptığını bulabilir. Sanırım Poseidonios da bütün bunlar yüzünden onu haklı olarak kınar ve çürütür. [Ardından Poseidonios'un Khrysippos'a karşı argümanı gelir:] Oysa çocuğun, iyi alışkanlıklar içinde yetiştirilse ve gerektiği gibi terbiye edilse bile mutlaka bir hata yaptığı görülür; bunu Khrysippos da kabul eder. Oysa açıkça görünenleri hiçe sayıp yalnızca kendi varsayımlarıyla tutarlı olanı kabul etmesi, yani iyi yetiştirilen çocukların zamanla mutlaka bilge insanlar olacağını söylemesi mümkündü. Ama görünenler hakkında bu yalanı söylemeye cesaret edemedi; çocuklar yalnızca bir filozofun yanında yetişse ve hiçbir zaman hiçbir kötülük örneği görmese ve duymasa bile, zorunlu olarak felsefe yapmayacaklarını söyledi. Çünkü ona göre bozulmanın iki sebebi vardır: biri insanların çoğunun telkininden doğar, öbürü şeylerin kendi tabiatından. … Çünkü kelimelerle olmasa bile söylediklerinin anlamıyla Khrysippos, söz konusu şeylerin her birine (hazza ve acıya, itibara ve itibarsızlığa) tabiatça bir yakınlığımız ve yabancılığımız bulunduğunu kabul ediyor gibidir. Kötülerde iyiler ve kötüler hakkındaki bozulmaların hem tasavvurların inandırıcılığı hem de telkin yüzünden oluştuğunu söylediğinde, ona hazzın neden iyi, ağrının neden kötü olarak inandırıcı bir tasavvur sunduğunu sormak gerekir; aynı şekilde, Olympia'daki zaferin ve heykel dikilmesinin çoğunluk tarafından iyi şeyler olarak övüldüğünü ve bahtiyarlık sayıldığını işitince buna, yenilginin ve itibarsızlığın da kötü şeyler olduğuna neden hemen inandığımızı. … Şimdi ise sözüm, duygularla ilgili başka hiçbir şeyi bilmeyen, bedenin karışımlarının kendilerine uygun duygusal hareketleri nasıl meydana getirdiğini de bilmeyen Khrysippos çevresine karşıdır. Aynı konuda biraz aşağıda: Khrysippos ise kendisi yerinde hiçbir şey söylemediği gibi, öğretisine kötü bir temel koyduğu için ardından gelenlerden hiçbirine de bir şey bulmak için başlangıç noktası bırakmamıştır.
καὶ πρῶτόν γε - - προχειρισώμεθα τὸ περὶ τῆς τῶν παίδων διοικήσεως. οὔτε γὰρ ὑπὸ λόγου τὰς ὁρμὰς αὐτῶν ἐπιτροπεύεσθαι δυνατὸν εἰπεῖν (οὐ γὰρ ἔχουσιν ἤδη τὸν λόγον) οὔθ’ ὡς οὐ θυμοῦταί τε καὶ λυπεῖται καὶ ἥδεται καὶ γελᾷ καὶ κλαίει καὶ τοιαῦθ’ ἕτερα πάθη πάσχει μυρία. πολὺ γὰρ δὴ καὶ πλείω καὶ σφοδρότερα τὰ πάθη τοῖς παιδίοις ἐστὶν ἢ τοῖς τελείοις. οὐ μὴν ἀκολουθεῖ γε ταῦτα τοῖς Χρυσίππου δόγμασιν, ὥσπερ οὐδὲ τῷ μηδεμίαν οἰκείωσιν εἶναι φύσει πρὸς ἡδονὴν ἢ ἀλλοτρίωσιν πρὸς πόνον. - - - - - τριῶν οὖν τούτων ἡμῖν οἰκειώσεων ὑπαρχουσῶν φύσει καθ’ ἕκαστον τῶν μορίων τῆς ψυχῆς εἶδος, πρὸς μὲν τὴν ἡδονὴν διὰ τὸ ἐπιθυμητικόν, πρὸς δὲ τὴν νίκην διὰ τὸ θυμοειδές, πρὸς δὲ τὸ καλὸν διὰ τὸ λογιστικόν, Ἐπίκουρος μὲν τὴν τοῦ χειρίστου μορίου τῆς ψυχῆς οἰκείωσιν ἐθεάσατο μόνην, ὁ δὲ Χρύσιππος τὴν τοῦ βελτίστου, φάμενος ἡμᾶς οἰκειοῦσθαι πρὸς μόνον τὸ καλόν, ὅπερ εἶναι δηλονότι καὶ ἀγαθόν. ἁπάσας δὲ τὰς τρεῖς οἰκειώσεις θεάσασθαι μόνοις τοῖς παλαιοῖς ὑπῆρξε φιλοσόφοις. ἐάσας οὖν τὰς δύο ὁ Χρύσιππος εἰκότως ἀπορεῖν ἐρεῖ τῆς κατὰ τὴν κακίαν γενέσεως, οὔτ’ αἰτίαν ἔχων εἰπεῖν αὐτῆς, οὔτε τρόπους τῆς συστάσεως, οὔθ’ ὅπως ἁμαρτάνει τὰ παιδία δυνάμενος ἐξευρεῖν, ἅπερ εὐλόγως, οἶμαι, πάντα καὶ ὁ Ποσειδώνιος αὐτοῦ καταμέμφεται καὶ ἐλέγχει. Sequitur Posidonii contra Chr. argumentatio. ἀλλὰ μὴν ὁρᾶταί γε, κἂν χρηστοῖς ἔθεσιν ἐντρέφηται καὶ προσηκόντως παιδεύηται, πάντως ἐξαμαρτάνοντά τι καὶ τοῦτ’ αὐτὸ καὶ ὁ Χρύσιππος ὁμολογεῖ. καίτοι γ’ ἐνῆν αὐτῷ ὑπεριδόντι τῶν ἐναργῶς φαινομένων αὐτὸ μόνον ὁμολογῆσαι τὸ ταῖς ἰδίαις ὑποθέσεσιν ἀκόλουθον, εἰ καλῶς ἀχθείη τὰ παιδία, πάντως αὐτὰ φάσκοντι σοφοὺς ἄνδρας γενήσεσθαι τοῦ χρόνου προϊόντος. ἀλλ’ οὐκ ἐτόλμησε τοῦτό γε καταψεύσασθαι τῶν φαινομένων, ἀλλὰ κἂν ὑπὸ φιλοσόφῳ τρέφηται μόνῳ καὶ μηδὲν μήτε θεάσηται μήτ’ ἀκούσῃ πώποτε παράδειγμα κακίας, ὅμως οὐκ ἐξ ἀνάγκης αὐτὰ φιλοσοφήσειν. διττὴν γὰρ εἶναι τῆς διαστροφῆς τὴν αἰτίαν, ἑτέραν μὲν ἐκ κατηχήσεως τῶν πολλῶν ἀνθρώπων ἐγγιγνομένην, ἑτέραν δ’ ἐξ αὐτῆς τῶν πραγμάτων τῆς φύσεως. - - - εἰ γὰρ μὴ ταῖς φωναῖς, ἀλλὰ τῇ γε δυνάμει τῶν λεγομένων ὁμολογεῖν ἔοικεν ὁ Χρύσιππος, ὡς ἔστιν οἰκείωσίς τέ τις ἡμῖν καὶ ἀλλοτρίωσις φύσει πρὸς ἕκαστον τῶν εἰρημένων (sc. πρὸς ἡδονὴν καὶ πόνον, τιμὴν καὶ ἀτιμίαν). ἐπειδὰν γὰρ λέγῃ, τὰς περὶ ἀγαθῶν καὶ κακῶν ἐγγίνεσθαι τοῖς φαύλοις διαστροφὰς διά τε τὴν πιθανότητα τῶν φαντασιῶν καὶ τὴν κατήχησιν, ἐρωτητέον αὐτὸν τὴν αἰτίαν, δι’ ἣν ἡδονὴ μὲν ὡς ἀγαθόν, ἀλγηδὼν δ’ ὡς κακὸν πιθανὴν προβάλλουσι φαντασίαν· οὕτως δὲ καὶ διὰ τί τὴν μὲν νίκην τὴν ἐν Ὀλυμπίασιν καὶ τὴν τῶν ἀνδριάντων ἀνάθεσιν ἐπαινούμενά τε καὶ μακαριζόμενα πρὸς τῶν πολλῶν ἀκούοντες ὡς ἀγαθά, περὶ δὲ τῆς ἥττης τε καὶ τῆς ἀτιμίας ὡς κακῶν ἑτοίμως πειθόμεθα. - - - - - ἐν δὲ (167) τῷ παρόντι πρὸς τοὺς περὶ τὸν Χρύσιππον ὁ λόγος ἐνέστηκέ μοι, μήτ’ ἄλλο γιγνώσκοντας τῶν κατὰ τὰ πάθη, μήθ’ ὡς αἱ τοῦ σώματος κράσεις οἰκείας ἑαυταῖς ἐργάζονται τὰς παθητικὰς κινήσεις. De eadem re paullo infra: ὁ δὲ Χρύσιππος οὐ μόνον αὐτὸς οὐδὲν ἱκνούμενον εἶπεν, ἀλλ’ οὐδὲ τῶν ἀπ’ αὐτοῦ τινι κατέλιπεν ἀφορμὴν εὑρέσεως, μοχθηρὰν ὑποβαλλόμενος τῷ λόγῳ τὴν κρηπῖδα.
233Fr. 233 Kaynak: Origenes, Kelsos'a Karşı III 69. Biz ise bütün logos sahibi psykhēlerin tek bir tabiatı olduğunu biliriz ve bütünü yaratanın hiçbirini kötü olarak meydana getirmediğini söyleriz; ama birçok insan yetiştirilme biçimleri, bozulmaları ve çevrelerinden gelen telkinler yüzünden kötü olmuştur; öyle ki bazılarında kötülük tabiat hâline bile gelmiştir…
ἡμεῖς δὲ μίαν φύσιν ἐπιστάμενοι πάσης λογικῆς ψυχῆς καὶ μηδεμίαν φάσκοντες πονηρὰν ὑπὸ τοῦ κτίσαντος τὰ ὅλα δεδημιουργῆσθαι, γεγονέναι ⟨δὲ⟩ πολλοὺς κακοὺς παρὰ τὰς ἀνατροφὰς καὶ τὰς διαστροφὰς καὶ τὰς περιηχήσεις, ὥστε καὶ φυσιωθῆναι ἔν τισι τὴν κακίαν etc.
234Fr. 234 Kaynak: Galenos, Psykhēnin Yetileri Bedenin Karışımlarına Bağlıdır 11. Bu konuda Stoacılara şaşıyorum: bütün insanların aretē edinmeye elverişli olduğunu, ama iyi yaşamayanlar tarafından bozulduklarını düşünüyorlar. Bizi hazzın bozduğunu söyleyenler de pek ahmaktır; oysa hazzın büyük bir çekiciliği varsa, ⟨zahmet⟩ de itici ve sert bir şeydir.
θαυμάζω δὲ ἐν τῷδε τῶν Στωϊκῶν ἅπαντας μὲν ἀνθρώπους εἰς ἀρετῆς κτῆσιν ἐπιτηδείως ἔχειν οἰομένων, διαστρέφεσθαι δὲ ὑπὸ τῶν οὐ καλῶς ζώντων. πάνυ δ’ ἠλίθιοί εἰσι καὶ οἱ διαστρέφεσθαι λέγοντες ἡμᾶς ὑπό γε τῆς ἡδονῆς, καίτοι γε αὐτῆς μὲν ἐχούσης πολὺ ⟨τὸ ἐπαγωγόν⟩, τοῦ ⟨πόνου⟩ ἀποστρεπτικοῦ τε καὶ τραχέος ὄντος.
235Fr. 235 Kaynak: Galenos, Psykhēnin Yetileri Bedenin Karışımlarına Bağlıdır, c. IV s. 820 Kühn. Çünkü, Stoacıların dediği gibi, kötülüğün bütünü psykhēlerimize dışarıdan gelmez; kötü insanlar onun büyük kısmını kendilerinden alırlar; dışarıdan gelen bundan çok daha azdır.
οὐ γάρ, ὡς οἱ Στωϊκοί φασιν, ἔξωθεν ἐπέρχεται ταῖς ψυχαῖς ἡμῶν τὸ σύμπαν τῆς κακίας, ἀλλὰ τὸ πλέον ἐξ ἑαυτῶν ἔχουσιν οἱ πονηροὶ τῶν ἀνθρώπων· ἔξωθεν δὲ ἔλαττον τούτου πολλῷ τὸ ἐπερχόμενόν ἐστιν.
236Fr. 236 Kaynak: İskenderiyeli Clemens, Stromateis I, s. 368 Potter. Psykhē dürtü ve uzaklaşma üzerinde söz sahibi değilse, kötülük istemeden yapılıyorsa, ne övgüler ne kınamalar, ne ödüller ne cezalar adil olur. … Hatalara prohairesis ve dürtü önayak olduğuna ve bazen yanlış bir kanı galip geldiğine göre —ki bu bir bilgisizlik ve cehalet olduğu hâlde ondan uzaklaşmayı ihmal ederiz—, tanrının cezalandırması yerindedir. Nitekim ateşlenmek de istemeden olur; ama biri kendi yüzünden ve nefsine hâkim olamadığı için ateşlenirse onu suçlarız. Kötülük de, istemeden olsa bile, böyledir: kimse kötüyü kötü olarak seçmez; onunla ilgili hazza kapılır, onu iyi sanır ve alınmaya değer sayar.
Οὔτε δὲ οἱ ἔπαινοι οὔτε οἱ ψόγοι οὐθ’ αἱ τιμαὶ οὐθ’ αἱ κολάσεις δίκαιαι, μὴ τῆς ψυχῆς ἐχούσης τὴν ἐξουσίαν τῆς ὁρμῆς καὶ ἀφορμῆς, ἀλλ’ ἀκουσίου τῆς κακίας οὔσης. - - Ἐπεὶ δὲ τῶν ἁμαρτημάτων προαίρεσις καὶ ὁρμὴ κατάρχει, διημαρτημένη δὲ ὑπόληψις ἔσθ’ ὅτε κρατεῖ, ἧς ἀγνοίας καὶ ἀμαθίας οὔσης ὀλιγωροῦμεν ἀποστῆναι, εἰκότως ἐκόλασεν (scil. ὁ θεός). Καὶ γὰρ τὸ πυρέττειν ἀκούσιον· ἀλλ’ ὅταν δι’ ἑαυτόν τις καὶ δι’ ἀκρασίαν πυρέττῃ, αἰτιώμεθα τοῦτον. Οὕτως δὲ καὶ τῆς κακίας, ἀκουσίου οὔσης· οὐ γὰρ αἱρεῖταί τις κακὸν ᾗ κακόν· τῇ δὲ περὶ αὐτὸ ἡδονῇ συναπαγόμενος, ἀγαθὸν ὑπολαβών, ληπτὸν ἡγεῖται.
237§ 4. Aretē kaybedilebilir mi?
Fr. 237 Kaynak: Diogenes Laertios VII 127. Khrysippos aretēyi kaybedilebilir, Kleanthes kaybedilemez sayar: biri onun sarhoşluk ve melankoli yüzünden kaybedilebileceğini, öbürü sağlam kavrayışlar yüzünden kaybedilemeyeceğini söyler.
καὶ μὴν τὴν ἀρετὴν Χρύσιππος μὲν ἀποβλητήν, Κλεάνθης δὲ ἀναπόβλητον· ὁ μὲν ἀποβλητὴν διὰ μέθην καὶ μελαγχολίαν, ὁ δὲ ἀναπόβλητον διὰ βεβαίους καταλήψεις.
238Fr. 238 Kaynak: Simplikios, Aristoteles'in Kategoriler'ine Şerh. (Kötü insan erdemli olabilir;) Stoacılar ise bunun tersini kabul etmezler, çünkü aretēnin kaybedilebilir olmadığını söylerler. Buna karşı şunu söylemek kolaydır: aretēnin kaybedilemez olduğu aceleyle kabul edilmiştir. Theophrastos onun değişebileceğini yeterince ispat etmiştir; Aristoteles de kaybedilemezliğin insana özgü olmadığı kanısındadır. Üstelik Stoacılar da melankolilerde, ağır uyuşukluklarda, letarjilerde ve ilaç alındığında bütün logos melekesiyle birlikte aretēnin de kaybedildiğini kabul ederler; bu durumda kötülük onun yerine girmez, ama sağlamlık gevşer ve eskilerin orta meleke dediği duruma düşer.
(ἐκ μὲν φαύλου σπουδαῖος γίνεται) τὸ δ’ ἀνάπαλιν οἱ Στωϊκοὶ οὐ διδόασιν. οὐκ εἶναι γάρ φασιν ἀποβλητὴν τὴν ἀρετήν. Πρὸς δὴ ταῦτα ῥᾴδιον λέγειν, ὡς πρόχειρον εἴληπται τὸ ἀναπόβλητον εἶναι τὴν ἀρετήν. καὶ γὰρ Θεόφραστος περὶ τῆς μεταβολῆς αὐτῆς ἱκανῶς ἀπέδειξε καὶ Ἀριστοτέλει δοκεῖ, οὐκ ἀνθρώπειον εἶναι τὸ ἀναπόβλητον· ἔτι δὲ καὶ οἱ Στωϊκοὶ ἐν μελαγχολίαις καὶ κάροις καὶ ληθάργοις καὶ ἐν φαρμάκων λήψεσι συγχωροῦσιν ἀποβολὴν γίνεσθαι μεθ’ ὅλης τῆς λογικῆς ἕξεως καὶ αὐτῆς τῆς ἀρετῆς, κακίας μὲν οὐκ ἀντεισαγομένης, τῆς δὲ βεβαιότητος χαλωμένης καὶ εἰς ἣν λέγουσιν ἕξιν μέσην οἱ παλαιοὶ μεταπιπτούσης.
239Fr. 239 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Mantissa, s. 161, 16 Bruns. Ayrıca aretēye sahip olan birinin letarjiye, melankoliye, baş dönmesine ve deliliğe düşmesi mümkünse —ki bu durumlarda aretēye göre etkinlikte bulunmak imkânsızdır—, aretē kendi etkinlikleri için kendi kendine yetmez. Çünkü delilik içinde olan ve bu yüzden bağlanmaya ve dostlarının yardımına muhtaç olan birinin o sırada phronēsisle etkinlikte bulunduğu nasıl söylenebilir, meğer ki bir tezi inatla savunmak istensin? Ayrıca, onlara göre aretē kayıtsızlardan bazılarını itip onlardan kaçınıyor, bazılarını ise seçip alıyorsa, saadet için kendi kendine yetmez. Çünkü aretēnin ittiği şeylerin içinde bulunan biri nasıl mesut olabilir?
ἔτι εἰ οἷόν τε τὴν ἀρετὴν ἔχοντα καὶ ἐν ληθάργῳ καὶ ἐν μελαγχολίᾳ καὶ ἐν σκοτώσει καὶ ἐν παρακοπῇ γενέσθαι, ἐν οἷς ὄντα ἀδύνατον κατ’ ἀρετὴν ἐνεργεῖν, οὐκ αὐτάρκης ἡ ἀρετὴ πρὸς τὰς οἰκείας ἐνεργείας. πῶς γὰρ οἷόν τε λέγειν τὸν παρακόπτοντα καὶ δεσμῶν δεόμενον διὰ τοῦτο καὶ τῆς ἐκ τῶν φίλων βοηθείας φρονίμως ἐνεργεῖν τότε, μὴ βουλομένους θέσιν φυλάττειν; ἔτι εἰ ἡ ἀρετὴ τὰ μὲν διωθεῖ καὶ ἐκκλίνει τῶν ἀδιαφόρων κατὰ τούτους, τὰ δὲ αἱρεῖται καὶ ἐκλέγεται, οὐκ αὐτάρκης ἂν εἴη πρὸς εὐδαιμονίαν. πῶς γὰρ εὐδαίμων ὁ ὢν ἐν τούτοις, ἃ ἡ ἀρετὴ διωθεῖται;
240Fr. 240 Kaynak: İskenderiyeli Clemens, Stromateis IV 22, s. 627 Potter. Böyle biri aretēyi hiçbir şekilde kaybedilebilir bir şey olarak taşımaz; ne uyanıkken ne rüyada ne de herhangi bir tasavvur sırasında. Çünkü meleke hiçbir zaman kendinden çıkıp meleke olmaktan düşmez; bilgiye ister meleke ister yatkınlık densin. Farklı kavramlar hiçbir zaman içeri sızmadığından yönetici kısım değişmeden kalır; gündüzki hareketlerin bıraktığı imgelerle rüya görerek tasavvurlarında bir başkalaşmaya uğramaz.
οὐχ ἕξει τὴν ἀρετὴν ἀπόβλητον οὗτος οὐδαμῶς, οὔτε ὕπαρ οὔτε ὄναρ, οὐδὲ κατὰ φαντασίαν τινά. ἐπεὶ μηδ’ ἐξίσταταί ποθ’ ἑαυτῆς ἡ ἕξις, ἀποπεσοῦσα τοῦ ἕξις εἶναι, εἴτ’ οὖν ἕξις ἡ γνῶσις εἴτε διάθεσις εἶναι λέγοιτο. τῷ γὰρ μὴ παρεισιέναι ποτὲ ἐννοίας διαφόρους, ἀναλλοίωτον τὸ ἡγεμονικὸν μένον οὐ προσλαμβάνει τινὰ ἑτεροίωσιν φαντασιῶν, τὰς ἐκ τῶν μεθημερινῶν κινήσεων ἀνειδωλοποιΐς ὀνειρῶττον.
241Fr. 241 Kaynak: Komedya şairi Theognetos (Athenaios XV 671).
İnsan, beni mahvedeceksin! Poikilē Stoa'sından
toplanmış laf kırıntılarıyla dolmuşsun, hastasın:
"Zenginlik insana yabancıdır, kırağıdır;
bilgelik ise insanın kendinindir, buzdur; hiç kimse
onu bir kez edinip de kaybetmedi." Vay zavallı başıma,
daimōn beni nasıl bir filozofla aynı eve kapattı!
Ἄνθρωπ’, ἀπολεῖς με· τῶν γὰρ ἐκ τῆς ποικίλης | Στοᾶς λογαρίων ἀναπεπλησμένος νοσεῖς· | ἀλλότριόν ἐσθ’ ὁ πλοῦτος ἀνθρώπῳ πάχνη· | σοφία δ’ ἴδιον, κρύσταλλος. οὐδεὶς πώποτε | ταύτην λαβὼν ἀπώλεσ’ . ὦ τάλας ἐγώ, | οἵῳ μ’ ὁ δαίμων φιλοσόφῳ συνῴκισεν;
242Fr. 242 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Kader Üzerine 29, s. 199, 27 Bruns. Melekeye artık sahip olmamak onun (aretēyi edinmiş olanın) elinde değildir…; ama melekeye sahip olarak gerçekleştirdiği etkinliklerin kendisinde, bazılarını yapmamak da onun elindedir. Çünkü phronēsis sahibinin logosa ve phronēsise göre etkinliklerde bulunması son derece makul olsa bile, önce şu ya da bu etkinliklerin böyle olduğu belirlenmiş değildir…
τὴν μὲν οὖν ἕξιν μηκέτ’ ἔχειν οὐκ ἐπ’ αὐτῷ (scil. penes eum qui virtutem adeptus est) - - ἐπ’ αὐτῶν δὲ τῶν ἐνεργειῶν, ὧν τὴν ἕξιν ἔχων ἐνεργεῖ, ἐπ’ αὐτῷ καὶ μὴ ποιῆσαί τινα. καὶ γὰρ εἰ ὅτι μάλιστα εὔλογον τὸ τὸν φρόνιμον τὰς κατὰ τὸν λόγον καὶ τὴν φρόνησιν ἐνεργείας ἐνεργεῖν, πρῶτον μὲν οὐχ ὡρισμένως αἵδε τινὲς τοιαῦται etc.
243Fr. 243 Kaynak: Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri Üzerine 27, 1046f. Ama Ahlak Araştırmaları'nın altıncı kitabında Khrysippos, erdemli insanın her zaman cesaretle davranmadığını, kötü insanın da her zaman korkaklık etmediğini söyler: tasavvurlarda bazı şeyler ortaya çıktığında biri yargılarında sebat eder, öbürü onlardan vazgeçer. "Kötü insanın her zaman ölçüsüzce davranmaması da inandırıcıdır," der.
Ἀλλὰ μὴν ἐν τῷ ἕκτῳ τῶν Ἠθικῶν Ζητημάτων ὁ Χρύσιππος οὐκ ἀεί φησιν ἀνδρίζεσθαι τὸν ἀστεῖον, οὐδὲ δειλαίνειν τὸν φαῦλον, ὡς δὲ ἐν φαντασίαις ἐπιφερομένων τινῶν, τὸν μὲν ἐμμένειν τοῖς κρίμασι, τὸν δ’ ἀφίστασθαι. Πιθανὸν δέ, φησί, μηδ’ ἀκολασταίνειν ἀεὶ τὸν φαῦλον.
244Fr. 244 Kaynak: Philon, Ayıklık Üzerine § 34 vd. Durum ile hareket birbirinden farklıdır: durum bir dinginliktir, hareket ise bir yönelme; hareketin iki türü vardır: biri yer değiştiren, öbürü aynı yer etrafında dönen. Durumun kardeşi meleke, hareketin kardeşi etkinliktir. Söylenen şey uygun bir örnekle daha iyi anlaşılır. Marangoza, ressama, çiftçiye, müzisyene ve öbür ustalara, sükûnet içinde olup sanatlarıyla ilgili hiçbir iş yapmasalar bile, bu adlarla seslenmek âdettir; çünkü her birindeki tecrübeyi ve epistēmēyi edinmiş ve sahiplenmişlerdir. Ama marangoz eline tahtayı alıp işlediğinde … ve öbür ustaların her biri epistēmēlerine göre işlere koyulduğunda, ilk adlara bunlara uygun başka adlar da zorunlu olarak eklenir: marangoza marangozluk yapmak, ressama resim yapmak vb. Peki kınamalar ve övgüler kimin ardından gelir? Etkinlikte bulunanların ve iş yapanların değil mi? Çünkü doğru davrananlar övgüyü, tersine yanlış yapanlar kınamayı kazanır. — Aynı açıklama akılsızlığa göre olanlara da, genel olarak aretēye ve kötülüğe göre olanlara da uyar. Psykhēleri bakımından phronēsisli, itidalli, cesur ve adil sayısız insan olmuştur …; ama düşüncelerindeki heykellerin güzelliğini yoksulluk, şöhretsizlik ya da bedenlerinin hastalığı yüzünden gösterememişlerdir. Bunlar iyilere adeta bağlanmış ve kapatılmış olarak sahip olmuşlardır; başkaları ise bunların hepsini serbest bırakılmış olarak kullanmış, kendilerini göstermek için bol malzeme edinmişlerdir: phronēsis sahibi, anlayışını ve iyi danışmasını göstereceği özel ve kamusal işlerin başında bulunmayı; itidalli insan, israfa sürüklemekte usta olan kör zenginliği yanına çağırıp onu gören bir hâle getirmeyi; adil insan da, sayesinde var olan her şeye engelsizce değerine göre olanı dağıtabileceği bir makamı. … Bunlar olmadan da aretēler vardır, ama hareketsiz ve sükûnet içinde duran aretēler.
σχέσις καὶ κίνησις διαφέρουσιν ἀλλήλων· ἡ μὲν γάρ ἐστιν ἠρεμία, φορὰ δὲ ἡ κίνησις· ἧς εἴδη δύο, τὸ μὲν μεταβατικόν, τὸ δὲ περὶ τὸν αὐτὸν τόπον εἰλούμενον. σχέσει μὲν οὖν ἀδελφὸν ἕξις, κινήσει δ’ ἐνέργεια. τὸ δὲ λεγόμενον παραδείγματι οἰκείῳ γνωριμώτερον γένοιτ’ ἄν· τέκτονα καὶ ζωγράφον καὶ γεωργὸν καὶ μουσικὸν καὶ τοὺς ἄλλους τεχνίτας, κἂν ἡσυχίαν ἄγωσι μηδὲν τῶν κατὰ τὰς τέχνας ἐνεργοῦντες, οὐδὲν ἧττον τοῖς εἰρημένοις ἔθος καλεῖν ὀνόμασιν, ἐπεὶ τὴν ἐν ἑκάστοις ἐμπειρίαν καὶ ἐπιστήμην ἀνειληφότες ἔχουσιν. ἐπειδὰν δὲ ὁ τεκτονικὸς ξύλον [ὕλην] ἐργάζηται λαβών - - καὶ τῶν ἄλλων ἕκαστος τεχνιτῶν εἴπερ ἐγχειρεῖ τοῖς κατὰ τὰς ἐπιστήμας, ἕτερα ἐξ ἀνάγκης οἰκεῖα τοῖς προτέροις ὀνόματα προσγίνεται, τῷ μὲν τέκτονι τὸ τεκτονεῖν, τῷ δὲ ζωγράφῳ τὸ ζωγραφεῖν etc. τίσιν οὖν οἱ ψόγοι καὶ οἱ ἔπαινοι παρακολουθοῦσιν; ἆρ’ οὐχὶ τοῖς ἐνεργοῦσι καὶ δρῶσι; κατορθοῦντες μὲν γὰρ ἔπαινον, ψόγον δ’ ἔμπαλιν καρποῦνται διαμαρτάνοντες. - ὁ αὐτὸς τοίνυν λόγος ἐφαρμόττει καὶ τοῖς κατ’ ἀφροσύνην καὶ συνόλως τοῖς κατ’ ἀρετήν τε καὶ κακίαν. οἱ φρόνιμοί τε καὶ σώφρονες καὶ ἀνδρεῖοι καὶ δίκαιοι τὰς ψυχὰς μυρίοι γεγόνασι - - τὸ δὲ κάλλος τῶν ἐν ταῖς διανοίαις ἀγαλμάτων οὐκ ἴσχυσαν ἐπιδείξασθαι διὰ πενίαν ἢ ἀδοξίαν ἢ νόσον σώματος -. οὐκοῦν οὗτοι μὲν ὥσπερ δεδεμένα καὶ καθειργμένα ἐκτήσαντο ἀγαθά, ἕτεροι δ’ εἰσὶν οἳ λελυμένοις - ἐχρήσαντο πᾶσι, τὰς εἰς ἐπίδειξιν ὕλας ἀφθονωτάτας προσλαβόντες· ὁ μὲν φρόνιμος ἰδίων τε καὶ κοινῶν προστασίαν πραγμάτων, οἷς σύνεσιν καὶ εὐβουλίαν ἐνεπιδείξεται· ὁ δὲ σώφρων τὸν εἰς ἀσωτίαν δεινὸν ἐπᾶραι καὶ παρακαλέσαι τυφλὸν πλοῦτον ἵνα βλέποντα ἀποδείξῃ· ὁ δὲ δίκαιος ἀρχήν, δι’ ἧς τὸ κατ’ ἀξίαν ἀπονέμειν ἑκάστῳ τῶν ὄντων ἀκωλύτως δυνατὸς ἔσται. - - ἄνευ δὲ τούτων ἀρεταὶ μέν εἰσιν, ἀκίνητοι δὲ ἀρεταὶ καὶ ἡσυχίαν ἄγουσαι. Idem ad vitia pertinere docet sequentibus.
246§ 5. Tanrıların ve insanların, erkeklerin ve kadınların aretēsi aynıdır
Fr. 246 Kaynak: Plutarkhos, Ortak Kavramlar Üzerine 33, 1076a. Ama Khrysippos'a göre onlara [tanrılara] bu bile [mesut olmak bile] kalmıyor: çünkü Zeus aretēce Dion'dan üstün değildir; Zeus ile Dion bilge oldukları için, biri ötekinin [aretēyle] hareket ettiğine denk geldiğinde, birbirlerinden aynı ölçüde fayda görürler.
Ἀλλὰ κατὰ Χρύσιππον οὐδὲ τοῦτο περίεστιν αὐτοῖς (sc. θεοῖς τὸ εὐδαιμονεῖν) ἀρετῇ τε γὰρ οὐχ ὑπερέχειν τὸν Δία τοῦ Δίωνος, ὠφελεῖσθαί τε ὁμοίως ὑπ’ ἀλλήλων τὸν Δία καὶ τὸν Δίωνα, σοφοὺς ὄντας, ὅταν ἕτερος θατέρου τυγχάνῃ κινουμένου.
247Fr. 247 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Kader Üzerine 37, s. 211,13 Bruns. İnsanların ve tanrıların aretēlerinin aynı olduğunu söylemek mümkün değildir. Tabiatça birbirinden bu kadar uzak olanların yetkinliklerinin ve aretēlerinin aynı olduğunu söylemek başka bakımdan da doğru değildir; onların [Khrysippos'un] bu konuda ileri sürdüğü gerekçelerde de makul bir şey yoktur.
οὐ γὰρ τὰς αὐτὰς ἀρετὰς οἷόν τε λέγειν εἶναι τῶν τε ἀνθρώπων καὶ τῶν θεῶν· οὔτε γὰρ ἄλλως ἀληθὲς τὸ τὰς τῶν τοσοῦτον ἀλλήλων κατὰ τὴν φύσιν διεστώτων τὰς αὐτὰς τελειότητάς τε καὶ ἀρετὰς λέγειν, οὔθ’ οἱ πρὸς αὐτῶν (scil. a Chrysippo) περὶ αὐτῶν λεγόμενοι λόγοι εὔλογόν τι ἐν αὑτοῖς ἔχουσιν.
248Fr. 248 Kaynak: Origenes, Kelsos'a Karşı VI 48. Sonra, Stoa'dan gelen filozoflar insanın ve tanrının aretēsinin aynı olduğunu söyleyip her şeyin üstündeki tanrının, kendi anlayışlarına göre insanlar arasındaki bilgeden daha mesut olduğunu söylemez de ikisinin saadetinin eşit olduğunu söylerlerse, Kelsos buna gülmüyor…
εἶτα ἐὰν μὲν τὴν αὐτὴν ἀρετὴν λέγοντες ἀνθρώπου καὶ θεοῦ οἱ ἀπὸ τῆς Στοᾶς φιλόσοφοι μὴ εὐδαιμονέστερον λέγωσιν εἶναι τὸν ἐπὶ πᾶσι θεὸν τοῦ ἐν ἀνθρώποις κατ’ αὐτοὺς σοφοῦ, ἀλλ’ ἴσην εἶναι τὴν ἀμφοτέρων εὐδαιμονίαν Κέλσος οὐ καταγελᾷ etc.
249Fr. 249 Kaynak: Origenes, Kelsos'a Karşı IV 29. Öyle ki insanın ve tanrının aretēsi de aynıdır.
ὥστε καὶ ἡ αὐτὴ ἀρετὴ ἀνθρώπου καὶ θεοῦ.
250Fr. 250 Kaynak: Clemens, Stromateis VII 14, s. 886 Potter. Biz Stoacılar gibi, büyük bir dinsizlikle, insanın ve tanrının aretēsinin aynı olduğunu söylemeyiz.
οὐ γὰρ καθάπερ οἱ Στωϊκοὶ ἀθέως πάνυ τὴν αὐτὴν ἀρετὴν ἀνθρώπου λέγομεν καὶ θεοῦ.
251Fr. 251 Kaynak: Themistios, Söylevler II, s. 27c. Biri hükümdarı Pythios'a [Apollon'a] benzetmenin dalkavukluk olduğunu söylerse, Khrysippos ile Kleanthes buna razı olmaz; bütün bir felsefe topluluğu, Renkli Revak'ın korosu, erkeğin ve tanrının aretēsinin ve hakikatinin aynı olduğunu söyleyenler de razı olmaz.
Εἰ δ’ αὖ φήσειέ τις κολακείαν εἶναι τῷ Πυθίῳ παραβάλλειν τὸν βασιλέα, Χρύσιππος μὲν ὑμῖν καὶ Κλεάνθης οὐ συγχωρήσει καὶ ὅλον ἔθνος φιλοσοφίας, ὁ ἐκ τῆς ποικίλης χορός, οἱ φάσκοντες εἶναι τὴν αὐτὴν ἀρετὴν καὶ ἀλήθειαν ἀνδρὸς καὶ θεοῦ.
252Fr. 252 Kaynak: Proklos, Platon'un Timaios'una Şerh, s. 106F Schneider. Stoa'dan gelenler de tanrıların ve insanların aretēsinin aynı olduğunu söylemişlerdir; Platon'un dindarlığına ve Sokrates'in ölçülülüğüne öykünmekten çok uzaktırlar.
οἱ δὲ ἀπὸ τῆς Στοᾶς καὶ τὴν αὐτὴν ἀρετὴν εἶναι θεῶν καὶ ἀνθρώπων εἰρήκασι, πολλοῦ δεόντες τῆς τοῦ Πλάτωνος ὁσιότητος εἶναι ζηλωταὶ καὶ τῆς Σωκρατικῆς μετριότητος.
254Fr. 254 Kaynak: Clemens, Stromateis IV 8, s. 590 Potter. Her cinste aynı tabiatın aynı aretēye de sahip olduğunu kabul etmiştik. Demek ki insanlık bakımından kadının bir tabiatı, erkeğin başka bir tabiatı yoktur; tabiatları aynıdır, dolayısıyla aretēleri de. … Öyleyse kadınlar da erkekler gibi felsefe yapmalıdır.
ὡμολόγηται δ’ ἡμῖν τὴν αὐτὴν φύσιν κατὰ γένος ἕκαστον τὴν αὐτὴν καὶ ἴσχειν ἀρετήν· οὐκ ἄλλην τοίνυν πρὸς τὴν ἀνθρωπότητα φύσιν ἔχειν ἡ γυνή, ἄλλην δὲ ὁ ἀνὴρ φαίνεται, ἀλλὰ τὴν αὐτήν· ὥστε καὶ τὴν ἀρετήν. φιλοσοφητέον οὖν καὶ ταῖς γυναιξίν, ἐμφερῶς τοῖς ἀνδράσιν etc.
255§ 6. Aretēler birden çoktur ve nitelikçe birbirinden ayrılır
Fr. 255 Kaynak: Plutarkhos, Ahlaki Aretē Üzerine 2, 441a. Kitionlu Zenon da bir bakıma bu görüşe kaymış gibidir [önceki cümlelerde Ariston'un aretēler hakkındaki görüşü anlatılır]: phronēsisi, dağıtılması gereken şeylerde adalet, seçilmesi gereken şeylerde itidal, katlanılması gereken şeylerde cesaret diye tarif eder. Onu savunanlar, Zenon'un burada epistēmēye phronēsis adını verdiğini ileri sürerler. Khrysippos ise her aretēnin keyfiyet bakımından kendine özgü bir nitelikle kurulduğunu düşünürken, farkına varmadan, Platon'un deyişiyle, alışılmadık ve tanınmadık bir "aretēler oğulu" uyandırmıştır. Cesurdan cesaret, yumuşak huyludan yumuşaklık, adilden adalet türettiği gibi zariften "zariflik", soyludan "soyluluk", büyükten "büyüklük", güzelden "güzellik" türetmiş; ustalık, güler yüzle karşılama, nüktedanlık gibi başka bu tür şeyleri de aretē sayarak hiç gereği olmayan felsefeyi bir sürü tuhaf adla doldurmuştur.
ἔοικε δὲ καὶ Ζήνων εἰς τοῦτό πως ὑποφέρεσθαι ὁ Κιτιεὺς (praecedentibus Aristonis de virtutibus sententia enarratur) ὁριζόμενος τὴν φρόνησιν ἐν μὲν ἀπονεμητέοις δικαιοσύνην, ἐν δ’ αἱρετέοις σωφροσύνην, ἐν δὲ ὑπομενετέοις ἀνδρείαν· ἀπολογούμενοι δὲ ἀξιοῦσιν ἐν τούτοις τὴν ἐπιστήμην φρόνησιν ὑπὸ τοῦ Ζήνωνος ὠνομάσθαι. Χρύσιππος δὲ κατὰ τὸ ποιὸν ἀρετὴν ἰδίᾳ ποιότητι συνίστασθαι νομίζων ἔλαθεν ἑαυτὸν κατὰ τὸν Πλάτωνα σμῆνος ἀρετῶν οὐ σύνηθες οὐδὲ γνώριμον ἐγείρας· ὡς γὰρ παρὰ τὸν ἀνδρεῖον ἀνδρείαν καὶ παρὰ τὸν πρᾷον πρᾳότητα καὶ δικαιοσύνην παρὰ τὸν δίκαιον, οὕτως παρὰ τὸν χαρίεντα χαριεντότητα καὶ παρὰ τὸν ἐσθλὸν ἐσθλότητα, καὶ παρὰ τὸν μέγαν μεγαλότητα, καὶ παρὰ τὸν καλὸν καλότητα, ἑτέρας τε τοιαύτας ἐπιδεξιότητας, εὐαπαντησίας, εὐτραπελίας ἀρετὰς τιθέμενος, πολλῶν καὶ ἀτόπων ὀνομάτων οὐδὲν δεομένην ἐμπέπληκε φιλοσοφίαν.
256Fr. 256 Kaynak: Galenos, Hippokrates ile Platon'un Öğretileri Üzerine VII 2. [Khrysippos'un Ariston'a karşı yazdığı Aretēlerin Nitelikler Olduğu Üzerine kitabını tartışırken:] Ariston psykhēnin, akıl yürütmemizi sağlayan tek bir yetisi olduğunu düşündüğü için psykhēnin aretēsini de tek saymıştır: iyilerin ve kötülerin epistēmēsi. İyileri seçmek ve kötülerden kaçmak gerektiğinde bu epistēmēye itidal der; iyileri yapmak, kötüleri yapmamak gerektiğinde phronēsis; bazı şeylere göğüs gerip bazılarından kaçtığında cesaret; herkese değerine göre olanı dağıttığında adalet. Tek kelimeyle, psykhē iyileri ve kötüleri eyleme geçmeden bildiğinde bilgelik ve epistēmēdir; hayattaki eylemlere vardığında ise yukarıda sayılan birden çok adı alır, phronēsis, itidal, adalet ve cesaret diye anılır. Ariston'un psykhēnin aretēleri hakkındaki kanaati aşağı yukarı budur. Khrysippos ise, kendisiyle ortak temel varsayımı titizlikle koruyan bu adama nasıl itiraz etmeye kalkışıyor, anlamıyorum. Çünkü her şeyi iyi biliyor ve iyi yapıyorsak hayatımız epistēmēye göre, kötü ve yanlış biliyor ve yapıyorsak cehalete göre yönetilir; Khrysippos'un kendisi de böyle ister. Bu yüzden tek bir aretē olur, epistēmē; kötülük de aynı biçimde tek olur, ona da kimi zaman cehalet, kimi zaman bilgisizlik denir. Biri ölümden, yoksulluktan ya da hastalıktan kötü şeylermiş gibi korkarsa —oysa bunlara kayıtsız şeyler olarak cesaretle bakması gerekirdi—, Ariston da Khrysippos da diyeceği üzere, onlar bu kişinin epistēmē eksikliği yüzünden hakikati bilmediğini ve psykhēsinde korkaklık denen bir kötülük taşıdığını söylerler. Ona zıt aretēnin cesaret olduğunu söylerler; cesaret de neye cesaretle bakılması, neye bakılmaması gerektiğinin, yani gerçekten iyi ve kötü olan şeylerin epistēmēsidir; sağlık, zenginlik, hastalık ve yoksulluk gibi yanlış bir kanaatle öyle sanılan şeylerin değil. Çünkü bunlardan hiçbirinin ne iyi ne kötü olduğunu, hepsinin kayıtsız olduğunu söylerler. Aynı şekilde, biri hoş olanı iyi, üzücü olanı kötü sanıp bu kanaatine uyarak birini seçer, öbüründen kaçarsa, iyinin özünü bilmiyordur ve bu yüzden ölçüsüzdür. Çünkü bütün eylemlerde iyi görüneni seçer, kötü görünenden kaçarız; tabiatça her iki yöne bu dürtülere sahip olduğumuz için, hakikatte neyin iyi neyin kötü olduğunu öğreten felsefe bizi hatasız kılar. Khrysippos ise, nasıl oluyor bilmem, sözden anlamayanlar gibi kelimelerin farkına bakıyor da kelimelerin karşılık geldiği şeylere dikkat etmiyor; "seçilmeli", "yapılmalı", "cesaretle karşılanmalı", "iyi" kelimelerinin her birinin başka bir şeyi belirttiğini sanıyor. Oysa başka bir şey değil, hepsinde aynı şey belirtilir: "iyi" kelimesinin belirttiği şey. … Bütün bu sözlerle, Khrysippos'un kendisine göre de, iyi ve kötü söylenmektedir; madem yalnız iyi olan seçilmeli, yapılmalı ve cesaretle karşılanmalıdır. Öyle ki iyilerin epistēmēsi farklı malzemelerde ya da eylemlerde incelendiğinde birden çok ad alır; bu adların her biri, malzemeye ya da eyleme göre, bir şeye görelik içinde varlık kazanır. … Böylece aretēlerin farkı konusunda da Khrysippos epistēmēye dayalı ve ispat edici öncüllerden uzaklaşıp öbür üç türde [diyalektik, retorik ve sofistik öncüllerde] dolaşıp durmaktadır; Aretēlerin Nitelikler Olduğu Üzerine'de ise daha çok epistēmēye dayalı öncüllere tutunur: bunlar Ariston'un görüşünü gerçekten yıkar, ama kendi temel varsayımına yakışmaz.
quem contra Aristonem conscripsit περὶ τοῦ ποιὰς εἶναι τὰς ἀρετάς, disputans: νομίσας γοῦν ὁ Ἀρίστων μίαν εἶναι τῆς ψυχῆς δύναμιν, ᾗ λογιζόμεθα, καὶ τὴν ἀρετὴν τῆς ψυχῆς ἔθετο μίαν, ἐπιστήμην ἀγαθῶν καὶ κακῶν. ὅταν μὲν οὖν αἱρεῖσθαί τε δέῃ τἀγαθὰ καὶ φεύγειν τὰ κακά, τὴν ἐπιστήμην τήνδε καλεῖ σωφροσύνην· ὅταν δὲ πράττειν μὲν τἀγαθά, μὴ πράττειν δὲ τὰ κακά, φρόνησιν· ἀνδρείαν δὲ ὅταν τὰ μὲν θαρρῇ, τὰ δὲ φεύγῃ· ὅταν δὲ τὸ κατὰ ἀξίαν ἑκάστῳ νέμῃ, δικαιοσύνην· ἑνὶ δὲ λόγῳ γινώσκουσα μὲν ἡ ψυχὴ χωρὶς τοῦ πράττειν τἀγαθά τε καὶ κακὰ σοφία τέ ἐστι καὶ ἐπιστήμη, πρὸς δὲ τὰς πράξεις ἀφικνουμένη τὰς κατὰ τὸν βίον, ὀνόματα πλείω λαμβάνει τὰ προειρημένα, φρόνησίς τε καὶ σωφροσύνη καὶ δικαιοσύνη καὶ ἀνδρεία καλουμένη. τοιαύτη μέν τις ἡ Ἀρίστωνος δόξα περὶ τῶν τῆς ψυχῆς ἀρετῶν. ὅ γε μὴν Χρύσιππος οὐκ οἶδα ὅπως ἀντιλέγειν ἐπιχειρεῖ τἀνδρὶ τὴν κοινὴν πρὸς αὐτὸν ὑπόθεσιν ἀκριβῶς διαφυλάττοντι. καλῶς γὰρ ἅπαντα γινωσκόντων τε καὶ πραττόντων ἡμῶν ἂν ὁ βίος διοικοῖτο κατὰ ἐπιστήμην, κακῶς δὲ καὶ ψευδῶς γινωσκόντων τε καὶ πραττόντων κατὰ ἄγνοιαν, ὡς αὐτὸς ὁ Χρύσιππος βούλεται, καὶ διὰ ταῦτα μία μὲν ἀρετὴ γίνοιτο ἄν, ἡ ἐπιστήμη, μία δὲ ὡσαύτως ἡ κακία, προσαγορευομένη καὶ ἥδε ποτὲ μὲν ἄγνοια, ποτὲ δὲ ἀνεπιστημοσύνη. ἐὰν οὖν τις τὸν θάνατον ἢ τὴν πενίαν ἢ τὴν νόσον ὡς κακὰ δεδιὼς ᾖ, δέον θαῤῥεῖν, ὡς ἐπὶ ἀδιαφόροις, ἐνδείᾳ μὲν ἐπιστήμης αὐτὸν τίθενται ἀγνοεῖν τἀληθές, ὡς ἂν Ἀρίστων τε καὶ Χρύσιππος εἴποι, κακίαν δὲ ἔχειν ψυχῆς, ἣν ὀνομάζουσι δειλίαν, ᾗ ἐναντίαν ἀρετὴν αὐτοί φασιν εἶναι τὴν ἀνδρείαν, ἐπιστήμην οὖσαν ὧν χρὴ θαῤῥεῖν ἢ μὴ θαρρεῖν, τουτέστιν ἀγαθῶν τε καὶ κακῶν τῶν ὄντως δηλονότι τοιούτων, οὐ κατὰ ψευδῆ δόξαν ὑπειλημμένων, οἷάπερ ἐστὶν ὑγίεια καὶ πλοῦτος καὶ νόσος καὶ πενία. τούτων γὰρ οὐδὲν οὔτε ἀγαθὸν οὔτε κακὸν εἶναί φασιν, ἀλλὰ ἀδιάφορα πάντα. καὶ τοίνυν, εἰ τὸ μὲν ἡδὺ νομίσας τις ἀγαθόν, τὸ δὲ ἀνιαρὸν κακὸν ἀκολουθῶν τῇ δόξῃ τῇδε τοῦ μεν τὴν αἵρεσιν ποιοῖτο, τοῦ δὲ τὴν φυγήν, ἀμαθής ἐστιν οὐσίας ἀγαθοῦ καὶ διὰ ταῦτα ἀκόλαστος. ἐν ἁπάσαις γὰρ πράξεσιν αἱρουμένων ἡμῶν τὸ φαινόμενον ἀγαθόν, φευγόντων δὲ τὸ φαινόμενον κακόν, ἐχόντων δὲ φύσει τὰς ὁρμὰς ταύτας ἐφ’ ἑκάτερον ἡ φιλοσοφία διδάσκουσα τὸ κατὰ ἀλήθειαν ἀγαθόν τε καὶ κακὸν ἀναμαρτήτους ἐργάζεται. Χρύσιππος δὲ οὐκ οἶδα ὅπως, ὥσπερ οἱ ἰδιῶται λόγων, τῇ διαφορᾷ τῶν φωνῶν, οὐ τοῖς τυγχάνουσιν αὐταῖς πράγμασι προσέχει τὸν νοῦν, ἕτερόν τι νομίζων δηλοῦσθαι καθ’ ἑκάστην τῶνδε τῶν φωνῶν, αἱρετέον, ποιητέον, θαρρητέον, ἀγαθόν. ἔστι δὲ οὐχ ἕτερον, ἀλλὰ ἐν ἁπάσαις ταὐτόν, ὅπερ ἐκ τῆς ἀγαθὸν δηλοῦται. - - - ἁπάσαις γὰρ ταύταις ταῖς λέξεσιν ἀγαθὸν καὶ κακὸν λέγει καὶ κατὰ αὐτὸν τὸν Χρύσιππον, εἴ γε δὴ τὸ ἀγαθὸν αὐτὸ μόνον ἐστὶ αἱρετέον καὶ ποιητέον καὶ θαρρητέον· ὥστε τὴν τῶν ἀγαθῶν ἐπιστήμην ἐν διαφόροις ὕλαις ἢ πράξεσιν ἐξεταζομένην ὀνόματα πλείω λαμβάνειν, ἕκαστον ἐν τῷ πρός τι κατὰ τὴν ὕλην ἢ τὴν πρᾶξιν ὑφιστάμενον. - - - οὕτως οὖν κἀν τοῖς περὶ τῆς τῶν ἀρετῶν διαφορᾶς ὁ Χρύσιππος ἀποχωρῶν τῶν ἐπιστημονικῶν καὶ ἀποδεικτικῶν λημμάτων ἐν τοῖς ὑπολοίποις ἀλᾶται τρισὶ γένεσιν, ὃς ἔν γε τῷ ποιὰς εἶναι τὰς ἀρετὰς ἐπιστημονικῶν μᾶλλον ἅπτεται, καταβαλλόντων μὲν ὄντως τὸν Ἀρίστωνος λόγον, οὐ μὴν τῇ γε οἰκείᾳ πρεπόντων ὑποθέσει.
257Fr. 257 Kaynak: Galenos, Hippokrates ile Platon'un Öğretileri Üzerine V 5. Bunların [duygular hakkındaki görüşün] ardından aretēler hakkındaki görüş gelir; o da iki yönlü bir hatayla maluldür, ister aretēlerin hepsini epistēmē, ister yeti sayalım. Psykhēnin akıl dışı kısımlarının aretēleri de zorunlu olarak akıl dışıdır; yalnız akıl yürüten kısmın aretēsi akla dayalıdır. Öyleyse makul olan, o kısımların aretēlerinin yeti, yalnız akıl yürüten kısmınkinin epistēmē olmasıdır. Khrysippos'un büyük hatası hiçbir aretēyi yeti saymamış olması değildir (bu büyük bir hata değildir, bu konuda onunla çekişmeyiz); birden çok epistēmē ve aretē olduğunu söylediği hâlde psykhēnin tek bir yetisi olduğunu söylemesidir. Çünkü tek bir yetinin birden çok aretēsi olamaz, nasıl ki tek bir şeyin birden çok yetkinliği olamaz. Her varlığın yetkinliği birdir; aretē de, Khrysippos'un kendisinin kabul ettiği gibi, her şeyin tabiatının yetkinliğidir. Kioslu Ariston daha iyi etmiştir: ne psykhēnin aretēlerinin çok olduğunu söylemiş —tek bir aretē olduğunu, bunun da iyilerin ve kötülerin epistēmēsi olduğunu söyler— ne de Khrysippos gibi duygular hakkında kendi temel varsayımlarına aykırı şeyler yazmıştır.
ἕπεται δ’ αὖθις τοῖσδε (sc. τῷ περὶ τῶν παθῶν λόγῳ) καὶ ὁ περὶ τῶν ἀρετῶν λόγος αὐτὸς ἔχων τὸ σφάλμα διττόν, εἴτ’ ἐπιστήμας τις ἁπάσας αὐτάς, εἴτε δυνάμεις ὑπολάβοι. τῶν μὲν γὰρ ἀλόγων τῆς ψυχῆς μερῶν ἀλόγους ἀνάγκη καὶ τὰς ἀρετὰς εἶναι, τοῦ λογιστικοῦ δὲ μόνου λογικήν. ὥστ’ εὐλόγως ἐκείνων μὲν αἱ ἀρεταὶ δυνάμεις εἰσίν, ἐπιστήμη δὲ μόνου τοῦ λογιστικοῦ. Χρύσιππος δὲ μεγάλα σφάλλεται, οὐχ ὅτι μηδεμίαν ἀρετὴν ἐποίησε δύναμιν (οὐ γὰρ μέγα τὸ τοιοῦτον σφάλμα ἐστίν, οὐδὲ διαφερόμεθα πρὸς αὐτὸ) ἀλλ’ ὅτι πολλὰς ἐπιστήμας τε καὶ ἀρετὰς εἶναι φήσας μίαν ἔφησεν εἶναι δύναμιν τῆς ψυχῆς. οὐ γὰρ ἐνδέχεται μιᾶς δυνάμεως ἀρετὰς εἶναι πολλάς, εἴγε μηδὲ τελειότητας πολλὰς ἑνὸς πράγματος. μία γὰρ ἑκάστου τῶν ὄντων ἡ τελειότης, ἡ δ’ ἀρετὴ τελειότης ἐστὶ τῆς ἑκάστου φύσεως, ὡς αὐτὸς ὁμολογεῖ. κάλλιον οὖν Ἀρίστων ὁ Χῖος, οὔτε πολλὰς εἶναι τὰς ἀρετὰς τῆς ψυχῆς ἀποφηνάμενος, ἀλλὰ μίαν, ἣν ἐπιστήμην ἀγαθῶν τε καὶ κακῶν εἶναί φησιν, οὔτε περὶ τῶν παθῶν ἐναντία ταῖς ἰδίαις ὑποθέσεσι γράψας, ὥσπερ ὁ Χρύσιππος.
258Fr. 258 Kaynak: Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri 7, 1034d. Bu konuda [aretē tek mi, birden çok mu] kendisiyle çelişen yalnız Zenon değildir, Khrysippos da öyledir: öbür aretēlerin tek bir aretēnin farklı durumları olduğunu söylediği için Ariston'u suçlar, aretēlerin her birini böyle tarif eden Zenon'u ise savunur.
Οὐ μόνον δὲ ὁ Ζήνων περὶ ταῦτα φαίνεται αὑτῷ μαχόμενος (unane sit virtus an complures), ἀλλὰ καὶ Χρύσιππος, Ἀρίστωνι μὲν ἐγκαλῶν, ὅτι μιᾶς ἀρετῆς σχέσεις ἔλεγε τὰς ἄλλας εἶναι, Ζήνωνι δὲ συνηγορῶν οὕτως ὁριζομένῳ τῶν ἀρετῶν ἑκάστην.
259Fr. 259 Kaynak: Galenos, Hippokrates ile Platon'un Öğretileri Üzerine VII 1. Sözü uzatmamızın sebebi, yalnız onların psykhēnin yönetici kısmı hakkında ileri sürdüğü argümanları çürütmemiz değildir; Khrysippos'un psykhē duyguları hakkında hem üç mantıksal incelemesinde hem de tedaviye dair kitabında yazdıklarını da çürüttük, üstelik onun kendisiyle çeliştiğini gösterdik. Poseidonios'un yazılarını da andık; o bu yazılarda eski görüşü över, Khrysippos'un hem psykhē duyguları hem aretēlerin farkı hakkında kötü söylediklerini çürütür. Çünkü psykhēde yalnız akıl yürüten kısım bulunsaydı, ne arzu eden ne öfkelenen bir kısım olsaydı, psykhē duyguları nasıl ortadan kalkarsa phronēsis dışındaki bütün aretēler de öyle ortadan kalkardı. Gerçi burada da biri argümanın peşine düşüp hem Khrysippos'un aretēlerin farkı hakkında dört kitapta yazdıklarını, hem de Ariston'un görüşünü çürüterek aretēlerin nitelikler olduğunu gösterdiği ayrı bir kitapta anlattıklarını incelemeye kalksa, bir ya da iki değil, üç ya da dört kitaba ihtiyaç duyardı. Oysa burada da hem hakikati savunmayan hem de sözü gereksiz yere uzatan Khrysippos'u çürüten, epistēmēye dayalı kısa tek bir argüman vardır. Ama ispat yönteminde eğitim görmemiş, hatta onun nasıl bir şey olduğunu hiç bilmeyen, yalnız Khrysippos'un yazdığı kitapların büyüklüğüne ve çokluğuna bakanlar, bunların hepsinin doğru olduğunu sanırlar. Gerçekten de çoğu doğrudur, özellikle de aretēlerin nitelikler olduğunu gösterdiği o kitaptakiler. Ama psykhēde akla dayalı ve muhakeme eden denen tek bir yeti bulunduğunu varsayan, arzu eden ve öfkelenen yetiyi ise —Khrysippos'un yaptığı gibi— ortadan kaldıran birinin görüşüyle bu kitapta söylenenler çatışır; ona yöneltilebilecek kusur budur. Yazdıklarıyla Ariston'un okulunu gerçekten yıktığı için ise kimse onu kusurlu bulamaz. Çünkü o adam aretēnin tek olduğunu, bir şeye göre durumu bakımından birden çok adla anıldığını düşünür. Khrysippos ise aretēlerin ve kötülüklerin çokluğunun bir şeye göre durumda değil, kendi özlerinin nitelik bakımından değişmesinde ortaya çıktığını gösterir; eski görüş de bunu isterdi. Khrysippos bunu da biraz çarpıtarak Aretēlerin Nitelikler Olduğu Üzerine'de başka sözlerle anlatmıştır; kullandığı kanıtlar da psykhēde yalnız akla dayalı kısmın bulunduğunu koyan, duygulanan kısmı ortadan kaldıran birine yakışmaz. Öyleyse Khrysippos'un başka bir okulun kanıtlarını kullanarak Ariston'un kanaatini haklı olarak yıktığını şimdi göstermek zorunda kalırsam, sözün uzamasının sebebi ben miyim?
οὐ μόνον δὲ τοὺς περὶ ψυχῆς ἡγεμονικοῦ λόγους ἠρωτημένους ὑπὸ αὐτῶν ἐλέγχοντες ἐμηκύναμεν, ἀλλὰ καὶ τὰ περὶ τῶν παθῶν τῆς ψυχῆς ὑπὸ Χρυσίππου γεγραμμένα, τοῦτο μὲν ἐν τοῖς λογικοῖς ὑπομνήμασι τρισί, τοῦτο δὲ ἐν τῷ θεραπευτικῷ, μετὰ τοῦ καὶ δεικνύειν αὐτὸν ἑαυτῷ διαφερόμενον. ἐπεμνήσθημεν δὲ καὶ τῶν Ποσειδωνίου συγγραμμάτων, ἐν οἷς ἐπαινεῖ τὸν παλαιὸν λόγον ἐλέγχων τὰ Χρυσίππῳ κακῶς εἰρημένα περί τε τῶν παθῶν τῆς ψυχῆς καὶ τῶν ἀρετῶν τῆς διαφορᾶς. ὥσπερ γὰρ ἀναιρεῖται τὰ πάθη τῆς ψυχῆς, εἰ μόνον εἴη τὸ λογιστικὸν αὐτῇ, μηδενὸς μήτε ἐπιθυμητικοῦ μήτε θυμοειδοῦς ὄντος, οὕτω καὶ τῶν ἀρετῶν πλὴν φρονήσεως αἱ λοιπαὶ πᾶσαι. καίτοι κἀνταῦθα εἴ τις ἐπεξέρχοιτο τῷ λόγῳ τά τε περὶ τῆς διαφορᾶς τῶν ἀρετῶν ἐν τέτταρσι βιβλίοις ὑπὸ Χρυσίππου γεγραμμένα βασανίζων ὅσα τε καθ’ ἓν ἄλλο διῆλθεν, ᾧ δείκνυσι ποιὰς εἶναι τὰς ἀρετὰς ἐλέγχων τὸν Ἀρίστωνος λόγον, οὐχ ἑνὸς ἢ δυοῖν ἀλλὰ τριῶν ἢ τεττάρων ἂν δεηθείη βιβλίων. ἔστι μὲν γὰρ κἀνταῦθα λόγος εἷς βραχὺς ἐπιστημονικὸς ἐλέγχων τὸν Χρύσιππον, οὔτε τἀληθῆ πρεσβεύοντα καὶ μηκύνοντα περιττῶς. ἀλλὰ οἱ μήτε παιδευθέντες ἐν ἀποδεικτικῇ μεθόδῳ μήθ’ ὅλως γνόντες, ὁποία τίς ἐστι, μόνῳ δὲ τῷ μεγέθει καὶ πλήθει τῶν ὑπὸ Χρυσίππου γραφέντων βιβλίων προσέχοντες τὸν νοῦν ἀληθῆ νομίζουσι πάνθ’ ὑπάρχειν αὐτά. καὶ γὰρ καὶ ὄντως ἐστὶ τὰ πλεῖστα αὐτῶν ἀληθῆ καὶ μάλιστά γε τὰ κατὰ ἐκεῖνο τὸ βιβλίον, ἐν ᾧ δείκνυσι ποιὰς εἶναι τὰς ἀρετάς. ἀλλὰ ὅτι τῷ μίαν ὑποθεμένῳ δύναμιν ὑπάρχειν ἐν τῇ ψυχῇ τὴν λογικήν τε καὶ κριτικὴν ὀνομαζομένην, ἀνελόντι δὲ τὴν ἐπιθυμητικήν τε καὶ θυμοειδῆ, καθάπερ ὁ Χρύσιππος ἀνεῖλε, μάχεται τὰ κατὰ τοῦτο τὸ βιβλίον εἰρημένα, ταυτὶ μέμψαιτο ἄν τις αὐτῷ· τὸ μέντοι καταβάλλεσθαι τὴν Ἀρίστωνος αἵρεσιν ἀληθῶς ὑπὸ τῶν γεγραμμένων οὐκ ἄν τις μέμψαιτο. νομίζει γὰρ ὁ ἀνὴρ ἐκεῖνος μίαν οὖσαν τὴν ἀρετὴν ὀνόμασι πλείοσιν ὀνομάζεσθαι κατὰ τὴν πρός τι σχέσιν. ὁ τοίνυν Χρύσιππος δείκνυσιν οὐκ ἐν τῇ πρός τι σχέσει γινόμενον τὸ πλῆθος τῶν ἀρετῶν τε καὶ κακιῶν, ἀλλὰ ἐν ταῖς οἰκείαις οὐσίαις ὑπαλλαττομέναις κατὰ τὰς ποιότητας, ὡς ὁ τῶν παλαιῶν ἠβούλετο λόγος· ὅπερ καὶ αὐτὸ βραχὺ παρατρέψας ὁ Χρύσιππος ἑτέραις λέξεσι διῆλθεν ἐν τῷ ποιὰς εἶναι τὰς ἀρετὰς τοῖς τε ἐπιχειρήμασιν οὐ πρέπουσι τῷ τὸ λογικὸν εἶναι μόνον τῆς ψυχῆς τεθειμένῳ, τὸ παθητικὸν δὲ ἀνῃρηκότι. πῶς οὖν ἐγὼ τοῦ μήκους τῶν λόγων αἴτιος, ἐὰν ἀναγκασθῶ νῦν ἀποδεικνύειν ἀλλοτρίας αἱρέσεως ἐπιχειρήμασι χρώμενον τὸν Χρύσιππον εἰκότως καταβαλεῖν τὴν Ἀρίστωνος δόξαν;
260Fr. 260 Kaynak: Galenos, Hippokrates'in Sıvılar Üzerine'sine Şerh II, XVI 808 Kühn. [Platon'un psykhēyi üç kısma ayırmasını savunmaya çalıştıktan sonra:] Yine de bazıları psykhēnin tek bir ousiası olduğunu söyler; aretēnin de her şeyin tabiatının yetkinliği olduğunu kabul ederler. Aretē böyle bir şeyse tek olacaktır, madem yetkinlik de tektir; böylece aretēnin, psykhēnin akıl yürüten kısmına göre zorunlu olarak epistēmē olması gerekir; ve psykhēlerimizde yalnız bu tek şey, akıl yürüten kısım varsa, birden çok aretē aramamak gerekir.
(postquam trichotomiam animae Platonicam probare studuit). ἀλλ’ ὅμως ἔνιοί φασι μίαν εἶναι τῆς ψυχῆς οὐσίαν· τὴν δ’ ἀρετὴν εἶναι βούλονται τελειότητα τῆς ἑκάστου φύσεως. εἰ μὲν οὖν τι τοιοῦτον πρᾶγμά ἐστιν ἡ ἀρετή, μία ἔσται, εἴπερ καὶ τελειότης ἐστὶ μία· καὶ οὕτω κατὰ τὸ λογιστικὸν μέρος τῆς ψυχῆς ἀναγκαῖον ἐπιστήμην εἶναι τὴν ἀρετήν· καὶ εἴπερ ἓν μόνον ἐστὶ τοῦτο ἐν ταῖς ψυχαῖς ἡμῶν, τὸ λογιζόμενον, οὐ χρὴ ζητεῖν ἀρετὰς πολλάς.
261Fr. 261 Kaynak: Diogenes Laertios VII 92. Panaitios iki aretē olduğunu söyler; … Poseidonios'un okulu dört, Kleanthes ile Khrysippos'un okulu daha fazla aretē olduğunu söyler.
Παναίτιος μὲν οὖν δύο φησὶν ἀρετάς - - τέτταρας δὲ οἱ περὶ Ποσειδώνιον καὶ πλείονας οἱ περὶ Κλεάνθην καὶ Χρύσιππον.
262§ 7. Tek tek aretēler
Fr. 262 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 59,4 W.. Phronēsis yapılması gereken, yapılmaması gereken ve ikisi de olmayan şeylerin epistēmēsidir; ya da tabiatça siyasal bir canlının iyileri, kötüleri ve ikisi de olmayanları bilmesidir (öbür aretēlerin de bu şekilde anlaşılmasını isterler). İtidal seçilmesi gereken, kaçınılması gereken ve ikisi de olmayan şeylerin epistēmēsidir; adalet herkese değerini dağıtan epistēmēdir; cesaret korkulacak, korkulmayacak ve ikisi de olmayan şeylerin epistēmēsidir. Akılsızlık iyilerin, kötülerin ve ikisi de olmayanların ⟨cehaletidir⟩, ya da yapılması gereken, yapılmaması gereken ve ikisi de olmayan şeylerin cehaletidir; ölçüsüzlük seçilmesi gereken, kaçınılması gereken ve ikisi de olmayan şeylerin cehaletidir; ⟨adaletsizlik herkese değerini dağıtmayan cehalettir⟩; korkaklık korkulacak, korkulmayacak ve ikisi de olmayan şeylerin cehaletidir. Öbür aretēleri ve kötülükleri de benzer şekilde, söylenenlere bağlı kalarak tarif ederler. Daha genel olarak da aretēnin, psykhēnin bütün hayat boyunca kendisiyle ahenkli bir yatkınlığı olduğunu söylerler.
φρόνησιν δ’ εἶναι ἐπιστήμην ὧν ποιητέον καὶ οὐ ποιητέον καὶ οὐδετέρων ἢ ἐπιστήμην ἀγαθῶν καὶ κακῶν καὶ οὐδετέρων φύσει πολιτικοῦ ζῴου (καὶ ἐπὶ τῶν λοιπῶν δὲ ἀρετῶν οὕτως ἀκούειν παραγγέλλουσι). σωφροσύνην δ’ εἶναι ἐπιστήμην αἱρετῶν καὶ φευκτῶν καὶ οὐδετέρων· δικαιοσύνην δὲ ἐπιστήμην ἀπονεμητικὴν τῆς ἀξίας ἑκάστῳ· ἀνδρείαν δὲ ἐπιστήμην δεινῶν καὶ οὐ δεινῶν καὶ οὐδετέρων· ἀφροσύνην δὲ ⟨ἄγνοιαν⟩ ἀγαθῶν καὶ κακῶν καὶ οὐδετέρων, ἢ ἄγνοιαν ὧν ποιητέον καὶ οὐ ποιητέον καὶ οὐδετέρων· ἀκολασίαν δὲ ἄγνοιαν αἱρετῶν καὶ φευκτῶν καὶ οὐδετέρων· ⟨ἀδικίαν δὲ ἄγνοιαν μὴ ἀπονεμητικὴν τῆς ἀξίας ἑκάστῳ⟩· δειλίαν δὲ ἄγνοιαν δεινῶν καὶ οὐ δεινῶν καὶ οὐδετέρων. Παραπλησίως δὲ καὶ τὰς ἄλλας ἀρετὰς καὶ κακίας ὁρίζονται, τῶν εἰρημένων ἐχόμενοι. Κοινότερον δὲ τὴν ἀρετὴν διάθεσιν εἶναί φασι ψυχῆς σύμφωνον αὑτῇ περὶ ὅλον τὸν βίον.
263Fr. 263 Kaynak: Philon, Yasaların Alegorik Yorumu I 63 vd.. Bununla [Musa] tek tek aretēleri tasvir etmek istiyor; sayıları dörttür: phronēsis, itidal, cesaret, adalet. … Phronēsis yapılması gereken şeylerle ilgilidir ve onlara sınır koyar; cesaret katlanılması gereken şeylerle, itidal seçilmesi gereken şeylerle, adalet dağıtılması gereken şeylerle ilgilidir. … Phronēsis alanında iki nitelikli varlık vardır: phronēsis sahibi olan ve phronēsisle davranan. [Aşağı yukarı aynı şeyler s. 79'da şu ekle tekrarlanır:] Biri phronēsise göre kurulmuştur, öbürü phronēsisle davranmaya göre. … Çünkü [cesaret] katlanılması gereken, katlanılmaması gereken ve ikisi de olmayan şeylerin epistēmēsidir. … Adalet değerine göre olanı dağıtır; ne davacının ne de savunanın yanında, hâkimin yanında yer alır. Hâkim nasıl birilerinin kazanmasını ya da birileriyle savaşıp onlara karşı çıkmayı amaçlamaz da kararını açıklayarak adil olanı hükme bağlarsa, adalet de kimsenin hasmı olmadan her şeye değerine göre olanı dağıtır.
Διὰ τούτων βούλεται τὰς κατὰ μέρος ἀρετὰς ὑπογράφειν· εἰσὶ δὲ τὸν ἀριθμὸν τέσσαρες, φρόνησις, σωφροσύνη, ἀνδρία, δικαιοσύνη. ἡ μὲν φρόνησις περὶ τὰ ποιητέα, ὅρους αὐτοῖς τιθεῖσα, ἡ δὲ ἀνδρεία τοῖς ὑπομενετέοις· ἡ δὲ σωφροσύνη τοῖς αἱρετέοις· ἡ δὲ δικαιοσύνη τοῖς ἀπονεμητέοις. κατὰ δὲ τὸν τόπον τῆς φρονήσεως δύο εἰσὶ ποιοί, ὅ τε φρόνιμος καὶ ὁ φρονῶν. fere eadem redeunt p. 79 addito: ὁ μὲν συνιστάμενος κατὰ τὴν φρόνησιν, ὁ δὲ φρονῶν κατὰ τὸ φρονεῖν. : ἐπιστήμη γάρ ἐστιν ὑπομενετέων καὶ οὐχ ὑπομενετέων καὶ οὐδετέρων. ὅτι ἀπονεμητικὴ τῶν κατ’ ἀξίαν ἐστὶν ἡ δικαιοσύνη καὶ τέτακται οὔτε κατὰ τὸν κατήγορον οὔτε κατὰ τὸν ἀπολογούμενον, ἀλλὰ κατὰ τὸν δικαστήν. Ὥσπερ οὖν ὁ δικαστὴς οὔτε νικῆσαί τινας προῄρηται οὔτε πολεμῆσαί τισι καὶ ἐναντιωθῆναι, γνώμην δ’ ἀποφηνάμενος βραβεύει τὸ δίκαιον· οὕτως ἡ δικαιοσύνη οὐδενὸς οὖσα ἀντίδικος, ἀπονέμει τὸ κατ’ ἀξίαν ἑκάστῳ πράγματι.
264Fr. 264 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 60,9 W.. Aretēlerin bazıları birincildir, bazıları birincillere bağlıdır. Birinciller dörttür: phronēsis, itidal, cesaret, adalet. Phronēsis uygun eylemlerle, itidal insanın dürtüleriyle, cesaret katlanmalarla, adalet dağıtmalarla ilgilidir. Bu aretēlere bağlı olanların bir kısmı phronēsise, bir kısmı itidale, bir kısmı cesarete, bir kısmı da adalete bağlıdır. Phronēsise bağlı olanlar şunlardır: iyi danışma, iyi hesap, kavrayış çabukluğu, akıllılık, ⟨isabet⟩, çare bulma. İtidale bağlı olanlar: düzenlilik, edep, hayâ, kendine hâkim olma. Cesarete bağlı olanlar: sebat, yüreklilik, yüce gönüllülük, metanet, çalışkanlık. Adalete bağlı olanlar: dindarlık, iyilikseverlik, iyi ortaklık, muamelede dürüstlük. İyi danışma, neyi ve nasıl yaparsak faydalı biçimde yapacağımızın epistēmēsidir; iyi hesap, olup biten ve sonuçlanan şeyleri karşılıklı tartan ve toparlayan epistēmēdir; kavrayış çabukluğu, uygun olanı anında bulan epistēmēdir; akıllılık ⟨daha kötülerin ve daha iyilerin epistēmēsidir; isabet⟩ her durumda hedefi tutturan epistēmēdir; çare bulma, işlerden çıkış yolu bulan epistēmēdir; düzenlilik, ne zaman yapılması gerektiğinin, neyin neyden sonra geleceğinin ve genel olarak eylemlerin sırasının epistēmēsidir; edep, yakışan ve yakışmayan hareketlerin ⟨epistēmēsidir⟩; hayâ, haklı bir kınamaya karşı sakındıran epistēmēdir; kendine hâkim olma, doğru logosa göre görülmüş olanın çiğnenmesine izin vermeyen epistēmēdir; sebat, doğru biçimde hükme bağlanmış olanda direten epistēmēdir; yüreklilik, hiçbir korkunç şeye düşmeyeceğimizi bilmemizi sağlayan epistēmēdir; yüce gönüllülük, hem erdemlilerin hem kötülerin başına gelmesi tabiatta olan şeylerin üstünde tutan epistēmēdir; metanet, psykhēyi yenilmez kılan epistēmēdir; çalışkanlık, önüne konanı zahmet yüzünden engellenmeden sonuna kadar işleyen epistēmēdir; dindarlık, tanrılara hizmetin epistēmēsidir; iyilikseverlik, iyilik etmenin epistēmēsidir; iyi ortaklık, ortaklıkta eşitliğin epistēmēsidir; muamelede dürüstlük, yakınlarla kusursuzca alışveriş etmenin epistēmēsidir. Bütün bu aretēlerin gayesi tabiata uyarak yaşamaktır; her biri insanın buna kendine özgü yollarla ulaşmasını sağlar. Çünkü insan tabiattan hem uygun olanı bulmaya, hem dürtülerinde dengeye, hem katlanmaya, hem de dağıtmaya dair başlangıç eğilimleri almıştır. Aretēlerin her biri uyum içinde ve kendine düşeni yaparak insanın tabiata uyarak yaşamasını sağlar.
Τῶν δ’ ἀρετῶν τὰς μὲν εἶναι πρώτας, τὰς δὲ ταῖς πρώταις ὑποτεταγμένας· πρώτας δὲ τέτταρας εἶναι, φρόνησιν, σωφροσύνην, ἀνδρείαν, δικαιοσύνην. Καὶ τὴν μὲν φρόνησιν περὶ τὰ καθήκοντα γίνεσθαι· τὴν δὲ σωφροσύνην περὶ τὰς ὁρμὰς τοῦ ἀνθρώπου· τὴν δὲ ἀνδρείαν περὶ τὰς ὑπομονάς· τὴν δὲ δικαιοσύνην περὶ τὰς ἀπονεμήσεις. Τῶν δὲ ὑποτεταγμένων ταῖς ἀρεταῖς ταύταις τὰς μὲν τῇ φρονήσει ὑποτετάχθαι, τὰς δὲ τῇ σωφροσύνῃ, τὰς δὲ τῇ ἀνδρείᾳ, τὰς δὲ τῇ δικαιοσύνῃ. Τῇ μὲν οὖν φρονήσει ὑποτάττεσθαι εὐβουλίαν, εὐλογιστίαν, ἀγχίνοιαν, νουνέχειαν, ⟨εὐστοχίαν⟩, εὐμηχανίαν· τῇ δὲ σωφροσύνῃ εὐταξίαν, κοσμιότητα, αἰδημοσύνην, ἐγκράτειαν· τῇ δὲ ἀνδρείᾳ καρτερίαν, θαρραλεότητα, μεγαλοψυχίαν, εὐψυχίαν, φιλοπονίαν· τῇ δὲ δικαιοσύνῃ εὐσέβειαν, χρηστότητα, εὐκοινωνησίαν, εὐσυναλλαξίαν. Εὐβουλίαν μὲν οὖν εἶναι λέγουσιν ἐπιστήμην τοῦ ποῖα καὶ πῶς πράττοντες πράξομεν συμφερόντως· εὐλογιστίαν δὲ ἐπιστήμην ἀνταναιρετικὴν καὶ συγκεφαλαιωτικὴν τῶν γινομένων καὶ ἀποτελουμένων· ἀγχίνοιαν δὲ ἐπιστήμην εὑρετικὴν τοῦ καθήκοντος ἐκ τοῦ παραχρῆμα· νουνέχειαν δὲ ἐπιστήμην ⟨τῶν χειρόνων καὶ βελτιόνων· εὐστοχίαν δὲ ἐπιστήμην⟩ ἐπιτευκτικὴν τοῦ ἐν ἑκάστῳ σκοποῦ· εὐμηχανίαν δὲ ἐπιστήμην εὑρετικὴν διεξόδου πραγμάτων· εὐταξίαν δὲ ἐπιστήμην τοῦ πότε πρακτέον καὶ τί μετὰ τί καὶ καθόλου τῆς τάξεως τῶν πράξεων· κοσμιότητα δὲ ⟨ἐπιστήμην⟩ πρεπουσῶν καὶ ἀπρεπῶν κινήσεων· αἰδημοσύνην δὲ ἐπιστήμην εὐλαβητικὴν ὀρθοῦ ψόγου· ἐγκράτειαν δὲ ἐπιστήμην ἀνυπέρβατον τῶν κατὰ τὸν ὀρθὸν λόγον φανέντων· καρτερίαν δὲ ἐπιστήμην ἐμμενητικὴν τοῖς ὀρθῶς κριθεῖσι· θαῤῥαλεότητα δὲ ἐπιστήμην καθ’ ἣν οἴδαμεν ὅτι οὐδενὶ δεινῷ μὴ περιπέσωμεν· μεγαλοψυχίαν δὲ ἐπιστήμην ὑπεράνω ποιοῦσαν τῶν πεφυκότων ἐν σπουδαίοις τε γίνεσθαι καὶ φαύλοις· εὐψυχίαν δὲ ἐπιστήμην ψυχῆς παρεχομένης ἑαυτὴν ἀήττητον· φιλοπονίαν δὲ ἐπιστήμην ἐξεργαστικὴν τοῦ προκειμένου, οὐ κωλυομένην διὰ πόνον· εὐσέβειαν δὲ ἐπιστήμην θεῶν θεραπείας· χρηστότητα δὲ ἐπιστήμην εὐποιητικήν· εὐκοινωνησίαν δὲ ἐπιστήμην ἰσότητος ἐν κοινωνίᾳ· εὐσυναλλαξίαν δὲ ἐπιστήμην τοῦ συναλλάττειν ἀμέμπτως τοῖς πλησίον. Πασῶν δὲ τούτων τῶν ἀρετῶν τὸ τέλος εἶναι τὸ ἀκολούθως τῇ φύσει ζῆν· ἑκάστην δὲ τούτου διὰ τῶν ἰδίων παρέχεσθαι τυγχάνοντα τὸν ἄνθρωπον. Ἔχειν γὰρ ἀφορμὰς παρὰ τῆς φύσεως καὶ πρὸς τὴν τοῦ καθήκοντος εὕρεσιν καὶ πρὸς τὴν τῶν ὁρμῶν εὐστάθειαν καὶ πρὸς τὰς ὑπομονὰς καὶ πρὸς τὰς ἀπονεμήσεις. Καὶ ⟨κατὰ⟩ τὸ σύμφωνον καὶ τὸ ἑαυτῆς ἑκάστη τῶν ἀρετῶν πράττουσα παρέχεται τὸν ἄνθρωπον ἀκολούθως τῇ φύσει ζῶντα.
265Fr. 265 Kaynak: Diogenes Laertios VII 92–93. Aretēlerin bazıları birincildir, bazıları onlara bağlıdır. Birinciller şunlardır: phronēsis, cesaret, adalet, itidal; bunların türleri olarak da yüce gönüllülük, kendine hâkim olma, sebat, kavrayış çabukluğu, iyi danışma. Phronēsis kötülerin, iyilerin ve ikisi de olmayanların epistēmēsidir; adalet seçilmesi gereken, sakınılması gereken ve ikisi de olmayan şeylerin epistēmēsidir [metinde bozukluk ve boşluk var]; … yüce gönüllülük, erdemlilerin de kötülerin de ortak olarak başına gelenlerin üstünde tutan epistēmē ⟨ya da⟩ melekedir; kendine hâkim olma, doğru logosa göre olanın çiğnenmediği bir yatkınlık ya da hazlara yenilmeyen bir melekedir; sebat, neyde direnilmesi, neyde direnilmemesi gerektiğinin ve ikisi de olmayanların epistēmēsi ya da melekesidir; kavrayış çabukluğu, uygun olanı anında bulan melekedir; iyi danışma, neyi ve nasıl yaparsak faydalı biçimde yapacağımızı gözeten epistēmēdir. Kötülüklerin de aynı şekilde bazıları birincildir, bazıları onlara bağlıdır: akılsızlık, korkaklık, adaletsizlik ve ölçüsüzlük birinciller arasındadır; nefsine hâkim olamama, kavrayış yavaşlığı ve kötü danışma ise onlara bağlı olanlar arasındadır. Kötülükler, epistēmēleri aretē olan şeylerin cehaletleridir.
τῶν δὲ ἀρετῶν τὰς μὲν πρώτας, τὰς δὲ ταύταις ὑποτεταγμένας· πρώτας μὲν τάσδε· φρόνησιν, ἀνδρείαν, δικαιοσύνην, σωφροσύνην· ἐν εἴδει δὲ τούτων μεγαλοψυχίαν, ἐγκράτειαν, καρτερίαν, ἀγχίνοιαν, εὐβουλίαν. καὶ τὴν μὲν φρόνησιν εἶναι ἐπιστήμην κακῶν καὶ ἀγαθῶν καὶ οὐδετέρων, τὴν δὲ δικαιοσύνην ἐπιστήμην ὧν αἱρετέον καὶ εὐλαβητέον καὶ οὐδετέρων **** τὴν δὲ μεγαλοψυχίαν ἐπιστήμην ⟨ἢ⟩ ἕξιν ὑπεράνω ποιοῦσαν τῶν συμβαινόντων κοινῇ φαύλοις τε καὶ σπουδαίοις, τὴν δὲ ἐγκράτειαν διάθεσιν ἀνυπέρβατον τῶν κατ’ ὀρθὸν λόγον ἢ ἕξιν ἀήττητον ἡδονῶν, τὴν δὲ καρτερίαν ἐπιστήμην ἢ ἕξιν ὧν ἐμμενετέον καὶ μὴ καὶ οὐδετέρων, τὴν δὲ ἀγχίνοιαν ἕξιν εὑρετικὴν τοῦ καθήκοντος ἐκ τοῦ παραχρῆμα, τὴν δὲ εὐβουλίαν ἐπιστήμην τοῦ σκοπεῖσθαι ποῖα καὶ πῶς πράττοντες πράξομεν συμφερόντως. ἀνὰ λόγον δὲ καὶ τῶν κακιῶν τὰς μὲν εἶναι πρώτας, τὰς δὲ ὑπὸ ταύτας· οἷον ἀφροσύνην μὲν καὶ δειλίαν καὶ ἀδικίαν καὶ ἀκολασίαν ἐν ταῖς πρώταις, ἀκρασίαν δὲ καὶ βραδύνοιαν καὶ κακοβουλίαν ἐν ταῖς ὑπὸ ταύτας. εἶναι δὲ ἀγνοίας τὰς κακίας ὧν αἱ ἀρεταὶ ἐπιστῆμαι.
266Fr. 266 Kaynak: Andronikos, Duygular Üzerine, s. 19 Schuchardt. Phronēsis iyilerin, kötülerin ve ikisi de olmayanların epistēmēsidir. … İtidal seçilmesi gereken, seçilmemesi gereken ve ikisi de olmayan şeylerin epistēmēsidir. Adalet herkese değerine göre olanı dağıtan bir melekedir. Cesaret korkulacak, korkulmayacak ve ikisi de olmayan şeylerin epistēmēsidir.
Φρόνησις μὲν οὖν ἐστιν ἐπιστήμη ἀγαθῶν καὶ κακῶν καὶ οὐδετέρων. - - Σωφροσύνη δὲ ἐπιστήμη αἱρετῶν καὶ οὐχ αἱρετῶν καὶ οὐδετέρων. Δικαιοσύνη δὲ ἕξις ἀπονεμητικὴ τοῦ κατ’ ἀξίαν ἑκάστῳ. Ἀνδρεία δὲ ἐπιστήμη δεινῶν καὶ οὐ δεινῶν καὶ οὐδετέρων.
267Fr. 267 Kaynak: Andronikos, Duygular Üzerine, s. 20,21 Schuchardt. İyi danışma faydalı olanların epistēmēsidir. Kavrayış çabukluğu uygun olanı hemen bulan melekedir. … Öngörü, işler gerektiği gibi yapılsın diye geleceğe yol açabilen melekedir. … Hükümdarlık, kalabalığa hesap vermeksizin hükmetmenin tecrübesidir. Komutanlık, bir orduya faydalı olanları gören ve yapan melekedir. … Siyaset, şehre faydalı olanları gören ⟨ve yapan⟩ melekedir. Ev idaresi, eve faydalı olanları gören ⟨ve yapan⟩ melekedir. … Diyalektik iyi tartışmanın, retorik iyi konuşmanın, fizik de tabiata dair şeylerin epistēmēsidir.
εὐβουλία μὲν οὖν ἐστιν ἐπιστήμη συμφερόντων. ἀγχίνοια δὲ ἕξις ἐξ ὑπογύου τὸ καθῆκον εὑρίσκουσα. - πρόνοια δὲ ἕξις ὁδοποιεῖσθαι δυναμένη εἰς τὸ μέλλον, ὡς ἂν πράττηται ὡς χρή. - - βασιλικὴ δὲ ἐμπειρία τοῦ ἄρχειν πλήθους ἀνυπευθύνως. στρατηγικὴ δὲ ἕξις θεωρητικὴ καὶ πρακτικὴ τῶν στρατοπέδῳ συμφερόντων. - - πολιτικὴ δὲ ἕξις θεωρητικὴ ⟨καὶ πρακτικὴ⟩ τῶν πόλει συμφερόντων. οἰκονομικὴ δὲ ἕξις θεωρητικὴ ⟨καὶ πρακτικὴ⟩ τῶν οἴκῳ συμφερόντων. - - διαλεκτικὴ δὲ ἐπιστήμη τοῦ εὖ διαλέγεσθαι. ῥητορικὴ δὲ ἐπιστήμη τοῦ εὖ λέγειν. φυσικὴ δὲ ἐπιστήμη τῶν περὶ φύσιν.
268Fr. 268 Kaynak: Andronikos, Duygular Üzerine, s. 27,16 Schuchardt. Khrysippos'a göre. Phronēsis neyin yapılması, neyin yapılmaması gerektiğinin epistēmēsidir. Akılsızlık aynı şeylerin cehaletidir; akılsızlar da bunlardan birini bilmeyen ve bu konularda yanılgıya düşmüş olanlardır; çünkü akılsızlık neyin yapılması, neyin yapılmaması gerektiğinin cehaletidir. Phronēsise bağlı olanlar şunlardır: iyi danışma, iyi hesap, kavrayış çabukluğu, akıllılık, isabet, çare bulma. İyi hesap, olup biten ve sonuçlanan şeyleri toparlayan epistēmēdir. Kavrayış çabukluğu uygun olanı anında bulan epistēmēdir. Akıllılık daha kötülerin ve daha iyilerin epistēmēsidir. İsabet her durumda hedefi tutturan epistēmēdir. Çare bulma işlerden çıkış yolu bulan epistēmēdir.
κατὰ Χρύσιππον. Φρόνησίς ἐστιν ἐπιστήμη τοῦ ποῖα δεῖ ποιεῖν, ποῖα δ’ οὔ. Ἀφροσύνη δὲ ἡ ἄγνοια τῶν αὐτῶν καὶ ἄφρονες οἱ τούτων τι ἀγνοοῦντες καὶ περὶ ταῦτα διεψευσμένοι· ἔστι γὰρ ἀφροσύνη ἄγνοια τοῦ ποῖα δεῖ ποιεῖν, ποῖα δ’ οὔ. Ὑποτέτακται δὲ τῇ φρονήσει εὐβουλία, εὐλογιστία, ἀγχίνοια, νουνέχεια, εὐστοχία, εὐμηχανία. εὐλογιστία δέ ἐστιν ἐπιστήμη συγκεφαλαιωτικὴ τῶν γινομένων καὶ ἀποτελουμένων. ἀγχίνοιά ἐστιν ἐπιστήμη εὑρετικὴ τοῦ καθήκοντος ἐκ τοῦπαραχρῆμα. νουνέχειά ἐστιν ἐπιστήμη χειρόνων καὶ βελτιόνων. εὐστοχία ἐστὶν ἐπιστήμη ἐπιτευκτικὴ τοῦ ἐν ἑκάστῳ σκοποῦ. εὐμηχανία ἐστὶν ἐπιστήμη εὑρετικὴ διεξόδου πραγμάτων.
269Fr. 269 Kaynak: Andronikos, Duygular Üzerine, s. 28,1 Schuchardt. (Khrysippos'a göre.) Cesarete bağlı olanlar şunlardır: sebat, yüreklilik, yüce gönüllülük, metanet, çalışkanlık. Sebat doğru biçimde hükme bağlanmış olanlarda kalıcı olan epistēmēdir. Yüreklilik [hiçbir korkunç şeye] düşmeyeceğimizi bilmemizi sağlayan epistēmēdir. Yüce gönüllülük, hem erdemlilerin hem kötülerin başına gelmesi tabiatta olan şeylerin ⟨üstünde tutan⟩ epistēmēdir. Metanet psykhēyi yenilmez kılan epistēmēdir. Çalışkanlık önüne konanı sonuna kadar işleyen ve zahmetlerle tükenmeyen epistēmēdir.
(Κατὰ Χρύσιππον). Ὑποτέτακται δὲ τῇ ἀνδρείᾳ· καρτερία, θαρραλεότης, μεγαλοψυχία, εὐψυχία, φιλοπονία. καρτερία ἐστὶν ἐπιστήμη ἔμμονος τοῖς ὀρθῶς κριθεῖσι. θαῤῥαλεότης ἐστὶν ἐπιστήμη καθ’ ἣν οἴδαμεν ὅτι οὐ περιπέσομεν. μεγαλοψυχία ἐστὶν ἐπιστήμη ⟨ὑπεράνω ποιοῦσα⟩ τῶν πεφυκότων ἐν σπουδαίοις τε γίνεσθαι καὶ φαύλοις. εὐψυχία ἐστὶν ἐπιστήμη ψυχῆς παρεχομένη αὐτὴν ἀήττητον. φιλοπονία ἐστὶν ἐπιστήμη ἐξεργαστικὴ μὲν τοῦ προκειμένου, οὐ καταναλισκομένη δὲ ὑπὸ πόνων.
270Fr. 270 Kaynak: Andronikos, Duygular Üzerine, s. 22,13 Schuchardt. Metanet psykhēnin kendi işlerini yerine getirmek için gösterdiği iyi gerginliktir. Gözü peklik, insanı gereken şeylere girişmeye ve logosun seçtiği şeylere katlanmaya hazır kılan melekedir. Yüce gönüllülük, erdemlilerin de kötülerin de ortak olarak başına gelenin üstünde tutan melekedir. Mertlik, aretēye uygun zahmetlerde insanı kendine yeterli kılan melekedir. Sebat direnilmesi gereken, ⟨direnilmemesi gereken⟩ ve ikisi de olmayan şeylerin epistēmēsidir. İhtişam, sahiplerini yükselten ve onların içini yüce bir duyguyla dolduran melekedir.
εὐψυχία μὲν οὖν ἐστιν εὐτονία ψυχῆς πρὸς τὸ ἐπιτελεῖν τὰ ἑαυτῆς ἔργα. λῆμα δὲ ἕξις προχείρους παρεχομένη πρὸς τὸ ἐπιχειρεῖν τε οἷς χρὴ καὶ ὑπομένειν ἃ λόγος αἱρεῖ. μεγαλοψυχία δὲ ἕξις ὑπεράνω ποιοῦσα τοῦ κοινῇ συμβαίνοντος φαύλοις τε καὶ σπουδαίοις. ἀῤῥενότης δὲ ἕξις αὐτάρκεις παρεχομένη ἐν τοῖς κατ’ ἀρετὴν πόνοις. καρτερία δὲ ἐπιστήμη ἐμμενετῶν ⟨καὶ οὐκ ἐμμενετῶν⟩ καὶ οὐδετέρων. μεγαλοπρέπεια δὲ ἕξις ἐπαίρουσα τοὺς ἔχοντας αὐτὴν καὶ φρονήματος πληροῦσα.
272Fr. 272 Kaynak: Andronikos, Duygular Üzerine, s. 29,17 Schuchardt. Ağırbaşlılık, insanın ne başkalarına hazlar üzerine sohbet açmasına ne de başkalarından böyle bir sohbeti kabul etmesine izin veren melekedir. … Kendine hâkim olma hazlara yenilmeyen melekedir. Tutumluluk harcamalarda ve hazırlıklarda aşırıya kaçmayan melekedir. Sadelik eldekiyle yetinen melekedir. Edep harekette ve duruşta yakışana dair epistēmēdir. Düzenlilik eylemleri yerli yerine koymanın tecrübesidir; ya da eylemlerde ya da onların yerli yerine konmasında sağlamlığı olan melekedir. Kendine yeterlilik gerekenle yetinen ve hayat için uygun olanları kendi başına tedarik eden melekedir.
αὐστηρία μὲν οὖν ἐστιν ἕξις καθ’ ἣν οὔτε προσφέρουσιν ἄλλοις τὴν περὶ ἡδονῶν ὁμιλίαν οὔτε παρ’ ἄλλων προσδέχονται. - - ἐγκράτεια δὲ ἕξις ἀήττητος ὑφ’ ἡδονῶν. εὐτέλεια δὲ ἕξις ἀνυπέραρτος ἐν δαπάναις καὶ παρασκευαῖς. λιτότης δὲ ἕξις ἀρκουμένη τοῖς παροῦσιν. κοσμιότης δὲ ἐπιστήμη περὶ τὸ πρέπον ἐν κινήσει καὶ σχέσει. εὐταξία δὲ ἐμπειρία καταχωρισμοῦ πράξεων ἢ περὶ τὰς πράξεις ἔχουσα τὸ βέβαιον ἢ τοὺς καταχωρισμοὺς τῶν πράξεων. αὐτάρκεια δὲ ἕξις ἀρκουμένη οἷς δεῖ καὶ δι’ αὑτῆς ποριστικὴ τῶν πρὸς τὸ ζῆν καθηκόντων.
273Fr. 273 Kaynak: Andronikos, Duygular Üzerine, s. 25,9 Schuchardt. Cömertlik, vermede ve almada insanı tutarlı davranır kılan melekedir. İyilikseverlik isteyerek iyilik eden melekedir. Yargıçlık hükümlerin, cezaların ve haksızlıkların epistēmēsidir. Kadirbilirlik isteyerek gösterilen adalettir. Dindarlık tanrılara hizmetin epistēmēsidir. Şükran, kime ve ne zaman iyilik yapılacağının, nasıl ve kimden iyilik kabul edileceğinin epistēmēsidir. Takva, insanları güvenilir kılan ve ilahî olana karşı hakları gözettiren epistēmēdir. … Muamelede dürüstlük, alışverişlerde adil olanı koruyan melekedir. Kanun koyuculuk, ortaklığa yönelik siyasal düzenlemelerin epistēmēsidir.
ἐλευθεριότης μὲν οὖν ἐστιν ἕξις ἐν προέσει καὶ λήψει ὁμολογουμένως ἀναστρεφομένους παρεχομένη. χρηστότης δὲ ἕξις ἑκουσίως εὐποιητική. δικαστικὴ δὲ ἐπιστήμη κρίσεων καὶ κολάσεων καὶ ἀδικημάτων. εὐγνωμοσύνη δὲ ἑκούσιος δικαιοσύνη. εὐσέβεια δὲ ἐπιστήμη θεῶν θεραπείας. εὐχαριστία δὲ ἐπιστήμη τοῦ τίσι καὶ πότε παρεκτέον χάριν καὶ πῶς καὶ παρὰ τίνων ληπτέον. ὁσιότης δὲ ἐπιστήμη παρεχομένη πιστοὺς καὶ τηροῦντας τὰ πρὸς τὸ θεῖον δίκαια. - - εὐσυναλλαξία δὲ ἕξις ἐν συναλλαγαῖς φυλάττουσα τὸ δίκαιον. νομοθετικὴ δὲ ἐπιστήμη διαταγμάτων πολιτικῶν πρὸς κοινωνίαν ἀναφερομένων.
274Fr. 274 Kaynak: Sextos Empeirikos, Matematikçilere Karşı IX 153 vd.. [Karneades, Stoacıların aretē tariflerini kullanır:] Kendine hâkim olma, doğru logosa göre olup bitenlerin çiğnenmesine izin vermeyen bir yatkınlık ya da bizi vazgeçilmesi zor görünen şeylerin üstünde tutan bir aretēdir. Derler ki kendine hâkim olan, ölüm döşeğindeki bir kocakarıdan uzak duran değil, Lais'le, Phryne'yle ya da öyle bir kadınla zevk sürebilecekken uzak durandır. Sebat ise katlanılması gereken ve katlanılmaması gereken şeylerin epistēmēsi ya da bizi katlanılması zor görünen şeylerin üstünde tutan bir aretēdir. … [Tanrı] cesarete sahipse, korkunç olan, korkunç olmayan ve ikisinin arasındaki şeylerin epistēmēsine sahiptir. … Yüce gönüllülüğe sahipse, başa gelenlerin üstüne çıkaran epistēmēye sahiptir. … Phronēsise sahipse, iyilerin, kötülerin ve kayıtsızların epistēmēsine de sahiptir. … Tanrısal olan bütün aretēlere sahipse ve phronēsise de sahipse, iyi danışmaya da sahiptir, çünkü iyi danışma danışılacak şeylere yönelik phronēsistir. … Çünkü itidal, seçimlerde ve kaçınmalarda phronēsisin hükümlerini koruyan bir melekedir.
(Carneades Stoicis virtutum definitionibus utitur) ἐγκράτεια γάρ ἐστι διάθεσις ἀνυπέρβατος τῶν κατ’ ὀρθὸν λόγον γιγνομένων ἢ ἀρετὴ ὑπεράνω ποιοῦσα ἡμᾶς τῶν δοκούντων εἶναι δυσαποσχέτων. ἐγκρατεύεται γάρ, φασίν, οὐχ ὁ θανατιώσης γραὸς ἀπεχόμενος, ἀλλ’ ὁ Λαΐδος καὶ Φρύνης ἤ τινος τοιαύτης, δυνάμενος ἀπολαῦσαι, εἶτα ἀπεχόμενος. καρτερία δέ ἐστιν ἐπιστήμη ὑπομενετέων καὶ οὐχ ὑπομενετέων ἢ ἀρετὴ ὑπεράνω ποιοῦσα ἡμᾶς τῶν δοκούντων εἶναι δυσυπομενήτων. εἰ δὲ ἀνδρίαν ἔχει, ἐπιστήμην ἔχει δεινῶν καὶ οὐ δεινῶν καὶ τῶν μεταξύ. εἰ δὲ μεγαλοψυχίαν ἔχει, ἐπιστήμην ἔχει ποιοῦσαν ὑπεραίρειν τῶν συμβαινόντων. εἰ φρόνησιν ἔχει, ἔχει καὶ ἐπιστήμην ἀγαθῶν τε καὶ κακῶν καὶ ἀδιαφόρων. εἴπερ τε πανάρετόν ἐστι τὸ θεῖον καὶ τὴν φρόνησιν ἔχει, ἔχει καὶ τὴν εὐβουλίαν, παρόσον ἡ εὐβουλία φρόνησίς ἐστι πρὸς τὰ βουλευτά. ἔστι γὰρ ἡ σωφροσύνη ἕξις ἐν αἱρέσεσι καὶ φυγαῖς σώζουσα τὰ τῆς φρονήσεως κρίματα.
275Fr. 275 Kaynak: Clemens, Stromateis II, s. 470 Potter. Cesareti korkunç olan, korkunç olmayan ve ikisinin arasındaki şeylerin epistēmēsi; itidali de seçimde ve kaçınmada phronēsisin hükümlerini koruyan bir meleke diye tarif ettiklerine göre, cesaretin yanında hem sebat dedikleri dayanma —direnilmesi ve direnilmemesi gerekenlerin epistēmēsi— hem de başa gelenlerin üstüne çıkan epistēmē olan yüce gönüllülük durur; itidalin yanında da logosla birlikte bir kaçınma olan sakınma durur. [Biraz sonra:] Tek bir aretēye sahip olan, aretēler birbirini gerektirdiği için hepsine sahiptir. Mesela kendine hâkim olma, doğru logosa göre görülmüş olanın çiğnenmesine izin vermeyen bir yatkınlıktır; kendine hâkim olan da doğru logosa aykırı dürtüleri dizginleyen, ya da kendini doğru logosa aykırı bir dürtüye kapılmayacak biçimde tutan kişidir.
ἐπεὶ δ’ οὖν τὴν μὲν ἀνδρείαν ὁρίζονται ἐπιστήμην δεινῶν καὶ οὐ δεινῶν καὶ τῶν μεταξύ· τὴν δὲ σωφροσύνην ἕξιν εἶναι αἱρέσει καὶ φυγῇ σώζουσαν τὰ τῆς φρονήσεως κρίματα· παράκειται τῇ μὲν ἀνδρείᾳ ἥ τε ὑπομονή, ἣν καρτερίαν καλοῦσιν, ἐπιστήμην ἐμμενετέων καὶ οὐκ ἐμμενετέων· ἥ τε μεγαλοψυχία ἐπιστήμη τῶν συμβαινόντων ὑπεραίρουσα· ἀλλὰ καὶ τῇ σωφροσύνῃ ἡ εὐλάβεια ἔκκλισις οὖσα σὺν λόγῳ. paulo post dicit: ὅτι ὁ μίαν ἔχων ἀρετὴν - πάσας ἔχει διὰ τὴν ἀντακολουθίαν. Αὐτίκα ἡ ἐγκράτεια διάθεσίς ἐστιν ἀνυπέρβατος τῶν κατὰ τὸν ὀρθὸν λόγον φανέντων· ἐγκρατεύεται δὲ ὁ κατέχων τὰς παρὰ τὸν ὀρθὸν λόγον ὁρμάς· ἤ ὁ κατέχων αὑτὸν ὥστε μὴ ὁρμᾶν παρὰ τὸν ὀρθὸν λόγον.
276Fr. 276 Kaynak: Clemens, Pedagog II, s. 247 vd. Potter. Yeterlilik, kendine özgü sınıra eksiksiz ve fazlasız ulaşan bir melekedir. … Kendine yeterlilik, gerekenle yetinen ve mutlu hayata katkıda bulunanları kendi başına tedarik eden bir melekedir. … Temizlik, temiz ve çirkin şeylerle karışmamış bir yaşayış hazırlayan melekedir; sadelik ise fazlalıkları atan melekedir. … Kanaatkârlık fazlalıktan uzak bir melekedir; sağlıklı logosa uygun mutlu hayatta hiçbir eksik kalmaması için yeten şeyleri kabul eder. … Düzenlilik, işte birbiri ardınca gelen şeyleri güzelce yerine getiren düzenli ve sağlam bir kuvvedir; aretē bakımından aşılamaz.
ἱκανότης δὲ ἕξις ἐστὶν ἐξικνουμένη πρὸς τὸ οἰκεῖον πέρας ἀνελλιπῶς καὶ ἀπερίττως. ἡ αὐτάρκεια - - ἕξις ἐστὶν ἀρκουμένη οἷς δεῖ καὶ δι’ αὑτῆς ποριστικὴ τῶν πρὸς τὸν μακάριον συντελούντων βίον. ἡ μὲν καθαριότης ἕξις ἐστὶν παρασκευαστικὴ διαίτης καθαρᾶς καὶ ἀμιγοῦς αἰσχροῖς· ἡ δὲ ἀφέλεια ἕξις ἀφαιρετικὴ τῶν περιττῶν. εὐκολία δέ ἐστιν ἕξις ἀπέριττος, προσδεκτικὴ πρὸς τὸ ἀνελλιπὲς ἐξαρκούντων εἰς τὸν κατὰ λόγον τὸν ὑγιῆ καὶ μακάριον βίον. εὐταξία ἐστί - - δύναμις τεταγμένη βεβαία τῶν ἑξῆς ἀλλήλοις κειμένων ἐν ἔργῳ καλῶς ἀποδοτική, κατ’ ἀρετὴν ἀνυπέρβλητος.
278Fr. 278 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 62,15 W.. Sözü edilen bu aretēlerin hayat bakımından yetkin olduğunu ve kuramlardan oluştuğunu söylerler. Bunlara, artık tekhnē olmayan, alıştırmayla kazanılan bazı yetiler de eklenir; mesela psykhēnin sağlığı, bütünlüğü, gücü ve güzelliği. Bedenin sağlığı bedendeki sıcak, soğuk, kuru ve yaş şeylerin iyi karışımı olduğu gibi, psykhēnin sağlığı da psykhēdeki inançların iyi karışımıdır. Aynı şekilde bedenin gücü sinirlerde yeterli bir gerginlik olduğu gibi, psykhēnin gücü de hüküm vermede, yapmada ya da yapmamada yeterli bir gerginliktir. Bedenin güzelliği, kendisini oluşturan uzuvların birbirine ve bütüne göre orantısı olduğu gibi, psykhēnin güzelliği de logosun ve onun kısımlarının psykhēnin bütününe ve birbirine göre orantısıdır.
Ταύτας μὲν οὖν τὰς ῥηθείσας ἀρετὰς τελείας εἶναι λέγουσι περὶ τὸν βίον καὶ συνεστηκέναι ἐκ θεωρημάτων· ἄλλας δὲ ἐπιγίνεσθαι ταύταις, οὐκ ἔτι τέχνας οὔσας, ἀλλὰ δυνάμεις τινάς, ἐκ τῆς ἀσκήσεως περιγιγνομένας, οἷον τὴν ὑγίειαν τῆς ψυχῆς καὶ τὴν ἀρτιότητα καὶ τὴν ἰσχὺν αὐτῆς καὶ τὸ κάλλος. Ὥσπερ γὰρ τὴν τοῦ σώματος ὑγίειαν εὐκρασίαν εἶναι τῶν ἐν τῶ σώματι θερμῶν καὶ ψυχρῶν καὶ ξηρῶν καὶ ὑγρῶν, οὕτω καὶ τὴν τῆς ψυχῆς ὑγίειαν εὐκρασίαν εἶναι τῶν ἐν τῇ ψυχῇ δογμάτων. Καὶ ὁμοίως ὥσπερ ἰσχὺς τοῦ σώματος τόνος ἐστὶν ἱκανὸς ἐν νεύροις, οὕτω καὶ ἡ τῆς ψυχῆς ἰσχὺς τόνος ἐστὶν ἱκανὸς ἐν τῷ κρίνειν καὶ πράττειν ἢ μή· ὥσπερ τε τὸ κάλλος τοῦ σώματός ἐστι συμμετρία τῶν μελῶν καθεστώτων αὐτῷ πρὸς ἄλληλά τε καὶ πρὸς τὸ ὅλον, οὕτω καὶ τὸ τῆς ψυχῆς κάλλος ἐστὶ συμμετρία τοῦ λόγου καὶ τῶν μερῶν αὐτοῦ πρὸς ⟨τὸ⟩ ὅλον τε αὐτῆς καὶ πρὸς ἄλληλα.
280Fr. 280 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 63,6 W.. Epistēmē ve tekhnē olan bütün aretēlerin ortak kuramları ve, söylendiği gibi, aynı gayesi vardır; bu yüzden birbirinden ayrılmazlar: birine sahip olan hepsine sahiptir, birine göre eyleyen hepsine göre eyler. Birbirlerinden ana konularıyla ayrılırlar. Phronēsisin ana konuları, birinci olarak yapılması gerekeni görmek ve yapmak; ikinci olarak da, yapılması gerekeni şaşmadan yapmak için neyin dağıtılması, ⟨neyin seçilmesi ve neye katlanılması⟩ gerektiğini görmektir. İtidalin kendine özgü ana konusu, birinci olarak dürtüleri dengeli kılmak ve onları gözetmek; ikinci olarak da, dürtülerde şaşmadan davranmak için öbür aretēlerin alanına girenleri gözetmektir. Aynı şekilde cesaret birinci olarak katlanılması gereken her şeyi, ikinci olarak öbür aretēlerin alanına girenleri gözetir; adalet de birinci olarak herkese değerine göre olanı, ikinci olarak da geri kalanları gözetir. Çünkü bütün aretēler hepsinin konularını ve birbirine bağlı olanları gözetir. Panaitios, aretēlerden ortaya çıkan durumun şuna benzediğini söylerdi: birçok okçu için tek bir hedef konmuş olsun ve bu hedefin üzerinde renkleri farklı çizgiler bulunsun; sonra her biri hedefi tutturmaya nişan alsın, ama biri beyaz çizgiye, öbürü siyah çizgiye, bir başkası başka renkte bir çizgiye vurarak tutturmaya çalışsın. Bunlar en üst gaye olarak hedefi tutturmayı koyar, ama her biri isabeti başka bir yoldan amaçlar; aynı şekilde bütün aretēler de gaye olarak, tabiatla uyum içinde yaşamakta yatan saadeti koyar, ama her biri ona başka bir yoldan ulaşır.
πάσας δὲ τὰς ἀρετὰς ὅσαι ἐπιστῆμαί εἰσι καὶ τέχναι κοινά τε θεωρήματα ἔχειν καὶ τέλος, ὡς εἴρηται, τὸ αὐτό· διὸ καὶ ἀχωρίστους εἶναι· τὸν γὰρ μίαν ἔχοντα πάσας ἔχειν, καὶ τὸν κατὰ μίαν πράττοντα κατὰ πάσας πράττειν. διαφέρειν δ’ ἀλλήλων τοῖς κεφαλαίοις. φρονήσεως μὲν γὰρ εἶναι κεφάλαια τὸ μὲν θεωρεῖν καὶ πράττειν, ὃ ποιητέον, προηγουμένως, κατὰ δὲ τὸν δεύτερον λόγον τὸ θεωρεῖν καὶ ἃ δεῖ ἀπονέμειν ⟨καὶ ἃ δεῖ αἱρεῖσθαι καὶ ἃ δεῖ ὑπομένειν⟩, χάριν τοῦ ἀδιαπτώτως πράττειν ὃ ποιητέον. τῆς δὲ σωφροσύνης ἴδιον κεφάλαιόν ἐστι τὸ παρέχεσθαι τὰς ὁρμὰς εὐσταθεῖς καὶ θεωρεῖν αὐτὰς προηγουμένως, κατὰ δὲ τὸν δεύτερον λόγον τὰ ὑπὸ τὰς ἄλλας ἀρετάς, ἕνεκα τοῦ ἀδιαπτώτως ἐν ταῖς ὁρμαῖς ἀναστρέφεσθαι· καὶ ὁμοίως τὴν ἀνδρείαν προηγουμένως μὲν πᾶν ὃ δεῖ ὑπομένειν, κατὰ δὲ τὸν δεύτερον λόγον τὰ ὑπὸ τὰς ἄλλας· καὶ τὴν δικαιοσύνην προηγουμένως μὲν τὸ κατ’ ἀξίαν ἑκάστῳ σκοπεῖν, κατὰ δὲ τὸν δεύτερον λόγον καὶ τὰ λοιπά. πάσας γὰρ τὰς ἀρετὰς τὰ πασῶν βλέπειν καὶ τὰ ὑποτεταγμένα ἀλλήλαις. ὅμοιον γὰρ ἔλεγεν εἶναι ὁ Παναίτιος τὸ συμβαῖνον ἀπὸ τῶν ἀρετῶν, ὡς εἰ πολλοῖς τοξόταις εἷς σκοπὸς εἴη κείμενος, ἔχοι δ’ οὗτος ἐν αὑτῷ γραμμὰς διαφόρους τοῖς χρώμασιν· εἶθ’ ἕκαστος μὲν στοχάζοιτο τοῦ τυχεῖν τοῦ σκοποῦ, ἤδη δ’ ὁ μὲν διὰ τοῦ πατάξαι εἰς τὴν λευκὴν εἰ τύχοι γραμμήν, ὁ δὲ διὰ τοῦ εἰς τὴν μέλαιναν, ἄλλος ⟨δὲ⟩ διὰ τοῦ εἰς ἄλλο τι χρῶμα γραμμῆς. Καθάπερ γὰρ τούτους ὡς μὲν ἀνωτάτω τέλος ποιεῖσθαι τὸ τυχεῖν τοῦ σκοποῦ, ἤδη δ’ ἄλλον κατ’ ἄλλον τρόπον προτίθεσθαι τὴν τεῦξιν, τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ τὰς ἀρετὰς πάσας ποιεῖσθαι μὲν τέλος τὸ εὐδαιμονεῖν, ὅ ἐστι κείμενον ἐν τῷ ζῆν ὁμολογουμένως τῇ φύσει, τούτου δ’ ἄλλην κατ’ ἄλλον τυγχάνειν.
283Fr. 283 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Kader Üzerine 36, s. 211,17 Bruns. İnsanın aretēsi phronēsistir; o da, dedikleri gibi, yapılması ve yapılmaması gereken şeylerin epistēmēsidir.
ἀνθρώπου δὲ ἡ φρόνησις ἀρετή, ἥ ἐστιν, ὥς φασιν, ἐπιστήμη ποιητέων τε καὶ οὐ ποιητέων.
284Fr. 284 Kaynak: Sextos Empeirikos, Matematikçilere Karşı VII 158. [Arkesilaos, Stoacıların görüşlerinden yola çıkarak Stoacılara karşı tartışır:] Saadet phronēsis sayesinde elde edilir; phronēsis doğru eylemlerde hareket eder; doğru eylem de, yapıldığında makul bir gerekçesi olan şeydir.
τὴν μὲν γὰρ εὐδαιμονίαν περιγίνεσθαι διὰ τῆς φρονήσεως, τὴν δὲ φρόνησιν κινεῖσθαι ἐν τοῖς κατορθώμασιν, τὸ δὲ κατόρθωμα εἶναι ὅπερ πραχθὲν εὔλογον ἔχει τὴν ἀπολογίαν.
286Fr. 286 Kaynak: Philon, Yedinci Gün ve Bayramlar Üzerine, II s. 360 Mangey. Cesaretin korkunç şeylerle uğraşan bir aretē, katlanılması gereken şeylerin epistēmēsi olduğunu, büsbütün kaba ve nasipsiz olmayan herkes, terbiyeye azıcık dokunmuş olsa bile bilir.
τὴν ἀνδρείαν ἀρετὴν περὶ τὰ δεινὰ πραγματευομένην ἴσασιν οἱ μὴ παντελῶς ἄμουσοι καὶ ἀχόρευτοι, κἂν ἐπὶ βραχὺ παιδείας προσάψωνται τῶν ὑπομενετέων οὖσαν ἐπιστήμην.
287Fr. 287 Kaynak: Homeros'un İlyada'sına şerhler, V 2. Stoacı filozoflara göre güven, hiçbir korkunç şeye düşmeyeceğinden emin olarak kendine güvenmektir; Peripatetiklere göre ise hiçbir korkunç şeye düşmeyeceğine dair umutlu olmaktır…
Θάρσος δέ ἐστι κατὰ μὲν Στωϊκοὺς φιλοσόφους τὸ ἀσφαλῶς πεποιθέναι αὑτῷ ὅτι οὐδενὶ ἂν δεινῷ περιπέσοι, κατὰ δὲ τοὺς ἐκ τοῦ Περιπάτου τὸ εὔελπιν εἶναι τοῦ μηδενὶ ἂν δεινῷ περιπεσεῖν etc.
288Fr. 288 Kaynak: Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri 16, 1041b–c. Khrysippos (Platon'a Karşı Adalet Üzerine'de). Platon, adaletsizliğin psykhēnin bozulması ve iç kargaşası olduğu için sahiplerinin içinde bile gücünü yitirmediğini, kötü insanı kendisiyle çatıştırıp ⟨çarpıştırdığını⟩ ve altüst ettiğini söylediğinde, Khrysippos onu suçlayarak kişinin kendine haksızlık etmesinden söz etmenin saçma olduğunu söyler; çünkü adaletsizlik kendine karşı değil, başkasına karşıdır. … Platon'a Karşı'da adaletsizliğin kendine karşı değil başkasına karşı söylendiği konusunda bunları söylemiştir: tek tek haksız insanlar, birbirine zıt şeyler söyleyen birden çok böyle parçadan oluşmaz; adaletsizlik başka bir şekilde, birbirine karşı bu durumda olan birden çok kişide bulunuyormuş gibi alınır; tek bir kişiye böyle bir şey uzanmaz, ancak o kişinin yakınlarına karşı tutumu ölçüsünde söz konusudur.
Χρυσ. (ἐν τοῖς πρὸς Πλάτωνα περὶ δικαιοσύνης). Τοῦ δὲ Πλάτωνος εἰπόντος τὴν ἀδικίαν, ὡς διαφθορὰ ψυχῆς οὖσα καὶ στάσις, οὐδ’ ἐν αὐτοῖς τοῖς ἔχουσιν ἀποβάλλει τὴν δύναμιν, ἀλλ’ αὐτὸν ἑαυτῷ συμβάλλει καὶ ⟨συγ⟩κρούει καὶ ταράττει τὸν πονηρόν· ἐγκαλῶν Χρύσιππος, ἀτόπως, φησί, λέγεσθαι τὸ ἀδικεῖν ἑαυτόν· εἶναι γὰρ πρὸς ἕτερον οὐ πρὸς ἑαυτὸν τὴν ἀδικίαν. ἐν μὲν τοῖς πρὸς Πλάτωνα ταῦτ’ εἴρηκε περὶ τοῦ τὴν ἀδικίαν λέγεσθαι μὴ πρὸς ἑαυτὸν ἀλλὰ πρὸς ἕτερον· οἱ γὰρ κατ’ ἰδίαν ἄδικοι ⟨οὐ⟩ συνεστήκασιν ἐκ πλειόνων τοιούτων τἀναντία λεγόντων, καὶ ἄλλως τῆς ἀδικίας λαμβανομένης ὡς ἂν ἐν πλείοσι πρὸς ἑαυτοὺς οὕτως ἔχουσιν, εἰς δὲ τὸν ἕνα μηδενὸς διατείνοντος τοιούτου· καθ’ ὅσον δὲ πρὸς τοὺς πλησίον ἔχει οὕτως.
289Fr. 289 Kaynak: Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri 16, 1041c–d. Bunları unutarak Adalet Üzerine İspatlar'da yeniden, haksızlık edenin kendisi tarafından haksızlığa uğradığını, başkasına haksızlık ettiğinde kendine de haksızlık ettiğini söyler; çünkü kendi kanunsuzluğunun sebebi olmuş, kendine hak etmediği bir zarar vermiştir. … İspatlar'da haksız insanın kendine de haksızlık ettiğine dair şu tür argümanlar ileri sürmüştür: Kanun, kanuna aykırı bir işe ortak sebep olmayı yasaklar; haksızlık etmek de kanuna aykırı bir iştir; öyleyse kendi haksızlığına ortak sebep olan kendine karşı kanunsuzluk eder; birine karşı kanunsuzluk eden de ona haksızlık eder; öyleyse kime olursa olsun haksızlık eden kendine de haksızlık eder. Yine: Hata zararlardan biridir ve hata eden herkes kendi aleyhine hata eder; öyleyse hata eden herkes kendine hak etmediği bir zarar verir; öyleyse kendine haksızlık da eder. Bir de şöyle: Başkasından zarar gören kendine zarar verir, hem de hak etmediği bir zarar verir; haksızlık etmek de buydu; öyleyse kim tarafından olursa olsun haksızlığa uğrayan herkes kendine haksızlık eder.
ἐπιλαθόμενος γὰρ τούτων αὖθις ἐν ταῖς περὶ Δικαιοσύνης ἀποδείξεσιν ἀδικεῖσθαί φησιν ὑφ’ ἑαυτοῦ τὸν ἀδικοῦντα καὶ αὑτὸν ἀδικεῖν, ὅταν ἄλλον ἀδικῇ, γενόμενον ἑαυτῷ τοῦ παρανομεῖν αἴτιον, καὶ βλάπτοντα παρ’ ἀξίαν ἑαυτόν. Ἐν δὲ ταῖς Ἀποδείξεσι τοιούτους ἠρώτηκε λόγους περὶ τοῦ τὸν ἄδικον καὶ ἑαυτὸν ἀδικεῖν· Παραίτιον γενέσθαι παρανομήματος ἀπαγορεύει ὁ νόμος, καὶ τὸ ἀδικεῖν ἐστι παρανόμημα· ὁ τοίνυν παραίτιος γενόμενος αὑτῷ τοῦ ἀδικεῖν, παρανομεῖ εἰς ἑαυτόν· ὁ δὲ παρανομῶν εἰς ἕνα καὶ ἀδικεῖ ἐκεῖνον· ὁ ἄρα καὶ ὁντινοῦν ἀδικῶν καὶ ἑαυτὸν ἀδικεῖ. Πάλιν τὸ ἁμάρτημα τῶν βλαμμάτων ἐστί, καὶ πᾶς ἁμαρτάνων παρ’ ἑαυτὸν ἁμαρτάνει· πᾶς ἄρα ὁ ἁμαρτάνων βλάπτει ἑαυτὸν παρὰ τὴν ἀξίαν, εἰ δὲ τοῦτο καὶ ἀδικεῖ ἑαυτόν. Ἔτι καὶ οὕτως· Ὁ βλαπτόμενος ὑφ’ ἑτέρου ἑαυτὸν βλάπτει, καὶ παρὰ τὴν ἀξίαν ἑαυτὸν βλάπτει· τοῦτο δ’ ἦν τὸ ἀδικεῖν· ὁ ἄρα ἀδικούμενος καὶ ὑφ’ ὁτουοῦν πᾶς ἑαυτὸν ἀδικεῖ.
292Fr. 292 Kaynak: Clemens, Stromateis II, s. 450 Potter. Sevgi, logosta, hayatta ve tavırda bir görüş birliği olsa gerek; ya da kısaca söylemek gerekirse hayat ortaklığı; ya da dostlara davranışta doğru logosla birlikte dostluğun ve şefkatin yoğunluğu. [Biraz sonra:] Sevginin yanında şunlar da durur: yabancılara davranışa dair bir hüner olan konukseverlik; … insanlara dostça davranmak olan insanseverlik; dostları ya da yakınları sevmeye dair bir hüner olan şefkat. Sevmek de iyi niyetin ya da sevginin korunmasıdır; sevgi ise, ortak iyilerin epistēmēsi olan görüş birliği sayesinde … tam bir benimsemedir.
ἀγάπη δὲ ὁμόνοια ἂν εἴη τῶν κατὰ τὸν λόγον καὶ τὸν βίον καὶ τὸν τρόπον· ἢ συνελόντι φάναι κοινωνία βίου· ἢ ἐκτένεια φιλίας καὶ φιλοστοργίας μετὰ λόγου ὀρθοῦ περὶ χρῆσιν ἑταίρων. paullo post: παράκειται δὲ τῇ ἀγάπῃ ἥ τε φιλοξενία, φιλοτεχνία τις οὖσα περὶ χρῆσιν ξένων. ἥ τε φιλανθρωπία - - φιλικὴ χρῆσις ἀνθρώπων ὑπάρχουσα. ἥ τε φιλοστοργία φιλοτεχνία τις οὖσα περὶ στέρξιν φίλων ἢ οἰκείων. στέρξις δ’ αὖ τήρησίς ἐστιν εὐνοίας ἢ ἀγαπήσεως· ἀγάπησις δὲ ἀπόδεξις παντελής - - δι’ ὁμόνοιαν, ἐπιστήμην οὖσαν κοινῶν ἀγαθῶν.
293Fr. 293 Kaynak: Clemens, Pedagog I 13, s. 159 Potter. [Stoacıların şu tariflerini aktarır:] Aretē, psykhēnin bütün hayat boyunca logos sayesinde ahenkli olan yatkınlığıdır. Felsefeyi de logosun doğruluğunun uğraşı diye tarif ederler. … ⟨Erdemli⟩ eylem, akıl sahibi psykhēnin, iyi bir muhakemeye [ve hakikat isteğine] göre, onunla birlikte büyümüş ve mücadelesine ortak olan beden aracılığıyla gerçekleştirdiği bir etkinliktir. Uygun eylem hayatta tutarlı olandır. Çünkü ⟨erdemli⟩ hayat akla dayalı eylemlerin bir bütünüdür, yani logosun öğrettiklerinin şaşmaz biçimde uygulanmasıdır.
ἡ ἀρετὴ - διάθεσίς ἐστι ψυχῆς σύμφωνος ὑπὸ τοῦ λόγου περὶ ὅλον τὸν βίον. τὴν φιλοσοφίαν ἐπιτήδευσιν λόγου ὀρθότητος ἀποδιδόασιν. p. 160. καὶ ἔστιν ἡ μὲν πρᾶξις ⟨ἡ σπουδαία⟩ ψυχῆς ἐνέργεια λογικῆς κατὰ κρίσιν ἀστείαν [καὶ ὄρεξιν ἀληθείας], διὰ τοῦ συμφυοῦς καὶ συναγωνιστοῦ σώματος ἐκτελουμένη. καθῆκον δὲ ἀκόλουθον ἐν τῷ βίῳ. καὶ γὰρ ὁ βίος ⟨ὁ σπουδαῖος⟩ σύστημά τί ἐστι λογικῶν πράξεων, τουτέστι τῶν ὑπὸ τοῦ λόγου διδασκομένων ἀδιάπτωτος ἐνέργεια.
294Fr. 294 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 67,5 W.. Musikiye, edebiyata, biniciliğe, avcılığa düşkünlüğü ve genel olarak genel eğitim denen tekhnēleri uğraş diye adlandırırlar, epistēmē demezler; bunları erdemli melekeler arasında bırakırlar ve buna uygun olarak musikiyi ve edebiyatı gerçekten sevenin yalnız bilge olduğunu söylerler; öbürlerinde de aynı orantıyla. Uğraşı da şöyle tasvir ederler: tekhnē yoluyla ya da tekhnēnin bir kısmı yoluyla aretēye uygun olanlara götüren yol.
φιλομουσίαν δὲ καὶ φιλογραμματίαν καὶ φιλιππίαν καὶ φιλοκυνηγίαν καὶ καθόλου ⟨τὰς⟩ ἐγκυκλίους λεγομένας τέχνας ἐπιτηδεύματα μὲν καλοῦσιν, ἐπιστήμας δ’ οὔ· ἐν ⟨δὲ⟩ ταῖς σπουδαίαις ἕξεσι ταῦτα καταλείπουσι, καὶ ἀκολούθως μόνον τὸν σοφὸν φιλόμουσον εἶναι λέγουσι καὶ φιλογράμματον, καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων κατὰ τὸ ἀνάλογον. τό τε ἐπιτήδευμα τοῦτον ὑπογράφουσι τὸν τρόπον· ὁδὸν διὰ τέχνης ἢ μέρους ἄγουσαν ἐπὶ ⟨τὰ⟩ κατ’ ἀρετήν.
295§ 8. Aretēlerin birbirine bağlılığı
Fr. 295 Kaynak: Diogenes Laertios VII 125–126. Aretēlerin birbirini gerektirdiğini, birine sahip olanın hepsine sahip olduğunu söylerler. Çünkü Khrysippos'un Aretēler Üzerine'nin birinci kitabında, Apollodoros'un Eski Öğretiye Göre Fizik'te, Hekaton'un da Aretēler Üzerine'nin üçüncü kitabında dediği gibi, onların kuramları ortaktır. Çünkü aretē sahibi yapılması gerekenleri hem görür hem yapar; yapılması gerekenler de seçilmesi, katlanılması, dağıtılması ve direnilmesi gereken şeylerdir. Öyleyse bazı şeyleri seçerek, bazılarını katlanarak, bazılarını dağıtarak, bazılarını direnerek yapıyorsa, hem phronēsis sahibidir hem cesur hem adil hem itidallidir. Aretēlerin her biri kendine özgü bir ana konu etrafında toplanır; mesela cesaret katlanılması gerekenler etrafında, phronēsis yapılması gereken, yapılmaması gereken ve ikisi de olmayan şeyler etrafında; öbürleri de aynı şekilde kendilerine özgü şeylere yönelir. Phronēsisi iyi danışma ve anlayış, itidali düzenlilik ve edep, adaleti eşitlik ve kadirbilirlik, cesareti sarsılmazlık ve iyi gerginlik izler.
τὰς δὲ ἀρετὰς λέγουσιν ἀντακολουθεῖν ἀλλήλαις, καὶ τὸν μίαν ἔχοντα πάσας ἔχειν. εἶναι γὰρ αὐτῶν τὰ θεωρήματα κοινά, καθάπερ Χρύσιππος ἐν τῷ πρώτῳ περὶ Ἀρετῶν φησίν, Ἀπολλόδωρος δὲ ἐν τῇ φυσικῇ κατὰ τὴν ἀρχαίαν, Ἑκάτων δὲ ἐν τῷ τρίτῳ περὶ ἀρετῶν. τὸν γὰρ ἐνάρετον θεωρητικόν τε εἶναι καὶ πρακτικὸν τῶν ποιητέων· τὰ δὲ ποιητέα καὶ αἱρετέα ἐστί, καὶ ὑπομενετέα καὶ ἀπονεμητέα καὶ ἐμμενητέα. ὥστε εἰ τὰ μὲν αἱρετικῶς ποιεῖ, τὰ δὲ ὑπομενετικῶς, τὰ δὲ ἀπονεμητικῶς, τὰ δὲ ἐμμενητικῶς, φρόνιμός τέ ἐστι καὶ ἀνδρεῖος καὶ δίκαιος καὶ σώφρων. κεφαλαιοῦσθαί τε ἑκάστην τῶν ἀρετῶν περί τι ἴδιον κεφάλαιον· οἷον τὴν ἀνδρείαν περὶ τὰ ὑπομενετέα, τὴν φρόνησιν περὶ τὰ ποιητέα καὶ μὴ καὶ οὐδέτερα· ὁμοίως τε καὶ τὰς ἄλλας περὶ τὰ οἰκεῖα τρέπεσθαι. ἕπονται δὲ τῇ μὲν φρονήσει εὐβουλία καὶ σύνεσις· τῇ δὲ σωφροσύνῃ εὐταξία καὶ κοσμιότης· τῇ δὲ δικαιοσύνῃ ἰσότης καὶ εὐγνωμοσύνη· τῇ δὲ ἀνδρείᾳ ἀπαραλλαξία καὶ εὐτονία. .
296Fr. 296 Kaynak: Galenos, En İyi Hekimin Aynı Zamanda Filozof Olduğu Üzerine, I s. 61 Kühn. Aynı şekilde onun [bilge hekimin] öbür aretēlere de sahip olması zorunludur. Çünkü hepsi birbirini izler; herhangi birini edinen birinin, tek bir iple bağlanmışlar gibi hemen ardından gelen öbürlerinin hepsine sahip olmaması mümkün değildir.
οὕτω δὲ καὶ τὰς ἄλλας ἀρετὰς ἀναγκαῖον ἔχειν αὐτόν (scil. medicum sapientem). σύμπασαι γὰρ ἀλλήλαις ἕπονται, καὶ οὐχ οἷόν τε μίαν ἡντιναοῦν λαβόντι μὴ οὐχὶ καὶ τὰς ἄλλας ἁπάσας εὐθὺς ἀκολουθούσας ἔχειν, ὥσπερ ἐκ μιᾶς μηρίνθου δεδεμένας.
297Fr. 297 Kaynak: Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri 15, 1041a. Üstelik Adalet Üzerine İspatlar'da açıkça her doğru eylemin aynı zamanda kanuna uygun ve adil bir eylem olduğunu söyler; kendine hâkim olarak, sebatla, phronēsisle ya da cesaretle yapılan şey de doğru bir eylemdir; öyleyse adil bir eylemdir de.
Καὶ μὴν ἐν ταῖς περὶ Δικαιοσύνης ἀποδείξεσι λέγει ῥητῶς ὅτι πᾶν κατόρθωμα καὶ εὐνόμημα καὶ δικαιοπράγημά ἐστι· τὸ δέ γε κατ’ ἐγκράτειαν ἢ καρτερίαν ἢ φρόνησιν ἢ ἀνδρείαν πραττόμενον κατόρθωμά ἐστιν· ὥστε καὶ δικαιοπράγημα.
299Fr. 299 Kaynak: Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri 27, 1046e. Aretēlerin birbirini gerektirdiğini söyler; yalnız birine sahip olanın hepsine sahip olması bakımından değil, herhangi birine göre etkinlikte bulunanın hepsine göre etkinlikte bulunması bakımından da. Çünkü bütün aretēlere sahip olmayan bir insanın yetkin olmadığını, bütün aretēlere göre yapılmayan bir eylemin de yetkin olmadığını söyler.
Τὰς ἀρετάς φησιν ἀντακολουθεῖν ἀλλήλαις, οὐ μόνον τῷ τὸν μίαν ἔχοντα πάσας ἔχειν, ἀλλὰ καὶ τῷ τὸν κατὰ μίαν ὁτιοῦν ἐνεργοῦντα κατὰ πάσας ἐνεργεῖν· οὔτε γὰρ ἄνδρα φησὶ τέλειον εἶναι τὸν μὴ πάσας ἔχοντα τὰς ἀρετάς, οὔτε πρᾶξιν τελείαν, ἥτις οὐ κατὰ πάσας πράττεται τὰς ἀρετάς.
301Fr. 301 Kaynak: Philon, Sarhoşluk Üzerine 88 vd.. Şunu da bilmemek gerekir: tekhnēlerin tekhnēsi olan bilgelik farklı malzemelere göre değişiyor gibi görünür; ama keskin bakanlara, ousianın kendisini saran kütlesine kapılıp gitmeyen, tekhnēnin kendisinin ona bastığı mührü seçebilenlere kendi gerçek eidosunu değişmez olarak gösterir. Derler ki o ünlü heykeltıraş Pheidias tunç, fildişi, altın ve başka çeşit çeşit malzeme alarak heykeller yapmış ve bunların hepsine tek ve aynı tekhnēyi işlemiş; öyle ki yalnız uzmanlar değil, büsbütün sıradan insanlar bile yapılan eserlerden yapanı tanırmış. — Nasıl ki tabiat ikizlerde çoğu zaman aynı mührü kullanarak neredeyse ayırt edilemez benzerlikler basmışsa, aynı şekilde tabiatın taklidi ve sureti olan yetkin tekhnē de farklı malzemeler aldığında hepsine aynı ideayı biçim olarak verir ve basar; böylece yapılan eserler bu bakımdan son derece akraba, kardeş ve ikiz olur. — Bilgedeki kuvve de aynı şeyi gösterecektir: Var Olan'a dair şeylerle uğraştığında dindarlık ve takva adını alır; göğe ve göktekilere dair şeylerle uğraştığında tabiat bilimi; havayla, onun gerek bütün yıllık mevsimlerde gerek ayların ve günlerin dönemlerine göre tek tek mevsimlerde gösterdiği dönüşümler ve değişimlerle oluşan şeylerle uğraştığında meteoroloji; insan huylarının düzeltilmesiyle uğraştığında ahlak; bunun türleri de şehirle ilgili olan siyaset, ev idaresiyle ilgili olan ekonomi, şölenler ve ziyafetlerle ilgili olan sofra adabıdır. Ayrıca insanları yönetmeye dair olan hükümdarlık, emirlere ve yasaklara dair olan kanun koyuculuk adını alır. Gerçekten de ünlü ve çok adlı bilge bütün bunları içine almıştır [ardından tek tek tekhnēler yeniden sayılır] ve hepsinde tek ve aynı eidosa sahip olarak görülecektir.
Χρὴ μέντοι μηδὲ τοῦτ’ ἀγνοεῖν ὅτι ἡ σοφία, τέχνη τεχνῶν οὖσα, δοκεῖ μὲν ταῖς διαφόροις ὕλαις ἐναλλάττεσθαι, τὸ δ’ αὑτῆς ἀληθὲς εἶδος ἄτρεπτον ἐμφαίνει τοῖς ὀξυδορκοῦσι καὶ μὴ τῷ περικεχυμένῳ τῆς οὐσίας ὄγκῳ μεθελκομένοις, ἀλλὰ τὸν ἐνεσφραγισμένον ὑπὸ τῆς τέχνης αὐτῆς χαρακτῆρα διορῶσι. Τὸν ἀνδριαντοποιὸν Φειδίαν ἐκεῖνον, καὶ χαλκὸν λαβόντα φασὶ καὶ ἐλέφαντα καὶ χρυσὸν καὶ ἄλλας διαφόρους ὕλας, ἀνδριάντας ἀπεργάσασθαι καὶ ἐν ἅπασι τούτοις μίαν καὶ τὴν αὐτὴν ἐνσημήνασθαι τέχνην, ὡς μὴ μόνον ἐπιστήμονας ἀλλὰ καὶ λίαν ἰδιώτας τὸν δημιουργὸν ἀπὸ τῶν δημιουργηθέντων γνωρίσαι. - Καθάπερ γὰρ ἐπὶ τῶν διδύμων ἡ φύσις χρησαμένη τῷ αὐτῷ πολλάκις χαρακτῆρι, παρὰ μικρὸν ἀπαραλλάκτους ὁμοιότητας ἐτύπωσε· τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ἡ τελεία τέχνη, μίμημα καὶ ἀπεικόνισμα φύσεως οὖσα, ὅταν διαφόρους ὕλας παραλάβῃ, σχηματίζει καὶ ἐνσφραγίζεται τὴν αὐτὴν ἁπάσαις ἰδέαν, ὡς ταύτῃ μάλιστα συγγενῆ καὶ ἀδελφὰ καὶ δίδυμα τὰ δημιουργηθέντα γενέσθαι. - Ταὐτὸν οὖν καὶ ἡ ἐν τῷ σοφῷ δύναμις ἐπιδείξεται· πραγματευομένη γὰρ τὰ περὶ τοῦ Ὄντος, εὐσέβεια καὶ ὁσιότης ὀνομάζεται, τὰ δὲ περὶ οὐρανοῦ καὶ τῶν κατ’ αὐτόν, φυσιολογία· μετεωρολογικὴ δὲ τὰ περὶ τὸν ἀέρα καὶ ὅσα κατὰ τὰς τροπὰς αὐτοῦ καὶ μεταβολὰς ἔν τε ταῖς ὁλοσχερέσιν ἐτησίοις ὥραις καὶ ταῖς ἐν μέρει κατά τε μηνῶν καὶ ἡμερῶν περιόδους πέφυκε συνίστασθαι· ἠθικὴ δὲ τὰ πρὸς ἀνθρωπίνων ἐπανόρθωσιν ἠθῶν, ἧς ἰδέαι πολιτική τε ἡ περὶ πόλιν, καὶ ἡ περὶ οἰκίας ἐπιμέλειαν οἰκονομική, συμποτική τε ἡ περὶ τὰ συμπόσια καὶ τὰς εὐωχίας. Ἔτι δ’ αὖ ἡ μὲν περὶ ἀνθρώπων ἐπιστασίαν βασιλική, ἡ δὲ περὶ προστάξεις καὶ ἀπαγορεύσεις νομοθετική. Πάντα γὰρ ταῦτα ὁ πολύφημος ὡς ἀληθῶς καὶ πολυώνυμος σοφὸς κεχώρηκεν (iterum singulae artes enumerantur) καὶ ἐν ἁπάσαις ἕν εἶδος καὶ ταὐτὸν ἔχων ὀφθήσεται.
302Fr. 302 Kaynak: Olympiodoros, Platon'un Birinci Alkibiades'ine Şerh, s. 214 Creuzer. Aretēler birbirini gerektirse de kendilerine özgülükleriyle ayrılırlar. Tek bir şey değildirler; hepsi cesarette cesaretçe, bir başkasında itidalce bulunur; nasıl ki bütün tanrılar Zeus'ta Zeus'ça, bir başkasında Hera'ca bulunur; çünkü hiçbir tanrı eksik değildir. Anaksagoras nasıl her şeyin her şeyde bulunduğunu, ama birinin ağır bastığını söylüyorsa, biz de tanrısal şeyler için aynısını söyleyeceğiz. Çünkü her aretē, yapılması gerekenleri bildiği için phronēsistir; mücadele ettiği için cesarettir; daha iyiye yükselttiği için itidaldir; yapılacak şeylere uygun olanı dağıttığı için adalettir.
ὅτι εἰ καὶ ἀντακολουθοῦσιν ἀλλήλαις αἱ ἀρεταί, ἀλλὰ τῇ ἰδιότητι διαφέρουσιν. οὐ γάρ εἰσι μία, ἀλλὰ πᾶσαι ἐν μὲν τῇ ἀνδρείᾳ εἰσὶν ἀνδρείως, ἐν ἄλλῳ δὲ σωφρονικῶς· ὡς καὶ πάντες οἱ θεοὶ ἐν μὲν τῷ Διΐ εἰσι διΐως, ἐν ἄλλῳ δὲ ἡραίως· οὐδεὶς γὰρ θεὸς ἀτελής. Καὶ ὡς Ἀναξαγόρας ἔλεγε πάντα ἐν πᾶσιν, ἓν δὲ πλεονάζειν, οὕτω καὶ ἐπὶ τῶν θείων ἐροῦμεν. Πᾶσα γὰρ ἀρετὴ φρονησίς ἐστιν, ὡς τὰ πρακτ⟨έ⟩α εἰδυῖα· πᾶσα ἀνδρεία, ὡς ἀγωνιζομένη· πᾶσα σωφροσύνη, ὡς ἐπὶ τὸ κρεῖττον ἐπανάγουσα· πᾶσα δικαιοσύνη. ᾗ τὰ προσήκοντα τοῖς πρακτοῖς ἀπονέμουσα.
303Fr. 303 Kaynak: Philon, Musa'nın Hayatı II, II s. 135 Mangey. Aretēler için de, birine sahip olanın hepsine sahip olduğu söylenir.
ὃ καὶ ἐπὶ τῶν ἀρετῶν εἴωθε λέγεσθαι ὅτι ὁ μίαν ἔχων καὶ πάσας ἔχει.
304Fr. 304 Kaynak: Philon, Habil ile Kabil'in Kurbanları 82 vd.. Öyleyse onu [sözü], söylenenlerin altına girdiği öncelikli ana konulara ayırmalı ve her birine uygun kanıtları yerleştirmeli; bunu yaparken bir hedef koyup bütün oklarını ona atmaya çalışan iyi okçuları taklit etmeli. Ana konu hedefe, kanıtlama da oklara benzer. Böylece söz, giysilerin en iyisi gibi ahenkle dokunur. … Çünkü aretē bütün ve tektir; en yakın türlerine, phronēsis, itidal, adalet ve cesarete bölünür; tek tek aralarındaki farkları bilerek hem bütüne hem kısımlarına isteyerek hizmet edelim diye.
διαιρετέον οὖν αὐτὸν (scil. τὸν λόγον) εἰς κεφάλαια προηγούμενα, τὰ λεγόμενα ἐμπίπτοντα, καὶ ἐφαρμοστέον ἑκάστῳ τὰς οἰκείους κατασκευάς, μιμουμένους τοὺς ἀγαθοὺς τῶν τοξοτῶν, οἳ σκοπόν τινα προθέμενοι τὰ βέλη πάντα ἐπ’ αὐτὸν ἀφιέναι πειρῶνται. Σκοπῷ μὲν γὰρ τὸ κεφάλαιον, βέλεσι δὲ ἔοικεν ἡ κατασκευή. οὕτως τὸ πάντων ἄριστον ἐσθημάτων ὁ λόγος ἁρμονίως συνυφαίνεται. τὸ γὰρ ὅλον καὶ ἕν ἐστιν ἡ ἀρετὴ ἣ κατὰ εἴδη τὰ προσεχῆ τέμνεται, φρόνησιν καὶ σωφροσύνην, δικαιοσύνην καὶ ἀνδρείαν, ἵνα τὰς καθ’ ἕκαστον εἰδότες διαφορὰς ἑκούσιον ὑπομένωμεν λατρείαν καὶ καθ’ ὅλον καὶ κατὰ μέρη.
305§ 9. Aretēler canlıdır
Fr. 305 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 64,18 W.. Aretēlerin birden çok olduğunu ve birbirinden ayrılmadığını, varlıkça da psykhēnin yönetici kısmıyla aynı olduğunu söylerler; bu bakımdan her aretē bir cisimdir ve cisim diye anılır; çünkü düşünce de psykhē de cisimdir: bizimle birlikte büyümüş sıcak pneumayı psykhē sayarlar.
Ἀρετὰς δ’ εἶναι πλείους φασὶ καὶ ἀχωρίστους ἀπ’ ἀλλήλων, καὶ τὰς αὐτὰς τῷ ἡγεμονικῷ μέρει τῆς ψυχῆς καθ’ ὑπόστασιν, καθ’ ὃ δὴ καὶ σῶμα πᾶσαν ἀρετὴν εἶναί τε καὶ λέγεσθαι, τὴν γὰρ διάνοιαν καὶ τὴν ψυχὴν σῶμα εἶναι· τὸ γὰρ συμφυὲς πνεῦμα ἡμῖν ἔνθερμον ὂν ψυχὴν ἡγοῦνται.
306Fr. 306 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 65,1 W.. İçimizdeki psykhēnin de bir canlı olduğunu kabul ederler, çünkü yaşar ve his eder; en çok da onun düşünce denen yönetici kısmı. Bu yüzden her aretē de bir canlıdır, çünkü ousiaca düşünceyle aynıdır. Bu bakımdan phronēsisin de phronēsisle düşündüğünü söylerler; çünkü onların görüşünden böyle konuşmak çıkar.
βούλονται δὲ καὶ τὴν ἐν ἡμῖν ψυχὴν ζῷον εἶναι· ζῆν τε γὰρ καὶ αἰσθάνεσθαι· καὶ μάλιστα τὸ ἡγεμονικὸν μέρος αὐτῆς, ὃ δὴ καλεῖται διάνοια. διὸ καὶ πᾶσαν ἀρετὴν ζῷον εἶναι, ἐπειδὴ ἡ αὐτὴ ⟨τῇ⟩ διανοίᾳ ἐστὶ κατὰ τὴν οὐσίαν. κατὰ τοῦτο γάρ φασι καὶ τὴν φρόνησιν φρονεῖν· ἀκολουθεῖ γὰρ αὐτοῖς τὸ οὕτως λέγειν.