Khrysippos · Khrysippos: Ahlak Fragmanları
IV. Dürtü ve Seçip Alma Üzerine
169§ 1. Dürtü kavramı
Fr. 169 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 86, 17 W. Dürtüyü harekete geçirenin, uygun olana yönelik, doğrudan dürtü uyandıran bir tasavvurdan başka bir şey olmadığını söylerler; dürtü ise cins bakımından psykhēnin bir şeye yönelmesidir. Bunun türleri arasında logos sahibi varlıklarda doğan dürtü ile logossuz hayvanlarda doğan dürtü görülür; ama bunlara ayrı adlar verilmemiştir. Çünkü istek (orexis) logos sahibi dürtünün kendisi değil, onun bir türüdür. Logos sahibi dürtü yerinde olarak şöyle tarif edilebilir: düşüncenin eylemle ilgili bir şeye yönelmesi. Buna karşı konan uzaklaşma ise ⟨düşüncenin eylemle ilgili bir şeyden⟩ uzaklaşmasıdır. Özel olarak atılmaya (orousis) da dürtü derler; bu, pratik dürtünün bir türüdür ve düşüncenin gelecekteki bir şeye yönelmesidir. Böylece buraya kadar dürtü dört, uzaklaşma iki anlamda söylenir; dürtüye yatkın meleke de eklenirse —ki ona da özel olarak dürtü derler ve insanın dürtüye kapılması ondan kaynaklanır— dürtü beş anlamda söylenmiş olur.
τὸ δὲ κινοῦν τὴν ὁρμὴν οὐδὲν ἕτερον εἶναι λέγουσιν ἀλλ’ ἢ φαντασίαν ὁρμητικὴν τοῦ καθήκοντος αὐτόθεν, τὴν δὲ ὁρμὴν εἶναι φορὰν ψυχῆς ἐπί τι κατὰ τὸ γένος. ταύτης δ’ ἐν εἴδει θεωρεῖσθαι τήν τε ἐν τοῖς λογικοῖς γιγνομένην ὁρμὴν καὶ τὴν ἐν τοῖς ἀλόγοις ζῴοις· οὐ κατωνομασμέναι δ’ εἰσίν· ἡ γὰρ ὄρεξις οὐκ ἔστι λογικὴ ὁρμή, ἀλλὰ λογικῆς ὁρμῆς εἶδος. τὴν δὲ λογικὴν ὁρμὴν δεόντως ἄν τις ἀφορίζοιτο, λέγων εἶναι φορὰν διανοίας ἐπί τι τῶν ἐν τῷ πράττειν· ταύτῃ δ’ ἀντιτίθεσθαι ἀφορμήν, φοράν τινα ⟨διανοίας ἀπό τινος τῶν ἐν τῷ πράττειν⟩. ἰδίως δὲ καὶ τὴν ὄρουσιν ὁρμὴν λέγουσι, τῆς πρακτικῆς ὁρμῆς οὖσαν εἶδος. εἶναι δὲ τὴν ὄρουσιν φορὰν διανοίας ἐπί τι μέλλον. ὥστε μέχρι μὲν τούτων τετραχῶς ὁρμὴν λέγεσθαι, διχῶς δ’ ἀφορμήν· προστεθείσης δὲ καὶ τῆς ἕξεως τῆς ὁρμητικῆς, ἣν δὴ καὶ ἰδίως ὁρμὴν λέγουσιν, ἀφ’ οὗ συμβαίνει ὁρμᾶν, πενταχῶς.
170Fr. 170 Kaynak: Origenes, Matta İncili'ne Şerh III. Bu, öbür şeylerde de olur; çok sayıdaki adın konuluşunda usta olanların gözlemlediği gibi. Onlar dürtünün birçok türü kapsayan en genel ad olduğunu söylerler; [bu türler arasında] uzaklaşma da dürtü de bulunur; tür olarak alınan dürtünün, uzaklaşmadan ayırt edilmek üzere cinsle aynı adla anıldığını söylerler.
ὅπερ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων συμβέβηκεν, ὡς τετηρήκασιν οἱ δεινοὶ περὶ τὴν τῶν πολλῶν ὀνομάτων θέσιν, οἵτινες λέγουσι καὶ γενικωτάτην εἶναι τὴν ὁρμὴν πολλῶν εἰδῶν, ὥσπερ καὶ ἀφορμῆς καὶ ὁρμῆς, ἐν εἴδει λέγοντες ὁμωνύμως τῷ γενικῷ παραλαμβάνεσθαι πρὸς ἀντιδιαστολὴν τῆς ἀφορμῆς τὴν ὁρμήν.
171Fr. 171 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 88, 1 W. Bütün dürtüler onaydır; pratik dürtüler ise harekete geçirici olanı da içerir. Onaylar bir şeye, dürtüler başka bir şeye yöneliktir: onaylar bazı önermelere, dürtüler ise onay verilen önermelerin bir bakıma içerdiği yüklemlere yöneliktir.
Πάσας δὲ τὰς ὁρμὰς συγκαταθέσεις εἶναι, τὰς δὲ πρακτικὰς καὶ τὸ κινητικὸν περιέχειν. Ἤδη δὲ ἄλλων μὲν εἶναι συγκαταθέσεις, ἐπ’ ἄλλο δὲ ὁρμάς· καὶ συγκαταθέσεις μὲν ἀξιώμασί τισιν, ὁρμὰς δὲ ἐπὶ κατηγορήματα, τὰ περιεχόμενά πως ἐν τοῖς ἀξιώμασιν, οἷς συγκαταθέσεις.
172Fr. 172 Kaynak: Galenos, Psykhēnin Hatalarını Teşhis Üzerine 1, c. V s. 58 Kühn. Şimdi de en iyi başlangıçla başlıyorum: … hata dedikleri şeyin ne olduğunu, bütün Yunanlıların bu kelimeyi nasıl kullandığını göstererek açıklayacağım. Kimi zaman yargıda doğru yapılmayan şeyler için kullanırlar, öyle ki hata yalnız psykhēnin hesap yapan kısmına ait olur; kimi zaman da genel bir anlamda, logossuz kuvveyi de kapsayacak şekilde. [Burada büyük bir boşluk vardır; ardından Galenos, zayıf onayı hatalar arasında sayan bazı Stoacılara karşı çıkıyor gibidir:] … onayın bir hata olduğu herkesçe kabul edilir; ama zayıf onayın da hata olduğu artık kabul edilmez. Çünkü bazılarına zayıf onayı aretē ile kötülük arasına koymak daha doğru görünür. Zayıf onay derken, belirli bir kanaatin doğru olduğuna kendimizi henüz ikna etmediğimiz durumu kastederler; mesela her elde beş parmak bulunduğuna ya da iki kere ikinin dört ettiğine dair kanaat gibi. Belki bütün ömrünü öğrenimle geçirmiş bir yaşlıda, epistēmēye dayanan bir ispatı olan şeylerden birine zayıf biçimde onay vermenin gerçek hatalardan biri olduğunu görürsün. Nitekim geometricinin Eukleides'in Elementler'inde gösterilenler hakkındaki epistēmēsi, çoğunluğun iki kere ikinin dört ettiğine dair bilgisi gibidir. … Eğer biraz kuşkuya düşer de bunlara sağlam bir onay —ki bazıları buna kavrayış der— vermezse, bunun bir hata olduğunu, elbette geometrici olarak o insanın hatası olduğunu, kabul edebiliriz. Ama hayatında yanılan insanda, iyilerin ve kötülerin bilinmesi, edinilmesi ve onlardan kaçınılması konusunda kötü kanaatler ve yanlış, aceleci ya da zayıf onay oluşur. İşte burada tehlike küçük değildir; iyiler ve kötüler hakkındaki kanaate yanlış biçimde onay verirsek, bu aynı zamanda en büyük hatadır.
ἄρχομαι οὖν καὶ νῦν ἀρχὴν ἀρίστην - - τί ποτε λέγουσιν ἁμάρτημα, λόγῳ διελθὼν δεικνὺς ὥς γε εἰώθασι χρῆσθαι τῇ φωνῇ ταύτῃ πάντες οἱ Ἕλληνες. ἐνίοτε μὲν γὰρ ἐπὶ τῶν κατὰ κρίσιν οὐκ ὀρθῶς γιγνομένων, ὡς εἶναι τοῦ λογιστικοῦ μόνου τῆς ψυχῆς, ἐνίοτε δὲ κοινῇ, ὡς καὶ τῆς ἀλόγου δυνάμεως ἅπτεσθαι. (Sequitur magna lacuna, quae hausit Galeni disputationem, qua κατὰ ψευδῆ δόξαν τὰ ἁμαρτήματα γίγνεσθαι docuerat; deinde videtur contra Stoicos quosdam disputare, qui τὴν ἀσθενῆ συγκατάθεσιν in peccatorum numero posuerant:) * * τι συγκατάθεσις ἁμαρτήματος, συνωμολόγηται πᾶσι· ⟨ὅ⟩τι δὲ καὶ ἀσθενής, οὐκέτι· μεταξὺ γὰρ δοκεῖ τισιν ἄμεινον εἶναι τίθεσθαι τὴν ἀσθενῆ συγκατάθεσιν ἀρετῆς τε καὶ κακίας. ἀσθενῆ δὲ λέγουσι συγκατάθεσιν, ὅταν μηδέπω πεπεικότες ὦμεν ἡμᾶς αὐτοὺς [οὕτως], ἀληθῆ τήνδε τινὰ δόξαν ὑπάρχειν, ὡς τὸ πέντε δακτύλους ἔχειν, εἰ τύχοι, καθ’ ἑκατέραν χεῖρα καὶ τὰ δὶς δύο τέτταρα εἶναι. ἴσως μὲν ἐπὶ πρεσβύτου δι’ ὅλου τοῦ βίου σχολάσαντος εὑρήσεις τῶν ἀληθῶν ἁμαρτημάτων τὸ συγκαταθέσθαι τινὶ τῶν ἀπόδειξιν ἐπιστημονικὴν ἐχόντων ἀσθενῶς. ἐπιστήμη γοῦν ἐστι τοῦ γεωμετρικοῦ τοιαύτη περὶ τὰ δεδειγμένα διὰ τῶν Εὐκλείδου στοιχείων, ὁποία τῶν πολλῶν ἐστι τοῦ τὰ δὶς δύο τέτταρα εἶναι. - - ἐὰν οὖν ἀμφιβάληται βραχὺ καὶ μὴ βεβαίαν αὐτοῖς ἔχῃ συγκατάθεσιν, ἣν κατάληψιν ὀνομάζουσί τινες, ἁμάρτημα εἶναι τοῦτο συγχωρήσειεν ἄν τις, ὡς γεωμετρικοῦ δηλονότι τἀνθρώπου. τοῦ μέντοι κατὰ τὸν βίον ἁμαρτάνοντος ἐν τοῖς περὶ ἀγαθῶν τε καὶ κακῶν γνώσεώς τε καὶ κτήσεως καὶ φυγῆς αἱ μοχθηραὶ δόξαι συνίστανται καὶ ⟨ἡ⟩ ψευδὴς συγκατάθεσις ἢ προπετὴς ἢ ἀσθενής. ἐνταῦθα οὖν ἤδη κίνδυνος οὐ σμικρός, ἅμα⟨δ’⟩ ἁμάρτημα καὶ μέγιστον, ἐὰν ψευδῶς συγκατατιθώμεθα τῇ τῶν ἀγαθῶν τε καὶ κακῶν δόξῃ.
173Fr. 173 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 87, 14 W. Pratik dürtünün birçok türü vardır; bunlar arasında şunlar da bulunur: niyet, teşebbüs, hazırlık, işe koyulma, ⟨seçim⟩, prohairesis, dileme ve isteklilik. Niyet, bir işin gerçekleşeceğinin işaretidir; teşebbüs, dürtüden önceki dürtüdür; hazırlık, eylemden önceki eylemdir; işe koyulma, artık elde olan bir şeye yönelik dürtüdür; seçim, hesaba dayanan dilemedir; prohairesis, seçimden önceki seçimdir; dileme, makul istektir; isteklilik ise gönüllü dilemedir.
τῆς δὲ πρακτικῆς ὁρμῆς εἴδη πλείονα εἶναι, ἐν οἷς καὶ ταῦτα· πρόθεσιν, ἐπιβολήν, παρασκευήν, ἐγχείρησιν, ⟨αἵρεσιν⟩, προαίρεσιν, βούλησιν, θέλησιν. πρόθεσιν μὲν οὖν εἶναι λέγουσι σημείωσιν ἐπιτελέσεως· ἐπιβολὴν δὲ ὁρμὴν πρὸ ὁρμῆς· παρασκευὴν δὲ πρᾶξιν πρὸ πράξεως· ἐγχείρησιν δὲ ὁρμὴν ἐπί τινος ἐν χερσὶν ἤδη ὄντος· αἵρεσιν δὲ βούλησιν ἐξ ἀναλογισμοῦ· προαίρεσιν δὲ αἵρεσιν πρὸ αἱρέσεως· βούλησιν δὲ εὔλογον ὄρεξιν· θέλησιν δὲ ἑκούσιον βούλησιν.
174Fr. 174 Kaynak: Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri Üzerine 23, 1045e. Uygun Eylem Üzerine'nin altıncı kitabında, pek fazla uğraşa ve dikkate değmeyen bazı şeyler olduğunu söyledikten sonra, bunlarda seçimi düşüncenin rastgele meyline bırakarak kura çeker gibi yapmamız gerektiğini düşünür: "Mesela," der, "belirli iki drahmiyi belirli bir tutar için deneyenlerden bazıları şunun, bazıları bunun iyi olduğunu söylese ve bizim de bunlardan birini almamız gerekse, o zaman daha fazla araştırmayı bırakır, belirsiz bir gerekçeyle kura çeker gibi hangisine rastlarsak onu alırız; kötüsünü alacak olsak bile."
Ἐν δὲ τῷ ἕκτῳ περὶ Καθήκοντος εἶναί τινα φήσας πράγματα μὴ πάνυ πολλῆς ἄξια [ὄντα] πραγματείας μηδὲ προσοχῆς ἀφιέναι περὶ ταῦτα τῇ ὡς ἔτυχεν ἐπικλίσει τῆς διανοίας οἴεται δεῖν τὴν αἵρεσιν ἀποκληρώσαντας· Οἷον, φησίν, εἰ τῶν δοκιμαζόντων τάσδε τινὰς δραχμὰς δύο ἐπὶ τοσόνδε, οἱ μὲν τήνδε οἱ δὲ τήνδε φαῖεν εἶναι καλήν, δέοι δὲ μίαν αὐτῶν λαβεῖν· τηνικαῦτα ἀφέντες τὸ ἐπὶ πλεῖον ἐπιζητεῖν, ἣν ἔτυχε ληψόμεθα, κατ’ ἄδηλόν τινα ἀποκληρώσαντες αὐτὰς λόγον, καὶ εἰ μάλιστα τὴν μοχθηρὰν ληψόμεθα αὐτῶν.
175Fr. 175 Kaynak: Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri Üzerine 11, 1037f. Üstelik ona göre dürtü, Kanun Üzerine'de yazdığı gibi, insanın kendisine bir şey yapmasını emreden logosudur. Öyleyse uzaklaşma da yasaklayan bir logostur, kaçınma da öyle; ⟨sakınma ise⟩ makul bir kaçınmadır; demek ki sakınma da bilge için yasaklayan bir logostur; çünkü sakınmak bilgelere özgüdür, kötülere değil. Eğer bilgenin logosu başka, kanun başka bir şeyse, bilgeler sakınmayı kanunla çatışan bir logos olarak taşırlar; ama kanun bilgenin logosundan başka bir şey değilse, bilgelere sakındıkları şeyleri yapmayı yasaklayan bir kanun bulunmuş olur.
Καὶ μὴν ἡ ὁρμή, κατά γ’ αὐτὸν (sc. Χρύσιππον), τοῦ ἀνθρώπου λόγος ἐστὶ προστακτικὸς αὐτῷ τοῦ ποιεῖν, ὡς ἐν τῷ περὶ Νόμου γέγραφεν. Οὐκοῦν καὶ ἡ ἀφορμὴ λόγος ἀπαγορευτικὸς καὶ ἡ ἔκκλισις· ⟨ἡ δὲ εὐλάβεια⟩ εὔλογος ἔκκλισις· καὶ ἡ εὐλάβεια τοίνυν λόγος ἐστὶν ἀπαγορευτικὸς τῷ σοφῷ· τὸ γὰρ εὐλαβεῖσθαι σοφῶν ἴδιον, οὐ φαύλων ἐστίν. Εἰ μὲν οὖν ἕτερον ἐστὶν ὁ τοῦ σοφοῦ λόγος καὶ ἕτερον ὁ νόμος, μαχόμενον τῷ νόμῳ λόγον οἱ σοφοὶ τὴν εὐλάβειαν ἔχουσιν· εἰ δ’ οὐκ ἄλλο τι νόμος ἐστὶν ἢ ὁ τοῦ σοφοῦ λόγος, εὕρηται νόμος ἀπαγορευτικὸς τοῖς σοφοῖς τοῦ ποιεῖν ἃ εὐλαβοῦνται.
176Fr. 176 Kaynak: İskenderiyeli Clemens, Stromateis VII 7, s. 853 Potter. İstekler, arzular ve, kısaca söylemek gerekirse, dürtüler neye yönelikse, dualar da ona yöneliktir. Bu yüzden kimse içkiyi değil, içkiyi içmeyi arzular; mirası değil, mirasa konmayı; aynı şekilde bilgiyi değil, bilmeyi; doğru bir yönetimi değil, şehrin işlerine katılmayı. Dualar neye yönelikse dilekler de ona yöneliktir; dilekler neye yönelikse arzular da ona. Dua etmek ve istemek, buna uygun olarak, iyilere ve onlara eşlik eden faydalara sahip olmaya yönelir.
ὧν μὲν οὖν αἱ ὀρέξεις εἰσὶ καὶ ἐπιθυμίαι καὶ ὅλως εἰπεῖν αἱ ὁρμαὶ τούτων εἰσὶ καὶ αἱ εὐχαί· διόπερ οὐδεὶς ἐπιθυμεῖ πόματος, ἀλλὰ τοῦ πιεῖν τὸ ποτόν· οὐδὲ μὴν κληρονομίας, ἀλλὰ τοῦ κληρονομῆσαι· οὑτωσὶ δὲ οὐδὲ γνώσεως ἀλλὰ τοῦ γνῶναι· οὐδὲ γὰρ πολιτείας ὀρθῆς, ἀλλὰ τοῦ πολιτεύεσθαι· τούτων οὖν αἱ εὐχαί, ὧν καὶ αἰτήσεις· καὶ τούτων αἱ αἰτήσεις ὧν καὶ ἐπιθυμίαι· τὸ δὲ εὔχεσθαι καὶ ὀρέγεσθαι καταλλήλως γίγνεσθαι εἰς τὸ ἔχειν τὰ ἀγαθὰ καὶ τὰ παρακείμενα ὠφελήματα.
177Fr. 177 Kaynak: Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri Üzerine 47, 1057a–b. Akademicilere karşı mücadelelerinde hem Khrysippos'un kendisi hem de Antipatros en çok neyi tartışmıştır? Onay vermeden ne eylemde bulunmanın ne de dürtüye kapılmanın mümkün olduğunu; uygun bir tasavvur doğunca boyun eğmeden ve onay vermeden hemen dürtüye kapılmanın mümkün olduğunu ileri sürenlerin uydurmalar ve boş varsayımlar söylediğini. Öte yandan Khrysippos tanrının da bilgenin de yanlış tasavvurlar meydana getirdiğini, onların onay vermemize ve boyun eğmemize değil, yalnızca eylemde bulunmamıza ve görünene doğru dürtüye kapılmamıza ihtiyaç duyduklarını; bizim ise kötü olduğumuz için, zayıflıktan böyle tasavvurlara onay verdiğimizi söyler. … Çünkü tasavvurları verdiği kimselerin onay vermesine değil yalnızca eylemde bulunmasına ihtiyaç duyan —ister tanrı ister bilge olsun—, eylem için tasavvurların yettiğini, onayların fazlalık olduğunu bilir. Ama tasavvurun onay olmadan pratik bir dürtü doğurmadığını bildiği hâlde yanlış ve inandırıcı tasavvurlar meydana getiriyorsa, kavranamayan şeylere onay veren insanların aceleyle düşmesinin ve hata yapmasının isteyerek sebebi olur.
Καὶ μὴν ἔν γε τοῖς πρὸς τοὺς Ἀκαδημαϊκοὺς ἀγῶσιν ὁ πλεῖστος λόγος αὐτῷ τε Χρυσίππῳ καὶ Ἀντιπάτρῳ περὶ τίνος γέγονε; περὶ τοῦ μήτε πράττειν μήτε ὁρμᾶν ἀσυγκαταθέτως, ἀλλὰ πλάσματα λέγειν καὶ κενὰς ὑποθέσεις τοὺς ἀξιοῦντας, οἰκείας φαντασίας γενομένης, εὐθὺς ὁρμᾶν μὴ εἴξαντας μηδὲ συγκαταθεμένους. Αὖθις δέ φησι Χρύσιππος, καὶ τὸν θεὸν ψευδεῖς ἐμποιεῖν φαντασίας, καὶ τὸν σοφόν, οὐ συγκατατιθεμένων οὐδ’ εἰκόντων δεομένους ἡμῶν, ἀλλὰ πραττόντων μόνον καὶ ὁρμώντων ἐπὶ τὸ φαινόμενον· ἡμᾶς δὲ φαύλους ὄντας, ὑπ’ ἀσθενείας συγκατατίθεσθαι ταῖς τοιαύταις φαντασίαις. - - Ὁ γὰρ οὐ δεόμενος συγκατατιθεμένων ἀλλὰ πραττόντων μόνον, οἷς ἐνδίδωσι τὰς φαντασίας, εἴτε θεὸς εἴτε σοφός, οἶδεν ὅτι πρὸς τὸ πράττειν ἀρκοῦσιν αἱ φαντασίαι καὶ παρέλκουσιν αἱ συγκαταθέσεις· [ὡς] εἰ δὲ γιγνώσκων ὅτι πρακτικὴν ὁρμὴν οὐ παρίστησι φαντασία δίχα συγκαταθέσεως, ψευδεῖς ἐνεργάζεται καὶ πιθανὰς φαντασίας, ἑκὼν αἴτιός ἐστι τοῦ προπίπτειν καὶ ἁμαρτάνειν ἀκαταλήπτοις συγκατατιθεμένους.
178§ 2. İlk dürtü ve ilk yakınlık (oikeiōsis)
Fr. 178 Kaynak: Diogenes Laertios VII 85–86. Canlının ilk dürtüsünün kendini korumaya yönelik olduğunu söylerler, çünkü tabiat onu baştan kendine yakınlaştırır (oikeioō). Khrysippos Gayeler Üzerine'nin birinci kitabında böyle der ve her canlıya ilk yakın olan şeyin kendi yapısı ve bu yapının bilinci olduğunu söyler. Çünkü tabiatın canlıyı kendine yabancılaştırması makul değildi; onu meydana getirip de ne yabancılaştırması ne de yakınlaştırması da makul değildi. Geriye şunu söylemek kalıyor: tabiat onu meydana getirirken kendine yakınlaştırmıştır. Böylece canlı kendisine zarar veren şeyleri iter, kendine yakın olanları kabul eder. Bazılarının, canlılarda ilk dürtünün hazza yönelik olduğunu söylemesini yanlış sayarlar. Çünkü haz, derler, gerçekten varsa bile sonradan doğan bir şeydir: tabiat kendi başına arayıp canlının yapısına uygun olanları elde ettiğinde ortaya çıkar; hayvanların neşelenmesi ve bitkilerin serpilmesi gibi. Tabiat, derler, bitkilerle hayvanlar arasında hiçbir fark gözetmemiştir; çünkü bitkileri de dürtü ve his olmadan yönetir, bizde de bazı şeyler bitkide olduğu gibi olur. Hayvanlara bunun üstüne dürtü eklendiğinde ve onlar bu dürtüyü kullanarak kendilerine yakın olanlara yöneldiklerinde, onlar için tabiata göre olan dürtüye göre yönetilmektir. Logos sahibi varlıklara ise logos daha yetkin bir önderlik olarak verildiğinden, onlar için tabiata göre olan logosa göre doğru yaşamaktır; çünkü logos dürtünün ustası olarak sonradan gelir.
Τὴν δὲ πρώτην ὁρμήν φασι τὸ ζῷον ἴσχειν ἐπὶ τὸ τηρεῖν ἑαυτό, οἰκειούσης αὐτῷ τῆς φύσεως ἀπ’ ἀρχῆς· καθά φησιν ὁ Χρύσιππος ἐν τῷ πρώτῳ περὶ Τελῶν, πρῶτον οἰκεῖον λέγων εἶναι παντὶ ζῴῳ τὴν αὑτοῦ σύστασιν καὶ τὴν ταύτης συνείδησιν. οὔτε γὰρ ἀλλοτριῶσαι εἰκὸς ἦν αὑτῷ τὸ ζῶον, οὔτε ποιήσασαν αὐτὸ μήτε ἀλλοτριῶσαι μήτε [οὐκ] οἰκειῶσαι. ἀπολείπεται τοίνυν λέγειν, συστησαμένην αὐτὸ οἰκειῶσαι πρὸς ἑαυτό. οὕτω γὰρ τά τε βλάπτοντα διωθεῖται καὶ τὰ οἰκεῖα προσίεται. ὃ δὲ λέγουσί τινες, πρὸς ἡδονὴν γίγνεσθαι τὴν πρώτην ὁρμὴν τοῖς ζῴοις, ψεῦδος ἀποφαίνουσιν. ἐπιγέννημα γὰρ φασίν, εἰ ἄρα ἐστίν, ἡδονὴν εἶναι, ὅταν αὐτὴν καθ’ αὑτὴν ἡ φύσις ἐπιζητήσασα τὰ ἐναρμόζοντα τῇ συστάσει ἀπολάβῃ· ὃν τρόπον ἀφιλαρύνεται τὰ ζῷα καὶ θάλλει τὰ φυτά. οὐδέν τε, φασί, διήλλαξεν ἡ φύσις ἐπὶ τῶν φυτῶν καὶ ἐπὶ τῶν ζῴων, ὅτε χωρὶς ὁρμῆς καὶ αἰσθήσεως κἀκεῖνα οἰκονομεῖ, καὶ ἐφ’ ἡμῶν τινα φυτοειδῶς γίνεται. ἐκ περιττοῦ δὲ τῆς ὁρμῆς τοῖς ζῴοις ἐπιγενομένης, ᾗ συγχρώμενα πορεύεται πρὸς τὰ οἰκεῖα, τούτοις μὲν τὸ κατὰ φύσιν τῷ κατὰ τὴν ὁρμὴν διοικεῖσθαι· τοῦ δὲ λόγου τοῖς λογικοῖς κατὰ τελειοτέραν προστασίαν δεδομένου τὸ κατὰ λόγον ζῆν ὀρθῶς γίνεσθαι ⟨τού⟩τοις κατὰ φύσιν. τεχνίτης γὰρ οὗτος ἐπιγίνεται τῆς ὁρμῆς.
179Fr. 179 Kaynak: Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri Üzerine 12, 1038b. Öyleyse yine nasıl oluyor da fizik ve, Zeus aşkına, ahlak üzerine yazdığı her kitapta, doğar doğmaz kendimize, organlarımıza ve kendi çocuklarımıza yakınlaştırıldığımızı yazıp insanın canını sıkıyor?
Πῶς οὖν ἀποκναίει πάλιν (sc. Chrysippus) ἐν παντὶ βιβλίῳ φυσικῷ, νὴ Δία, καὶ ἠθικῷ γράφων ὡς οἰκειούμεθα πρὸς αὑτοὺς εὐθὺς γενόμενοι καὶ τὰ μέρη καὶ τὰ ἔκγονα τὰ ἑαυτῶν.
180Fr. 180 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Mantissa, s. 163, 14 Bruns. Çünkü bize psykhēyi veren tabiat bedeni de vermiş ve bizi ikisinin de yetkinliklerine ve gerektiği gibi yapılanmalarına yakınlaştırmıştır; öyle ki bunlardan birinin tabiata göre yetkinliğinden yoksun olan, tabiata göre yaşıyor olamaz (çünkü "tabiata göre" tabiatın dilemesine göre diye anlaşılır); bu olmayınca da mesut yaşayamaz.
ἡ γὰρ φύσις ἡ τὴν ψυχὴν ἡμῖν δοῦσα ἔδωκε καὶ τὸ σῶμα καὶ πρὸς τὰς ἑκατέρου τούτων τελειότητάς τε καὶ οἵας δεῖ κατασκευὰς ᾠκείωσεν ἡμᾶς, ὥστε ὁ τῆς τοῦ ἑτέρου τούτων τελειότητος κατὰ φύσιν στερόμενος οὐδ’ ἂν κατὰ φύσιν βιοῖ (τὸ γὰρ κατὰ φύσιν τὸ κατὰ τὸ βούλημα τῆς φύσεως ἀκούεται)· εἰ δὲ μὴ τοῦτο, οὐδὲ εὐδαιμόνως.
183Fr. 183 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Mantissa, s. 150, 25 Bruns. Bu ilk yakın olanın ne olduğu filozoflar arasında araştırılmıştır ve herkese aynı görünmemiştir; ilk yakın olan hakkında söylenenler, aşağı yukarı, istenen son şey hakkındaki görüş ayrılığına göre değişir. Stoacılar, ama hepsi değil, canlıya ilk yakın olanın kendisi olduğunu söylerler (çünkü her canlı, insan da, doğar doğmaz kendine yakınlaştırılır); onlar arasında daha incelikli konuştukları ve bu konuyu daha ayrıntılı işledikleri düşünülenler ise, doğar doğmaz kendi yapımıza ve onun korunmasına yakınlaştırıldığımızı söylerler.
τοῦτο δὴ τὸ πρῶτον οἰκεῖον ἐζήτηται τί ποτέ ἐστι παρὰ τοῖς φιλοσόφοις καὶ οὐ ταὐτὸ πᾶσιν ἔδοξεν, ἀλλὰ σχεδὸν κατὰ τὴν τοῦ ἐσχάτου ὀρεκτοῦ διαφορὰν καὶ ἡ περὶ τοῦ πρώτου τοῖς περὶ αὐτοῦ λέγουσιν γίνεται. οἱ μὲν οὖν Στωϊκοί, οὐ πάντες δέ, λέγουσιν πρῶτον οἰκεῖον εἶναι τὸ ζῷον αὑτῷ (ἕκαστον γὰρ ζῷον εὐθὺς γενόμενον πρὸς αὑτὸ οἰκειοῦσθαι καὶ δὴ καὶ τὸν ἄνθρωπον) οἱ δὲ χαριέστερον δοκοῦντες λέγειν αὐτῶν καὶ μᾶλλον διαρθροῦν περὶ τοῦδέ φασιν πρὸς τὴν σύστασιν καὶ τήρησιν ᾠκειῶσθαι εὐθὺς γενομένους ἡμᾶς τὴν ἡμῶν αὐτῶν.
185Fr. 185 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Mantissa, s. 162, 29 Bruns. Birçok şeye yakınlaştırıldığımızı söyleyip de onların ne durumda olduğunun bizim için hiçbir fark etmediğini söylemek, birbiriyle çatışan şeyler söylemektir.
τὸ γὰρ οἰκειῶσθαι μὲν λέγειν ἡμᾶς πρὸς πλείω, μηδὲν μέντοι διαφέρειν ἡμῖν ὁπωσοῦν ἐχόντων αὐτῶν, μαχόμενα λέγειν ἐστίν.
191§ 3. Seçip alma
Fr. 191 Kaynak: Arrianos, Epiktetos'un Söylevleri II 6, 9. Bu yüzden Khrysippos güzel söyler: "Sonrası bana belirsiz kaldıkça, tabiata göre olanlara ulaşmak için her zaman daha elverişli olanlara sarılırım; çünkü tanrı beni bu tür şeyleri seçip alacak biçimde yaratmıştır. Ama şimdi hastalanmanın kaderimde olduğunu bilseydim, ona doğru da yönelirdim. Nitekim ayağın da aklı olsaydı, çamura batmaya yönelirdi."
Διὰ τοῦτο καλῶς ὁ Χρύσιππος λέγει ὅτι Μέχρις ἂν ἄδηλά μοι ᾖ τὰ ἑξῆς, ἀεὶ τῶν εὐφυεστέρων ἔχομαι πρὸς τὸ τυγχάνειν τῶν κατὰ φύσιν· αὐτὸς γάρ μ’ ὁ θεὸς τοιούτων ἐκλεκτικὸν ἐποίησεν. Εἰ δέ γε ᾔδειν ὅτι νοσεῖν μοι καθείμαρται νῦν, καὶ ὥρμων ἂν ἐπ’ αὐτό. Καὶ γὰρ ὁ πούς, εἰ φρένας εἶχεν, ὥρμα ἂν ἐπὶ τὸ πηλοῦσθαι.
192Fr. 192 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Mantissa, s. 168, 4 Bruns. Çünkü bilge için öne çıkarılmış, değeri olan, ona yakın ve onu kendine çeken bazı şeyler olduğunu söylerler; ama bunlarla birlikte aretē ile yalnız başına aretē ayrı ayrı önüne konsa, bilge öbürleriyle birlikte olanı alabilecekken asla ayrı olanı seçmezdi. Öyleyse bilgenin bunlara ihtiyacı olacağı açıktır.
λέγουσι γὰρ εἶναί τινα προηγμένα τῷ σοφῷ καὶ ἀξίαν ἔχοντα καὶ οἰκεῖά τινα καὶ ἐπισπαστικά, ἀλλὰ καὶ δίχα κειμένων ἀρετῆς τε σὺν τούτοις καὶ ἀρετῆς μόνης, μηδέποτ’ ἂν τὸν σοφὸν τὴν κεχωρισμένην ἑλέσθαι, εἰ εἴη αὐτῷ δυνατὸν τὴν μετὰ τῶν ἄλλων λαβεῖν εἰ δὲ τοῦτο, δῆλον ὡς χρείαν ὁ σοφὸς ἕξει τούτων.
193Fr. 193 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Mantissa, s. 164, 7 Bruns. Çünkü seçilip alınanlara sahip olmak kayıtsızsa ve gayeye hiçbir katkıda bulunmuyorsa, seçip alma boş ve beyhude olur.
εἰ γὰρ ἀδιάφορος ἡ κτῆσις τῶν ἐκλεγομένων καὶ μὴ συντείνουσα πρὸς τὸ τέλος, κενὴ ἂν εἴη καὶ ματαία ἡ ἐκλογή.
194Fr. 194 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Mantissa, s. 163, 32 Bruns. Ayrıca, onlara göre bu şeyler aretēnin seçip almasına konuysa ve tabiat aretēyi, bize yakın oldukları için bunları seçip almak ve bunlara karşıt olanları uzak tutmak üzere devreye sokuyorsa, bedensel ve dışarıdaki iyileri seçip almak gerekir de onlarla ilgilenmek gerekmez mi? Oysa kendileri de bedensel ve dışarıdaki şeylerin aretē için, onun tarafından seçilip alınsınlar ve edinilsinler diye var olduğunu söylerler.
ἔτι εἰ ὑπὸ ἐκλογὴν πίπτει ταῦτα τῇ ἀρετῇ κατ’ αὐτοὺς καὶ ἡ φύσις τῆς τούτων ἐκλογῆς ἕνεκεν, οἰκείων ὄντων ἡμῖν, τὴν ἀρετὴν παραλαμβάνει, τῶν δὲ τούτοις ἀντικειμένων ἀποικονομίας, ἆρα ἐκλέγεσθαι μὲν δεῖ τὰ σωματικὰ καὶ ἐκτὸς ἀγαθά, οὐχὶ δὲ καὶ ἐπιμελεῖσθαι αὐτῶν; τὰ δὲ σωματικὰ καὶ τὰ ἐκτὸς καὶ αὐτοί φασιν τῆς ἀρετῆς ἕνεκα εἶναι, ὅπως ἐκλέγηται αὐτὰ καὶ περιποιῆται.
195Fr. 195 Kaynak: Plutarkhos, Ortak Kavramlar Üzerine 26, 1071a–b. Eğer tabiata uygun ilk şeylerin kendileri iyi değil de, onların makul bir hesapla seçilip alınması ve herkesin tabiata uygun ilk şeylere ulaşmak için elinden gelen her şeyi yapması iyiyse, yapılan her şey tabiata uygun ilk şeylere ulaşmaya bağlanmalıdır. Çünkü onlara ulaşmayı hedeflemeden ve ona yönelmeden gayeye sahip olmak mümkün değildir; oysa onlara göre gaye, o şeylerin bağlanması gereken şeyden başka bir şeydir: o şeylerin kendileri değil, seçilip alınmalarıdır. Çünkü gaye onları phronēsisle seçip almak ve almaktır; onların kendileri ve onlara ulaşmak gaye değildir, seçip almaya yönelten değeri taşıyan bir madde gibi altta yatar. Sanırım onlar da bu farkı göstermek için bu adı kullanıp yazarlar.
εἰ γὰρ αὐτὰ μὲν τὰ πρῶτα κατὰ φύσιν ἀγαθὰ μή ἐστιν, ἡ δ’ εὐλόγιστος ἐκλογὴ καὶ λῆψις αὐτῶν καὶ τὸ πάντα τὰ παρ’ ἑαυτὸν ποιεῖν ἕκαστον ἕνεκα τοῦ τυγχάνειν τῶν πρώτων κατὰ φύσιν, ἐπ’ ἐκεῖνο δεῖ πάντα ἔχειν τὰ πραττόμενα τὴν ἀναφοράν, τὸ τυγχάνειν τῶν πρώτων κατὰ φύσιν· οὐ γὰρ οἷόν τε μὴ στοχαζομένους μηδ’ ἐφιεμένους τοῦ τυχεῖν ἐκείνων τὸ τέλος ἔχειν, ἄλλο ⟨ὂν⟩ τῶν ἐφ’ ἃ δεῖ ἐκεῖνα ἀναφέρεσθαι, τὴν τούτων ἐκλογὴν καὶ μὴ ταῦτα· τέλος μὲν γὰρ τὸ ἐκλέγεσθαι καὶ λαμβάνειν ἐκεῖνα φρονίμως· ἐκεῖνα δ’ αὐτὰ καὶ τὸ τυγχάνειν αὐτῶν οὐ τέλος, ἀλλ’ ὥσπερ ὕλη τις ὑπόκειται τὴν ἐκλεκτικὴν ἀξίαν ἔχουσα· τοῦτο γὰρ οἶμαι καὶ τοὔνομα λέγειν καὶ γράφειν αὐτούς, ἐνδεικνυμένους τὴν διαφοράν.