Khrysippos · Khrysippos: Ahlak Fragmanları
IX. Bilge ve Akılsız Üzerine
544Fr. 544 Yunanlılarda paradoks denen bazı öğretiler vardır; bunlar kendi bilgelerine bir ispatla ya da ispat gibi görünen bir şeyle pek çok şey yakıştırırlar. Bunlara göre yalnız bilgenin ve her bilgenin rahip olduğunu söylerler, çünkü tanrıya hizmetin epistēmēsine yalnız bilge ve her bilge sahiptir; ayrıca yalnız bilgenin ve her bilgenin özgür olduğunu, çünkü tanrısal kanundan kendi işini kendi görme yetkisini almıştır. Yetkiyi de kanuna uygun bir izin diye tarif ederler.
Ἔστι τινὰ δόγματα παρ’ Ἕλλησι καλούμενα παράδοξα, τῷ κατ’ αὐτοὺς σοφῷ πλεῖστα ὅσα προσάπτοντα μετά τινος ἀποδείξεως ἢ φαινομένης ἀποδείξεως. καθ’ ἅ φασι μόνον καὶ πάντα τὸν σοφὸν εἶναι ἱερέα, τῷ μόνον καὶ πάντα τὸν σοφὸν ἐπιστήμην ἔχειν τῆς τοῦ θεοῦ θεραπείας, καὶ μόνον καὶ πάντα τὸν σοφὸν εἶναι ἐλεύθερον, ἐξουσίαν αὐτοπραγίας ἀπὸ τοῦ θείου νόμου εἰληφότα· καὶ τὴν ἐξουσίαν δὲ ὁρίζονται νομίμην ἐπιτροπήν.
545Fr. 545 Kaynak: Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri Üzerine 17, 1041f. Adalet Üzerine'nin üçüncü kitabında şunu söylemiştir: "Bu yüzden, büyüklüğün ve güzelliğin aşırılığı sebebiyle, insana ve insan tabiatına göre değil, uydurmalara benzer şeyler söylüyormuşuz gibi görünürüz."
ἐν τῷ τρίτῳ περὶ Δικαιοσύνης ταῦτ’ εἴρηκε· Διὸ καὶ διὰ τὴν ὑπερβολὴν τοῦ τε μεγέθους καὶ τοῦ κάλλους, πλάσμασι δοκοῦμεν ὅμοια λέγειν, καὶ οὐ κατὰ τὸν ἄνθρωπον καὶ τὴν ἀνθρωπίνην φύσιν.
546Fr. 546 Kaynak: Plutarkhos, Sofra Sohbetleri I 9, 626e. Theon — — Stoacı Themistokles'e şu çıkmazı sordu: Khrysippos birçok yerde akla aykırı ve tuhaf şeylerden söz ettiği halde, mesela tuzlu balığın salamuraya yatırılınca daha tatlı hâle geldiğinden, yün tutamlarının onları zorla koparanlara, yavaşça çözenlerden daha az boyun eğdiğinden, oruç tutanların önceden bir şey yemiş olanlardan daha ağır yemek yediğinden, neden bunların hiçbirinin sebebini açıklamamıştır?
Themistokles de Khrysippos'un bunları başka bir amaçla, örnek olarak öne sürdüğünü söyledi: biz akla yatkın olana kolayca ve düşünmeden kapılırız, akla yatkın olmayana ise yine inanmayız; bunu göstermek için. "Sana gelince," dedi ...
Θέων - - πρὸς Θεμιστοκλέα τὸν Στωϊκὸν διηπόρησε τί δήποτε Χρύσιππος ἐν πολλοῖς τῶν παραλόγων καὶ ἀτόπων ἐπιμνησθείς, οἷόν ἐστι τὸ τάριχος, ἂν ἅλμῃ βρέχηται, γλυκύτερον γίγνεσθαι καὶ τὸ τῶν ἐρίων τοὺς πόκους ἧττον ὑπακούειν τοῖς βίᾳ διασπῶσιν ἢ τοῖς ἀτρέμα διαλύουσι καὶ τὸ νηστεύσαντας ἀργότερον ἐσθίειν ἢ προφαγόντας οὐδενὸς αὐτῶν αἰτίαν ἀπέδωκεν.
Ὁ δὲ Θεμιστοκλῆς εἰπὼν ὅτι ταῦτα Χρύσιππος ἄλλως ἐν παραδείγματος λόγῳ προὔθετο, ῥᾳδίως ἡμῶν καὶ ἀλόγως ὑπὸ τοῦ εἰκότος ἁλισκομένων καὶ πάλιν ἀπιστούντων τῷ παρὰ τὸ εἰκὸς ἐπιστρέφων· Σοὶ δ’, ἐφη, etc.
547Fr. 547 Kaynak: Proklos, Eukleides'in Elementler'inin Birinci Kitabı Üzerine Şerh. Çünkü matematikçiler de paradoks denen alanı işlediler, tıpkı Stoa'dan gelenlerin örnekler konusunda yaptığı gibi ...
ἐξειργάσαντο γὰρ καὶ οἱ ἀπὸ τῶν μαθημάτων τὸν παράδοξον λεγόμενον τόπον, ὥσπερ οἱ ἀπὸ τῆς Στοᾶς ἐπὶ τῶν δειγμάτων etc.
548§ 1. Bilge ne aldanır ne aldatır
Fr. 548 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 111, 18 W. Bilgenin asla yanlış bir şey kabul etmediğini, kavranamayan bir şeye hiç onay vermediğini söylerler; çünkü onun kanaati yoktur ve hiçbir şeyi bilmez değildir. Bilgisizlik, değişebilen ve zayıf bir onaydır. Bilge hiçbir şeyi zayıf bir şekilde kabul etmez, tersine güvenli ve sağlam bir şekilde kabul eder; bu yüzden bilgenin kanaati de yoktur. Çünkü kanaat iki türlüdür: biri kavranamayan şeye onay, öteki zayıf kabul. Bunlar bilgenin durumuna yabancıdır. Bu yüzden kavramadan önce atılmak ve onay vermek, aceleci kötü insana göre bir şeydir; iyi yaratılışlı, yetkin ve erdemli insana düşmez. Bilgeden hiçbir şey gizli kalmaz da; çünkü gözden kaçırma, bir şey hakkında bildirimde bulunan yanlış bir kabuldür. Buna uygun olarak bilge güvensizlik de etmez; çünkü güvensizlik yanlışın kabulüdür. İnanç ise erdemlilere özgüdür; çünkü kabul edileni sağlamlaştıran güçlü bir kavrayıştır. Aynı şekilde epistēmē de logosla değiştirilemez. Bu yüzden kötü insanın ne bir şeyi bildiğini ne de bir şeye inandığını söylerler. Bunların ardından bilgenin ne kandırıldığını ne aldatıldığını ne oyalandığını ne yanlış saydığını ne de başkası tarafından yanlış sayılarak aldatıldığını söylerler; çünkü bunların hepsi aldanmayı ve bu alandaki yanlışlara katılmayı içerir. Erdemlilerden hiçbiri ne yolunu ne evini ne de hedefini şaşırır. Bilgenin yanlış görmediğini, yanlış duymadığını, kısacası duyu organlarının hiçbirinde yanılmadığını da düşünürler; çünkü bunların her birinin yanlış onaylara bağlı olduğunu düşünürler. Bilgenin kuşkulanmadığını da söylerler; çünkü kuşku da cinsi bakımından kavranamayan şeye onaydır. Aklı başında olanın pişman olmadığını da kabul ederler; çünkü pişmanlık, sanki önceden yanılmışçasına yanlış bir onaya bağlıdır. Bilge hiçbir şekilde değişmez, fikir değiştirmez ve yanılmaz; çünkü bunların hepsi öğretilerinde sendeleyenlere özgüdür, bu ise aklı başında olana yabancıdır. Söylenenlere benzer şekilde bilgeye bir şeyin "öyle görünmediğini" de söylerler.
ψεῦδος δ’ ὑπολαμβάνειν οὐδέποτέ φασι τὸν σοφόν, οὐδὲ τὸ παράπαν ἀκαταλήπτῳ τινὶ συγκατατίθεσθαι, διὰ τὸ μηδὲ δοξάζειν αὐτὸν μηδ’ ἀγνοεῖν μηδέν. τὴν γὰρ ἄγνοιαν μεταπτωτικὴν εἶναι συγκατάθεσιν καὶ ἀσθενῆ. Μηδὲν δ’ ὑπολαμβάνειν ἀσθενῶς, ἀλλὰ μᾶλλον ἀσφαλῶς καὶ βεβαίως, διὸ καὶ μηδὲ δοξάζειν τὸν σοφόν. Διττὰς γὰρ εἶναι δόξας, τὴν μὲν ἀκαταλήπτῳ συγκατάθεσιν, τὴν δὲ ὑπόληψιν ἀσθενῆ· ταύτας ⟨δ’⟩ ἀλλοτρίους εἶναι τῆς τοῦ σοφοῦ διαθέσεως· δι’ ὃ καὶ τὸ προπίπτειν πρὸ καταλήψεως ⟨καὶ⟩ συγκατατίθεσθαι κατὰ τὸν προπετῆ φαῦλον εἶναι καὶ μὴ πίπτειν εἰς τὸν εὐφυῆ καὶ τέλειον ἄνδρα καὶ σπουδαῖον. Οὐδὲ λανθάνειν δὲ αὐτόν τι, τὴν γὰρ λῆσιν εἶναι ψεύδους ὑπόληψιν ἀποφαντικὴν πράγματος. Τούτοις δ’ ἀκολούθως οὐκ ἀπιστεῖν, τὴν γὰρ ἀπιστίαν εἶναι ψεύδους ὑπόληψιν· τὴν δὲ πίστιν ἀστεῖον ὑπάρχειν, εἶναι γὰρ κατάληψιν ἰσχυράν, βεβαιοῦσαν τὸ ὑπολαμβανόμενον. Ὁμοίως δὲ καὶ τὴν ἐπιστήμην ἀμετάπτωτον ὑπὸ λόγου· διὰ ταῦτά φασι μήτε ἐπίστασθαί τι τὸν φαῦλον μήτε πιστεύειν. Ἐχομένως δὲ τούτων οὔτε πλεονεκτεῖσθαι τὸν σοφὸν οὔτε βουκολεῖσθαι οὔτε διαιτᾶσθαι οὔτε παραριθμεῖν οὔτε ὑφ’ ἑτέρου παραριθμεῖσθαι. ταῦτα γὰρ πάντα τὴν ἀπάτην περιέχειν καὶ τοῖς κατὰ τὸν τόπον ψεύδεσι πρόσθεσιν. Οὐδένα δὲ τῶν ἀστείων οὔθ’ ὁδοῦ διαμαρτάνειν οὔτ’ οἰκίας οὔτε σκοποῦ· ἀλλ’ οὐδὲ παρορᾶν [ἀλλ’] οὐδὲ παρακούειν νομίζουσι τὸν σοφόν, οὐδὲ τὸ σύνολον παραπαίειν κατά τι τῶν αἰσθητηρίων· καὶ γὰρ τούτων ἕκαστον ἔχεσθαι νομίζουσι τῶν[δε] ψευδῶν συγκαταθέσεων. οὐδ’ ὑπονοεῖν δέ φασι τὸν σοφόν· καὶ γὰρ τὴν ὑπόνοιαν ἀκαταλήπτῳ εἶναι τῷ γένει συγκατάθεσιν· οὐδὲ μετανοεῖν δ’ ὑπολαμβάνουσι τὸν νοῦν ἔχοντα· καὶ γὰρ τὴν μετάνοιαν ἔχεσθαι ψευδοῦς συγκαταθέσεως, ⟨ὡς⟩ ἂν προδιαπεπτωκότος. οὐδὲ μεταβάλλεσθαι δὲ κατ’ οὐδένα τρόπον οὐδὲ μετατίθεσθαι οὐδὲ σφάλλεσθαι· ταῦτα γὰρ εἶναι πάντα τῶν τοῖς δόγμασι μεταπιπτόντων, ὅπερ ἀλλότριον εἶναι τοῦ νοῦν ἔχοντος· οὐδὲ δοκεῖν αὐτῷ τι φασί παραπλησίως τοῖς εἰρημένοις.
549Fr. 549 Kaynak: Diogenes Laertios VII 121. Ayrıca bilgenin kanaat taşımayacağını, yani hiçbir yanlışa onay vermeyeceğini söylerler.
ἔτι τε μὴ δοξάσειν τὸν σοφόν, τουτέστι ψευδεῖ μὴ συγκαταθήσεσθαι μηδενί.
550Fr. 550 Kaynak: Sextus Empiricus, Matematikçilere Karşı VII 157. Bilge kanaat taşıyanlardan değildir; çünkü onlara göre bu akılsızlığa özgüdür ve hataların sebebidir.
οὐχὶ δέ γε τῶν δοξαστῶν ἐστιν ὁ σοφός. τοῦτο γὰρ ἀφροσύνης ἦν κατ’ αὐτοὺς καὶ τῶν ἁμαρτημάτων αἴτιον.
554Fr. 554 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 111, 10 W. Bilgenin yalan söylemediği, her şeyde doğruyu söylediği söylenir. Çünkü yalan söylemek yanlış bir şey söylemekte değil, yanlışı aldatma niyetiyle ve yakınındakileri kandırmak için söylemektedir. Bununla birlikte onun bazen birçok şekilde onay vermeden yanlışı kullanacağını düşünürler: savaş taktiği olarak düşmanlara karşı, faydalı olanı öngörerek ve hayatın başka birçok düzenlemesinde.
Λέγεσθαι δὲ μὴ ψεύδεσθαι τὸν σοφόν, ἀλλ’ ἐν πᾶσιν ἀληθεύειν· οὐ γὰρ ἐν τῷ λέγειν τι ψεῦδος τὸ ψεύδεσθαι ὑπάρχειν, ἀλλ’ ἐν τῷ διαψευστ⟨ικ⟩ῶς τὸ ψεῦδος λέγειν καὶ ἐπὶ ἀπάτῃ τῶν πλησίον. Τῷ μέντοι ψεύδει ποτὲ συγχρήσεσθαι νομίζουσιν αὐτὸν κατὰ πολλοὺς τρόπους ἄνευ συγκαταθέσεως· καὶ γὰρ κατὰ στρατηγίαν ⟨κατὰ⟩ τῶν ἀντιπάλων καὶ κατὰ τὴν τοῦ συμφέροντος προόρασιν καὶ κατ’ ἄλλας οἰκονομίας τοῦ βίου πολλάς.
556Fr. 556 Kaynak: Diogenes Laertios VII 122. Ayrıca bilgeler hatasızdır, çünkü hataya düşmezler.
ἔτι καὶ ἀναμαρτήτους (scil. εἶναι τοὺς σοφούς) τῷ ἀπεριπτώτους εἶναι ἁμαρτήματι.
557§ 2. Bilge her şeyi iyi yapar
Fr. 557 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 66, 14 W. Bilgenin her şeyi bütün aretēlere ⟨göre⟩ yaptığını da söylerler; çünkü onun her eylemi yetkindir, bu yüzden hiçbir aretēden yoksun değildir.
φασὶ δὲ καὶ πάντα ποιεῖν τὸν σοφὸν ⟨κατὰ⟩ πάσας τὰς ἀρετάς. πᾶσαν γὰρ πρᾶξιν τελείαν αὐτοῦ εἶναι, διὸ καὶ μηδεμιᾶς ἀπολελεῖφθαι ἀρετῆς.
558Fr. 558 Kaynak: Philon. Erdemli insanın her günü hatalara geçit verecek boş ve ıssız hiçbir yer bırakmaz, bütün kısımlarında ve aralıklarında iyilik ve güzellikle doludur. Çünkü aretē ve güzel olan kemiyetle değil keyfiyetle yargılanır. Bu yüzden doğru yaşanmış tek bir günün bile bilgenin güzel hayatıyla aynı değerde olduğunu düşündüler. — — — Çünkü erdemli insan bütün hareketlerinde ve bütün hâllerinde, içeride ve dışarıda övgüye değerdir; hem devlet adamıdır hem ev yöneticisi: içerideki işleri ev yönetimi bilgisiyle düzeltir, dışarıdaki işleri ise devlet işleri bilgisiyle, faydalı olduğu ölçüde düzene sokar.
ὡς δὴ ἑκάστην ἡμέραν τοῦ σπουδαίου μηδὲν ἔρημον καὶ κενὸν ἐᾶν εἰς πάροδον ἁμαρτημάτων, ἀλλὰ πᾶσι τοῖς μέρεσι καὶ διαστήμασιν αὐτῆς καλοκἀγαθίας πεπληρῶσθαι. Κρίνεται γὰρ οὐ ποσότητι ἀλλὰ ποιότητι ἡ ἀρετὴ καὶ τὸ καλόν· ὅθεν ἰσότιμον καλῷ βίῳ σοφοῦ καὶ μίαν ἡμέραν ὑπέλαβον εἶναι κατορθουμένην. - - - διότι πάσαις μὲν ταῖς κινήσεσι, πάσαις δὲ ταῖς σχέσεσιν ὁ σπουδαῖος ἐπαινετός, ἔνδον τε καὶ ἔξω, πολιτικός τε ὁμοῦ καὶ οἰκονόμος, τὰ μὲν ἔνδον ἐξορθῶν οἰκονομικῶς, τὰ δ’ ἔξω πολιτικῶς ᾗ συμφέρον ἐπανορθοῦσθαι.
559Fr. 559 Kaynak: Philon. Aynı şekilde erdemli ve tanrı sever insanların iyilik ve güzellik bakımından verimsiz zamanları bile, kötü insanların talih eseri doğru yaptıkları şeylerden daha iyidir.
τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ τῶν σπουδαίων καὶ φιλοθέων συμβαίνει τὰς πρὸς καλοκαγαθίαν ἀφορίας ἀμείνους εἶναι ὧν ἐκ τύχης οἱ φαῦλοι κατορθοῦσι.
560Fr. 560 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 66, 19 W. Bilgenin yaptığı her şeyi iyi yaptığını da söylerler; bu açıktır. Çünkü nasıl aulos çalanın ya da kitharayla şarkı söyleyenin her şeyi iyi yaptığını, ama bir kısmını aulos çalmada, bir kısmını kithara eşliğinde şarkı söylemede iyi yaptığını da kastederek söylüyorsak, phronēsis sahibinin de her şeyi iyi yaptığını aynı şekilde söyleriz; yaptığı her şeyi, Zeus hakkı için yapmadıklarını değil. Bilge her şeyi doğru logosa göre ve adeta bütün hayatı kapsayan bir tekhnē olan aretēye göre yerine getirdiği için, bilgenin her şeyi iyi yaptığı öğretisini bunun sonucu saydılar. Buna benzer şekilde, kötü insanın da yaptığı her şeyi bütün kötülüklere göre kötü yaptığını söylerler.
Λέγουσι δὲ καὶ πάντ’ εὖ ποιεῖν τὸν σοφόν, ἃ ποιεῖ· δῆλον. Ὃν τρόπον γὰρ λέγομεν πάντ’ εὖ ποιεῖν τὸν αὐλητὴν ἢ κιθαρῳδόν, συνυπακουομένου τοῦ ὅτι τὰ μὲν κατὰ τὴν αὔλησιν, τὰ δὲ κατὰ τὴν κιθαρῳδίαν, τὸν αὐτὸν τρόπον πάντ’ εὖ ποιεῖν τὸν φρόνιμον, καὶ ὅσα ποιεῖ καὶ οὐ μὰ Δία καὶ ἃ μὴ ποιεῖ. Τῷ γὰρ κατὰ λόγον ὀρθὸν ἐπιτελεῖν πάντα καὶ οἷον κατ’ ἀρετήν, περὶ ὅλον οὖσαν τὸν βίον τέχνην, ἀκόλουθον ᾠήθησαν τὸ περὶ τοῦ πάντ’ εὖ ποιεῖν τὸν σοφὸν δόγμα. κατὰ τὸ ἀνάλογον δὲ καὶ τὸν φαῦλον πάντα ὅσα ποιεῖ κακῶς ποιεῖν κατὰ πάσας τὰς κακίας.
561Fr. 561 Kaynak: Diogenes Laertios VII 125. Bilge her şeyi iyi yapar; tıpkı İsmenias'ın bütün aulos ezgilerini iyi çaldığını söylediğimiz gibi.
πάντα τε εὖ ποιεῖν τὸν σοφόν, ὡς καὶ πάντα φαμὲν τὰ αὐλήματα εὖ αὐλεῖν τὸν Ἰσμηνίαν.
562Fr. 562 Bana göre ise filozofun bütün tekhnēleri bilmesi mümkün değildir (çünkü tek birini bile titizlikle işlemek zordur); ama ne yaparsa yapsın her şeyi öteki insanlardan daha iyi yapabilir; tekhnēlere ait işleri de, bir gün böyle bir şeye el atmak zorunda kalırsa, tekhnē bakımından üstün olarak değil — bu mümkün değildir: sıradan bir insanın marangozluğa dair bir şeyi marangozdan daha iyi yapması ya da tarımdan anlamayan birinin tarıma dair bir işi yaparken çiftçiden daha deneyimli görünmesi mümkün değildir — peki nerede üstün olur? Faydalı biçimde yapıp yapmamakta, ne zaman ve nerede gerektiğini bilmekte, fırsatı ve neyin mümkün olduğunu ustadan daha iyi kavramakta.
ἐγὼ δέ φημι τὸν φιλόσοφον τὰς μὲν τέχνας οὐχ οἷόν τε εἶναι πάσας εἰδέναι (χαλεπὸν γὰρ καὶ μίαν ἀκριβῶς ἐργάσασθαι), ποιῆσαι δ’ ἂν ἅπαντα βέλτιον ὅ, τι ἂν τύχῃ ποιῶν τῶν ἄλλων ἀνθρώπων, καὶ τὰ κατὰ τὰς τέχνας, ἂν ἄρα ἀναγκασθῇ ποτε ἅψασθαι τοιούτου τινός, οὐ κατὰ τὴν τέχνην διαφέροντα - τοῦτο γὰρ οὐχ οἷόν τε, τοῦ τέκτονος τὸν ἰδιώτην ἄμεινον ποιῆσαί τι κατὰ τὴν τεκτονικὴν ἢ τοῦ γεωργοῦ τὸν οὐκ ὄντα γεωργίας ἔμπειρον ἐν τῷ ποιεῖν τι τῶν γεωργικῶν ἐμπειρότερον φανῆναι - ποῦ δ’ ἂν διαφέροι; τῷ συμφερόντως ποιεῖν ἢ μὴ ποιεῖν καὶ ὅτε δεῖ καὶ ὅπου καὶ τὸν καιρὸν γνῶναι τοῦ δημιουργοῦ μᾶλλον καὶ τὸ δυνατόν.
563Fr. 563 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 102 W. Aklı başında olan her şeyi iyi yapar; çünkü hayata dair deneyimleri phronēsisle, kendine hâkim olarak, ölçülülükle ve düzenle sürekli kullanır. Kötü insan ise doğru kullanımdan habersiz olduğu için sahip olduğu duruma göre fiilde bulunarak her şeyi kötü yapar; kolayca değişir ve her durumda pişmanlığa kapılır. Pişmanlık, yapılan şeyler karşısında, sanki onlar kişinin kendi hatasıymış gibi duyulan bir acıdır; psykhēnin mutsuz ve kendi içinde çatışan bir duygusudur. Çünkü pişmanlık içindeki kişi olup bitenlere ne kadar üzülürse, onların sebebi olduğu için kendisine de o kadar öfkelenir. Bu yüzden her kötü insan şerefsizdir; ne şerefe layıktır ne de şereflidir. Çünkü şeref bir ödüle layık görülmektir, ödül de iyilik yapan aretēnin mükâfatıdır. Dolayısıyla aretēden payı olmayana haklı olarak şerefsiz denir.
Πάντα τε εὖ ποιεῖ ὁ νοῦν ἔχων, καὶ γὰρ φρονίμως καὶ ἐγκρατῶς καὶ κοσμίως καὶ εὐτάκτως ταῖς περὶ τὸν βίον ἐμπειρίαις χρώμενος συνεχῶς. ὁ δὲ φαῦλος, ἄπειρος ὢν τῆς ὀρθῆς χρήσεως, πάντα κακῶς ποιεῖ καθ’ ἣν ἔχει διάθεσιν ἐνεργῶν, εὐμετάπτωτος ὢν καὶ παρ’ ἕκαστα μεταμελείᾳ συνεχόμενος. Εἶναι δὲ τὴν μεταμέλειαν λύπην ἐπὶ πεπραγμένοις ὡς παρ’ αὑτοῦ ἡμαρτημένοις, κακοδαιμονικόν τι πάθος ψυχῆς καὶ στασιῶδες· ἐφ’ ὅσον γὰρ ἄχθεται τοῖς συμβεβηκόσιν ὁ ἐν ταῖς μεταμελείαις ὤν, ἐπὶ τοσοῦτον ἀγανακτεῖ πρὸς ἑαυτὸν ὡς αἴτιον γεγονότα τούτων· δι’ ὃ καὶ ἄτιμον εἶναι πάντα φαῦλον, μήτε τιμῆς ἄξιον ὄντα μήτε τίμιον ὑπάρχοντα. τὴν γὰρ τιμὴν εἶναι γέρως ἀξίωσιν, τὸ δὲ γέρας ἆθλον ἀρετῆς εὐεργετικῆς. τὸν οὖν ἀρετῆς ἀμέτοχον ἄτιμον δικαίως λέγεσθαι.
564Fr. 564 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 115, 5 W. Erdemli insanın başına ne isteğine ne dürtüsüne ne de girişimine aykırı bir şey geldiğini söylerler; çünkü bütün bu tür şeyleri bir kayıtla yapar ve karşısına çıkan engellerin hiçbiri ona önceden sezilmemiş olarak gelmez.
Λέγουσι δὲ μήτε παρὰ τὴν ὄρεξιν μήτε παρὰ τὴν ὁρμὴν μήτε παρὰ τὴν ἐπιβολὴν γίνεσθαί τι περὶ τὸν σπουδαῖον, διὰ τὸ μεθ’ ὑπεξαιρέσεως πάντα ποιεῖν τὰ τοιαῦτα καὶ μηδὲν αὐτῷ τῶν ἐναντιουμένων ἀπρόληπτον προσπίπτειν.
566Fr. 566 Kaynak: Philon. Gerçi bazıları bütün insanların görüşleri arasında gidip geldiğini kabul etmez. Çünkü hilesizce ve saf bir şekilde felsefe yapanlar epistēmēden en büyük iyiyi edinmişlerdir: olaylarla birlikte değişmemek, tersine uygun olan her işe eğilmez bir sağlamlık ve sarsılmaz bir istikrarla girişmek.
καίτοι τινῶν ἀξιούντων μηδὲ πάντας ἀνθρώπους ταῖς γνώμαις ἐπαμφοτερίζειν. Τοὺς γὰρ ἀδόλως καὶ καθαρῶς φιλοσοφήσαντας μέγιστον ἐκ τῆς ἐπιστήμης ἀγαθὸν εὕρασθαι, τὸ μὴ τοῖς πράγμασι συμμεταβάλλειν, ἀλλὰ μετὰ στεῤῥότητος ἀκλινοῦς καὶ παγίου βεβαιότητος ἅπασι τοῖς ἁρμόττουσιν ἐγχειρεῖν.
567§ 3. Bilge kötülüklerden etkilenmez
Fr. 567 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 99–100 ve 102 W. Erdemli insan yaptığı işlerde hayata dair deneyimlerini kullandığı için her şeyi iyi yapar; phronēsisle, itidalle ve öteki aretēlere göre yaptığı gibi. Kötü insan ise tersine her şeyi kötü yapar. Erdemli insan büyüktür, güçlü kuvvetlidir, yücedir ve kudretlidir. Büyüktür, çünkü prohairesisine göre olan ve önüne koyduğu şeylere ulaşabilir; güçlü kuvvetlidir, çünkü her yönden gelişmiştir; yücedir, çünkü soylu ve bilge bir insana düşen yücelikten pay almıştır; kudretlidir, çünkü kendisine düşen kudreti edinmiştir, yenilmez ve alt edilemezdir. Bu yüzden ne birinin zoruna boyun eğer ne birini zorlar, ne engellenir ne engeller, ne birinin şiddetine uğrar ne de kendisi birine şiddet uygular, ne efendilik eder ne de efendi altındadır, ne birine kötülük eder ne de kendisine kötülük edilir, ne kötülüklere düşer ⟨ne de başkasını kötülüklere düşürür⟩, ne aldanır ne başkasını aldatır, ne yanılır ne bilmez, ne kendinden bir şey gizler ne de genel olarak yanlış bir şey kabul eder. Son derece mesut, talihli, bahtiyar, mutlu, dindar, tanrıların sevgilisi ve itibara layıktır; kral olmaya, komutan olmaya, devlet adamı olmaya, ev yönetmeye ve para kazanmaya yatkındır. Kötü insanlar ise bütün bunların zıddına sahiptir.
Aklı başında olan her şeyi iyi yapar; çünkü hayata dair deneyimlerini phronēsisle, kendine hâkim olarak, ölçülülükle ve düzenle sürekli kullanır. Kötü insan ise doğru kullanımdan habersiz olduğu için sahip olduğu duruma göre fiilde bulunarak her şeyi kötü yapar; kolayca değişir ve her durumda pişmanlığa kapılır. Pişmanlık, yapılan şeyler karşısında, sanki onlar kişinin kendi hatasıymış gibi duyulan bir acıdır; psykhēnin mutsuz ve kendi içinde çatışan bir duygusudur. Çünkü pişmanlık içindeki kişi olup bitenlere ne kadar üzülürse, onların sebebi olduğu için kendisine de o kadar öfkelenir.
Καὶ τὸν μὲν σπουδαῖον, ταῖς περὶ τὸν βίον ἐμπειρίαις χρώμενον ἐν τοῖς πραττομένοις ὑπ’ αὐτοῦ, πάντ’ εὖ ποιεῖν, καθάπερ φρονίμως καὶ σωφρόνως καὶ κατὰ τὰς ἄλλας ἀρετάς· τὸν δὲ φαῦλον κατὰ τοὐναντίον κακῶς. Καὶ τὸν μὲν σπουδαῖον μέγαν εἶναι καὶ ἁδρὸν καὶ ὑψηλὸν καὶ ἰσχυρόν. Μέγαν μέν, ὅτι δύναται ἐφικνεῖσθαι τῶν κατὰ προαίρεσιν ὄντων αὐτῷ καὶ προκειμένων· ἁδρὸν δὲ ὅτι ἐστὶν ηὐξημένος πάντοθεν· ὑψηλὸν δ’ ὅτι μετείληφε τοῦ ἐπιβάλλοντος ὕψους ἀνδρὶ γενναίῳ καὶ σοφῷ· καὶ ἰσχυρὸν δ’ ὅτι τὴν ἐπιβάλλουσαν ἰσχὺν περιπεποίηται, ἀήττητος ὢν καὶ ἀκαταγώνιστος. Παρ’ ὃ καὶ οὔτε ἀναγκάζεται ὑπό τινος οὔτε ἀναγκάζει τινά, οὔτε κωλύεται οὔτε κωλύει, οὔτε βιάζεται ὑπό τινος οὔτ’ αὐτὸς βιάζει τινά, οὔτε δεσπόζει οὔτε δεσπόζεται, οὔτε κακοποιεῖ τινα οὔτ’ αὐτὸς κακοποιεῖται, οὔτε κακοῖς περιπίπτει ⟨οὔτ’ ἄλλον ποιεῖ κακοῖς περιπίπτειν⟩ οὔτ’ ἐξαπατᾶται οὔτε ἐξαπατᾷ ἄλλον, οὔτε διαψεύδεται οὔτε ἀγνοεῖ οὔτε λανθάνει ἑαυτὸν οὔτε καθόλου ψεῦδος ὑπολαμβάνει· εὐδαίμων δ’ ἐστὶ μάλιστα καὶ εὐτυχὴς καὶ μακάριος καὶ ὄλβιος καὶ εὐσεβὴς καὶ θεοφιλὴς καὶ ἀξιωματικός, βασιλικός τε καὶ στρατηγικὸς καὶ πολιτικὸς καὶ οἰκονομικὸς καὶ χρηματιστικός. Τοὺς δὲ φαύλους ἅπαντα τούτοις ἐναντία ἔχειν.
Πάντα τε εὖ ποιεῖ ὁ νοῦν ἔχων· καὶ γὰρ φρονίμως καὶ ἐγκρατῶς καὶ κοσμίως καὶ εὐτάκτως ταῖς περὶ τὸν βίον ἐμπειρίαις χρώμενος συνεχῶς. ὁ δὲ φαῦλος, ἄπειρος ὢν τῆς ὀρθῆς χρήσεως, πάντα κακῶς ποιεῖ καθ’ ἣν ἔχει διάθεσιν ἐνεργῶν, εὐμετάπτωτος ὢν καὶ παρ’ ἕκαστα μεταμελείᾳ συνεχόμενος. Εἶναι δὲ τὴν μεταμέλειαν λύπην ἐπὶ πεπραγμένοις ὡς παρ’ αὑτοῦ ἡμαρτημένοις, κακοδαιμονικόν τι πάθος ψυχῆς καὶ στασιῶδες· ἐφ’ ὅσον γὰρ ἄχθεται τοῖς συμβεβηκόσιν ὁ ἐν ταῖς μεταμελείαις ὤν, ἐπὶ τοσοῦτον ἀγανακτεῖ πρὸς ἑαυτὸν ὡς αἴτιον γεγονότα τούτων.
568Fr. 568 Kaynak: Aetios. Stoacılara göre bilge, dış görünüşünden, belirtiler yoluyla hisle kavranabilir.
Οἱ Στωϊκοὶ τὸν σοφὸν αἰσθήσει καταληπτὸν ἀπὸ τοῦ εἴδους τεκμηριωδῶς.
569Fr. 569 Kaynak: Varro, Menippos Hicivleri (Nonius'ta). Kâğıttan bir stadionda bir cenaze yarışması (epitaphios agōn) düzenliyorum; bu yarışmaya gönlüyle katılan nazik insan, atletlerin pankrationundan çok Stoacıların pankrationundan hoşlanmıştır.
In charteo stadio ἐπιτάφιον ago ἀγῶνα, quam qui certassit animo, bellus homo, magis delectatus Stoicorum pancratio quam athletarum.
574Fr. 574 Kaynak: Stobaios, Antoloji (Khrysippos'tan). Khrysippos bilgenin acı duyduğunu, ama işkence görmediğini söylerdi; çünkü psykhēsiyle boyun eğmez. İhtiyaç duyar, ama bu ihtiyacı içine kabul etmez.
Χρυσίππου· Ἔλεγεν δὲ ὁ Χρύσιππος ἀλγεῖν μὲν τὸν σοφόν, μὴ βασανίζεσθαι δέ· μὴ γὰρ ἐνδιδόναι τῇ ψυχῇ. Καὶ δεῖσθαι μέν, μὴ προσδέχεσθαι δέ.
578Fr. 578 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 108 W. Bilgeye hakaret edilemeyeceğini de söylerler; çünkü ne hakarete uğrar ne de hakaret eder; zira hakaret utandıran bir haksızlık ve zarardır, erdemli insan ise ne haksızlığa uğrar ne de zarar görür. Gerçi bazıları ona haksızlık ve hakaret niyetiyle davranır ve bu bakımdan haksız bir iş yaparlar. Bunun yanında hakaret rastgele bir haksızlık değil, utandıran ve küçük düşüren bir haksızlıktır. Aklı başında olan ise bunlara düşmez ve hiçbir şekilde utandırılmaz; çünkü iyiyi ve tanrısal aretēyi kendi içinde taşır, bu yüzden her kötülükten ve zarardan kurtulmuştur.
Λέγουσι δὲ καὶ τὸν σοφὸν ἀνύβριστον εἶναι· οὔθ’ ὑβρίζεσθαι γὰρ οὔθ’ ὑβρίζειν διὰ τὸ τὴν ὕβριν ἀδικίαν εἶναι καταισχύνουσαν καὶ βλάβην· μήτε δὲ ἀδικεῖσθαι μήτε βλάπτεσθαι τὸν σπουδαῖον· ἀδικητικῶς μέντοι γέ τινας αὐτῷ προσφέρεσθαι καὶ ὑβριστικῶς καὶ κατὰ τοῦτο ἀδικοπραγεῖν. Πρὸς τούτῳ μηδὲ ⟨τὴ⟩ν τυχοῦσαν ἀδικίαν εἶναι τὴν ὕβριν, ἀλλὰ ⟨τὴν⟩ καταισχύνουσαν καὶ ὑβριστικὴν οὖσαν. Ἀπερίπτωτον δ’ ὑπάρχειν τὸν νοῦν ἔχοντα τούτοις καὶ μηδαμῶς καταισχύνεσθαι· ἐν ἑαυτῷ γὰρ ἔχειν τὸ ἀγαθὸν καὶ τὴν θείαν ἀρετήν, δι’ ὃ καὶ πάσης ἀπηλλάχθαι κακίας καὶ βλάβης.
579Fr. 579 Kaynak: Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri Üzerine 16, 1041b. Çünkü zarar görmeyen kimse haksızlığa uğramaz. Bu yüzden [Khrysippos] başka yerlerde bilgenin haksızlığa uğramadığını ileri sürmüşken burada [Hayat Tarzları Üzerine'nin birinci kitabında] bu konunun bir haksızlığa yer verdiğini söyler.
ἀδικεῖται γὰρ οὐδεὶς μὴ βλαπτόμενος· ὅθεν μὴ ἀδικεῖσθαι τὸν σοφὸν ἐν ἄλλοις ἀποφηνάμενος (scil. Chrysippus) ἐνταῦθά φησιν (scil. ἐν τῷ πρώτῳ περὶ βίων) ἀδικημά τι τὸν τόπον ἐπιδέχεσθαι.
581Fr. 581 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 108 W. Her iyi ve güzel insan iftiraya uğramaz, çünkü iftirayı kabul etmez; bu yüzden hem bu anlamda hem de başkasına iftira etmediği için iftiradan uzaktır. İftira, dost görünenleri yalan bir sözle birbirinden ayırmaktır. Bu, iyi insanlar arasında olmaz; yalnız kötü insanlar hem iftiraya uğrar hem de iftira ederler. Bu yüzden gerçek dostlar ne iftira eder ne de iftiraya uğrarlar; dost sanılan ve dost görünenler ise uğrar.
Ἀδιάβολον δ’ εἶναι πάντα τὸν καλὸν κἀγαθόν, ἀπαράδεκτον ὄντα διαβολῆς, ὅθεν καὶ ἀδιάβολον εἶναι κατά τε τοῦτον τὸν τρόπον καὶ τῷ μὴ διαβάλλειν ἕτερον. Εἶναι δὲ τὴν διαβολὴν διάστασιν φαινομένων φίλων ψευδεῖ λόγῳ· τοῦτο δὲ μὴ γίνεσθαι περὶ τοὺς ἀγαθοὺς ἄνδρας, μόνους δὲ τοὺς φαύλους καὶ διαβάλλεσθαι καὶ διαβάλλειν, δι’ ὃ καὶ τοὺς μὲν κατ’ ἀλήθειαν φίλους μήτε διαβάλλειν μήτε διαβάλλεσθαι, τοὺς δὲ δοκοῦντας καὶ φαινομένους.
584§ 4. Bilge mesuttur
Fr. 584 Psykhē aklı başında, nous iyi olur da insanlar hem kendi işlerini hem başkalarının işlerini doğru yapabilecek hâle gelirlerse, kanuna uyan insanlar olarak, iyi bir daimōna kavuşmuş ve tanrılara dost olmuş olarak mesut yaşamaları zorunludur.
Çünkü bazılarının phronēsis sahibi, başkalarının insan işlerinde deneyimli olması; bazılarının insan işlerini, başkalarının tanrısal işleri bilmesi; bazılarının tanrısal işlerin epistēmēsine sahip, başkalarının dindar olması; bazılarının dindar, başkalarının tanrıların sevgilisi olması akla yatkın değildir.
Tanrıların sevgilisi olanlarla mesut olanlar da başka başka insanlar olmayacaktır. Akılsız insanlarla kendi işlerini bilmeyenler de başka başka değildir; kendi işlerini bilmeyenler tanrısal işleri de bilmez; tanrısal işler hakkında kötü bir kabule sahip olanlar da dinsiz olmaktan kurtulamaz. Dinsizlerin tanrılara dost olması mümkün değildir, tanrılara dost olmayanların da talihsiz olmaması.
ἄν δὲ ἡ ψυχὴ ἔμφρων γένηται καὶ ὁ νοῦς ἀγαθὸς καὶ ἱκανοὶ ὦσι τά τε αὑτῶν πράγματα ὀρθῶς πράττειν καὶ τὰ τῶν ἄλλων, τούτους ἀνάγκη καὶ εὐδαιμόνως ζῆν, νομίμους ἄνδρας γενομένους καὶ ἀγαθοῦ δαίμονος τυχόντας καὶ φίλους ὄντας τοῖς θεοῖς.
οὐ γὰρ ἄλλους μὲν φρονίμους εἰκὸς εἶναι, ἄλλους δὲ ἐμπείρους τῶν ἀνθρωπίνων πραγμάτων, οὐδὲ ἄλλους μὲν τἀνθρώπεια ἐπίστασθαι, ἄλλους δὲ τὰ θεῖα, οὐδὲ ἄλλους μὲν εἶναι τῶν θείων ἐπιστήμονας, ἄλλους δὲ ὁσίους, οὐδὲ ἄλλους μὲν ὁσίους, ἄλλους δὲ θεοφιλεῖς·
οὐδὲ ἕτεροι μὲν ἔσονται θεοφιλεῖς, ἕτεροι δὲ εὐδαίμονες. οὐδὲ ἕτεροι μέν εἰσιν ἄνθρωποι ἄφρονες, ἕτεροι δ’ ἀγνοοῦσι τὰ καθ’ αὑτοὺς πράγματα· οὐδὲ οἳ τὰ σφέτερα πράγματα ἀγνοοῦσι, τὰ θεῖα ἴσασιν· οὐδὲ οἱ φαύλως περὶ τῶν θείων ὑπειληφότες οὐκ ἀνόσιοί εἰσιν. οὐδέ γε τοὺς ἀνοσίους οἱόντε φίλους εἶναι θεοῖς, οὐδὲ τοὺς μὴ φίλους θεοῖς μὴ δυστυχεῖς εἶναι.
585Fr. 585 Stoacılar Priamos'un felaketlerine katlanan kişinin mesut olduğunu söylerler.
οἱ Στωϊκοὶ εὐδαίμονα λέγουσι τὸν τὰς Πριαμικὰς συμφορὰς ὑπομένοντα.
586Fr. 586 Stoa'dan gelenlerin gençlere yakışır cesaretini ve yüce gönüllülüğünü övüyorum: dış şeylerin saadete hiç engel olmadığını, erdemli insanın Phalaris'in boğasının içinde yanarken bile bahtiyar olduğunu söylerler.
Ἐπαινῶ δὲ τῶν ἀπὸ τῆς Στοᾶς τὸ νεανικόν τε καὶ μεγαλόνουν, οἳ μηδὲν κωλύειν φασὶ πρὸς εὐδαιμονίαν τὰ ἔξωθεν, ἀλλ’ εἶναι τὸν σπουδαῖον μακάριον, κἂν ὁ Φαλάριδος ταῦρος ἔχῃ καιόμενον.
587Fr. 587 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 98 W. Kötü insanlar iyilerin hiçbirinden pay almazlar; çünkü iyi, aretē ya da aretēden pay alan şeydir. İyilerin yanında bulunanlar, yani gerekli olanlar, birer fayda oldukları için yalnız erdemli insanlara düşer; kötülerin yanında bulunanlar, yani gerekli olmayanlar da yalnız kötü insanlara düşer, çünkü bunlar birer zarardır. Bu yüzden iyi insanların hepsi iki anlamda zararsızdır: ne zarar verebilirler ne de zarar görebilirler; kötü insanlar ise tersinedir.
τῶν τε ἀγαθῶν μηδενὸς μετέχειν τοὺς φαύλους, ἐπειδὴ τὸ ἀγαθὸν ἀρετή ἐστιν ἢ τὸ μετέχον ἀρετῆς· τά τε παρακείμενα τοῖς ἀγαθοῖς, ἅπερ ἐστὶν ὧν χρή, ὠφελήματα ὄντα, μόνοις τοῖς σπουδαίοις συμβαίνειν· καθάπερ καὶ τὰ παρακείμενα τοῖς κακοῖς, ἅπερ ἐστὶν ὧν οὐ χρή, μόνοις τοῖς κακοῖς· βλάμματα γὰρ εἶναι. καὶ διὰ τοῦτο τοὺς μὲν ἀγαθοὺς ἀβλαβεῖς πάντας εἶναι κατ’ ἀμφότερα, οὔτε βλάπτειν οἵους τε ὄντας οὔτε βλάπτεσθαι, τοὺς δὲ φαύλους κατὰ τοὐναντίον.
588Fr. 588 Kaynak: Diogenes Laertios VII 122. Zararsızdırlar da; çünkü ne başkalarına ne de kendilerine zarar verirler.
ἀβλαβεῖς τε εἶναι· οὔ⟨τε⟩ γὰρ ἄλλους βλάπτειν οὔτε αὑτούς.
589§ 5. Bilge zengin, güzel ve özgürdür
Fr. 589 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 98 W. Genel olarak erdemli insanlarda bütün iyilerin, kötü insanlarda da bütün kötülüklerin bulunduğunu söylerler. Ama bunu, eğer bazı iyiler varsa onların erdemli insanlarda bulunduğu, kötülüklerde de aynı şekilde olduğu anlamında söyledikleri düşünülmemelidir. Söylemek istedikleri şudur: erdemliler öyle çok iyiye sahiptir ki hayatlarının yetkin ⟨ve mesut⟩ olması için hiçbir şey eksik değildir; kötüler ise öyle çok kötülüğe sahiptir ki hayatları eksik ve mutsuzdur.
Καθόλου δὲ τοῖς μὲν σπουδαίοις πάντα τἀγαθὰ ὑπάρχειν, τοῖς δὲ φαύλοις πάντα τὰ κακά. Οὐ νομιστέον δὲ λέγειν αὐτοὺς οὕτως, ὡς εἴ τινά ἐστιν ἀγαθά, ἐκεῖνα ὑπάρχει τοῖς σπουδαίοις, ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν κακῶν· ἀλλά τοι τοὺς μὲν τοσαῦτα ἔχειν ἀγαθὰ ὥστε μηδὲν ἐλλείπειν εἰς τὸ τέλειον αὐτοῖς εἶναι τὸν βίον ⟨καὶ εὐδαίμονα⟩, τοὺς δὲ τοσαῦτα κακά, ὥστε τὸν βίον ἀτελῆ εἶναι καὶ κακοδαίμονα.
590Fr. 590 Kaynak: Diogenes Laertios VII 125. Her şey bilgelerindir; çünkü kanun onlara tam bir yetki vermiştir. Bazı şeylerin kötü insanlara ait olduğu da söylenir; tıpkı haksız kişilerin mallarının bir anlamda şehre, başka bir anlamda onları kullananlara ait olduğunu söylediğimiz gibi.
καὶ τῶν σοφῶν δὲ πάντα εἶναι· δεδωκέναι γὰρ αὐτοῖς παντελῆ ἐξουσίαν τὸν νόμον. τῶν δὲ φαύλων εἶναί τινα λέγεται, ὃν τρόπον καὶ τῶν ἀδίκων ἄλλως μὲν τῆς πόλεως, ἄλλως δὲ τῶν χρωμένων φαμέν.
592Fr. 592 [Latince tanıklık içindeki Yunanca cümle:] Utanmaz bakış, havada dik tutulan boyun, kaşların durmadan oynaması, telaşlı yürüyüş ve hiçbir kötü şey karşısında kızarmamak, en çirkin psykhēnin belirtileridir; o psykhē kendi ayıplarının gizli izlerini görünen bedenin üzerine yazar.
Noli tamen existimare pulchritudinem corporis nunc in medium referre iuxta illam formositatem nominatam, quae ex symmetria partium decoreque formae constat, qualis inest et meretricibus, quas tamen nunquam pulchras esse dixerim, sed ex adverso turpes; id enim nomen est eis proprium; siquidem - sicut per speculum proprietates corporis apparent, sic etiam animae per vultum ac faciem. aspectus vero impudens et cervix alta frequensque motus superciliorum atque gressus lascivus et nullo modo erubescens de malis ac pudens indicium est animae turpissimae, quae occultas proprii vituperii figuras pingit describitque evidenter in visibili corpore. ἀναιδὲς βλέμμα καὶ μετέωρος αὐχὴν καὶ συνεχὴς κίνησις ὀφρύων καὶ βά δισμα σεσοβημένον καὶ τὸ ἐπὶ μηδενὶ τῶν φαύλων ἐρυθριᾶν σημεῖα ψυχῆς ἐστιν αἰσχίστης, τοὺς ἀφανεῖς τῶν οἰκείων ὀνειδῶν τύπους ἐγγραφούσης ὀνειδῶν τύπους τῷ φανερῷ σώματι. In quo vero dei oracula habitaverint sapientiae studio atque virtutis, etsi Silenum superaverit corporis deformitate, pulcherrimus est necessario: bonum est enim ei proprio pudore venerabiliter conformari acceptationi videntium.
593Fr. 593 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 101 W. Gerçek zenginliğin iyi, gerçek yoksulluğun kötü olduğunu söylerler; gerçek özgürlüğün iyi, gerçek köleliğin kötü olduğunu. Bu yüzden yalnız erdemli insan zengin ve özgürdür; kötü insan ise tersine yoksuldur, çünkü zengin olmanın imkânlarından yoksundur, ve köledir, çünkü içinde boyun eğmeye hazır bir durum taşır.
τὸν δὲ κατ’ ἀλήθειαν πλοῦτον ἀγαθὸν εἶναι λέγουσι καὶ τὴν κατ’ ἀλήθειαν πενίαν κακόν. καὶ τὴν μὲν κατ’ ἀλήθειαν ἐλευθερίαν ἀγαθόν, τὴν δὲ κατ’ ἀλήθειαν δουλείαν κακόν· δι’ ὃ δὴ καὶ τὸν σπουδαῖον εἶναι μόνον πλούσιον καὶ ἐλεύθερον, τὸν δὲ φαῦλον τοὐναντίον πένητα, τῶν εἰς τὸ πλουτεῖν ἀφορμῶν ἐστερημένον, καὶ δοῦλον διὰ τὴν ὑποπτωτικὴν ἐν αὐτῷ διάθεσιν.
594Fr. 594 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Aristoteles'in Topika'sı Üzerine Şerh. Yalnız bilgenin zengin, yalnız onun güzel, yalnız onun soylu ya da yalnız onun hatip olduğunu söyleyenler gibi. Bunlar, bilgenin sahip olduğu şeylere zenginlik, güzellik ya da soyluluk derken bunu bilmediklerinden değil, yerleşik kelime kullanımını çiğnedikleri için söylerler.
ὡς οἱ λέγοντες μόνον τὸν σοφὸν πλούσιον ἢ μόνον καλὸν ἢ μόνον εὐγενῆ ἢ μόνον ῥήτορα· οὐ γὰρ ἀγνοῦντες οὗτοι τὰ ὑπάρχοντα τῷ σοφῷ πλοῦτον ταῦτα λέγουσιν ἢ κάλλος ἢ εὐγένειαν, ἀλλὰ παραβαίνοντες τὴν κειμένην λέξιν.
595Fr. 595 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Aristoteles'in Topika'sı Üzerine Şerh. Bu konudan hareketle Stoacıların söylediği paradokslara da itiraz edilebilir. Çoğunluk yalnız çok mülkü olana zengin dediği halde biri bu adı ona değil de bilgeye ve aretēlere sahip olana veriyorsa, adların kullanımına dair yerleşik belirlemeyi çiğnemiş olur.
Yine, çoğunluk talihe bağlı iyilerde bolluk içinde olana talihli der; onlar ise aretēye sahip olana talihli derler, oysa aretē talihe bağlı iyilerden değildir. Demek ki bunlar da adların uygun kullanımını çiğnerler.
ἀπὸ τούτου τοῦ τόπου ἐπιχειροίη τις ἂν καὶ πρὸς τὰ ὑπὸ τῶν Στωϊκῶν παράδοξα λεγόμενα· εἰ γὰρ τῶν πολλῶν πλούσιον λεγόντων μόνον τὸν πολυκτήμονα μὴ κατὰ τούτου τις χρῷτο τῷ ὀνόματι τούτῳ, κατὰ δὲ τοῦ σοφοῦ καὶ τοῦ τὰς ἀρετὰς ἔχοντος παραβαίνοι ἂν τὸν κείμενον τῆς τῶν ὀνομάτων χρήσεως διορισμόν.
πάλιν οἱ μὲν πολλοὶ εὐτυχῆ λέγουσι τὸν ἐν τοῖς τυχηροῖς ἀγαθοῖς εὐθηνοῦντα· οἱ δὲ τὸν τὴν ἀρετὴν ἔχοντά φασιν εὐτυχῆ, ὃ οὐκ ἔστι τῶν τυχηρῶν ἀγαθῶν. παραβαίνουσιν οὖν καὶ οὗτοι τὴν προσήκουσαν χρῆσιν τῶν ὀνομάτων.
596Fr. 596 Kaynak: Philon. Bazıları, her şeyin erdemli insana ait olduğunu söyleyenlerin paradoks konuştuğunu düşündüler; çünkü dış şeylerdeki yoksulluğa ve bolluğa bakıyor, parası ya da mülkü olmayanlardan hiçbirini zengin saymıyorlardı.
Τοὺς μὲν οὖν πάντα τοῦ σπουδαίου φάσκοντας εἶναι παραδοξολογεῖν ᾠήθησάν τινες, ἀφορῶντες εἰς τὴν ⟨τῶν⟩ ἐκτὸς ἔνδειάν τε καὶ περιουσίαν καὶ μηδένα τῶν ἀχρημάτων ἢ ἀκτημόνων πλούσιον νομίζοντες.
598Fr. 598 Kaynak: Sextus Empiricus, Matematikçilere Karşı XI 170. Stoacılar da açıkça şunu söylerler: phronēsis, iyilerin, kötülerin ve ikisi de olmayanların epistēmēsi olduğundan, hayata dair bir tekhnēdir; onu edinenler yalnızca güzel, yalnızca zengin, yalnızca bilge olurlar. Çünkü çok değerli şeylere sahip olan zengindir; aretē çok değerlidir ve ona yalnız bilge sahiptir; demek ki yalnız bilge zengindir. Sevilmeye layık olan güzeldir; yalnız bilge sevilmeye layıktır; demek ki yalnız bilge güzeldir.
οἱ δὲ Στωϊκοὶ καὶ ἄντικρύς φασι τὴν φρόνησιν, ἐπιστήμην οὖσαν ἀγαθῶν καὶ κακῶν καὶ οὐδετέρων, τέχνην ὑπάρχειν περὶ τὸν βίον, ἣν οἱ προσλαβόντες μόνοι γίγνονται καλοί, μόνοι πλούσιοι, σοφοὶ μόνοι. Ὁ γὰρ πολλοῦ ἄξια κεκτημένος πλούσιός ἐστιν, ἡ δὲ ἀρετὴ πολλοῦ ἐστιν ἀξία, καὶ μόνος ταύτην ὁ σοφὸς κέκτηται· μόνος ἄρα ὁ σοφός ἐστι πλούσιος. Καὶ ὁ ἀξιέραστός ἐστι καλός, μόνος δὲ ὁ σοφός ἐστιν ἀξιέραστος· μόνος ἄρα ὁ σοφός ἐστι καλός.
599Fr. 599 Kaynak: Cicero, Akademikler II (Lucullus) 136. Ama şunlara katlanamıyorum; hoşuma gitmediklerinden değil (çünkü Stoacıların paradoksa denen hayret verici sözlerinin çoğu Sokratesçedir), ama Ksenokrates nerede, Aristoteles nerede bunlara değinmiş? — Onlar hiç yalnız bilgelerin kral, yalnız onların zengin, yalnız onların güzel olduğunu söylerler miydi? Her yerdeki her şeyin bilgeye ait olduğunu? Bilgeden başka kimsenin konsül, praetor, komutan, hatta belki beşler kurulu üyesi bile olamayacağını? Son olarak, yalnız onun vatandaş, yalnız onun özgür olduğunu, akılsızların hepsinin yabancı, sürgün, köle ve deli olduğunu? Nihayet Lykurgos'un, Solon'un yazdıklarının ve bizim On İki Levha'mızın kanun olmadığını? Bilgelerin olmayan yerlerin şehir ya da devlet bile olmadığını?
Illa vero ferre non possum, non quo mihi displiceant (sunt enim Socratica pleraque mirabilia Stoicorum, quae παράδοξα nominantur) sed ubi Xenocrates, ubi Aristoteles ista tetigit? - Illi unquam dicerent sapientes solos reges, solos divites, solos formosos? omnia, quae ubique essent, sapientis esse? neminem consulem, praetorem, imperatorem, nescio an ne quinquevirum quidem quemquam nisi sapientem? postremo solum civem, solum liberum, insipientes omnes peregrinos, exsules, servos, furiosos? denique scripta Lycurgi, Solonis, duodecim tabulas nostras non esse leges? ne urbes quidem aut civitates, nisi quae essent sapientium?
601Fr. 601 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 98 W. İyi evlat sahibi olmak yalnız erdemli insana özgüdür; ama her erdemliye de değil; çünkü iyi evlat sahibi olan kişinin erdemli çocukları olmalı ve onlara böyle çocuklar olarak davranmalıdır. İyi yaşlanmak ve iyi ölmek de yalnız erdemli insana özgüdür; çünkü iyi yaşlanmak belli türden bir yaşlılık içinde aretēye göre yaşamaktır, iyi ölmek de belli türden bir ölümle aretēye göre hayattan ayrılmaktır.
Εὐτεκνεῖν δὲ μόνον τὸν ἀστεῖον, οὔ τι μὴν πάντα, δεῖν γὰρ τὸν εὐτεκνοῦντα ἀστεῖα τέκνα ἔχοντα χρήσασθαι αὐτοῖς ὡς τοιούτοις. Εὐγηρεῖν τε μόνον καὶ εὐθανατεῖν τὸν σπουδαῖον· εὐγηρεῖν γὰρ εἶναι τὸ μετὰ ποιοῦ γήρως διεξάγειν κατ’ ἀρετήν, εὐθανατεῖν δὲ τὸ μετὰ ποιοῦ θανάτου κατ’ ἀρετὴν τελευτᾶν.
602Fr. 602 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 100 W. Sağlıklı ve hastalıklı şeylerin, besleyici şeylerin, gevşetici ve kabız edici şeylerin ve bunlara benzer şeylerin insana göre söylendiğini [söylerler]. Sağlıklı şeyler, sağlık kazandırmaya ya da sağlığı korumaya yatkın olanlardır; hastalıklı şeyler ise bunun zıddı olanlardır. Öteki durumlarda da açıklama buna benzer.
Καὶ τά τε ὑγιεινὰ καὶ νοσερὰ πρὸς ἄνθρωπον λέγεσθαι καὶ ὡς τρόφιμα, καὶ τὰ λυτικὰ καὶ στατικὰ καὶ τὰ τούτοις παραπλήσια. Ὑγιεινὰ μὲν γὰρ εἶναι τὰ εὐφυῶς ἔχοντα πρὸς τὸ περιποιεῖν ὑγίειαν ἢ συνέχειν· νοσερὰ δὲ τὰ ἐναντίως ἔχοντα τούτοις. Παραπλήσιον δ’ εἶναι καὶ τὸν ἐπὶ τῶν ἄλλων λόγον.
603Fr. 603 Kaynak: Philon, Ayıklık Üzerine 56–57. Bu mirasa sahip olan insan saadetinin sınırlarını aşmıştır. Çünkü yalnız o soyludur, zira tanrıyı babası olarak kaydettirmiş ve onun evlatlık edindiği tek oğlu olmuştur. Zengin değil, pek zengindir; bol ve gerçek iyilerin, zamanla eskimeyen, hep yenilenen ve tazelenen iyilerin içinde yalnız o safa sürer. Şöhretli değil, şanlıdır; dalkavuklukla sahteleşmemiş, hakikatle sağlamlaşmış bir övgünün meyvesini toplar. Yalnız o kraldır; her şeyin önderinden herkes üzerinde rakipsiz bir yönetim gücü almıştır. Yalnız o özgürdür; en çetin efendiden, boş şöhretten kurtulmuştur.
ὁ δὲ ἔχων τὸν κλῆρον πέραν ὅρων ἀνθρωπίνης εὐδαιμονίας προελήλυθε· μόνος γὰρ εὐγενὴς ἅτε θεὸν ἐπιγεγραμμένος πατέρα καὶ γεγονὼς εἰσποιητὸς αὐτῷ μόνος ὑιός· οὐ πλούσιος, ἀλλὰ πάμπλουτος, ἐν ἀφθόνοις καὶ γνησίοις, οὐ χρόνῳ παλαιουμένοις, καινουμένοις δὲ καὶ ἡβῶσιν ἀεὶ τρυφῶν ἀγαθοῖς μόνοις· οὐκ ἔνδοξος, ἀλλ’ εὐκλεής, τὸν μὴ κολακείᾳ νοθούμενον, ἀλλὰ βεβαιούμενον ἀληθείᾳ καρπούμενος ἔπαινον· μόνος βασιλεύς, παρὰ τοῦ πανηγεμόνος λαβὼν τῆς ἐφ’ ἅπασιν ἀρχῆς τὸ κράτος ἀνανταγώνιστον· μόνος ἐλεύθερος, ἀφειμένος ἀργαλεωτάτης δεσποίνης, κενῆς δόξης.
604§ 6. Bilge tanrısal işleri bilir
Fr. 604 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 67–68 W. Yalnız bilgenin rahip olduğunu, hiçbir kötü insanın rahip olmadığını da söylerler. Çünkü rahip kurbanlar, dualar, arınmalar, tapınak kurmalar ve bu türden her şeyle ilgili kanunlarda deneyimli olmalıdır; ayrıca kutsallığa, dindarlığa, tanrılara hizmette deneyime ve tanrısal tabiatı içeriden tanımaya ihtiyacı vardır. Kötü insanda bunların hiçbiri bulunmaz; bu yüzden bütün akılsızlar dinsizdir. Çünkü bir kötülük olan dinsizlik, tanrılara hizmet konusunda bilgisizliktir; dindarlık ise, söylediğimiz gibi, tanrılara hizmetin epistēmēsidir.
λέγουσι δὲ καὶ ἱερέα μόνον εἶναι τὸν σοφόν, φαῦλον δὲ μηδένα. τὸν γὰρ ἱερέα εἶναι δεῖν ἔμπειρον νόμων τῶν περὶ θυσίας καὶ εὐχὰς καὶ καθαρμοὺς καὶ ἱδρύσεις καὶ πάντα τὰ τοιαῦτα, πρὸς δὲ τούτοις καὶ ἁγιστείας τε καὶ εὐσεβείας δεῖσθαι καὶ ἐμπειρίας τῆς τῶν θεῶν θεραπείας, καὶ ⟨τοῦ⟩ ἐντὸς εἶναι τῆς φύσεως τῆς θείας. Μηδ’ ἓν ⟨δέ τ⟩ι τούτων ὑπάρχειν τῷ φαύλῳ, διὸ καὶ πάντας εἶναι τοὺς ἄφρονας ἀσεβεῖς. Τὴν γὰρ ἀσέβειαν κακίαν οὖσαν, ἄγνοιαν εἶναι θεῶν θεραπείας, τὴν δ’ εὐσέβειαν, ὡς εἴπομεν (), ἐπιστήμην θεῶν θεραπείας.
605Fr. 605 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 67 W. Yalnız erdemli insanın kâhin olduğunu da söylerler; çünkü tanrılardan ya da daimōnlardan gelip insan hayatıyla ilgili olan işaretleri ayırt eden epistēmēye sahiptir. Bu yüzden kehanetin türleri, rüya yorumu, kuş gözlemi, kurban falı ve bunlara benzer başka ne varsa, onun alanına girer.
Καὶ μαντικὸν δὲ μόνον εἶναι τὸν σπουδαῖον, ὡς ἂν ἐπιστήμην ἔχοντα διαγνωστικὴν σημείων τῶν ἐκ θεῶν ἢ δαιμόνων πρὸς ἀνθρώπινον βίον τεινόντων. Δι’ ὃ καὶ τὰ εἴδη τῆς μαντικῆς εἶναι περὶ αὐτόν, τό τε ὀνειροκριτικὸν καὶ τὸ οἰωνοσκοπικὸν καὶ θυτικὸν καὶ εἴ τινα ἄλλα τούτοις ἐστὶ παραπλήσια.
606Fr. 606 Kaynak: Diogenes Laertios VII 119. [Erdemli insanlar] tanrısaldır da; çünkü içlerinde adeta bir tanrı taşırlar. Kötü insan ise tanrısızdır. Tanrısız iki türlüdür: biri tanrısal olanın zıddı olarak söylenen, öteki tanrısal olanı hiçe sayan; bu ikincisi her kötü insanda bulunmaz.
θείους τε εἶναι (scil. τοὺς σπουδαίους). ἔχειν γὰρ ἐν ἑαυτοῖς οἱονεὶ θεόν· τὸν δὲ φαῦλον ἄθεον· διττὸν δὲ εἶναι τὸν ἄθεον, τόν τε ἐναντίως τῷ θείῳ λεγόμενον καὶ τὸν ἐξουθενητικὸν τοῦ θείου· ὅπερ οὐκ εἶναι περὶ πάντα φαῦλον.
608Fr. 608 Kaynak: Diogenes Laertios VII 119. Erdemli insanlar tanrılara saygılıdır; çünkü tanrılarla ilgili âdetlerde deneyimlidirler; dindarlık da tanrılara hizmetin epistēmēsidir. Üstelik tanrılara kurban sunarlar ve temizdirler; çünkü tanrılara karşı hatalardan sakınırlar. Tanrılar da onları takdir eder; çünkü tanrısal olana karşı dindar ve adildirler. Yalnız bilgeler rahiptir; çünkü kurbanları, tapınak kurmaları, arınmaları ve tanrılara yakışan öteki şeyleri incelemişlerdir.
θεοσεβεῖς τοὺς σπουδαίους· ἐμπείρους γὰρ εἶναι τῶν περὶ θεῶν νομίμων· εἶναί τε τὴν εὐσέβειαν ἐπιστήμην θεῶν θεραπείας. ἀλλὰ μὴν καὶ θύειν αὐτοὺς θεοῖς ἁγνούς τε ὑπάρχειν· ἐκνεύειν γὰρ τὰ περὶ τοὺς θεοὺς ἁμαρτήματα. καὶ τοὺς θεοὺς ἄγασθαι αὐτούς· ὁσίους τε γὰρ εἶναι καὶ δικαίους πρὸς τὸ θεῖον. μόνους ἱερέας τοὺς σοφούς· ἐπεσκέφθαι γὰρ περὶ θυσιῶν, ἱδρύσεων, καθαρμῶν, τῶν ἄλλων τῶν πρὸς θεοὺς οἰκείων.
609Fr. 609 Kaynak: Philon. Çünkü psykhēnin bayramı, yetkin aretēlerdeki sevinçtir. — — Böyle bir bayramı yalnız bilge kutlar, başka hiç kimse kutlamaz; çünkü duyguları ya da kötülükleri hiç tatmamış bir psykhē bulmak pek nadirdir.
ἑορτὴ γὰρ ψυχῆς ἡ ἐν ἀρεταῖς εὐφροσύνη τελείαις - - μόνος δὲ ἑορτάζει τὴν τοιαύτην ἑορτὴν ὁ σοφός, τῶν δ’ ἄλλων οὐδείς· ἄγευστον γὰρ παθῶν ἢ κακιῶν ψυχὴν εὑρεῖν σπανιώτατον.
610Fr. 610 Kaynak: Philon. [Bilgeler] bütün hayatlarını bayram olarak geçirirler.
Kötü insanlardan hiçbiri en kısa bir süre bile bayram kutlamaz.
(ὅτι οἱ σοφοὶ) ἅπαντα τὸν βίον ἑορτὴν ἄγουσι.
τῶν φαύλων οὐδεὶς ἀλλ’ οὐδὲ τὸν βραχύτατον χρόνον ἑορτάζει.
611§ 7. Bilge devlet işlerini ve ev yönetimini bilir
Fr. 611 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 94 W. Hakkın kanunla konmuş değil, tabiatça var olduğunu söylerler. Bunun sonucu olarak bilgenin devlet işlerine katılması gerekir, özellikle de yetkin devlet düzenlerine doğru belli bir ilerleme gösteren düzenlerde. Kanun koymak, insanları eğitmek, ayrıca yazıları okuyanlara fayda sağlayabilecek şeyler yazmak da erdemli insanlara yakışır; hem kendisi hem vatanı için evliliğe ve çocuk sahibi olmaya razı olmak da, vatan ölçülü bir yönetime sahipse onun uğruna zahmetlere ve ölüme katlanmak da. Bunların yanında kötü şeyler de vardır: halk dalkavukluğu yapmak, sofistlik etmek ve okuyanlara zararlı şeyler yazmak; bunlar erdemli insanlarda görülmez.
Τό τε δίκαιόν φασι φύσει εἶναι καὶ μὴ θέσει. Ἑπόμενον δὲ τούτοις ὑπάρχειν καὶ τὸ πολιτεύεσθαι τὸν σοφὸν καὶ μάλιστ’ ἐν ταῖς τοιαύταις πολιτείαις ταῖς ἐμφαινούσαις τινὰ προκοπὴν πρὸς τὰς τελείας πολιτείας· καὶ τὸ νομοθετεῖν δὲ καὶ τὸ παιδεύειν ἀνθρώπους, ἔτι δὲ συγγράφειν τὰ δυνάμενα ὠφελεῖν τοὺς ἐντυγχάνοντας τοῖς γράμμασιν οἰκεῖον εἶναι τοῖς σπουδαίοις καὶ τὸ συγκαταβαίνειν καὶ εἰς γάμον καὶ εἰς τεκνογονίαν καὶ αὑτοῦ χάριν καὶ τῆς πατρίδος καὶ ὑπομένειν περὶ ταύτης, ἐὰν ᾖ μετρία, καὶ πόνους καὶ θάνατον. Παρακεῖσθαι δὲ τούτοις φαῦλα, τό τε δημοκοπεῖν καὶ τὸ σοφιστεύειν καὶ τὸ συγγράφειν ἐπιβλαβῆ τοῖς ἐντυγχάνουσιν, ἅπερ εἰς σπουδαίους οὐκ ἂν πέσοι.
612Fr. 612 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 102 W. Aynı şekilde yalnız onlar yöneticiliğe, yargıçlığa ve hatipliğe yatkındır; kötü insanlardan hiçbiri değil.
ὁμοίως δὲ καὶ ἀρχικοὺς δικαστικούς τε καὶ ῥητορικοὺς μόνους εἶναι, τῶν δὲ φαύλων οὐδένα.
613Fr. 613 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 102 W. Kanunun erdemli bir şey olduğunu söylerler; çünkü yapılması gerekenleri buyuran, yapılmaması gerekenleri yasaklayan doğru logostur. Kanun erdemli olduğuna göre kanuna uyan da erdemli ⟨olur⟩. Çünkü kanuna uyan, kanunu izleyen ve onun buyurduklarını yapan insandır; kanun bilgini ise kanunu yorumlayan kişidir. Kötü insanlardan hiçbiri ne kanuna uyan ne de kanun bilgini olabilir.
[Hemen hemen aynı sözlerle şurada tekrarlanır:]
Τόν τε νόμον σπουδαῖον εἶναί φασι, λόγον ὀρθὸν ὄντα πραστακτικὸν μὲν ὧν ποιητέον, ἀπαγορευτικὸν δὲ ὧν οὐ ποιητέον. Τοῦ δὲ νόμου ἀστείου ὄντος καὶ ὁ νόμιμος ἀστεῖος ἂν ⟨εἴη⟩· νόμιμον μὲν γὰρ εἶναι ἄνδρα καὶ ἀκολουθητικὸν τῷ νόμῳ καὶ πρακτικὸν τῶν ὑπ’ αὐτοῦ προσταττομένων, νομικὸν δὲ τὸν ἐξηγητικὸν τοῦ νόμου. Μηδένα δὲ τῶν φαύλων μήτε νόμιμον εἶναι μήτε νομικόν.
614Fr. 614 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 96 W. Kanun, dediğimiz gibi, erdemli olduğuna, yapılması gerekenleri buyuran ve yapılmaması gerekenleri yasaklayan doğru logos olduğuna göre, kanuna uyanın yalnız bilge olduğunu söylerler; çünkü kanunun buyurduklarını yapan ve onu yorumlayan yalnız odur; bu yüzden kanun bilgini de odur. Ahmaklar ise bunun tersi durumdadır.
Τοῦ δὲ νόμου ὄντος σπουδαίου, καθάπερ εἴπομεν, ἐπειδὴ λόγος ὀρθός ἐστι προστακτικὸς μὲν ὧν ποιητέον, ἀπαγορευτικὸς δὲ ὧν οὐ ποιητέον, μόνον τὸν σοφὸν εἶναι λέγουσι νόμιμον, πρακτικὸν ὄντα τῶν ὑπὸ τοῦ νόμου προσταττομένων καὶ μόνον ἐξηγητικὸν τούτου, δι’ ὃ καὶ νομικὸν εἶναι· τοὺς δ’ ἠλιθίους ἐναντίως ἔχειν.
615Fr. 615 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 102 W. Ayrıca yönetici başkanlığı ve onun türlerini, yani krallığı, komutanlığı, deniz kuvvetleri komutanlığını ve bunlara benzerleri erdemli insanlara verirler. Bu bakımdan yalnız erdemli insan yönetir; her zaman fiilen olmasa da, durumu bakımından her zaman. Yöneticiye uyduğu için itaat etmeyi bilen de yalnız erdemli insandır. Akılsızlardan hiçbiri böyle değildir; çünkü akılsız ne yönetebilir ne de yönetilebilir, kendi bildiğini okuyan ve yola getirilemeyen biridir.
Ἀστείοις δ’ ἔτι καὶ τὴν ἀρχικὴν κατανέμουσιν ἐπιστασίαν καὶ τὰ ταύτης εἴδη, βασιλείαν, στρατηγίαν, ναυαρχίαν καὶ τὰς ταύταις παραπλησίους. Κατὰ τοῦτο δὴ καὶ μόνος ὁ σπουδαῖος ἄρχει καὶ εἰ μὴ πάντως κατ’ ἐνέργειαν, κατὰ διάθεσιν δὲ καὶ πάντως. Καὶ πειθαρχικὸς μόνος ὁ σπουδαῖός ἐστιν, ἀκολουθητικὸς ὢν ἄρχοντι. Τῶν δ’ ἀφρόνων οὐδεὶς τοιοῦτος· οὔτε γὰρ ἄρχειν οὔτ’ ἄρχεσθαι οἷός ⟨τ’⟩ ἐστιν ὁ ἄφρων, αὐθάδης τις ὢν καὶ ἀνάγωγος.
617Fr. 617 Kaynak: Diogenes Laertios VII 122 ve Stobaios, Seçmeler II 108 W. Bilgeler yalnız özgür değil, kral da olurlar; çünkü krallık hesap vermeyen bir yönetimdir ve bu yalnız bilgelerde ⟨var⟩ olabilir. Khrysippos Zenon'un Adları Asıl Anlamlarında Kullandığı Üzerine'de böyle der. Çünkü yöneticinin iyileri ve kötüleri bilmesi gerektiğini, kötü insanlardan hiçbirinin ise bunları bilmediğini söyler.
Yalnız bilge kral ve krallığa yatkındır, kötü insanlardan hiçbiri değil; çünkü krallık hesap vermeyen, en yüksek ve her şeyin üzerindeki yönetimdir.
οὐ μόνον δὲ ἐλευθέρους εἶναι τοὺς σοφούς, ἀλλὰ καὶ βασιλέας, τῆς βασιλείας οὔσης ἀρχῆς ἀνυπευθύνου, ἥτις περὶ μόνους ἂν τοὺς σοφοὺς ⟨συ⟩σταίη, καθά φησι Χρύσιππος ἐν τῷ Περὶ τοῦ κυρίως κεχρῆσθαι Ζήνωνα τοῖς ὀνόμασιν. ἐγνωκέναι γάρ φησι δεῖν τὸν ἄρχοντα περὶ ἀγαθῶν καὶ κακῶν· μηδένα δὲ τῶν φαύλων ἐπίστασθαι ταῦτα.
Καὶ μόνον εἶναι τὸν σοφὸν βασιλέα τε καὶ βασιλικόν, τῶν δὲ φαύλων μηδένα· τὴν γὰρ βασιλείαν ἀρχὴν ἀνυπεύθυνον εἶναι καὶ τὴν ἀνωτάτω καὶ τὴν ἐπὶ πάσαις.
618Fr. 618 Üçüncüsü, Stoacıların büyük laflarına göre, yöneticiliğe yatkın olan, yani yönetmeyi bilen kişi, yönetme epistēmēsinin araçlarına sahip olmasa bile tek yöneticidir; yalnız bilge zengindir, yani zenginlik orada olmasa bile, orada olduğunda onu kullanmayı bilen kişi.
Demek ki Sokrates bu sözlerde Stoacıların büyük laflarını bile geride bırakmıştır. Çünkü söylenenlerden şundan başka ne sonuç çıkar: yalnız erdemli insan yöneticidir, yalnız o hükümdardır, yalnız o kraldır, yalnız o herkesin önderidir, yalnız o özgürdür; tanrılara ait olan her şey erdemlilere de aittir, çünkü dostların malı ortaktır; eğer her şey tanrılarınsa, her şey erdemlilerin de olur.
— — Marangoz dediğimizde marangozun aletlerine sahip olanı değil, tekhnēyi edinmiş olanı kastettiğimiz gibi, yönetici ve kral dediğimizde de çok kişiye hükmedeni değil, krallık epistēmēsine sahip olanı kastederiz. Çünkü görünen güç bir araçtır, onu kullanan ise melekedir; bu meleke olmadan kimse hiçbir zaman yönetici ⟨ya da⟩ kral olamaz.
Τρίτον ὅτι κατὰ τὴν τῶν Στωϊκῶν μεγαλοῤῥημοσύνην ὁ ἀρχικός, τουτέστιν ὁ εἰδὼς ἄρχειν, μόνος ἄρχων ἐστίν, εἰ καὶ μὴ ἔχοι τὰ ὄργανα τῆς ἀρχικῆς ἐπιστήμης· καὶ ὅτι μόνος ὁ σοφὸς πλούσιος, τουτέστιν ὁ εἰδὼς χρήσασθαι παρόντι τῷ πλούτῳ, εἰ καὶ μὴ πάρεστιν.
Ταῦτ’ ἄρα καὶ τὴν Στωϊκὴν μεγαληγορίαν ὑπερβέβληκεν ὁ Σωκράτης ἐν τούτοις. Τί γὰρ ἄλλο ἐστὶν ἐκ τῶν εἰρημένων συνάγειν ἢ ὅτι μόνος ἄρχων ὁ σπουδαῖος, μόνος δυνάστης, μόνος βασιλεύς, μόνος ἡγεμὼν πάντων, μόνος ἐλεύθερος, καὶ ὅτι πάντα τῶν σπουδαίων ἐστίν, ὅσα καὶ τῶν θεῶν· κοινὰ γὰρ τὰ τῶν φίλων· εἴπερ οὖν πάντα τῶν θεῶν, πάντα καὶ τῶν σπουδαίων.
- - Ὡς γὰρ τέκτονα λέγομεν οὐ τὸν ἔχοντα τὰ ὄργανα τοῦ τέκτονος, ἀλλὰ τὸν τὴν τέχνην κεκτημένον· οὕτω καὶ ἄρχοντα καὶ βασιλέα τὸν ἔχοντα τὴν βασιλικὴν ἐπιστήμην, ἀλλ’ οὐ τὸν κρατοῦντα πολλῶν. Ὄργανον γάρ ἐστιν ἡ φαινομένη δύναμις, τὸ δὲ χρώμενον ἡ ἕξις· χωρὶς δὲ ταύτης οὐκ ἂν ποτέ τις ἄρχων εἴη ⟨ἢ⟩ βασιλεύς.
619Fr. 619 Kaynak: Clemens, Stromateis II 4, 19. Speusippos Kleophon'a Karşı'nın birinci kitabında bu sözle Platon'a benzer şeyler yazıyor gibidir: "Krallık erdemli bir şeyse, yalnız bilge kral ve yöneticidir; doğru logos olan kanun da erdemlidir." Bunlar doğrudur da. Stoacı filozoflar bunlara uygun öğretiler ortaya koyarlar: krallığı, rahipliği, peygamberliği, kanun koyuculuğu, zenginliği, gerçek güzelliği, soyluluğu ve özgürlüğü yalnız bilgeye yakıştırırlar; ama böyle birinin bulunmasının pek zor olduğunu kendileri de kabul ederler.
Σπεύσιππος γὰρ ἐν τῷ πρὸς Κλεοφῶντα πρώτῳ τὰ ὅμοια τῷ Πλάτωνι ἔοικε διὰ τούτου γράφειν. Εἰ γὰρ ἡ βασιλεία σπουδαῖον, ὅ τε σοφὸς μόνος βασιλεὺς καὶ ἄρχων· ὁ νόμος, λόγος ὢν ὀρθός, σπουδαῖος· ἃ καὶ ἐστίν. Τούτοις ἀκόλουθα οἱ Στωϊκοὶ φιλόσοφοι δογματίζουσιν, βασιλείαν, ἱερωσύνην, προφητείαν, νομοθετικήν, πλοῦτον, κάλλος ἀληθινόν, εὐγένειαν, ἐλευθερίαν μόνῳ προσάπτοντες τῷ σοφῷ· ὁ δὲ δυσεύρετος πάνυ σφόδρα καὶ πρὸς αὐτῶν ὁμολογεῖται.
620Fr. 620 Kaynak: Philon. Yalnız bilge kraldır. Çünkü gerçekten phronēsis sahibi, ne yapılması ne yapılmaması gerektiğini bildiği için akılsızların önderidir; itidalli olan, seçilecek ve kaçınılacak şeyleri titizlikle ve özenle incelediği için ölçüsüzlerin önderidir; cesur olan, nelere katlanılması gerektiğini nelere gerekmediğini açıkça öğrendiği için korkakların önderidir; adil olan da, paylaştırılacak şeylerde hiçbir yana kaymayan bir eşitliği hedeflediği için adaletsizlerin önderidir.
μόνον τὸν σοφὸν βασιλέα. Καὶ γὰρ ὄντως ὁ μὲν φρόνιμος ἡγεμὼν ἀφρόνων ἐστίν, εἰδὼς ἃ χρὴ ποιεῖν τε καὶ καὶ ἃ μή· ὁ δὲ σώφρων ἀκολάστων, τὰ περὶ τὰς αἱρέσεις καὶ φυγὰς ἠκριβωκὼς οὐκ ἀμελῶς, δειλῶν δὲ ὁ ἀνδρεῖος, ἃ δεῖ ὑπομένειν καὶ ἃ μὴ σαφῶς ἐκμαθών, ἀδίκων δὲ ὁ δίκαιος, ἰσότητος ἐν τοῖς ἀπονεμητέοις ἀῤῥεποῦς στοχαζόμενος.
621Fr. 621 Krallığa bilgelik deriz, çünkü bilgeye de kral deriz.
βασιλείαν δὲ σοφίαν εἶναι λέγομεν, ἐπεὶ καὶ τὸν σοφὸν βασιλέα.
622Fr. 622 Kaynak: Lukianos, Hayat Tarzları Mezatı 20. [Khrysippos'u satışa çıkaran Hermes der ki:] Çünkü yalnız bu adam bilgedir, yalnız o güzeldir, yalnız o adildir, cesurdur, kraldır, hatiptir, zengindir, kanun koyucudur.
(Mercurius Chrysippum vendens dicit:) ὅτι μόνος οὗτος σοφός, μόνος καλός, μόνος δίκαιος ἀνδρεῖος βασιλεὺς ῥήτωρ πλούσιος νομοθέτης.
623Fr. 623 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 95 W. Ev yönetimini bilenin ve iyi ev yöneticisinin, ayrıca para kazanmayı bilenin yalnız erdemli insan olduğunu söylerler. Çünkü ev yönetimi bilgisi, eve faydalı olan şeyleri inceleyen ve yapan bir melekedir; ev yönetimi ise harcamaların ve işlerin düzenlenmesi, mülke ve tarlada çalışanlara özen göstermektir. Para kazanma bilgisi, paranın gereken kaynaklardan sağlanmasına dair bir deneyim ve paranın toplanmasında, korunmasında ve bolluk sağlamak için harcanmasında insanın tutarlı davranmasını sağlayan bir melekedir. Para kazanmayı bazıları orta bir şey, bazıları erdemli bir şey saymıştır. Hiçbir kötü insan bir evin iyi yöneticisi olamaz, iyi yönetilen bir ev ortaya koyamaz. Yalnız erdemli insan para kazanmayı bilir; çünkü nereden, ne zaman, nasıl ve ne zamana kadar para kazanılması gerektiğini bilir.
Οἰκονομικὸν δ’ εἶναι μόνον λέγουσι τὸν σπουδαῖον καὶ ἀγαθὸν οἰκονόμον, ἔτι δὲ χρηματιστικόν. Τὴν μὲν γὰρ οἰκονομικὴν εἶναι θεωρητικὴν ἕξιν καὶ πρακτικὴν τῶν οἴκῳ συμφερόντων· τὴν δ’ οἰκονομίαν διάταξιν περὶ ἀναλωμάτων καὶ ἔργων καὶ κτήδεως ἐπιμέλειαν καὶ τῶν κατ’ ἀγρὸν ἐργαζομένων· τὴν δὲ χρηματιστικὴν ἐμπειρίαν περιποιήσεως χρημάτων ἀφ’ ὧν δέον καὶ ἕξιν ὁμολογουμένως ἀναστρέφεσθαι ποιοῦσαν ἐν συναγωγῇ χρημάτων καὶ τηρήσει καὶ ἀναλώσει πρὸς εὐπορίαν· τὸ δὲ χρηματίζεσθαί τινες μὲν μέσον εἶπον εἶναι, τινὲς δὲ ἀστεῖον. Φαῦλον δὲ μηδένα προστάτην ἀγαθὸν οἴκου γίνεσθαι, μηδὲ δύνασθαι οἰκίαν εὖ οἰκονομουμένην παρασχεῖν. Μόνον δὲ τὸν σπουδαῖον ἄνδρα χρηματιστικὸν εἶναι, γινώσκοντα ἀφ’ ὧν χρηματιστέον καὶ πότε καὶ πῶς καὶ μέχρι πότε.
625§ 8. Bilgeler birbirlerine ve başkalarına faydalı olur
Fr. 625 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 93 W. Bütün iyi şeylerin erdemli insanlar arasında ortak olduğunu söylerler; bu yüzden yakınlarından birine faydalı olan, kendine de faydalı olur. Uyumun (ὁμόνοια) ortak iyi şeylerin epistēmēsi olduğunu da söylerler; bu yüzden bütün erdemliler, hayata dair meselelerde aynı sesi verdikleri için birbirleriyle uyum içindedir. Kötüler ise birbirleriyle anlaşamadıklarından birbirlerine düşman, birbirlerine kötülük eden ve birbirlerine hasım kimselerdir.
τά τε ἀγαθὰ πάντα τῶν σπουδαίων εἶναι ⟨κοινὰ⟩ λέγουσι, καθ’ ὃ καὶ τὸν ὠφελοῦντά τινα τῶν πλησίον καὶ ἑαυτὸν ὠφελεῖν. Τήν τε ὁμόνοιαν ἐπιστήμην εἶναι κοινῶν ἀγαθῶν, δι’ ὃ καὶ τοὺς σπουδαίους πάντας ὁμονοεῖν ἀλλήλοις διὰ τὸ συμφωνεῖν ἐν τοῖς κατὰ τὸν βίον· τοὺς δὲ φαύλους διαφωνοῦντας πρὸς ἀλλήλους ἐχθροὺς εἶναι καὶ κακοποιητικοὺς ἀλλήλων καὶ πολεμίους.
626Fr. 626 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 101 W. Bütün iyi şeyler erdemlilerin, kötü şeyler de kötülerin ortak malıdır. Bu yüzden birine faydalı olan kendisi de fayda görür, birine zarar veren kendine de zarar verir. Bütün erdemliler birbirlerine faydalı olur; birbirlerini tanımadıkları ve aynı yerde oturmadıkları için her durumda birbirlerinin dostu olmasalar, birbirlerine iyi niyet beslemeseler, birbirlerini takdir edip benimsemeseler bile. Yine de birbirlerine karşı iyi niyetli, dostça, takdirkâr ve benimseyici bir tavır içindedirler. Akılsızlar ise bunların tam zıddı hâldedir.
Τὰ δ’ ἀγαθὰ πάντα κοινὰ εἶναι τῶν σπουδαίων, τῶν δὲ φαύλων τὰ κακά. Δι’ ὃ καὶ τὸν ὠφελοῦντά τινα καὶ αὐτὸν ὠφελεῖσθαι, τὸν δὲ βλάπτοντα καὶ ἑαυτὸν βλάπτειν. Πάντας δὲ τοὺς σπουδαίους ὠφελεῖν ἀλλήλους, οὔτε φίλους ὄντας ἀλλήλων πάντως οὔτε εὔνους ⟨οὔτε⟩ εὐδοκίμους οὔτε ἀποδεχομένους παρὰ τὸ μήτε καταλαμβάνεσθαι μήτ’ ἐν ταὐτῷ κατοικεῖν τόπῳ, εὐνοητικῶς μέντοι γε πρὸς ἀλλήλους διακεῖσθαι καὶ φιλικῶς καὶ δοκιμαστικῶς καὶ ἀποδεκτικῶς· τοὺς δὲ ἄφρονας ἐν τοῖς ἐναντίοις τούτων ὑπάρχειν.
627Fr. 627 Kaynak: Plutarkhos, Ortak Kavramlar Üzerine 1068F. Tek bir bilge herhangi bir yerde parmağını phronēsisle uzatsa, dünyanın her yanındaki bütün bilgeler bundan fayda görür. — Aristoteles saçmalamış, Ksenokrates saçmalamış; çünkü bilgelerin, her biri aretēye uygun hareket ettikçe, bir arada bulunmasalar, hatta birbirlerini tanımasalar bile birbirlerinden gördükleri o şaşılası faydayı bilmiyorlarmış.
Ἂν εἷς σοφὸς ὁπουδήποτε προτείνῃ τὸν δάκτυλον φρονίμως, οἱ κατὰ τὴν οἰκουμένην σοφοὶ πάντες ὠφελοῦνται. ἐλήρει δ’ Ἀριστοτέλης, ἐλήρει δὲ Ξενοκράτης - τὴν θαυμαστὴν ἀγνοοῦντες ὠφέλειαν ἣν οἱ σοφοὶ κινουμένων κατ’ ἀρετὴν ἀλλήλων ὠφελοῦνται, κἂν μὴ συνῶσι μηδὲ γινώσκοντες τυγχάνωσιν.
628Fr. 628 Kaynak: Diogenes Laertios VII 123. Erdemli insan, derler, ıssız bir yerde de yaşamaz; çünkü tabiatça toplum içinde yaşamaya ve iş görmeye yatkındır.
ἀλλὰ μὴν οὐδ’ ἐν ἐρημίᾳ, φασί, βιώσεται ὁ σπουδαῖος· κοινωνικὸς γὰρ φύσει καὶ πρακτικός.
630Fr. 630 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 108 W. Erdemli insan sohbete yatkın, becerikli ve teşvik edicidir; sohbet yoluyla iyi niyet ve dostluk kazanmaya çalışır; bu yüzden insanların çoğuyla elden geldiğince iyi geçinir. Bundan ötürü cazibeli, hoş ve inandırıcıdır; ayrıca tatlı dilli, sözü yerinde ve zamanında söyleyen, zeki, yalın, işgüzarlıktan uzak, sade ve yapmacıksızdır. Kötü insanda ise bütün bunların zıtları bulunur. İstihzanın (εἰρωνεύεσθαι) kötülere özgü olduğunu söylerler; çünkü özgür ve erdemli hiç kimse istihza etmez. Sarkazm da öyledir; o da bir tür iğnelemeyle yapılan istihzadır. Dostluğu yalnız bilgelere bırakırlar, çünkü hayata dair meselelerde uyum yalnız onlarda olur; uyum da ortak iyi şeylerin epistēmēsidir. Gerçek ve adını boşuna taşımayan bir dostluk, güven ve sebat olmadan var olamaz. Kötüler ise güvenilmez ve sebatsız oldukları, birbiriyle savaşan öğretiler edindikleri için onlarda dostluk yoktur; onlarda olan, dışarıdan gelen zorunluluklarla ve kanaatlerle bir arada tutulan başka türden bağlar ve bağlılıklardır. Sevmenin, gönülden bağlanmanın ve dost tutmanın da yalnız erdemlilere özgü olduğunu söylerler.
Τὸν δὲ σπουδαῖον, ὁμιλητικὸν ὄντα καὶ ἐπιδέξιον καὶ προτρεπτικὸν καὶ θηρευτικὸν διὰ τῆς ὁμιλίας εἰς εὔνοιαν καὶ φιλίαν, ὡς δυνατὸν εὐάρμοστον εἶναι πρὸς πλῆθος ἀνθρώπων, παρ’ ὃ καὶ ἐπαφρόδιτον εἶναι καὶ ἐπίχαριν καὶ πιθανόν, ἔτι δὲ αἱμύλον καὶ εὔστοχον καὶ εὔκαιρον καὶ ἀγχίνουν καὶ ἀφελῆ καὶ ἀπερίεργον καὶ ἁπλοῦν καὶ ἄπλαστον· τὸν δὲ φαῦλον ἔνοχον πᾶσι τοῖς ἐναντίοις. Τὸ δ’ εἰρωνεύεσθαι φαύλων εἶναί φασιν, οὐδένα γὰρ ἐλεύθερον καὶ σπουδαῖον εἰρωνεύεσθαι· ὁμοίως δὲ καὶ τὸ σαρκάζειν, ὅ ἐστιν εἰρωνεύεσθαι μετ’ ἐπισυρμοῦ τινος. Ἐν μόνοις τε τοῖς σοφοῖς ἀπολείπουσι φιλίαν, ἐπεὶ ἐν μόνοις τούτοις ὁμόνοια γίνεται περὶ τῶν κατὰ τὸν βίον· τὴν δ’ ὁμόνοιαν εἶναι κοινῶν ἀγαθῶν ἐπιστήμην. Φιλίαν γὰρ ἀληθινὴν καὶ μὴ ψευδώνυμον ἀδύνατον χωρὶς πίστεως καὶ βεβαιότητος ὑπάρχειν· ἐν δὲ τοῖς φαύλοις, ἀπίστοις καὶ ἀβεβαίοις οὖσι καὶ δόγματα πολεμικὰ κεκτημένοις, οὐκ εἶναι φιλίαν, ἑτέρας δέ τινας ἐπιπλοκὰς καὶ συνδέσεις ἔξωθεν ἀνάγκαις καὶ δόξαις κατεχομένας γίνεσθαι. Φασὶ δὲ καὶ τὸ ἀγαπᾶν καὶ τὸ ἀσπάζεσθαι καὶ τὸ φιλεῖν μόνων εἶναι σπουδαίων.
631Fr. 631 Kaynak: Diogenes Laertios VII 124. Dostluğun, benzerlik sebebiyle, yalnız erdemliler arasında bulunduğunu söylerler. Onu hayata dair şeylerde bir tür ortaklık olarak tarif ederler; bu ortaklıkta dostlarımıza kendimize davrandığımız gibi davranırız. Dostun kendisi için seçilmeye değer olduğunu, çok dost edinmenin de bir iyi olduğunu ileri sürerler. Kötüler arasında dostluk yoktur, kötülerden hiçbirinin dostu da olmaz.
λέγουσι δὲ καὶ τὴν φιλίαν ἐν μόνοις τοῖς σπουδαίοις εἶναι διὰ τὴν ὁμοιότητα. φασὶ δὲ αὐτὴν κοινωνίαν τινὰ εἶναι τῶν κατὰ τὸν βίον, χρωμένων ἡμῶν τοῖς φίλοις ὡς ἑαυτοῖς. δι’ αὑτόν τε αἱρετὸν τὸν φίλον ἀποφαίνονται καὶ τὴν πολυφιλίαν ἀγαθόν. ἔν τε τοῖς φαύλοις μὴ εἶναι φιλίαν μηδένα τε τῶν φαύλων φίλον ἔχειν.
632Fr. 632 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 115 W. [Erdemli insan] yumuşak huyludur da. Yumuşak huyluluk, insanın her durumda kendine düşeni yaparken yumuşak davrandığı ve hiçbir durumda öfkeye kapılmadığı melekedir. Sakin ve edeplidir de. Edeplilik yakışan hareketlerin epistēmēsidir; sakinlik ise psykhēnin ve bedenin tabiata uygun hareketlerinde ve duruşlarında düzenliliktir. Bunların zıtları bütün kötülerde görülür.
Εἶναι δὲ καὶ πρᾶον, τῆς πραότητος οὔσης ἕξεως καθ’ ἣν πράως ἔχουσι πρὸς τὸ ποιεῖν τὰ ἐπιβάλλοντα ἐν πᾶσι καὶ μὴ ἐκφέρεσθαι εἰς ὀργὴν ἐν μηδενί. Καὶ ἡσύχιον δὲ καὶ κόσμιον εἶναι, τῆς κοσμιότητος οὔσης ἐπιστήμης κινήσεων πρεπουσῶν, ἡσυχιότητος δὲ εὐταξίας περὶ τὰς κατὰ φύσιν κινήσεις καὶ μονὰς ψυχῆς καὶ σώματος, τῶν ἐναντίων τούτοις ἐπὶ πάντων φαύλων γιγνομένων.
636Fr. 636 Kaynak: Philon. Belki de son derece gerekli bir öğreti de ortaya koyar: Her bilge, kötü insanın fidyesidir. Kötü insan, bilge acıma ve ileri görüşlülükle onun hayatta kalmasını gözetmeseydi, kısa bir süre bile dayanamazdı. Hekim de böyle yapar: Hastalıklara karşı durur, onları hafifletir ya da büsbütün ortadan kaldırır ve hastayı gözetir; meğerki hastalıklar durdurulamaz bir hızla bastırıp tedavinin bütün özenini aşmış olmasın.
Bununla beraber, içlerindeki kötülük yüzünden her hâlükârda mahvolacak olanları da elden geldiğince kurtarmaya çalışmalı, iyi hekimlere öykünmelidir. Onlar, hastaların kurtulamayacağını görseler bile tedaviyi yine de seve seve uygularlar; beklenmedik bir son kendi ihmalleri yüzünden gelmiş gibi görünmesin diye. Küçücük de olsa bir sağlık tohumu belirirse, onu bir kor gibi her türlü özenle alevlendirmek gerekir; çünkü o tohum uzayıp büyürse, daha iyi ve daha az sendeleyen bir hayat sürme umudu vardır. [Philon bundan sonra bilgenin kişiliğinden vatanına taşan faydaları anlatır.]
μήποτε δὲ καὶ δόγμα εἰσηγεῖται σφόδρα ἀναγκαῖον, ὅτι πᾶς σοφὸς λύτρον ἐστὶ τοῦ φαύλου, μηδ’ ἂν πρὸς ὀλίγον χρόνον ἐξαρκέσαντος, εἰ μὴ ἐλέῳ καὶ προμηθείᾳ χρώμενος ἐκεῖνος προὐνόει τῆς διαμονῆς αὐτοῦ, καθάπερ ἰατρὸς τοῦ νοσοῦντος ἀντιτεταγμένος τοῖς ἀῤῥωστήμασι καὶ πρᾳότερα κατασκευάζων αὐτὰ ἢ συνόλως ἀναιρῶν, εἰ μή που μετὰ φορᾶς ἀνεπισχέτου βιασάμενα καὶ τὴν τῆς θεραπείας ὑπερβάλλοι φροντίδα.
πειρᾶσθαι μέντοι δεῖ καὶ τοὺς πάντως ὑπὸ τῆς ἐν αὐτοῖς διαφθαρησομένους κακίας ὡς οἷόν τε διασῴζειν, μιμουμένους τοὺς ἀγαθοὺς τῶν ἰατρῶν, οἳ κἂν ὁρῶσιν ἀδύνατον τοῖς κάμνουσι τὸ σῴζεσθαι, προσφέρουσι τὴν θεραπείαν ὅμως ἄσμενοι, τοῦ μὴ τῇ παρ’ αὐτοὺς ὀλιγωρίᾳ δοκεῖν συμβῆναί τι τῶν παρὰ γνώμην. Εἰ δέ τι καὶ μικρὸν ὅσον ὑγείας σπέρμα ἐμφαίνοιτο, τοῦτο ὥσπερ ἐμπύρευμα πάσαις ἐπιμελείαις ζωπυρητέον· ἐλπὶς γὰρ μηκυνθέντος καὶ συναυξηθέντος ἀμείνονι καὶ ἀπταιστοτέρῳ χρήσασθαι τῷ βίῳ. Sequentibus commoda depingit ex sapientis persona in patriam eius redundantia.
637§ 9. Bilge serttir
Fr. 637 Kaynak: Diogenes Laertios VII 117. Bütün erdemlilerin sert olduğunu da söylerler; çünkü ne kendileri hoşa gitmek için konuşurlar ne de başkalarının hoşa gitmek için söylediklerini kabul ederler. Bir başka türlü sert olan da vardır; buna, ilaç yapımında kullanılan ama kadeh kaldırmaya pek yaramayan sert şaraba benzer bir anlamda sert denir.
καὶ αὐστηροὺς δέ φασιν εἶναι πάντας τοὺς σπουδαίους, τῷ μήτε αὐτοὺς πρὸς ἡδονὴν ὁμιλεῖν μήτε παρ’ ἄλλων τὰ πρὸς ἡδονὴν προσδέχεσθαι. καὶ ἄλλον δὲ εἶναι αὐστηρόν, παραπλησίως λεγόμενον τῷ αὐστηρῷ οἴνῳ, ᾧ πρὸς μὲν φαρμακοποΐαν χρῶνται, πρὸς δὲ πρόποσιν οὐ πάνυ.
638Fr. 638 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 114 W. Erdemli insana sert denir, çünkü ne kimseye gönül hoşluğu için söz söyler ne de böyle bir sözü kabul eder. Bilgenin Kinik hayat süreceğini de söylerler; bu, Kinik hayatı sürdürmek demektir; yoksa insan bilge olduktan sonra Kinik hayata başlamaz.
Αὐστηρόν τε λέγεσθαι τὸν σπουδαῖον καθ’ ὅσον οὔτε προσφέρει τινὶ οὔτε προσίεται τὸν πρὸς χάριν λόγον. Κυνιεῖν τε τὸν σοφὸν λέγουσιν, ἶσον ⟨ὂν⟩ τῷ ἐπιμένειν τῷ κυνισμῷ, οὐ μὴν σοφὸν ὄντα ἐνάρξεσθαι τοῦ κυνισμοῦ.
639Fr. 639 Kaynak: Philon. Bizim bu adamımız serttir; yalnız bozulmaz olmak bakımından değil, ayartılmaya bile kapalı olmak bakımından sert. Çünkü psykhēsini hiçbir yerde haza ve acıya teslim olur, onlara yakalanır hâle getirmez. Logos çağırdığında hiçbir yana eğilmeyen bir yargıç olur, hâllere hiçbir şekilde gönül hoşluğu göstermez; adaletin tabiatça yürüdüğü yolda sarsılmaz bir adımla ilerler.
[Ayrıca:] aretēnin kaybedilemez oluşu.
αὐστηρὸς οὗτος ἡμῖν, αὐστηρὸς οὐκ εἰς τὸ ἀδιάφθορον μόνον, ἀλλὰ καὶ εἰς τὸ ἀπείραστον. οὐδαμῇ γὰρ ἐνδόσιμον οὐδὲ ἁλώσιμον ἡδονῇ τε καὶ λύπῃ τὴν ψυχὴν παρίστησιν· δικαστής, ἐὰν ὁ λόγος καλῇ, ἀκλινὴς γενόμενος, μηδ’ ὁτιοῦν τοῖς πάθεσι χαριζόμενος, ἀμεταστάτῳ ⟨ποδὶ⟩ ᾗ πέφυκε [τὸ] δίκαιον πορεύεσθαι βαδίζων.
τὸ ἀναπόβλητον τῆς ἀρετῆς.
640Fr. 640 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 95 W. Aklı başında olanın kimseyi bağışlamadığını söylerler. Çünkü bağışlamak, hata işleyenin hatayı kendi elinde olmadan işlediğini düşünen birine özgüdür; oysa herkes kendi kötülüğü yüzünden hata işler. Bu yüzden hata işleyenleri bağışlamamak da yerinde bir sözdür. İyi insanın hoşgörülü (ἐπιεικής) olmadığını da söylerler; çünkü hoşgörülü insan hak edilen cezayı esirger. Hoşgörülü olmak, kanunun haksızlık edenler için koyduğu cezaları fazla sert saymak ve kanun koyucunun cezaları hak edilenden ağır verdiğini düşünmekle aynı kişiye özgüdür.
Φασὶ μηδὲ συγγνώμην ἔχειν ⟨μηδενὶ τὸν νοῦν ἔχοντα· τοῦ γὰρ αὐτοῦ συγγώμην τε ἔχειν⟩ καὶ νομίζειν τὸν ἡμαρτηκότα μὴ παρ’ αὑτὸν ἡμαρτηκέναι, πάντων ἁμαρτανόντων παρὰ τὴν ἰδίαν κακίαν· διὸ καὶ δεόντως λέγεσθαι τὸ μηδὲ συγγνώμην ἔχειν τοῖς ἁμαρτάνουσιν. Οὐκ ἐπιεικῆ δέ φασιν εἶναι τὸν ἀγαθὸν ἄνδρα, τὸν γὰρ ἐπιεικῆ παραιτητικὸν εἶναι τῆς κατ’ ἀξίαν κολάσεως καὶ τοῦ αὐτοῦ εἶναι ἐπιεικῆ τε εἶναι καὶ ὑπολαμβάνειν τὰς ἐκ τοῦ νόμου τεταγμένας κολάσεις τοῖς ἀδικοῦσι σκληροτέρας εἶναι καὶ τὸ ἡγεῖσθαι παρὰ τὴν ἀξίαν ἀπονέμειν τὰς κολάσεις τὸν νομοθέτην.
641Fr. 641 Kaynak: Diogenes Laertios VII 123. [Bilgeler] merhametli de değildir, kimseyi bağışlamazlar da. Çünkü kanunun gerektirdiği cezaları bağışlamazlar (boyun eğmek, acımak ve bizzat hoşgörü, cezalar karşısında iyi kalplilik taslayan bir psykhē zaafından başka bir şey değildir) ve bu cezaları fazla sert de saymazlar.
ἐλεήμονάς τε μὴ εἶναι συγγνώμην τε ἔχειν μηδενί· μὴ γὰρ παριέναι τὰς ἐπιβαλλούσας ἐκ τοῦ νόμου κολάσεις (ἐπεὶ τό γε εἴκειν καὶ ὁ ἔλεος αὐτή τε ἡ ἐπιείκεια οὐδεμία ἐστὶ ψυχῆς πρὸς κολάσεις προσποιουμένη χρηστότητα) μηδὲ οἴεσθαι σκληροτέρας αὐτὰς εἶναι.
642Fr. 642 Kaynak: Diogenes Laertios VII 123. Ayrıca bilge, olağanüstü görünen şeylerin hiçbirine şaşmaz; örneğin Kharon inlerine, gelgitlere, sıcak su kaynaklarına ve topraktan fışkıran ateşlere.
ἔτι γε τὸν σοφὸν οὐδὲν θαυμάζειν τῶν δοκούντων παραδόξων, οἷον χαρώνεια καὶ ἀμπώτιδας καὶ πηγὰς θερμῶν ὑδάτων καὶ πυρὸς ἀναφυσήματα.
643Fr. 643 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 109 W. Aklı başında olanın sarhoş olmayacağını söylerler. Çünkü sarhoşlukta hata vardır, zira sarhoşluk şarap yüzünden saçmalamaktır; erdemli insan ise hiçbir şeyde hata işlemez, bu yüzden her şeyi aretēye ve ondan gelen doğru logosa göre yapar.
Οὐχ οἷον δὲ μεθυσθήσεσθαι τὸν νοῦν ἔχοντα· τὴν γὰρ μέθην ἁμαρτητικὸν περιέχειν, λήρησιν εἶναι ⟨γὰρ⟩ παρὰ τὸν οἶνον, ἐν μηδενὶ δὲ τὸν σπουδαῖον ἁμαρτάνειν, δι’ ὃ πάντα κατ’ ἀρετὴν ποιεῖν καὶ τὸν ἀπὸ ταύτης ὀρθὸν λόγον.
644Fr. 644 Kaynak: Diogenes Laertios VII 118. [Erdemli insan] şarap içer ama sarhoş olmaz; delirmez de. Yine de melankoli ya da sayıklama yüzünden bazen zihnine tuhaf tasavvurlar düşebilir; ama bu, seçilmeye değer şeylerin logosuna göre değil, tabiata aykırı olarak olur.
καὶ οἰνωθήσεσθαι μέν, οὐ μεθυσθήσεσθαι δέ (scil. τὸν σπουδαῖον), ἔτι δὲ οὐδὲ μανήσεσθαι· προσπεσεῖσθαι μέντοι ποτὲ αὐτῷ φαντασίας ἀλλοκότους διὰ μελαγχολίαν ἢ λήρησιν, οὐ κατὰ τὸν τῶν αἱρετῶν λόγον, ἀλλὰ παρὰ φύσιν.
646Fr. 646 Kaynak: Diogenes Laertios VII 117. Bilge kibirden uzaktır; çünkü şöhrete de şöhretsizliğe de aynı gözle bakar. Bir başka türlü kibirsiz olan da vardır; o, rastgele yaşayan adamla aynı safta yer alır ve kötüdür.
ἄτυφόν τε εἶναι τὸν σοφόν· ἴσως γὰρ ἔχειν πρός τε τὸ ἔνδοξον καὶ τὸ ἄδοξον. εἶναι δὲ καὶ ἄλλον ἄτυφον, κατὰ τὸν εἰκαῖον τεταγμένον, ὅς ἐστι φαῦλος.
647Fr. 647 Kaynak: Diogenes Laertios VII 118. Erdemliler hilesizdir; kendilerini olduklarından iyi göstermekten, yani kötü yanlarını gizleyip var olan iyi yanlarını öne çıkaran bir hazırlıktan da sakınırlar. Yapmacıksızdırlar da; çünkü yapmacıklığı hem seslerinden hem görünüşlerinden söküp atmışlardır.
ἀκιβδήλους τοὺς σπουδαίους φυλακτικούς τε εἶναι τοῦ ἐπὶ τὸ βέλτιον αὑτοὺς παριστάνειν, διὰ παρασκευῆς τῆς τὰ φαῦλα μὲν ἀποκρυπτούσης, τὰ δὲ ὑπάρχοντα ἀγαθὰ φαίνεσθαι ποιούσης. ⟨καὶ⟩ ἀπλάστους· περιῃρηκέναι γὰρ ἐν τῇ φωνῇ τὸ πλάσμα καὶ τῷ εἴδει.
648Fr. 648 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 115 W. Erdemli insan hiçbir şeyi asla savsaklayıp ağırdan almaz; çünkü ağırdan alma, üşengeçlik yüzünden bir eylemi sonraya bırakmaktır. Yalnız bazı şeyleri ertelediği olur, ama bu erteleme kınanacak bir şey değildir. Hesiodos şu sözleri ağırdan almak hakkında söylemiştir: "İşini yarına, öbür güne bırakma" ve "İşini ağırdan alan adam hep belalarla boğuşur." Çünkü ağırdan alma, insanın üstüne düşen işleri kaçırmasına yol açar.
οὐδ’ ἀναβάλλεσθαι δέ ποτε τὸν σπουδαῖον οὐδέν, εἶναι γὰρ τὴν ἀναβολὴν ὑπέρθεσιν ἐνεργείας δι’ ὄκνον· ὑπερτίθεσθαι δέ τινα μόνον, ἀνεγκλήτου τῆς ὑπερθέσεως οὔσης. ἐπὶ γὰρ τοῦ ἀναβάλλεσθαι τὸν Ἡσίοδον ταῦτ’ εἰρηκέναι· () μηδ’ ἀναβάλλεσθαι ἔς τ’ αὔριον ἔς τ’ ἔννηφι καὶ () αἰεὶ δ’ ἀμβολιεργὸς ἀνὴρ ἄτῃσι παλαίει· τῆς [δ’] ἀναβολῆς ἔκπτωσίν τινα τῶν προσηκόντων ἔργων ἐμποιούσης.
649Fr. 649 Kaynak: Diogenes Laertios VII 118. [Erdemliler] işgüzar değildir; çünkü uygun eyleme aykırı bir şey yapmaktan kaçınırlar.
ἀπράγμονάς τε εἶναι (scil. τοὺς σπουδαίους)· ἐκκλίνειν γὰρ τὸ πράττειν τι παρὰ τὸ καθῆκον.
650§ 10. Bilge âşık olur
Fr. 650 Kaynak: Diogenes Laertios VII 130. Aşkın (ἔρως), çiçeği burnunda gençlerde beliren güzellik yüzünden dostluk kurmaya yöneliş olduğunu söylerler. Bu yüzden bilge de aşka yatkındır ve aşka layık olanlara, yani soylu ve iyi yaratılışlı olanlara âşık olur.
Τὸν δὲ ἔρωτά φασιν ἐπιβολὴν εἶναι φιλοποιίας διὰ κάλλος ἐμφαινόμενον νέων ὡραίων· δι’ ὃ καὶ ἐρωτικὸν εἶναι τὸν σοφὸν καὶ ἐρασθήσεσθαι τῶν ἀξιεράστων, εὐγενῶν ὄντων καὶ εὐφυῶν.
654§ 11. Bilge sanatlarda ustadır
Fr. 654 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 67 W. Yalnız bilgenin iyi bir kâhin, şair, hatip, diyalektikçi ve metin eleştirmeni olduğunu söylerler; ama her bilgenin değil, çünkü bazıları bunun için ayrıca birtakım teorik bilgiler edinmeye muhtaçtır. Kâhinliğin, tanrılardan ya da daimōnlardan gelip insan hayatına dair olan işaretleri inceleyen bir epistēmē olduğunu söylerler; kâhinliğin türlerini de aynı şekilde tarif ederler.
μόνον δέ φασι τὸν σοφὸν καὶ μάντιν ἀγαθὸν εἶναι καὶ ποιητὴν καὶ ῥήτορα καὶ διαλεκτικὸν καὶ κριτικόν, οὐ πάντα δέ, διὰ τὸ προσδεῖσθαι ἔτι τινὰ τούτων καὶ θεωρημάτων τινῶν ἀναλήψεως. εἶναι δὲ τὴν μαντικήν φασιν ἐπιστήμην θεωρητικὴν σημείων τῶν ἀπὸ θεῶν ἢ δαιμόνων πρὸς ἀνθρώπινον βίον συντεινόντων· ὁμοίως δὲ καὶ τὰ εἴδη τῆς μαντικῆς.
655Fr. 655 Kaynak: Plutarkhos, Ruh Huzuru Üzerine 472A. Ama bazıları, Stoacıların bilgeye yalnız phronēsis sahibi, adil ve cesur değil, hatip, şair, komutan, zengin ve kral da dediklerini duyunca, onların şaka yaptığını sanır…
ἀλλ’ ἔνιοι τοὺς μὲν Στωϊκοὺς οἴονται παίζειν, ὅταν ἀκούσωσι τὸν σοφὸν παρ’ αὐτοῖς μὴ μόνον φρόνιμον καὶ δίκαιον καὶ ἀνδρειον, ἀλλὰ καὶ ῥήτορα καὶ ποιητὴν καὶ στρατηγὸν καὶ πλούσιον καὶ βασιλέα προσαγορευόμενον etc.
656Fr. 656 Erdemli insanın kendi kendisinin en iyi hekimi olduğunu da söylerler; çünkü kendi tabiatına özen gösterdiğinden onu dikkatle gözler ve sağlığa yarayan şeyleri bilir.
Λέγουσι δὲ καὶ ἄριστον αὑτοῦ ἰατρὸν εἶναι τὸν σπουδαῖον ἄνδρα· ἐπιμελῆ γὰρ ὄντα τῆς ἰδίας φύσεως παρατηρητὴν ὑπάρχειν καὶ τῶν πρὸς ὑγίειαν ἐπιστήμονα συμφερόντων.
657§ 12. Akılsızlar deli ve dinsizdir
Fr. 657 Kaynak: Sextos Empeirikos, Matematikçilere Karşı VII 432–435. Ayrıca, onlara göre kötü insanın her kanısı bilgisizlikse, yalnız bilge doğruyu söylüyor ve doğru hakkında sağlam bir epistēmēye sahipse, bilge bugüne kadar bulunamadığına göre doğru da zorunlu olarak bulunamaz; bu yüzden de her şey kavranamaz olur, çünkü hepimiz kötü olduğumuzdan var olan şeyleri sağlam bir şekilde kavrayamayız. Durum böyle olunca, Stoacıların şüphecilere karşı söyledikleri sözleri, bu sefer sıra değişip şüphecilerin onlara karşı söylemesi kalır. Çünkü onlara göre Zenon, Kleanthes, Khrysippos ve okulun geri kalanı kötüler arasında sayılır; her kötü de bilgisizliğin hükmü altındadır. O hâlde Zenon, evrenin içinde mi kuşatıldığını, yoksa evreni kendisinin mi kuşattığını, erkek mi kadın mı olduğunu kesinlikle bilmiyordu; Kleanthes de insan mı, yoksa Typhon'dan daha karmakarışık bir canavar mı olduğunu bilmiyordu. Dahası, Khrysippos Stoacı olan şu öğretiyi, yani "kötü insan hiçbir şeyi bilmez" öğretisini ya biliyordu ya da bunu bile bilmiyordu. Biliyorduysa, kötünün hiçbir şeyi bilmediği sözü yanlıştır; çünkü kötü biri olan Khrysippos tam da bunu, kötünün hiçbir şeyi bilmediğini biliyordu. Hiçbir şeyi bilmediği gerçeğini bile bilmiyorduysa, nasıl oluyor da birçok konuda öğreti ortaya koyuyor; tek bir evren olduğunu, onun ilahî öngörüyle yönetildiğini, ousianın baştan sona değişebilir olduğunu ve daha pek çok şeyi ileri sürüyor? İsteyen, Stoacıların şüphecilere karşı yapmayı âdet edindikleri gibi karşı soru sorarak öteki güçlükleri de öne sürebilir.
Ἄλλως τε, εἰ πᾶσα φαύλου κατ’ αὐτοὺς ὑπόληψις ἄγνοιά ἐστι καὶ μόνος ὁ σοφὸς ἀληθεύει καὶ ἐπιστήμην ἔχει τἀληθοῦς βεβαίαν, ἀκολουθεῖ μέχρι δεῦρο ἀνευρέτου καθεστῶτος τοῦ σοφοῦ κατ’ ἀνάγκην καὶ τἀληθὲς ἀνεύρετον εἶναι, διὰ δὲ τοῦτο καὶ πάντα ἀκατάληπτα τυγχάνειν, ἐπείπερ φαῦλοι πάντες ὄντες οὐκ ἔχομεν βεβαίαν τῶν ὄντων κατάληψιν. τούτου δὲ οὕτως ἔχοντος ἀπολείπεται, τὰ ὑπὸ τῶν Στωϊκῶν πρὸς τοὺς ἀπὸ τῆς σκέψεως λεγόμενα παρὰ μέρος καὶ ὑπὸ τῶν σκεπτικῶν πρὸς ἐκείνους λέγεσθαι. ἐπεὶ γὰρ τοῖς φαύλοις κατ’ αὐτοὺς ἐγκαταριθμοῦνται Ζήνων τε καὶ Κλεάνθης καὶ Χρύσιππος καὶ οἱ λοιποὶ τῶν ἀπὸ τῆς αἱρέσεως, πᾶς δὲ φαῦλος ἀγνοίᾳ κρατεῖται, πάντως ἠγνόει Ζήνων πότερον ἐν κόσμῳ περιέχεται ἢ αὐτὸς τὸν κόσμον περιέσχηκεν καὶ πότερον ἀνήρ ἐστιν ἢ γυνή, καὶ οὐκ ἠπίστατο Κλεάνθης εἴτε ἄνθρωπός ἐστιν εἰτε τι θηρίον Τυφῶνος πολυπλοκώτερον. καὶ μὴν ἢ ἐγίγνωσκε τὸ δόγμα τοῦτο Χρύσιππος στωϊκὸν ὄν, φημὶ δὴ τὸ πάντα ἀγνοεῖ ὁ φαῦλος ἢ οὐδὲ αὐτὸ τοῦτο ἠπίστατο. καὶ εἰ μὲν ἠπίστατο, ψεῦδος τὸ πάντα ἀγνοεῖν τὸν φαῦλον· αὐτὸ γὰρ τοῦτο φαῦλος ὢν ἐγίνωσκεν ὁ Χρύσιππος, τὸ πάντα ἀγνοεῖν τὸν φαῦλον. εἰ δ’ οὐδ’ αὐτὸ τοῦτο ιιἤδει τὸ ὅτι πάντα ἀγνοεῖ, πῶς περὶ πολλῶν δογματίζει, τιθεὶς τὸ ἕνα εἶναι κόσμον καὶ προνοίᾳ τοῦτον διοικεῖσθαι καὶ διόλου τρεπτὴν εἶναι τὴν οὐσίαν καὶ ἄλλα παμπληθῆ; πάρεστι δὲ εἰ τινι φίλον ἐστί, καὶ τὰς ἄλλας ἀπορίας τὸν ἀντερωτῶντα, ὡς ἔθος ἔχουσιν αὐτοὶ τοῖς σκεπτικοῖς, προσάγειν.
658Fr. 658 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Kader Üzerine 28. Bizim zorunlulukla böyle (iyi ya da kötü) olduğumuzu ve böyle hâle geldiğimizi söyleyip, bizi böyle kılan şeyleri yapıp yapmama yetkisini bize bırakmayanlar — nasıl olur da insanın tabiat tarafından bütün canlıların en kötüsü olarak meydana getirildiğini kabul etmezler? Oysa diğer her şeyin onun kurtuluşuna katkıda bulunsun diye onun için meydana geldiğini söylerler. Onlara göre yalnız aretē iyi, yalnız kötülük kötüyse ve diğer canlılardan hiçbiri bunların ikisini de alamıyorsa; insanların çoğu kötüyse, hatta iyi olarak yalnız bir ya da iki kişinin yetiştiğine dair, sanki Habeş diyarındaki Anka kuşundan da nadir, tabiata aykırı tuhaf bir canlıymış gibi masallar anlatıyorlarsa; geri kalanların hepsi kötü ve birbirleriyle aynı ölçüde kötüyse, öyle ki biri ötekinden hiç farklı değilse; bilge olmayanların hepsi aynı ölçüde deliyse — kötülüğü ve deliliği doğuştan ve kaderinde taşıyan insan nasıl olur da bütün canlıların en bedbahtı olmaz?
οἱ δὲ φάσκοντες ἐξ ἀνάγκης ἡμᾶς εἶναί τε καὶ γίνεσθαι τοιούτους (scil. ἀγαθοὺς ἢ κακούς), καὶ μὴ καταλιπόντες ἡμῖν τὴν ἐξουσίαν τοῦ ταῦτα πράττειν τε καὶ μή, δι’ ὧν ἂν τοιοῦτοι γενοίμεθα - πῶς οὐχ ὁμολογήσουσιν κάκιστον γεγονέναι τῶν ζῴων ἁπάντων ὑπὸ τῆς φύσεως τὸν ἄνθρωπον, δι’ ὅν φασιν πάντα τἆλλα γενέσθαι, ὡς συντελέσοντα πρὸς τὴν τούτου σωτηρίαν; εἰ γὰρ ἡ μὲν ἀρετή τε καὶ ἡ κακία μόναι κατ’ αὐτοὺς ἡ μὲν ἀγαθόν, ἡ δὲ κακόν, καὶ οὐδὲν τῶν ἄλλων ζῴων οὐδετέρου τούτων ἐστὶν ἐπιδεκτικόν, τῶν δὲ ἀνθρώπων οἱ πλεῖστοι κακοί, μᾶλλον δὲ ἀγαθὸς μὲν εἷς ἢ δεύτερος ὑπ’ αὐτῶν γεγονέναι μυθεύεται, ὥσπερ τι παράδοξον ζῷον καὶ παρὰ φύσιν σπανιώτερον τοῦ φοίνικος τοῦ παρ’ Αἰθίοψιν, οἱ δὲ πάντες κακοὶ καὶ ἐπίσης ἀλλήλοις τοιοῦτοι, ὡς μηδὲν διαφέρειν ἄλλον ἄλλου, μαίνεσθαι δὲ ὁμοίως πάντας ὅσοι μὴ σοφοί, πῶς οὐκ ἂν ἀθλιώτατον ζῷον ἁπάντων ὁ ἄνθρωπος εἴη, ἔχων τήν τε κακίαν καὶ τὸ μαίνεσθαι σύμφυτα αὑτῷ καὶ συγκεκληρωμένα;
660Fr. 660 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 68 W. Aynı şekilde kötülerin dindar da olmadığını söylerler. Çünkü dindarlık, tanrılara karşı adalet diye tasvir edilir; kötüler ise tanrılara karşı adil olan birçok şeyi çiğner; bu yüzden dinsiz, murdar, kirli, iğrenç ve bayram kutlayamayan kimselerdir. Çünkü bayram kutlamanın erdemli insana özgü olduğunu söylerler. Bayram, tanrısal olanı onurlandırmak ve ona gereken saygıyı göstermek için onunla meşgul olmak gereken bir zamandır; bu yüzden bayram kutlayanın dindarlıkla bu düzene katılması gerekir.
Ὁμοίως δὲ μηδ’ ὁσίους εἶναί φασι τοὺς φαύλους. Τὴν γὰρ ὁσιότητα ὑπογράφεσθαι δικαιοσύνην πρὸς θεούς· τοὺς δὲ φαύλους παρεκβαίνειν πολλὰ τῶν πρὸς θεοὺς δικαίων, παρ’ ὃ καὶ ἀνοσίους εἶναι καὶ ἀκαθάρους καὶ ἀνάγνους καὶ μιαροὺς καὶ ἀνεορτάστους. Τὸ γὰρ ἑορτάζειν ἀστείου φασὶν εἶναι, τῆς ἑορτῆς οὔσης χρόνου τινὸς ἐν ιὧ χρὴ περὶ τὸ θεῖον γίγνεσθαι τιμῆς χάριν καὶ καθηκούσης ἐπισημασίας, ὅθεν καὶ τὸν ἑορτάζοντα συγκαθεικέναι δεῖ μετ’ εὐσεβείας εἰς τὴν τοιαύτην τάξιν.
661Fr. 661 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 68–69 W. Her hatanın bir saygısızlık olduğu da görüşleridir. Çünkü tanrının dilemesine aykırı bir şey yapmak saygısızlığın delilidir. Tanrılar aretēyi ve onun işlerini kendilerine yakın, kötülüğü ve onun ürünlerini ise kendilerine yabancı bulduklarına, hata da kötülükten çıkan bir eylem olduğuna göre, her hatanın tanrıların hoşuna gitmeyen bir şey olduğu ortaya çıkar; bu da saygısızlıktır. Çünkü kötü insan her hatasında tanrıların hoşuna gitmeyen bir şey yapar. — Ayrıca her kötü insan, tıpkı erdemli insanın her şeyi aretēye göre yapması gibi, yaptığı her şeyi kötülüğe göre yaptığına ve tek bir kötülüğe sahip olan hepsine sahip olduğuna göre, bu kötülükler arasında dinsizlik de görülür; tek tek eylemlerdeki dinsizlik değil, dindarlığın zıddı olan meleke. Dinsizlikten çıkan eylem bir saygısızlıktır; o hâlde her hata bir saygısızlıktır.
Ayrıca her akılsızın tanrılara düşman olduğu da görüşleridir. Çünkü düşmanlık, hayata dair şeylerde uyumsuzluk ve anlaşmazlıktır; tıpkı dostluğun uyum ve anlaşma olması gibi. Kötüler ise hayata dair şeylerde tanrılarla uyuşmaz; bu yüzden her akılsız tanrılara düşmandır. Ayrıca herkes kendisine zıt olanları düşman sayıyorsa, kötü erdemliye zıtsa ve tanrı da erdemliyse, kötü insan tanrılara düşmandır.
Ἀρέσκει δὲ καὶ πᾶν ἁμάρτημα ἀσέβημα εἶναι. Τὸ γὰρ παρὰ τὴν βούλησίν τι πράττεσθαι τοῦ θεοῦ ἀσεβείας εἶναι τεκμήριον. Τῶν γὰρ θεῶν οἰκειουμένων μὲν τῇ ἀρετῇ καὶ τοῖς ταύτης ἔργοις, ἀλλοτριουμένων δὲ τῇ κακίᾳ καὶ τοῖς ἀπὸ ταύτης συντελουμένοις, τοῦ δ’ ἁμαρτήματος ὄντος ἐνεργήματος κατὰ κακίαν, κατεφαίνετο πᾶν ἁμάρτημα ἀπαρεστὸν θεοῖς ὑπάρχον (τοῦτο δ’ ἐστὶν ἀσέβημα)· [καὶ] καθ’ ἕκαστον γὰρ ἁμάρτημα ὁ φαῦλος ἀπαρεστόν τι ποιεῖ θεοῖς. - Ἔτι δὲ ἐπεὶ πᾶς φαῦλος ὅσα ποιεῖ κατὰ κακίαν ποιεῖ, καθάπερ ὁ σπουδαῖος κατ’ ἀρετήν, καὶ ὁ μίαν ἔχων κακίαν πάσας ἔχει, ἐν δὴ ταύταις ὁρᾶσθαι καὶ τὴν ἀσέβειαν, οὐ τὴν τεταγμένην κατὰ τὴν ἐνέργειαν, ἀλλὰ τὴν τῇ εὐσεβείᾳ ἐναντίαν ἕξιν. Τὸ δὲ κατὰ ἀσέβειαν πεπραγμένον ἀσέβημα εἶναι, πᾶν ⟨ἄρ’⟩ ἁμάρτημα ἀσέβημα εἶναι.
Ἔτι δ’ ἀρέσκει αὐτοῖς καὶ πάντ’ εἶναι τὸν ἄφρονα θεοῖς ἐχθρόν· τὴν γὰρ ἔχθραν ἀσυμφωνίαν εἶναι ⟨περὶ⟩ τῶν κατὰ τὸν βίον καὶ διχόνοιαν, ὥσπερ καὶ τὴν φιλίαν συμφωνίαν καὶ ὁμόνοιαν. Διαφωνοῦσι δ’ οἱ φαῦλοι πρὸς τοὺς θεοὺς περὶ τῶν κατὰ τὸν βίον, διόπερ πᾶς ἄφρων θεοῖς ἐχθρός ἐστιν. Ἔτι εἰ πάντες τοὺς ἐναντίους αὐτοῖς ἐχθροὺς εἶναι νομίζουσι, τῷ δὲ σπουδαίῳ ὁ φαῦλός ἐστιν ἐναντίος καὶ σπουδαῖός ἐστιν ὁ θεός, ὁ φαῦλος θεοῖς ἐστιν ἐχθρός.
662Fr. 662 Kaynak: Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri 1048E. Üstelik Khrysippos ne kendisinin ne de öğrencilerinden ya da hocalarından birinin erdemli olduğunu söyler. O hâlde başkaları hakkında, şu söyledikleri dışında ne düşünürler? Hepsinin deli olduğunu, akılsız olduğunu, dinsiz ve kanunsuz olduğunu, talihsizliğin ve her türlü bedbahtlığın son noktasına vardığını.
Καὶ μὴν οὔθ’ αὑτὸν ὁ Χρύσιππος ἀποφαίνει σπουδαῖον οὔτε τινὰ τῶν αὑτοῦ γνωρίμων ἢ καθηγεμόνων, τί οὖν περὶ. τῶν ἄλλων φρονοῦσιν ἢ ταῦτα ἅπερ λέγουσι; μαίνεσθαι πάντας, ἀφραίνειν, ἀνοσίους εἶναι, παρανόμους, ἐπ’ ἄκρον ἥκειν δυστυχίας, κακοδαιμονίας ἁπάσης.
663Fr. 663 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 68 W. Ayrıca her kötünün deli olduğunu söylerler; çünkü kendini ve kendisiyle ilgili şeyleri bilmez, bu da deliliktir. Bilgisizlik, phronēsise zıt olan kötülüktür; bilgisizlik bir şeye belli bir biçimde bağlanıp dürtüleri dengesiz ve çılgınca telaşlı hâle getirdiğinde delilik olur. Bu yüzden deliliği şöyle tasvir ederler: telaşlı bilgisizlik.
Ἔτι δὲ λέγουσι πάντα φαῦλον μαίνεσθαι, ἄγνοιαν ἔχοντα αὑτοῦ καὶ τῶν καθ’ αὑτόν, ὅπερ ἐστὶ μανία. Τὴν δ’ ἄγνοιαν εἶναι ἐναντίαν κακίαν τῇ φρονήσει· ταύτην δὲ πρός τί πως ἔχουσαν ἀκαταστάτους καὶ πτοιώδεις παρεχομένην τὰς ὁρμὰς μανίαν εἶναι· διὸ καὶ ὑπογράφουσι τὴν μανίαν οὕτως· ἄγνοιαν πτοιώδη.
664Fr. 664 Kaynak: Diogenes Laertios VII 124. Bütün akılsızlar delidir; çünkü phronēsis sahibi değildirler, her şeyi akılsızlığa denk olan delilikle yaparlar.
πάντας τε τοὺς ἄφρονας μαίνεσθαι· οὐ γὰρ εἶναι φρονίμους, ἀλλὰ κατὰ τὴν ἴσην τῇ ἀφροσύνῃ μανίαν πάντα πράττειν.
667Fr. 667 Khrysippos, İyi ve Kötü Şeyler Üzerine incelemesinin girişinde, halkın delilik adını pek çok şeye yakıştırdığını söyler. Nitekim birine kadın delisi, ötekine bıldırcın delisi denir. Kimileri de kadın düşkünlerine "kadın delisi", kuş meraklılarına "kuş delisi" dedikleri gibi, şöhret düşkünlerine de "şöhret delisi" der; bu adların hepsi aynı şeyi anlatır. Öyle ki geri kalanlara da bu şekilde ad verilmesi yadırganmaz. Nitekim yemek düşkünü ve obur bir tür "yemek delisi"dir, şarap düşkünü de "şarap delisi"; benzerlerinde de böyledir. Bunlara delilik yakıştırılması yersiz değildir, çünkü delice hata işlerler ve hakikatten fazlasıyla koparlar.
τὴν δὲ μανίαν τοὺς πολλούς φησιν ὁ Χρύσιππος ἐν τῇ εἰσαγωγῇ τῆς περὶ ἀγαθῶν καὶ κακῶν πραγματείας τοῖς πλείστοις προσάπτεσθαι. καλεῖσθαι γοῦν τὴν μὲν γυναικομανίαν, τὴν δὲ ὀρτυγομανίαν. τινὲς δὲ καὶ δοξομανεῖς καλοῦσι τοὺς φιλοδόξους, καθάπερ τοὺς φιλογύνας γυναικομανεῖς καὶ τοὺς φιλόρνιθας ὀρνιθομανεῖς, τὸ αὐτὸ σημαινόντων τῶν ὀνομάτων τούτων. ὥστε καὶ τὰ λοιπὰ μὴ ἀλλοτρίως καλεῖσθαι τὸν τρόπον τοῦτον. καὶ γὰρ ὁ φίλοψος καὶ ὁ ὀψοφάγος οἷον ὀψομανής ἐστι, καὶ ὁ φίλοινος οἰνομανής, καὶ ὡσαύτως ἐπὶ τῶν ὁμοίων, οὐκ ἀλλοτρίως τῆς μανίας κειμένης ἐν αὐτοῖς, ὡς ἁμαρτάνουσι μανικῶς καὶ τῆς ἀληθείας ἐπὶ πλεῖον ἀπαρτωμένοις.
668Fr. 668 Kaynak: Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri 1048E–1049A ve Ortak Kavramlar Üzerine. Üstelik Khrysippos ne kendisinin ne de öğrencilerinden ya da hocalarından birinin erdemli olduğunu söyler. O hâlde başkaları hakkında, şu söyledikleri dışında ne düşünürler? Hepsinin deli olduğunu, akılsız olduğunu, dinsiz ve kanunsuz olduğunu, talihsizliğin ve her türlü bedbahtlığın son noktasına vardığını. [Plutarkhos ekler: Sonra da bu kadar sefil durumdaki işlerimizin tanrıların öngörüsüyle yönetildiğini söylerler. Biraz aşağıda: Tanrılar bize zarar vermek isteselerdi bile] bizi şimdiki hâlimizden daha kötü bir duruma sokamazlardı; çünkü Khrysippos'un ileri sürdüğüne göre hayat ne kötülüğün ne de bedbahtlığın son noktasından geri kalır. Öyle ki hayat dile gelseydi Herakles'in sözlerini söylerdi: "Kötülüklerle doluyum, koyacak yer kalmadı artık." Khrysippos'un tanrılar hakkında söyledikleriyle insanlar hakkında söylediklerinden daha çok birbiriyle çatışan hangi sözler bulunabilir? Tanrıların her şeyi mümkün olan en iyi şekilde öngördüğünü, insanların ise mümkün olan en kötü durumda olduğunu söylüyor.
Uygulamada ise daha da fazlası vardır: Bilge olmayanların hepsini aynı ölçüde kötü, adaletsiz, güvenilmez ve akılsız ilan ettiklerinde…
Öyleyse nasıl olur da, bilge dışında, sana Orestes ve Alkmaion kadar deli görünmeyen tek bir insan olmadığını söylersin? Yalnız bir ya da iki bilge yetiştiğini, geri kalanların akılsızlık yüzünden adı geçenler kadar delirdiğini söylersin?
Her şeyden önce sen bile kendinin bilge olduğunu söylemiyorsun…
Καὶ μὴν οὔθ’ αὑτὸν ὁ Χρύσιππος ἀποφαίνει σπουδαῖον οὔτε τινὰ τῶν αὑτοῦ γνωρίμων ἢ καθηγεμόνων. Τί οὖν περὶ τῶν ἄλλων φρονοῦσιν, ἢ ταῦτα ἅπερ λέγουσι; μαίνεσθαι πάντας, ἀφραίνειν, ἀνοσίους εἶναι, παρανόμους, ἐπ’ ἄκρον ἥκειν δυστυχίας, κακοδαιμονίας ἁπάσης [εἶτα προνοίᾳ θεῶν διοικεῖσθαι τὰ καθ’ ἡμᾶς οὕτως ἀθλίως πράττοντας addit Plutarchus]. paullo infra: si dei nobis nocere vellent, οὐκ ἂν δύναιντο διαθεῖναι χεῖρον ἢ νῦν ἔχομεν, ὡς Χρύσιππος ἀποφαίνει, μήτε κακίας ὑπερβολὴν ἀπολείπειν μήτε κακοδαιμονίας τὸν βίον· ὥστ’ εἰ λάβοι φωνήν, εἰπεῖν ἂν αὐτὸν τὰ τοῦ Ἡρακλέους· () Γέμω κακῶν δὴ κοὐκέτ’ ἔσθ’ ὅπου τεθῇ· Τίνας οὐ ἄν τις εὕροι μαχομένας μᾶλλον ἀλλήλαις ἀποφάσεις τῆς περὶ θεῶν Χρυσίππου καὶ τῆς περὶ ἀνθρώπων, τοὺς μὲν ὡς ἔνι βέλτιστα προνοεῖν, τοὺς δὲ ὡς ἔνι χείριστα πράττειν λέγοντος;
ἔτι δὲ μᾶλλον ἐν τοῖς πράγμασιν, ὅταν πάντας ἐπίσης κακοὺς καὶ ἀδίκους καὶ ἀπίστους καὶ ἄφρονας τοὺς μὴ σοφοὺς ἀποφαίνοντες etc.
πῶς οὖν οὐδένα φὴς ἄνθρωπον, ὃς οὐχὶ μαίνεσθαί σοι δοκεῖ κατ’ ἴσον Ὀρέστῃ τε καὶ Ἀλκμαίωνι, πλὴν τοῦ σοφοῦ; ἕνα δὲ ἢ δύο μόνους φὴς σοφοὺς γεγονέναι, τοὺς δὲ ἄλλους δι’ ἀφροσύνην ἐπίσης τοῖς προειρημένοις μεμηνέναι;
πρῶτον μὲν γὰρ οὐδὲ σὺ φὴς σοφὸν εἶναι σεαυτόν etc.
670Fr. 670 Kaynak: Philon. Kötü insanın kendisi için edindiği her şey kesinlikle ayıplanacak şeydir, çünkü temizlenmesi güç bir düşünceyle lekelenmiştir. Buna karşılık erdemlilerin isteyerek yaptıkları eylemlerin hepsi övgüye değerdir.
πᾶν ὅ, τι ἂν ἑαυτῷ λαμβάνῃ φαῦλος, πάντως ἐστὶν ἐπίληπτον, ἅτε γνώμῃ δυσκαθάρτῳ μιαινόμενον. καὶ γὰρ ἔμπαλιν αἱ τῶν σπουδαίων ἑκούσιοι πράξεις ἐπαινεταὶ πᾶσαι.
671§ 13. Akılsızlar en bedbaht insanlardır
Fr. 671 Kaynak: Philon. Kötü insan bütün hayatı boyunca psykhēsiyle acı içinde yaşar; çünkü sevinç verecek hiçbir şeyi yoktur. Sevinci ise adalet, phronēsis ve onunla aynı tahtı paylaşan aretēler doğurur.
Ἐπωδύνως γὰρ ὁ φαῦλος πάντα τὸν βίον χρῆται τῇ ἑαυτοῦ ψυχῇ, μηδὲν ἔχων χαρᾶς αἰτίον, ὃ πέφυκε γεννᾶν δικαιοσύνη καὶ φρόνησις καὶ αἱ σύνθρονοι ταύτης ἀρεταί.
672Fr. 672 Kaynak: Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri 1046B–C ve Ortak Kavramlar Üzerine 1068D. (Doğru Eylemler Üzerine'nin birinci kitabında) Bir yerde, başkasının kötülüğüne sevinmenin hiç var olmadığını söyler; çünkü erdemlilerden hiçbiri başkalarının kötülüklerine sevinmez, kötülerden hiçbiri de zaten hiç sevinmez.
Bunun (başkasının kötülüğüne sevinmenin) başka yerlerde, kötülükten nefret ve çirkin kazanç düşkünlüğü gibi, var olmadığını söyler.
Ama [kötüler] bunları elde etseler de fayda görmezler, iyilik görmezler, iyilik edenleri olmaz; iyilik edenleri ihmal de etmezler. O hâlde kötüler nankörlük de etmez; aklı başında olanlar da elbette etmez. Demek ki nankörlük var olmayan bir şeydir: Birileri iyilik gördüklerinde karşılığını esirgemez, ötekiler ise iyilik görmeye tabiatça yatkın değildir. Bakın, buna ne cevap veriyorlar: İyiliğin orta şeylere kadar uzandığını, fayda sağlamanın ve fayda görmenin bilgelere özgü olduğunu, iyiliği ise kötülerin de gördüğünü.
(ἐν πρώτῳ περὶ τῶν Κατορθωμάτων) Τὴν ἐπιχαιρεκακίαν ὅπου μὲν ἀνύπαρκτον εἶναί φησιν· ἐπεὶ τῶν μὲν ἀστείων οὐδεὶς ἐπ’ ἀλλοτρίοις κακοῖς χαίρει, ⟨τῶν δὲ φαύλων οὐδεὶς χαίρει⟩ τὸ παράπαν.
ἣν (sc. τὴν ἐπιχαιρεκακίαν) ἐν ἑτέροις ἀνύπαρκτον εἶναί φησιν, ὥσπερ τὴν μισοπονηρίαν καὶ τὴν αἰσχροκέρδειαν.
ἀλλ’ οὐκ ὠφελοῦνται (scil. οἱ φαῦλοι) τούτων τυγχάνοντες, οὐδ’ εὖ πάσχουσιν, οὐδ’ εὐεργέτας ἔχουσιν, οὐδ’ εὐεργετῶν ἀμελοῦσιν. Οὐ τοίνυν οὐδ’ ἀχαριστοῦσιν οἱ φαῦλοι· καὶ μὴν οὐδὲ οἱ νοῦν ἔχοντες. Ἀνύπαρκτον οὖν ἐστι τὸ ἀχάριστον· οἱ μὲν γὰρ οὐκ ἀποστεροῦσι χάριν λαμβάνοντες, οἱ δὲ λαμβάνειν χάριν οὐ πεφύκασιν. Ὅρα δή, τί πρὸς ταῦτα λέγουσιν ὅτι ἡ χάρις εἰς τὰ μέσα διατείνει, καὶ τὸ μὲν ὠφελεῖν καὶ ὠφελεῖσθαι σοφῶν ἐστι, χάριτος δὲ καὶ οἱ φαῦλοι τυγχάνουσιν.
673Fr. 673 Bu yüzden üstünlüklerin birçoğu iyi insanlarla kötü insanlar arasında ortaktır; ama yalnız iyi ve erdemli insanlara faydalı olur.
διόπερ κοινὰ μὲν τῶν ἀγαθῶν [μέν] ἐστιν καὶ τῶν κακῶν ἀνθρώπων πολλὰ τῶν προτερημάτων, γίνεται δ’ ὅμως ὠφέλιμα μόνοις τοῖς ἀγαθοῖς τε καὶ σπουδαίοις.
674Fr. 674 Kaynak: Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri 1038A ve Ortak Kavramlar Üzerine 1068A–C; Seneca, Mektuplar 9, 14. Khrysippos, kötüler için hiçbir şeyin yararlı olmadığını, kötü insanın hiçbir şeye ihtiyacı olmadığını ve hiçbir şeye muhtaç olmadığını söyler. Bunu Doğru Eylemler Üzerine'nin birinci kitabında söyledikten sonra, bu sefer de kullanışlılığın ve iyiliğin, onlara göre hiçbiri yararlı olmayan orta şeylere kadar uzandığını söyler. Ayrıca kötüye hiçbir şeyin kendine ait ve uygun olmadığını şu sözlerle söyler:
"Aynı şekilde erdemli insana hiçbir şey yabancı değildir, kötü insana da hiçbir şey kendine ait değildir; çünkü biri iyi, öteki kötüdür."
Doğru Eylemler Üzerine'de, kötü insanın hiçbir şeye muhtaç olmadığını, hiçbir şeye ihtiyacı olmadığını, hiçbir şeyin onun için yararlı, kendine ait ya da uygun olmadığını yazar. (Kötülük öyle bir şeydir ki onunla birlikte ne sağlık yararlıdır, ne bol para, ne de ilerleme.)
Peki bu baş dönmesi de ne? Hiçbir şeyden yoksun olmayan, sahip olduğu iyi şeylere muhtaçmış; kötü ise birçok şeyden yoksunmuş ama hiçbir şeye muhtaç değilmiş! Çünkü Khrysippos tam da bunu söyler: Kötüler muhtaç değildir ama yoksundurlar.
[Seneca, Mektuplar 9, 14, Latince olarak Khrysippos'un bu ayrımını aktarır: Bilge hiçbir şeyden yoksun değildir ama birçok şeye ihtiyacı vardır; akılsızın hiçbir şeye ihtiyacı yoktur ama her şeyden yoksundur.]
Τοῖς φαύλοις οὐδὲν εἶναι χρήσιμον ὁ Χρύσιππός φησιν οὐδ’ ἔχειν χρείαν τὸν φαῦλον οὐδενὸς οὐδὲ δεῖσθαι. Ταῦτα δ’εἰπὼν ἐν τῷ πρώτῳ τῶν Κατορθωμάτων, αὖθις λέγει καὶ τὴν εὐχρηστίαν καὶ τὴν χάριν εἰς τὰ μέσα διατείνειν ὧν οὐδέν ἐστι χρήσιμον κατ’ αὐτούς. Καὶ μὴν οὐδ’ οἰκεῖον οὐδ’ ἁρμόττον οὐδὲν εἶναι τῷ φαύλῳ φησὶν ἐν τούτοις·
Κατὰ ταὐτὰ δὲ τῷ μὲν ἀστείῳ ἀλλότριον οὐδέν, τῷ δὲ φαύλῳ οἰκεῖον οὐδέν ἐστιν· ἐπειδὴ τὸ μὲν ἀγαθόν, τὸ δὲ κακόν ἐστιν αὐτῶν.
γράφων ἐν τοῖς περὶ Κατορθωμάτων, ὡς ὁ φαῦλος οὐδενὸς δεῖται, οὐδενὸς ἔχει χρείαν· οὐδέν ἐστιν αὐτῷ χρήσιμον, οὐδὲν οἰκεῖον, οὐδὲν ἁρμόττον. (ἡ κακία μεθ’ ἧς οὐδὲ ὑγίεια χρήσιμον, οὐδὲ πλῆθος χρημάτων, οὐδὲ προκοπή).
Νυνὶ δὲ τίς ὁ ἴλιγγος οὗτος, τὸν μὲν ἀνενδεᾶ δεῖσθαι ὧν ἔχει ἀγαθῶν, τὸν δὲ φαῦλον ἐνδεᾶ μὲν εἶναι πολλῶν, δεῖσθαι δὲ μηδενός; τουτὶ γὰρ λέγει Χρύσιππος, ὡς οὐ δέονται μέν, ἐνδέονται δὲ οἱ φαῦλοι.
Seneca ep. 9, 14. Volo tibi Chrysippi quoque distinctionem indicare. ait: sapientem nulla re egere et tamen multis illi rebus opus esse. contra stulto nulla re opus est, nula enim re uti scit, sed omnibus eget.
675Fr. 675 Kaynak: Homeros scholionu. "Bahtla" (ὄλβῳ): phronēsis anlamına gelebilir; nitekim Stoacılarda terbiye görmemiş kişiye "bahtsız" da denir.
ὄλβῳ· δύναται τῇ φρονήσει, εἴγε καὶ ἄνολβος παρὰ Στωϊκοῖς ὁ ἀπαίδευτος.
676Fr. 676 Kaynak: Philon. Atlet ile köle farklı şekilde dövülür: Köle sinip eziyetlere teslim olur, boyun eğer; atlet ise direnir, karşı koyar, inen darbeleri silkip atar. Bir insanı başka, bir koyun postunu başka türlü kırkarsın: Post yalnız etkilenen bir şey olarak ele alınır; insan ise karşılık verir, adeta karşı etkide bulunur, kırkılmak için kendine bir duruş verir. Aynı şekilde akılsız insan da köleler gibi başkasına boyun eğer, acılara katlanılmaz hanımlarmış gibi teslim olur, onlara karşı başını kaldırıp bakamaz. — Bu yüzden duyular yoluyla üstüne sınırsız miktarda acı boşaltılır. Bilgili insan ise bir atlet gibi kuvvetle ve güçle sebatla karşı durur, bütün acı veren şeylere karşı göğüs gerer; öyle ki onlardan yaralanmaz, her birine kayıtsız kalır. Bana öyle geliyor ki o, delikanlıca bir cesaretle acıya şu tragedya sözlerini haykırırdı:
Yak, kavur etlerimi, doy bana, iç kara kanımı; çünkü yıldızlar yerin altına iner, yer göğe çıkar, benden sana dalkavukça bir söz gelmeden önce.
ὥσπερ γὰρ ἑτέρως τύπτεται ὁ ἀθλητὴς καὶ ὁ δοῦλος· ὁ μὲν καθ’ ὑπόπτωσιν ἐνδιδοὺς πρὸς τὰς αἰκίας καὶ ὑπείκων, ὁ δ’ ἀθλητὴς ἀντέχων καὶ ἀντιστατῶν καὶ τὰς ἐπιφερομένας ἀποσειόμενος· καὶ κείρεις ἑτέρως μὲν ἄνθρωπον, ἑτέρως δὲ τὸ κώδιον· τὸ μὲν γὰρ ἐν τῷ πάσχειν μόνον ἐξετάζεται· ὁ δ’ ἄνθρωπος καὶ ἀντιδρᾷ καὶ ὥσπερ ἀντιπέπονθε, σχηματίζων ἑαυτὸν πρὸς τὸ κείρεσθαι· οὕτως ὁ μὲν ἀλόγιστος ἀνδραπόδων δίκην ἑτέρῳ ὑπείκει καὶ ὑποπίπτει ταῖς ἀλγηδόσιν ὡς ἀφορήτοις δεσποίναις, ἀντιβλέψαι πρὸς αὐτὰς ἀδυνατῶν -. Παρὸ δὴ καὶ πλῆθος ἄπειρον διὰ τῶν αἰσθήσεων αὐτῷ τῶν ὀδυνηρῶν ἐπαντλεῖται. Ὁ δ’ ἐπιστήμων, ἀθλητοῦ τρόπον μετὰ δυνάμεως καὶ ῥώμης καρτερῶς ἀντιβάς, πρὸς τὰ ἀλγεινὰ πάντα ἀντιπνεῖ, ὡς μὴ τιτρώσκεσθαι πρὸς αὐτῶν, ἀλλ’ ἐξαδιαφορεῖν ἕκαστον. Καί μοι δοκεῖ νεανιευσάμενος ἂν ἐπιφωνῆσαι τὸ τραγικὸν πρὸς τὴν ἀλγηδόνα οὕτως· () Πίμπρα κάταιθε σάρκας, ἐμπλήσθητί μου Πίνουσα κελαινὸν αἷμα· πρόσθε γὰρ κάτω Γῆς εἶσιν ἄστρα, γῆ δ’ ἄνεισ’ 〈ἐς〉 αἰθέρα Πρὶν ἐξ ἐμοῦ σοι θῶπ’ ἀπαντῆσαι λόγον.
677§ 14. Akılsızlar kaba ve sürgündür
Fr. 677 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 104 W. Her kötünün kaba olduğunu da söylerler; çünkü kabalık, şehrin âdetlerini ve kanunlarını bilmemektir, her kötü de bununla maluldür. Kötü insan yabanidir de; çünkü kanuna uygun yaşayışa karşı koyan, canavarca ve zararlı bir adamdır. Aynı kişi vahşi ve zorbadır da; despotça işler yapacak, ayrıca fırsatını buldukça acımasız, zorba ve kanunsuz davranacak bir yapıdadır. Nankördür de; ne iyiliğe karşılık vermeye ne de bir şey paylaşmaya yatkındır, çünkü hiçbir şeyi ne ortaklaşa, ne dostça, ne de hesapsızca yapar.
φασὶ δὲ καὶ ἄγροικον εἶναι πάντα φαῦλον· τὴν γὰρ ἀγροικίαν ἀπειρίαν εἶναι τῶν κατὰ πόλιν ἐθῶν καὶ νόμων· ᾗ πάντα φαῦλον ἔνοχον ὑπάρχειν. εἶναι δὲ καὶ ἄγριον, ἐναντιωτικὸν ὄντα τῇ κατὰ νόμον διεξαγωγῇ καὶ θηριώδη καὶ βλαπτικὸν ἄνθρωπον. Τὸν δ’ αὐτὸν τοῦτον καὶ ἀνήμερον ὑπάρχειν καὶ τυραννικόν, οὕτως διακείμενον ὥστε δεσποτικὰ ποιεῖν, ἔτι δὲ ὠμὰ καὶ βίαια καὶ παράνομα καιρῶν ἐπιλαβόμενον. Εἶναι δὲ καὶ ἀχάριστον, οὔτε πρὸς ἀνταπόδοσιν χάριτος οἰκείως ἔχοντα οὔτε πρὸς μετάδοσιν διὰ τὸ μήτε κοινῶς τι ποιεῖν μήτε φιλικῶς μήτ’ ἀμελετήτως.
679Fr. 679 Kaynak: Philon. Kötünün sürgün olduğunu öğreten bir öğreti ortaya koyar. Çünkü bilgelerin kendilerine ait şehri aretēyse, ona katılamayan bu şehirden kovulmuş demektir; kötü de bu şehre katılamaz. Demek ki kovulmuş ve sürgün edilmiş olan yalnız kötü insandır.
δόγμα εἰσηγεῖται διδάσκον, ὅτι ὁ φαῦλος φυγάς ἐστιν. εἰ γὰρ πόλις οἰκεία τῶν σοφῶν ἡ ἀρετή, ταύτης ὁ μὴ δυνάμενος μετέχειν ἀπελήλαται πόλεως, ἧς ἀδυνατεῖ μετέχειν ὁ φαῦλος. ἀπελήλαται ἄρα καὶ πεφυγάδευται μόνος ὁ φαῦλος.
680Fr. 680 Kaynak: Philon. Kötü insan evsiz, şehirsiz, yurtsuz ve sürgün olduğu gibi firaridir de; erdemli insan ise en güvenilir müttefiktir.
ὅτι - ὁ μὲν φαῦλος, ὥσπερ ἄοικος καὶ ἄπολις καὶ ἀνίδρυτος καὶ φυγὰς οὕτως καὶ αὐτόμολος, ὁ δὲ σπουδαῖος βεβαιότατος σύμμαχος.
682§ 15. Akılsızlar doğru logosa gönül vermez
Fr. 682 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 104–105 W. Kötü insan ne logos sevgilisidir ne de dinlemeyi seven biri; çünkü çarpıklıktan gelen akılsızlık yüzünden doğru logosları kabul etmeye hiç hazırlanmamıştır. Kötülerden hiçbiri aretēye yönelmiş değildir, kimseyi de ona yöneltemez. Çünkü aretēye yönelmiş olan ya da başkalarını yönelten felsefeye hazır olmalıdır, hazır olan da hiçbir engele takılmamalıdır; akılsızlardan hiçbiri böyle değildir. Filozofların söylediklerini hevesle dinleyip not eden kişi felsefeye hazır değildir; hazır olan, felsefenin öğütlediklerini işlere geçirmeye ve onlara göre yaşamaya hazır olan kişidir. Kötülerden hiçbiri böyle değildir, çünkü kötülüğün öğretileri onları önceden ele geçirmiştir. Kötülerden biri aretēye yönelmiş olsaydı, kötülükten de dönmüş olurdu. Oysa kötülüğe sahip olan hiç kimse aretēye yönelmiş değildir; tıpkı hasta olanın sağlığa yönelmiş olmaması gibi. Aretēye yönelmiş olan yalnız bilgedir, başkasını yöneltebilen de yalnız o; akılsızlardan hiçbiri değil. Çünkü akılsızlardan hiçbiri öğütlere göre yaşamaz. Akılsız, logos sevgilisi değil söz meraklısıdır; yüzeysel bir gevezeliğe kadar ilerler ama aretēnin logosunu işleriyle doğrulamaya varmaz.
Μηδὲ φιλόλογον εἶναι τὸν φαῦλον μηδὲ φιλήκοον, παρὰ τὸ μηδ’ ἀρχὴν παρεσκευάσθαι πρὸς τὴν τῶν ὀρθῶν λόγων παραδοχὴν διὰ τὴν ὑπείκουσαν ἐκ τῆς διαστροφῆς ἀφροσύνην, παρὰ τὸ μήτε προτετράφθαι τινὰ τῶν φαύλων μήτε προτρέπειν πρὸς ἀρετήν· τὸν γὰρ προτετραμμένον ἢ προτρέποντα ἑτέρους ἕτοιμον εἶναι δεῖ πρὸς τὸ φιλοσοφεῖν, τὸν δ’ ἕτοιμον ἀνεμποδίστως ἔχειν, μηδένα 〈δὲ〉 τῶν ἀφρόνων εἶναι τοιοῦτον. Οὐ γὰρ τὸν προθύμως ἀκούοντα καὶ ὑπομνηματιζόμενον τὰ λεγόμενα ὑπὸ τῶν φιλοσόφων ἕτοιμον εἶναι πρὸς τὸ φιλοσοφεῖν, ἀλλὰ τὸν ἑτοίμως ἔχοντα πρὸς τὸ τὰ διὰ τῆς φιλοσοφίας παραγγελλόμενα μεταφέρειν ἐπὶ τὰ ἔργα καὶ κατ’ αὐτὰ βιοῦν. Οὐδένα δὲ τῶν φαύλων τοιοῦτον εἶναι, προκατειλημμένον τοῖς τῆς κακίας δόγμασιν. Εἰ γὰρ προετέτραπτό τις τῶν φαύλων, καὶ ἀπὸ τῆς κακίας ἂν ἐτέτραπτο. Οὐδεὶς δ’ ἔχων τὴν κακίαν πρὸς ἀρετὴν τέτραπται, ὡς οὐδὲ νοσῶν πρὸς ὑγίειαν. μόνον δὲ προτετράφθαι τὸν σοφὸν καὶ μόνον προτρέπειν δύνασθαι, τῶν δ’ ἀφρόνων μηδένα. κατὰ γὰρ παραγγέλματα βιοῦν μηδένα τῶν ἀφρόνων· μηδ’ εἶναι φιλόλογον, λογόφιλον δὲ μᾶλλον, μέχρι λαλιᾶς ἐπιπολαίου προβαίνοντα, μηκέτι δὲ καὶ τοῖς ἔργοις ἐκβεβαιούμενον τὸν τῆς ἀρετῆς λόγον.
683Fr. 683 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 104 W. Kötülerden hiçbiri çalışkan da değildir; çünkü çalışkanlık, insanın üstüne düşen işleri zahmetten çekinmeden yapıp bitirmesini sağlayan bir hâldir; kötülerden hiçbiri ise zahmete çekinmeden yaklaşmaz.
μηδὲ γὰρ φιλόπονόν τινα τῶν φαύλων εἶναι· τὴν γὰρ φιλοπονίαν διάθεσιν ἐξεργαστικὴν εἶναι τῶν ἐπιβαλλόντων ἀνυπόπτως διὰ πόνον· οὐδένα δὲ τῶν φαύλων ἀνυπόπτως ἔχειν πρὸς τὸν πόνον.
684Fr. 684 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 105 W. Kötülerden hiçbiri aretēye hak ettiği değeri de biçmez. Çünkü değer biçmek erdemli bir şeydir, bir epistēmēdir; onunla değer taşıyan bir şey edindiğimize hükmederiz. Erdemli şeylerden hiçbiri kötülere düşmez; dolayısıyla kötülerden hiçbiri aretēye hak ettiği değeri biçmez. Akılsızlardan biri aretēye hak ettiği değeri biçseydi, ona saygı gösterdiği ölçüde kötülükten de el çekerdi. Oysa her akılsız kendi kötülüğüyle seve seve bir arada yaşar. Onların dışa vurdukları söze — ki o da değersizdir — değil, eylemlerinin diline bakmak gerekir. Eylemleri, onların güzel ve erdemli şeylere değil, kölece ve ölçüsüz zevklere yöneldiklerini açığa çıkarır.
Μηδὲ γὰρ τὴν κατ’ ἀξίαν ποιεῖσθαι δόσιν τῆς ἀρετῆς τῶν φαύλων τινά, σπουδαῖον μὲν γὰρ εἶναι τὴν δόσιν, ἐπιστήμην οὖσαν, καθ’ ἣν ἀξιόλογόν τι ἡγούμεθα περιποιεῖσθαι. Τῶν δὲ σπουδαίων μηδὲν εἰς φαύλους πίπτειν, ὥστε μηδὲ τὴν ἀξίαν τῆς ἀρετῆς δόσιν ποιεῖσθαί τινα τῶν φαύλων. Εἰ γὰρ τὴν κατ’ ἀξίαν τις ἐποιεῖτο δόσιν τῶν ἀφρόνων τῆς ἀρετῆς, ἐφ’ ὅσον ἐτίμα ταύτην, ἀπῳκονομεῖτο ἂν τὴν κακίαν. Πᾶς δέ τις ἄφρων σύνεστιν ἡδέως τῇ ἑαυτοῦ κακίᾳ. Σκοπεῖν γὰρ δεῖ μὴ τὸν ἐξώφορον αὐτῶν λόγον, φαῦλον ὄντα, ἀλλὰ τὸν τῶν πράξεων. Ἐκ τούτων γὰρ ἀπελέγχονται [καὶ] μὴ περὶ τὰ καλὰ καὶ σπουδαῖα παρωρμημένοι, ἀλλὰ περὶ τὰς ἀνδραποδώδεις ἀμέτρους ἀπολαύσεις.