Khrysippos · Khrysippos: Ahlak Fragmanları
X. Hayat Kuralları: Tek Tek Orta Uygun Eylemler Üzerine
685§ 1. Kazanç üzerine
Fr. 685 Kaynak: Diogenes Laertios VII 188–189. Hayat Tarzları ve Geçim Üzerine'nin ikinci kitabında, bilgenin geçimini nasıl sağlaması gerektiğini anlatarak geçimini düşünmesi gerektiğini söyler. Oysa bilge ne için geçim sağlamalıdır? Yaşamak içinse, yaşamak kayıtsız bir şeydir; haz içinse, o da kayıtsızdır; aretē içinse, aretē saadete kendi başına yeter. Geçim yolları da gülünçtür: Örneğin kraldan geçinmek, çünkü ona boyun eğmek gerekecek; dostlardan geçinmek, çünkü dostluk para karşılığı satılık olacak; bilgelikten geçinmek, çünkü bilgelik ücretle çalışacak.
ἐν δὲ τῷ δευτέρῳ περὶ Βίων καὶ πορισμοῦ προνοεῖν, λέγων ὅπως ποριστέον τῷ σοφῷ. Καίτοι τίνος χάριν ποριστέον αὐτῷ; εἰ μὲν γὰρ τοῦ ζῆν ἕνεκεν, ἀδιάφορον τὸ ζῆν· εἰ δὲ ἡδονῆς, καὶ αὕτη ἀδιάφορος· εἰ δὲ τῆς ἀρετῆς, αὐτάρκης αὕτη πρὸς εὐδαιμονίαν. καταγέλαστοι δὲ καὶ οἱ τρόποι τοῦ πορισμοῦ, οἷον οἱ ἀπὸ βασιλέως· εἴκειν γὰρ αὐτῷ δεήσει, καὶ οἱ ἀπὸ φιλίας· λήμματος γὰρ ὤνιος ἡ φιλία ἔσται. καὶ οἱ ἀπὸ σοφίας· μισθαρνήσει γὰρ ἡ σοφία.
686Fr. 686 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 109 W. Üç başlıca hayat tarzı vardır: krallık hayatı, siyasi hayat ve üçüncü olarak ilim hayatı. Aynı şekilde üç başlıca kazanç yolu vardır. Birincisi krallıktan gelen kazançtır; buna göre bilge ya kendisi kral olur ya da kralın servetinden bolca pay alır. İkincisi devlet işlerinden gelen kazançtır; çünkü bilge, özel bir engel olmadıkça devlet işlerine katılır. Evlenir ve çocuk sahibi de olur, çünkü bunlar akıllı, topluluk içinde yaşayan ve hemcinsini seven canlının tabiatından gelir. Demek ki bilge hem devlet işlerinden hem de yüksek mevkilerdeki dostlarından kazanç sağlar. Sofistlik yapıp sofistlikten para kazanma konusunda ise okulun mensupları kelimenin anlamı yüzünden ayrılığa düştüler. Bilgenin eğitimle ilgili işlerden kazanç sağlayacağı ve bazen öğrenmeye hevesli olanlardan ücret alacağı konusunda anlaştılar; ama kelimenin anlamı hakkında aralarında bir tartışma çıktı. Bazıları, felsefe öğretilerini ücret karşılığı aktarmaya tam da sofistlik dendiğini söylüyordu. Bazıları ise sofistlikte kötü bir şey, adeta sözlerin çerçiliğini yapmak gibi bir şey bulunduğunu düşünüyor ve eğitim yoluyla rastgele kimselerden para kazanmamak gerektiğini söylüyordu; çünkü bu kazanç yolu felsefenin itibarına yakışmayacak kadar düşüktür.
Τρεῖς δὲ προηγουμένους εἶναι βίους, τόν τε βασιλικὸν καὶ τὸν πολιτικὸν καὶ τρίτον τὸν ἐπιστημονικόν· ὁμοίως δὲ καὶ χρηματισμοὺς τρεῖς προηγουμένους, τόν τε ἀπὸ τῆς βασιλείας, καθ’ ὃν ἢ αὐτὸς βασιλεύσει ἤ μοναρχικῶν χρημάτων εὐπορήσει· δεύτερον δὲ τὸν ἀπὸ τῆς πολιτείας, πολιτεύσεσθαι γὰρ κατὰ τὸν προηγούμενον λόγον· καὶ γὰρ γαμήσειν καὶ παιδοποιήσεσθαι, ἀκολουθεῖν ⟨γὰρ⟩ ταῦτα τῇ τοῦ λογικοῦ ζῴου καὶ κοινωνικοῦ καὶ φιλαλλήλου ⟨φύσει⟩. Χρηματιεῖσθαι οὖν καὶ ἀπὸ τῆς πολιτείας καὶ ἀπὸ τῶν φίλων, τῶν ἐν ὑπεροχαῖς ὄντων. Περὶ δὲ τοῦ σοφιστεύσειν καὶ ἀπὸ σοφιστείας εὐπορήσειν χρημάτων διέστησαν οἱ ἀπὸ τῆς αἱρέσεως κατὰ τὸ σημαινόμενον. Τὸ μὲν γὰρ χρηματιεῖσθαι ἀπὸ τῶν κατὰ τὴν παιδείαν καὶ μισθούς ποτε λήψεσθαι παρὰ τῶν φιλομαθούντων διωμολογήσαντο· περὶ δὲ τὸ σημαινόμενον ἐγένετό τις ἐν αὐτοῖς ἀμφισβήτησις, τῶν μὲν αὐτὸ τοῦτο λεγόντων σοφιστεύειν, τὸ ἐπὶ μισθῷ μεταδιδόναι τῶν τῆς φιλοσοφίας δογμάτων, τῶν δ’ ὑποτοπησάντων ἐν τῷ σοφιστεύειν περιέχεσθαί τι φαῦλον, οἱονεὶ λόγους καπηλεύειν, οὐ φαμένων δεῖν ἀπὸ παιδείας παρὰ τῶν ἐπιτυχόντων χρηματίζεσθαι, καταδεέστερον γὰρ εἶναι τὸν τρόπον τοῦτον τοῦ χρηματισμοῦ τοῦ τῆς φιλοσοφίας ἀξιώματος.
687Fr. 687 Kaynak: Diogenes Laertios VII 130. Üç hayat tarzı olduğuna göre — teorik, pratik ve logosa dayalı hayat — üçüncüsünün seçilmesi gerektiğini söylerler; çünkü akıllı canlı, tabiat tarafından bilerek hem teori hem eylem için yaratılmıştır.
βίων δὲ τριῶν ὄντων, θεωρητικοῦ καὶ πρακτικοῦ καὶ λογικοῦ, τὸν τρίτον φασὶν αἱρετέον· γεγονέναι γὰρ ὑπὸ τῆς φύσεως ἐπίτηδες τὸ λογικὸν ζῷον πρὸς θεωρίαν καὶ πρᾶξιν.
688Fr. 688 Uygun Eylem Üzerine'nin yedinci kitabında, [bilgenin] bunun için bir talant alırsa üç kez taklak atacağını da söyler.
ἐν δὲ τῷ ἑβδόμῳ τοῦ Καθήκοντος καὶ κυβιστήσειν τρὶς (sc. τὸν σοφὸν) ἐπὶ τούτῳ λαβόντα τάλαντον.
690§ 2. Saray hayatı üzerine
Fr. 690 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 111 W. Aklı başında olan bazen kral olur; iyi yaratılış ve öğrenme hevesi gösteren bir kralla birlikte de yaşar. Bilgenin özel bir engel olmadıkça devlet işlerine katılmaya yatkın olduğunu, ama bir şey engel olursa, özellikle de vatanına hiçbir faydası olmayacaksa ve devlet işlerinden büyük ve çetin tehlikeler doğacağını düşünüyorsa katılmayacağını söylemiştik.
Καὶ βασιλεύσειν τέ ποτε τὸν νοῦν ⟨ἔχοντα⟩ καὶ βασιλεῖ συμβιώσεσθαι καὶ εὐφυΐαν ἐμφαίνοντι καὶ φιλομάθειαν. ἔφαμεν δ’ ὅτι καὶ πολιτεύεσθαι κατὰ τὸν προηγούμενον λόγον οἷόν ἐστι, μὴ πολιτεύεσθαι δὲ ἐάν τι ⟨κωλύῃ⟩ καὶ μάλιστ’ ⟨ἂν⟩ μηδὲν ὠφελεῖν μέλλῃ τὴν πατρίδα, κινδύνους δὲ παρακολουθεῖν ὑπολαμβάνῃ μεγάλους καὶ χαλεποὺς ἐκ τῆς πολιτείας.
691Fr. 691 Kaynak: Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri 1043B–E ve 1047E. Ama bizzat Khrysippos, Hayat Tarzları Üzerine'nin birinci kitabında, bilgenin krallığı isteyerek üstleneceğini ve ondan kazanç sağlayacağını söyler; kendisi kral olamazsa, İskit Idanthyrsos ya da Pontoslu Leukon gibi bir kralla birlikte yaşayacak ve onunla sefere çıkacaktır. Onun şu sözlerini de aktaracağım… — —
"Bilgenin hükümdarlarla birlikte sefere çıkacağını ve onlarla yaşayacağını, bunlarla bağlantılı olarak tekrar inceleyelim. Kimileri benzer hesaplar yüzünden bunu bile kabul etmiyor; biz ise benzer gerekçelerle bunu da mümkün sayıyoruz." Biraz sonra da: "Yalnız belli bir ölçüde ilerlemiş, belli bir terbiye ve âdetler içinde yetişmiş kimselerle de değil; örneğin Leukon ve Idanthyrsos'un yanında da."
Khrysippos ise kazanç uğruna bilgeyi baş aşağı Pantikapaion'a, İskitlerin ıssız topraklarına iter.
Peki, sağlık elden giderken, bir duyu organı hastalanırken, mal varlığı yok olurken bilge aynı şekilde aldırışsız mıdır, bunların hiçbirini kendisini ilgilendiren bir şey saymaz mı? Yoksa hastalanınca hekimlere ücret öder, para için Bosporos hükümdarı Leukon'a gemiyle gider, İskit Idanthyrsos'a yolculuk eder mi — Khrysippos'un dediği gibi? Hem de bazı duyularını kaybedince yaşamaya bile katlanmaz mı?
ἀλλ’ αὐτὸς ὁ Χρύσιππος ἐν τῷ πρώτῳ περὶ Βίων βασιλείαν τε τὸν σοφὸν ἑκουσίως ἀναδέχεσθαι, λέγει, χρηματιζόμενον ἀπ’ αὐτῆς· κἂν αὐτὸς βασιλεύειν μὴ δύνηται, συμβιώσεται βασιλεῖ καὶ στρατεύσεται μετὰ βασιλέως, οἷος ἦν Ἰδάνθυρσος ὁ Σκύθης ἢ Λεύκων ὁ Ποντικός. Παραθήσομαι δὲ καὶ ταύτην αὐτοῦ τὴν διάλεκτον etc. - -
Ὅτι γάρ, φησί, καὶ στρατεύσεται μετὰ δυναστῶν καὶ βιώσεται, πάλιν ἐπισκεψώμεθα τούτων ἐχόμενοι, τινῶν μὲν οὐδὲ ταῦτα ὑπονοούντων διὰ τοὺς ὁμοίους ὑπολογισμούς, ἡμῶν δὲ καὶ ταῦτα ἀπολειπόντων, διὰ τοὺς παραπλησίους λόγους. καὶ μετὰ μικρόν· Οὐ μόνον δὲ μετὰ τῶν προκεκοφότων ἐπὶ ποσὸν καὶ ἐν ἀγωγαῖς καὶ ἐν ἔθεσι ποιοῖς γεγονότων, οἷον παρὰ Λεύκωνι καὶ Ἰδανθύρσῳ.
ὁ δὲ Χρύσιππος ἕνεκα χρηματισμοῦ τὸν σοφὸν ἐπὶ κεφαλὴν ἐς Παντικάπαιον ὠθεῖ καὶ τὴν Σκυθῶν ἐρημίαν.
Ἆρ’ οὖν ὁμοίως ὑγιείας ἐπιλειπούσης, αἰσθητηρίου καμόντος, οὐσίας ἀπολλυμένης ἀφρόντιστός ἐστι καὶ πρὸς αὑτὸν οὐδὲν ἡγούμενος τούτων ὁ σοφός; ἢ νοσῶν μὲν ἰατροῖς τελεῖ μισθούς, χρημάτων δ’ ἕνεκα πρὸς Λεύκωνα πλεῖ τὸν ἐν Βοσπόρῳ δυνάστην, καὶ πρὸς Ἰδάνθυρσον ἀποδημεῖ τὸν Σκύθην; ὥς φησι Χρύσιππος, τῶν δ’ αἰσθήσεων ἔστιν ἃς ἀποβαλὼν οὐδὲ ζῆν ὑπομένει;
692Fr. 692 Bizden öncekiler… Yunanlar arasında, Homeros'un anlattığı türden kimseler sayılırdı. Herodotos'un söylediklerine bak… Khrysippos'un da Leukon ve çevresindeki Bosporos kralları hakkında söylediklerine bak.
Οἱ μέντοι πρὸ ἡμῶν - - ὑπελαμβάνοντο παρὰ τοῖς Ἕλλησιν ὁποίους Ὅμηρός φησιν. ὅρα δὲ ἃ λέγει Ἡρόδοτος - - ὅρα δὲ καὶ ἃ λέγει Χρύσιππος περὶ τῶν τοῦ Βοσπόρου βασιλέων τῶν περὶ Λεύκωνα.
693Fr. 693 Kaynak: Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri 1043E ve 1047F. [Bilge, kralların ve hükümdarların maiyetine] iş ve kazanç için girer; bunu da önceden göstermiştir, çünkü bilgeye en çok yakışan üç kazanç yolu ileri sürmüştür: krallıktan, dostlardan ve bunlara ek olarak üçüncüsü sofistlikten gelen kazanç.
Hayat Tarzları Üzerine'de bilgenin kazanç için krallarla birlikte bulunacağını, para karşılığı sofistlik yapacağını da söyler; öğrencilerden bazılarından ücreti peşin alacak, bazılarıyla da anlaşma yapacaktır.
Ὅτι γὰρ ἐργασίας ἕνεκα καὶ χρηματισμοῦ ταῦτα ποιεῖ (reges et principes comitatur), καὶ προδεδήλωκε (antecedunt duo primi libri fragmenta) τρεῖς ὑποθέμενος ἁρμόζοντας μάλιστα τῷ σοφῷ χρηματισμούς, τὸν ἀπὸ βασιλείας καὶ τὸν ἀπὸ φίλων καὶ τρίτον ἐπὶ τούτοις τὸν ἀπὸ σοφιστείας.
Καὶ τὸν μὲν σοφὸν ἐν τοῖς περὶ Βίων καὶ βασιλεῦσι συνέσεσθαί φησιν ἕνεκα χρηματισμοῦ, καὶ σοφιστεύσειν ἐπ’ ἀργυρίῳ, παρ’ ὧν μὲν προλαμβάνοντα, πρὸς οὓς δὲ συντιθέμενον τῶν μαθητῶν.
694§ 3. Siyasi hayat üzerine
Fr. 694 Kaynak: Stobaios, Antoloji. Khrysippos'tan: Khrysippos'a neden devlet işlerine katılmadığı sorulduğunda şöyle dedi: "Çünkü insan kötü bir siyaset güderse tanrıların hoşuna gitmez, iyi bir siyaset güderse vatandaşların."
Χρυσίππου· Χρύσιππος ἐρωτηθεὶς διὰ τί οὐ πολιτεύεται, εἶπε· Διότι εἰ μὲν πονηρά[τις] πολιτεύεται, τοῖς θεοῖς ἀπαρέσει· εἰ δὲ χρηστὰ τοῖς πολίταις.
697Fr. 697 Kaynak: Diogenes Laertios VII 121. Bilgenin, bir şey engel olmadıkça devlet işlerine katılacağını söylerler; Khrysippos da Hayat Tarzları Üzerine'nin birinci kitabında böyle der. Çünkü kötülüğü dizginleyecek ve insanları aretēye teşvik edecektir.
πολιτεύσεσθαι φασὶ τὸν σοφὸν ἂν μή τι κωλύῃ, ὥς φησι Χρύσιππος ἐν πρώτῳ περὶ Βίων· καὶ γὰρ κακίαν ἐφέξειν καὶ ἐπ’ ἀρετὴν παρορμήσειν.
698Fr. 698 Kaynak: Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri 1034B. Khrysippos da Retorik Üzerine'de, bilgenin, zenginlik, şöhret ve sağlık da iyi şeylermiş gibi hatiplik yapacağını ve devlet işlerine katılacağını yazar; böylece onların logoslarının kamusal hayata çıkamayacağını ve siyasete elverişsiz olduğunu, öğretilerinin de ihtiyaçlara ve eylemlere uymadığını kabul etmiş olur.
Χρύσιππος δὲ πάλιν ἐν τῷ περὶ Ῥητορικῆς γράφων οὕτω ῥητορεύσειν καὶ πολιτεύσεσθαι τὸν σοφόν, ὡς καὶ τοῦ πλούτου ὄντος ἀγαθοῦ, καὶ τῆς δόξης καὶ τῆς ὑγείας, ὁμολογεῖ τοὺς λόγους αὐτῶν ἀνεξόδους εἶναι καὶ ἀπολιτεύτους, καὶ τὰ δόγματα ταῖς χρείαις ἀνάρμοστα καὶ ταῖς πράξεσιν.
699Fr. 699 Kaynak: Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri 1045D. Kendisinin bunlara karşı söylediği ve böylece açıkta durmayan şeyleri de onun kendi sözleriyle aktaracağım. Yargılamak Üzerine adlı eserinde, iki koşucunun aynı anda bitiş çizgisine vardığını varsayar ve hakemin ne yapması gerektiğini tartışır:
"Hakem, hangisi kendisine daha yakınsa, bu durumda kendi malından bir tür bağışta bulunuyormuş gibi, zafer dalını dilediğine verebilir mi? Yoksa zafer dalı ikisinin ortak malı olduğundan, adeta bir kura çekiliyormuş gibi, rastgele bir eğilime göre mi vermelidir? Rastgele eğilimden kastım şudur: Başka her bakımdan birbirinin aynı iki drahmi önümüzdeyken birine eğilip onu almamız gibi."
Ἃ δὲ τούτοις πάλιν αὐτὸς ἐξ ἐναντίας εἴρηκεν, οὐχ ὁμοίως οὕτως ἐν μέσῳ κείμενα, δι’ αὐτῶν παραθήσομαι τῶν ἐκείνου λέξεων. Ἐν μὲν γὰρ τῷ περὶ τοῦ Δικάζειν ὑποθέμενος δύο δρομεῖς ὁμοῦ συνεκπίπτειν ἀλλήλοις, διαπορεῖ τί τῷ βραβευτῇ καθήκει ποιῆσαι·
Πότερον, φησίν, ἔξεστι τὸν βραβευτὴν τὸν φοίνικα ὁποτέρῳ βούλεται ἀποδοῦναι, κ⟨αθ’ ὃ⟩ ἂν τύχωσιν αὐτῷ συνηθέστεροι ὄντες, ὡς ἂν ἐνταῦθα τῶν αὑτοῦ τι χαρισάμενον τρόπον τινά, ⟨ἢ⟩ μᾶλλον ὡς κοινοῦ τοῦ φοίνικος γεγονότος ἀμφοτέρων, οἱονεί τινος κλήρου γινομένου ἐνάλλως κατὰ τὴν ἐπίκλισιν ὡς ἔτυχε δοῦναι αὐτόν· λέγω δὲ ἣν ἔτυχεν ἐπίκλισιν, οἵα γίνεται ὅταν δυεῖν προκειμένων δραχμῶν ὁμοίων κατὰ τὰ λοιπὰ ἐπὶ τὴν ἑτέραν ἐπικλίναντες λαμβάνωμεν αὐτήν.
700Fr. 700 Kaynak: Diogenes Laertios VII 131. En iyi devlet düzeninin demokrasi, krallık ve aristokrasiden oluşan karma düzen olduğunu [söylerler].
πολιτείαν δὲ ἀρίστην τὴν μικτὴν ἔκ τε δημοκρατίας καὶ βασιλείας καὶ ἀριστοκρατίας.
701§ 4. Okul hayatı üzerine
Fr. 701 Kaynak: Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri 1043E–1044A. [Bilgeyi] orada (Tabiat Üzerine'de) böyle yüceltip şişirdikten sonra burada yine ücretli hizmete ve sofistliğe indirir. Çünkü bilge ücret isteyecek ve peşin alacaktır; ya öğrenci başlar başlamaz, ya da biraz zaman geçtikten sonra. İkincisinin daha nazik, peşin almanın ise daha güvenli olduğunu söyler, çünkü bu iş haksızlığa açıktır. Şöyle der:
"Aklı başında olanlar ücreti herkesten aynı şekilde tahsil etmez; fırsatın gerektirdiğine göre kimisinden bir şekilde, kimisinden başka şekilde alırlar. Öğrencilerini iyi insanlar yapacaklarını, hem de bir yıl içinde yapacaklarını vaat etmezler; kendilerine düşen işleri ise anlaşılan süre içinde yapacaklarını vaat ederler." Biraz ilerde de: "Ücreti, birçoklarının yaptığı gibi, öğrenci gelir gelmez hemen mi almak gerektiğini, yoksa onlara süre mi tanımak gerektiğini bilecektir; bu ikinci yol haksızlığa daha açıktır ama daha nazik görünebilir."
Οὕτω δὲ αὐτὸν (sc. sapientem) ἄρας ἐκεῖ (in libro περὶ Φύσεως) καὶ ὀγκώσας ἐνταῦθα πάλιν εἰς μισθαρνίαν καταβάλλει καὶ σοφιστείαν· καὶ γὰρ αἰτήσειν καὶ προλήψεσθαι, τὸ μὲν εὐθὺς ἀρχομένου, τὸ δὲ χρόνου τῷ μαθητῇ διελθόντος, ὅπερ εὐγνωμονέστερον εἶναί φησιν, ἀσφαλέστερον δὲ τὸ προλαμβάνειν, ὡς ἀδικήματα τοῦ τόπου ἐπιδεχομένου. Λέγει δὲ οὕτως·
Εἰσπράττονται δὲ τὸν μισθὸν οὐ πάντας οἱ νοῦν ἔχοντες ὡσαύτως· ἀλλ’ ἄλλως ⟨ἄλλους⟩, ὡς ἂν ὁ καιρὸς φέρῃ, οὐκ ἐπαγγελλόμενοι ποιήσειν ἀγαθούς, καὶ ταῦτ’ ἐν ἐνιαυτῷ· ὅσα δὲ πρὸς ἑαυτούς, ταῦτα ποιήσειν πρὸς τὸν συμφωνηθέντα χρόνον. Καὶ πάλιν προελθών· Τόν τε καιρὸν εἴσεται, πότερον εὐθὺς δεῖ τὸν μισθὸν λαμβάνειν ἅμα τῇ προσόδῳ, καθάπερ πλείους πεποιήκασιν, ἢ καὶ χρόνον αὐτοῖς διδόναι, τοῦ τόπου τούτου μᾶλλον καὶ ἀδικήματα ἐπιδεχομένου, δόξαντος δ’ ἂν εἶναι εὐγνωμονεστέρου.
702Fr. 702 Kaynak: Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri 1033C–D. Nitekim Khrysippos kendisi, Hayat Tarzları Üzerine'nin dördüncü kitabında, okul hayatının haz hayatından hiçbir farkı olmadığını düşünür. Sözlerini aynen aktaracağım:
"Okul hayatının en başından beri en çok filozoflara yakıştığını düşünenler bana hata ediyor gibi geliyor. Bunu bir tür eğlence ya da buna benzer başka bir şey için yapmak ve bütün hayatı böyle sürüp geçirmek gerektiğini sanıyorlar; bu da, açıkça bakılırsa, hoşça yaşamak demektir. Onların bu düşüncesi gözden kaçmamalı; çünkü birçoğu bunu açıkça, azımsanmayacak bir kısmı da daha örtülü biçimde söyler."
Bunu söyleyen Khrysippos'tur: o yaşlı adam, o filozof, krallık hayatını ve siyasi hayatı öven adam.
Αὐτὸς γοῦν Χρύσιππος ἐν τῷ τετάρτῳ περὶ Βίων οὐδὲν οἴεται τὸν σχολαστικὸν βίον τοῦ ἡδονικοῦ διαφέρειν· αὐτὰς δὲ παραθήσομαι τὰς λέξεις·
Ὅσοι δὲ ὑπολαμβάνουσι φιλοσόφοις ἐπιβάλλειν μάλιστα τὸν σχολαστικὸν βίον ἀπ’ ἀρχῆς, οὗτοί μοι δοκοῦσι διαμαρτάνειν, ὑπονοοῦντες διαγωγῆς τινος ἕνεκεν δεῖν τοῦτο ποιεῖν ἢ ἄλλου τινὸς τούτῳ παραπλησίου, καὶ τὸν ὅλον βίον οὕτω πως διελκύσαι· τοῦτο δ’ ἐστίν, ἂν σαφῶς θεωρηθῇ, ἡδέως. Οὐ γὰρ δεῖ λανθάνειν τὴν ὑπόνοιαν αὐτῶν, πολλῶν μὲν σαφῶς τοῦτο λεγόντων, οὐκ ὀλίγων δ’ ἀδηλότερον.
Τοῦτο οὖν ὁ Χρύσιππος, ὁ γέρων, ὁ φιλόσοφος, ὁ τὸν βασιλικὸν καὶ πολιτικὸν ἐπαινῶν βίον. ibidem.
703Fr. 703 Kaynak: Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri 1043A–B. Hayat Tarzları Üzerine tek bir eserdir, dört kitaptan oluşur. Bunların dördüncüsünde bilgenin işgüzar olmadığını, az işle yetindiğini ve kendi işini gördüğünü söyler. Sözleri şöyledir:
"Çünkü bence phronēsis sahibi kişi işgüzar değildir, az işle yetinir ve kendi işini görür; çünkü kendi işini görmek de az işle yetinmek de aynı ölçüde erdemli şeylerdir."
Μία σύνταξις ἡ περὶ Βίων, τέτταρα βιβλία· τούτων ἐν τῷ τετάρτῳ λέγει, τὸν σοφὸν ἀπράγμονά τε εἶναι καὶ ὀλιγοπράγμονα καὶ τὰ αὑτοῦ πράττειν· ἔστι δὲ ἡ λέξις αὕτη·
Οἶμαι γὰρ ἔγωγε τὸν φρόνιμον καὶ ἀπράγμονα εἶναι καὶ ὀλιγοπράγμονα, καὶ τὰ αὑτοῦ πράττειν, ὁμοίως τῆς τε αὐτοπραγίας καὶ τῆς ὀλιγοπραγμοσύνης ἀστείων ὄντων.
704Fr. 704 Kaynak: Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri 1043B. Kendi İçin Seçilmeye Değer Şeyler Üzerine'de de hemen hemen aynı şeyleri şu sözlerle söylemiştir:
"Gerçekten de sakin bir hayatın tehlikesiz ve güvenli bir yanı var gibi görünür; ama insanların çoğu bunu pek göremez."
Τὰ δὲ ὅμοια σχεδὸν ἐν τῷ περὶ τῶν Δι’ αὑτὰ Αἱρετῶν εἴρηκε ταύταις ταῖς λέξεσι·
Τῷ γὰρ ὄντι φαίνεται ὁ κατὰ τὴν ἡσυχίαν βίος ἀκίνδυνόν τι καὶ ἀσφαλὲς ἔχειν, οὐ πάνυ τῶν πολλῶν δυναμένων τοῦτο συνιδεῖν.
705§ 5. Sade geçim üzerine
Fr. 705 Kaynak: Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri 1049A. Pythagorasçılardan bazıları, Adalet Üzerine adlı eserinde horozlar hakkında yazdıkları yüzünden onu suçlar. [Khrysippos'a göre] horozlar yararlı bir amaçla meydana gelmiştir: Bizi uyandırırlar, akrepleri ayıklarlar, savaşlarda yiğitliğe karşı bir heves uyandırarak bizi savaşa yöneltirler; yine de civcivlerin sayısı ihtiyacı aşmasın diye bunları da yemek gerekir.
Ἐγκαλοῦσιν αὐτῷ τινὲς τῶν Πυθαγορικῶν ἐν τοῖς περὶ Δικαιοσύνης γράφοντι περὶ τῶν ἀλεκτρυόνων, ὅτι χρησίμως γεγόνασι· ἐπεγείρουσι γὰρ ἡμᾶς καὶ τοὺς σκορπίους ἐκλέγουσι καὶ κατὰ τὰς μάχας ἐπιστρέφουσι, ζῆλόν τινα πρὸς ἀλκὴν ἐμποιοῦντες· ὅμως δὲ δεῖ κατεσθίειν καὶ τούτους, ἵνα μὴ τὴν χρείαν ὑπερβάλλῃ τὸ πλῆθος τῶν νεοττῶν.
706Fr. 706 Kaynak: Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri 1044B; Aulus Gellius VI 16. Devlet Üzerine'de vatandaşların haz için hiçbir şey yapmayacaklarını, hiçbir şey hazırlamayacaklarını söyler ve şu dizeleri aktararak Euripides'i över:
Ne gerek var ölümlülere iki şeyden başka, Demeter'in tanesiyle su dolu bir içkiden?
Sonra bunlardan biraz ilerde, Diogenes'i över: Diogenes herkesin önünde cinsel organını ovuşturur ve yanındakilere "Keşke açlığı da karnımı böyle ovarak giderebilseydim" dermiş.
[Aulus Gellius, Khrysippos'un bu Euripides dizelerini çok sık kullandığını söyleyerek dizelerin tamamını aktarır:]
Ne gerek var ölümlülere iki şeyden başka, Demeter'in tanesiyle su dolu bir içkiden? İkisi de hazırdır, bizi beslemek için vardır. Ama onlarla doymak yetmez de, şımarıklıkla başka yiyeceklerin yollarını avlarız.
Ἐν δὲ τῷ περὶ Πολιτείας οὐδὲν ἡδονῆς ἕνεκα πράξειν οὐδὲ παρασκευάσεσθαί φησι τοὺς πολίτας καὶ τὸν Εὐριπίδην ἐπαινεῖ, ταῦτα προφεφόμενος () Ἐπεὶ τί δεῖ βροτοῖσι, πλὴν δυοῖν μόνων, Δήμητρος ἀκτῆς πώματός θ’ ὑδρηχόου; εἶτα μικρὸν ἀπὸ τούτων προελθὼν ἐπαινεῖ τὸν Διογένη, τὸ αἰδοῖον ἀποτριβόμενον ἐν φανερῷ καὶ λέγοντα πρὸς τοὺς παρόντας· Εἴθε καὶ τὸν λιμὸν οὕτως ἀποτρίψασθαι τῆς γαστρὸς ἠδυνάμην.
si versus Euripidi recordemur, quibus saepissime Chrysippus philosophus usus, tanquam edendi * * repertas esse non per usum vitae necessarium, sed per luxum animi, parata atque facilia fastidientis per inprobam satietatis lasciviam. Versus Euripidi adscribendos putavi: Ἐπεὶ τί δεῖ βροτοῖσι, πλὴν δυεῖν μόνον, Δήμητρος ἀκτῆς, πώματος θ’ ὑδρηχόου, Ἅπερ πάρεστι καὶ πέφυχ’ ἡμᾶς τρέφειν; Ὧν οὐκ ἀπαρκεῖ πλησμονή, τρυφῇ δέ τοι Ἄλλων ἐδεστῶν μηχανὰς θηρώμεθα.
707Fr. 707 Kaynak: Philon. … Tabiatın yıkılmaz zenginliğini kendine sağlayıcı olarak bulan hiç kimse asla yoksul değildir. Önce hava vardır: İlk, en zorunlu ve kesintisiz besindir, gece gündüz aralıksız soluruz. Sonra … içmek için bol pınarlar. Sonra yemek için her türlü meyvenin ürünleri ve her yıl mevsimin meyvelerini durmadan veren ağaç türleri.
Ἐνδεὴς δὲ - - τὸ παράπαν οὐδὲ εἷς ἐστι χορηγὸν ἔχων τὸν τῆς φύσεως ἀκαθαίρετον πλοῦτον· ἀέρα μὲν τὴν πρώτην καὶ ἀναγκαιοτάτην καὶ συνεχῆ τροφήν, ἀδιαστάτως μεθ’ ἡμέραν τε καὶ νύκτωρ ἀναπνεόμενον· ἔπειτα δὲ πηγὰς ἀφθόνους - - πρὸς πότου χρῆσιν· ἔπειτα εἰς ἐδωδὴν φορὰς παντοίων καρπῶν καὶ δένδρων ἰδέας, αἳ τὰς ἑτησίους ὀπώρας ἀεὶ φέρουσι.
708Fr. 708 Kaynak: Athenaios I 18B. Homeros, yakışık olanı gözeterek, kahramanlarını et dışında bir şey yerken ve bunu da kendileri pişirirken göstermemiştir; çünkü onları yemek hazırlarken ve kaynatırken görmek ne gülünçtür ne utanç verici. Khrysippos'un dediğine göre kendi kendilerine hizmet etmeye özen gösterir, bu işlerdeki becerileriyle övünürlerdi. Nitekim Odysseus, et doğramakta ve ateş yakmakta kimsenin kendisi kadar usta olmadığını söyler. Yakarışlar'da da Patroklos ve Akhilleus her şeyi kendileri hazırlar. Menelaos düğün yaparken de damat Megapenthes şarap sunar. Şimdi ise o kadar düştük ki yemekleri uzanarak yiyoruz.
ἐς τὸ πρέπον δὲ Ὅμηρος ἀφορῶν τοὺς ἥρωας οὐ παρήγαγεν ἄλλο τι δαινυμένους ἢ κρέα καὶ ταῦτα ἑαυτοῖς σκευάζοντας. οὐ γὰρ ἔχει γέλωτα οὐδ’ αἰσχύνην ὀψαρτύοντας αὐτοὺς καὶ ἕψοντας ὁρᾶν. ἐπετήδευον γὰρ τὴν αὐτοδιακονίαν καὶ ἐκαλλωπίζοντο, φησὶ Χρύσιππος, τῇ ἐν τούτοις εὐστροφίᾳ. Ὀδυσσεὺς γοῦν δαιτρεῦσαί τε καὶ πῦρ νηῆσαι οἷος οὐκ ἄλλος δεξιὸς εἶναί φησι (). καὶ ἐν Λιταῖς δὲ Πάτροκλος καὶ Ἀχιλλεὺς πάντα εὐτρεπίζει (). καὶ Μενελάου δὲ τελοῦντος γάμους ὁ νυμφίος Μεγαπένθης οἰνοχοεῖ (). νῦν δὲ ἐπὶ τοσοῦτον ἐκπεπτώκαμεν, ὡς κατακεῖσθαι δαινύμενοι.
709Fr. 709 Kaynak: Athenaios VII 278E–F ve III 104B. Bütün bunlara bakan biri, dostlarım, yerinde olarak güzel Khrysippos'u övebilir. O, Epikuros'un tabiatını dikkatle görmüş ve onun felsefesinin ana şehrinin Arkhestratos'un Gastronomi'si olduğunu söylemiştir; filozofların bütün oburları da bu güzel destan şiirini kendi Theognis'leri sayar.
Gerçek bir filozof ve her konuda usta bir adam olan Khrysippos, onun (Arkhestratos'un), Epikuros'a ve onun öğretilerini bilenlere her şeyi bozan hazzın önderi olduğunu söyler. Çünkü Epikuros bunu gizlemeden, yüksek sesle söyler: "Ben tatlardan gelen hazzı da cinsel hazları da çıkarınca iyiyi düşünemiyorum." Bu bilge, korkusuzluk ve dinginlik de eklenirse sefihlerin hayatını bile kınanacak bir şey saymaz.
εἰς ταῦτ’ οὖν τις ἀποβλέπων, ἄνδρες φίλοι, εἰκότως ἂν ἐπαινέσειεν τὸν καλὸν Χρύσιππον κατιδόντα ἀκριβῶς τὴν Ἐπικούρου φύσιν καὶ εἰπόντα μητρόπολιν εἶναι τῆς φιλοσοφίας αὐτοῦ τὴν Ἀρχεστράτου Γαστρολογίαν, ἣν πάντες οἱ τῶν φιλοσόφων γαστρίμαργοι Θέογνίν τινα αὑτῶν εἶναι λέγουσι τὴν καλὴν ταύτην ἐποποιΐαν.
Χρύσιππος δ’ αὐτὸν (scil. Archestratum), ὁ ὄντως φιλόσοφος καὶ περὶ πάντα ἀνὴρ ἀρχηγὸν Ἐπικούρῳ φησὶ γενέσθαι καὶ τοῖς τὰ τούτου ἐπισταμένοις τῆς πάντα διαλυμηναμένης ἡδονῆς· καὶ γὰρ οὐκ ἐγκαλυπτόμενος ὁ Ἐπίκουρος λέγει, ἀλλὰ μεγάλῃ τῇ φωνῇ· οὐ γὰρ ἔγωγε δύναμαι νοῆσαι τἀγαθὸν ἀφελὼν μὲν τὴν διὰ χυλῶν, ἀφελὼν δὲ τὴν δι’ ἀφροδισίων ἡδονήν. οἴεται γὰρ οὗτος ὁ σοφὸς καὶ τὸν τῶν ἀσώτων βίον ἀνεπίληπτον εἶναι, εἴπερ αὐτῷ προσγένοιτο τὸ ἀδεὲς καὶ ἵλεων.
709aFr. 709a Kaynak: Athenaios IV 158A–B. Bilgenin her şeyi iyi yapacağı, mercimeği bile phronēsisle pişireceği Stoacı bir öğretidir. Bu yüzden Phliuslu Timon da "Zenon usulü mercimeği phronēsisle pişirmeyi öğrenmemiş olan" demiştir; sanki mercimek, Zenon'un "Mercimeğe kişnişin on ikide birini kat" diyen tarifine uyulmadan pişirilemezmiş gibi. Thebaili Krates de "Mercimekten önce tencereyi büyütüp bizi kavgaya sokma" derdi. Khrysippos ise Güzel Üzerine adlı eserinde bize birtakım özdeyişler aktararak şöyle der: "Isırgan otun varken asla zeytin yeme." "Kış mevsiminde soğanlı mercimek, oh oh!" "Dondurucu soğukta soğanlı mercimek ambrosiaya denktir."
Στωϊκὸν δὲ δόγμα ἐστὶν ὅτι τε πάντα εὖ ποιήσει ὁ σοφὸς καὶ φακῆν φρονίμως ἀρτύσει. διὸ καὶ Τίμων ὁ Φλιάσιος ἔφη καὶ Ζηνώνειόν γε φακῆν ἕψειν ὃς μὴ φρονίμως μεμάθηκεν ὡς οὐκ ἄλλως δυναμένης ἑψηθῆναι φακῆς, εἰ μὴ κατὰ τὴν Ζηνώνειον ὑφήγησιν, ὃς ἔφη εἰς δὲ φακῆν ἔμβαλλε δυωδέκατον κοριάννου Καὶ Κράτης δ’ ὁ Θηβαῖος ἔλεγε μὴ πρὸ φακῆς λοπάδ’ αὔξων εἰς στάσιν ἄμμε βάλῃς. Χρύσιππος δὲ ἐν τῷ περὶ τοῦ καλοῦ γνώμας τινὰς ἡμῖν εἰσφέρων φησί μὴ ⟨μοί⟩ποτ’ ἐλαίαν ἔσθι’ ἀκαλήφην ἔχων. χειμῶνος ὥρᾳ βολβοφακῆν βαβαὶ βαβαί. βολβοφακῆ δ’ ἴσον ἀμβροσίῃ ψύχους κρυόεντος.
710Fr. 710 Şu da sevgili Stoacıların sözü gibidir; biri kendi etine şöyle seslenir:
Ne borcum var sana, zavallı post? Yemek mi? En büyük nimet, kıt kıt verilen ekmek. İçmek mi? Su veririz sana, bir de ekşi şarap. Sen bunları istemiyorsun; şımarıklığın, tokluğun nimetlerini, kristal kadehlerin inceliğini istiyorsun. Seve seve veririz — ama ip veririz.
Κἀκεῖνο δ’ οἷον Στωϊκῶν τῶν φιλτάτων Ὡς ἄλλος ἄλλῳ σαρκίῳ τις προσλαλῶν· Τί σοι χρεωστῶ, φησίν, ἄθλιον δέρος; Φαγεῖν; μέγιστον ἄρτος ἐνδεῶς δοθείς. Πιεῖν; ὕδωρ σοι δώσομεν καὶ ὀξίνην. Οὐ ταῦτά μ’ αἰτεῖς, τὰ τρυφῆς δὲ καὶ κόρου Κρυσταλλίνων τε ἁβρότητ’ ἐκπωμάτων. Λίαν ἑτοίμως δώσομεν γ’, ἀλλ’ ἀγχόνην.
711Fr. 711 Kanıtı yakında olan şeyler kolaydır, kolayca bilinir, kısa bir dikkatle tanınır. — Stoacıların Uygun Eylemler Üzerine eserlerinde araştırılan konular da böyledir: Örneğin birileriyle ya da babayla birlikte yemek yerken, sofranın uzak tarafındaki parçalar daha büyükse elini onlara mı uzatmak gerekir, yoksa uzatmayıp önündekilerle mi yetinmek; ya da bir filozofu dinlerken bacak bacak üstüne atmak gerekir mi?
τὰ μὲν γὰρ ὧν σύνεγγυς ἡ ἀπόδειξις ῥᾴδια καὶ εὔγνωστα καὶ διὰ βραχείας ἐπιστάσεως γνωριζόμενα. - - τοιαῦτά ἐστι καὶ τὰ ἐν τοῖς περὶ καθηκόντων ὑπὸ τῶν ἀπὸ τῆς Στοᾶς ζητούμενα, οἷον πότερον χρὴ συναριστῶντά τισιν ἢ τῷ πατρὶ ἐκτείνειν ἐπὶ τὰ ποῤῥωτέρω μέρη τὴν χεῖρα, ἂν ᾖ μείζω, ἢ μὴ ἀλλ’ ἀρκεῖσθαι τοῖς παρακειμένοις, ἢ εἰ χρὴ ἀκούοντας φιλοσόφου ἐπηλλαχέναι τοὺς πόδας.
712Fr. 712 Kaynak: Philon, Bitki Dikme Üzerine 142 vd. Bu inceleme filozofların birçoğu tarafından az buz değil, büyük bir ciddiyetle ele alınmıştır. Soru şöyle konur: Bilge sarhoş olur mu? Sarhoş olmanın iki anlamı vardır: Biri şarap içmekle eşdeğerdir, öteki şarabın etkisiyle saçmalamakla. Bu soruyu ele alanlardan bazıları, bilgenin ne çok saf şarap içeceğini ne de saçmalayacağını söylemiştir; çünkü saçmalamak bir hatadır, çok içmek de hataya yol açar; ikisi de doğru eylemde bulunana yabancıdır. Bazıları ise şarap içmenin erdemli insana da yakıştığını, saçmalamanın ise yakışmadığını ileri sürmüştür. Çünkü içindeki phronēsis, ona zarar vermeye çalışanlara karşı koymaya ve onların psykhēsinde çıkardıkları kargaşayı bastırmaya yeter. Bilge, ister alevlenen bir aşkın dürtüsüyle körüklenmiş, ister bol ve kaynayan şarapla tutuşmuş olsun, hâlleri söndüren bir kuvveti, yani phronēsisi kuşanmıştır; bu sayede onların üstünde duracaktır. Nitekim derin bir ırmakta ya da denizde batanlardan yüzme bilmeyenler boğulur, işi bilenler ise çabucak kurtulur. — —
İncelemenin adeta girişi bunlardır. Şimdi bu konudaki logosu, beklendiği gibi iki yönlü olarak tamamlayalım: Biri bilgenin sarhoş olacağını kuran, öteki tersine sarhoş olmayacağını doğrulayan logos.
Önce birincinin kanıtlarını söylemek uygun düşer; başlangıcı buradan yapalım: Şeylerden bazıları eşadlı, bazıları eşanlamlıdır. (Bunu eşadlılık ve eşanlamlılık üzerine uzunca bir tartışma izler.)
Eskiler saf şaraba "oinos" dedikleri gibi "methy" de derlerdi; nitekim bu ad şiirde birçok yerde geçer. Öyleyse eşanlamlı adlar tek bir şey için söylendiğine göre, "oinos" ile "methy" ve bunlardan türeyen "şarap içmek" (oinousthai) ile "sarhoş olmak" (methyein) yalnız seslerde farklı olacaktır. İkisi de çok şarap içmeyi ifade eder; erdemli insan da birçok sebepten bundan yüz çevirmez. Şarap içecekse sarhoş da olacaktır; ama sarhoşluk yüzünden daha kötü bir hâle düşmeyecek, yalnızca şarap içmiş birinin hâlinde olacaktır. Bilgenin sarhoş olacağına dair bir ispat söylendi; ikincisi şöyledir. (Geri kalanı Khrysippos'a ait değildir.)
Ἐσπουδάσθη δὲ παρὰ πολλοῖς τῶν φιλοσόφων ἡ σκέψις οὐ μετρίως· προτείνεται δὲ οὕτως· εἰ μεθυσθήσεται ὁ σοφός; Ἔστι τοίνυν τὸ μεθύειν διττόν, ἓν μὲν ἴσον τι τῷ οἰνοῦσθαι· ἕτερον δὲ ἴσον τῷ ληρεῖν ἐν οἴνῳ. Τῶν δὲ ἐπιχειρησάντων τῇ προτάσει οἱ μὲν ἔφασαν μήτε ἀκράτῳ πλείονι χρήσεσθαι τὸν σοφὸν μήτε ληρήσειν· τὸ μὲν γὰρ ἁμάρτημα, τὸ δὲ ἁμαρτήματος εἶναι ποιητικόν, ἑκάτερον δὲ ἀλλότριον κατορθοῦντος. Οἱ δὲ τὸ μὲν οἰνοῦσθαι καὶ σπουδαίῳ προσῆκον ἀπεφήναντο, τὸ δὲ ληρεῖν ἀνοίκειον. Τὴν γὰρ ἐν αὐτῷ φρόνησιν ἱκανὴν εἶναι τοῖς βλάπτειν ἐπιχειροῦσιν ἀντιστατῆσαι καὶ τὸν ἐπὶ τῇ ψυχῇ νεωτερισμὸν αὐτῶν καθελεῖν· δύναμιν δὲ περιβεβλῆσθαι φρόνησιν παθῶν σβεστήριον, εἴτε ὑπὸ φλεγμαίνοντος ἔρωτος οἴστρῳ ἀνεῤῥιπισμένων, εἴτε ὑπὸ πολλοῦ καὶ ζέοντος ἐξημμένων οἴνου, δι’ ἣν ὑπεράνω στήσεται. Ἐπεὶ καὶ τῶν κατὰ ποταμοῦ βαθέος ἢ θαλάττης δυομένων οἱ μὲν ἄπειροι τοῦ ναυτίλλεσθαι διαφθείρονται, οἱ δὲ τοῦ πράγματος ἐπιστήμονες τάχιστα διασῴζονται. - -
Τὰ μὲν οὖν ὡσανεὶ προοίμια τῆς σκέψεως τοιαῦτά ἐστι. τὸν δὲ περὶ αὐτῆς λόγον ἤδη περαίνωμεν, διπλοῦν ὡς εἰκὸς ὄντα· τὸν μὲν ὅτι ὁ σοφὸς μεθυσθήσεται κατασκευάζοντα, τὸν δὲ τοὐναντίον ὅτι οὐ μεθυσθήσεται βεβαιούμενον.
Τοῦ δὲ προτέρου τὰς πίστεις ἁρμόττον λέγειν πρότερον, ποιησαμένους ἐνθένδε τὴν ἀρχήν· τῶν πραγμάτων τὰ μὲν ὁμώνυμα, τὰ δὲ συνώνυμα εἶναι συμβέβηκεν (Sequitur longior de homonymia et synonymia disputatio).
τὸν ἄκρατον ὥσπερ οἶνον, οὕτως καὶ μέθυ οἱ παλαιοὶ ἐκάλουν· πολλαχοῦ γοῦν τῆς ποιήσεώς ἐστι τουτὶ τοὔνομα ἐμφερόμενον, ὥστ’ εἰ τὰ συνωνυμοῦντα καθ’ ἑνὸς ὑποκειμένου λέγεται, οἶνος καὶ μέθυ, καὶ τὰ ἀπὸ τούτων οὐδὲν ὅτι μὴ φωναῖς διοίσει μόνον, τό τε οἰνοῦσθαι καὶ τὸ μεθύειν [ἕν]. ἑκάτερον δὲ πλείονος οἴνου χρῆσιν ἐμφαίνει, ἣν πολλῶν ἕνεκα αἰτιῶν οὐκ ἂν ἀποστρέφοιτο ὁ σπουδαῖος. Εἰ δὲ οἰνωθήσεται, καὶ μεθυσθήσεται, χεῖρον οὐδὲν ἐκ τῆς μέθης διατεθείς; ἀλλὰ ταὐτὸν ὅπερ καὶ [ὁ] ἐκ ψιλῆς τῆς οἰνώσεως παθών. Μία μὲν ἀπόδειξις περὶ τοῦ τὸν σοφὸν μεθυσθῆναι λέλεκται, δευτέρα δέ ἐστι τοιαύτη. (Cetera a Chrysippo aliena.)
713Fr. 713 Kaynak: Stobaios, Antoloji. Khrysippos'tan: Sarhoşluğa küçük bir delilik derler.
Χρυσίππου· Μικρὰν φασὶ μανίαν εἶναι τὴν μέθην.
714Fr. 714 Kaynak: Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri 1044C–D. Devlet Üzerine'de, neredeyse helaları bile resimlerle süsleyecek hâle geldiğimizi söyledikten az sonra, bazılarının tarlalarını asma sarılı ağaçlarla ve mersinlerle süslediğini, tavus kuşları, güvercinler, kendilerine ötsünler diye keklikler ve bülbüller beslediğini söyler. Ona seve seve sormak isterdim: Arılar ve bal hakkında ne düşünüyor? … Eğer bunlara şehirde yer veriyorsa, vatandaşları kulağa ve göze hoş gelen şeylerden niçin uzak tutuyor?
Ἐν δὲ τῷ περὶ Πολιτείας εἰπὼν ὅτι ἐγγύς ἐσμεν τοῦ καὶ τοὺς κοπρῶνας ζωγραφεῖν μετ’ ὀλίγον τὰ γεωργικά φησι καλλωπίζειν τινὰς ἀναδενδράσι καὶ μυῥῥίναις, καὶ ταὼς καὶ περιστερὰς τρέφουσι καὶ πέρδικας, ἵνα κακκαβίζωσιν αὐτοῖς, καὶ ἀηδόνας. Ἡδέως δ’ ἂν αὐτοῦ πυθοίμην, τί φρονεῖ περὶ μελιττῶν καὶ μέλιτος etc. - - εἰ δὲ ταύταις τόπον ἐν πόλει δίδωσι, διὰ τί τῶν πρὸς ἀκοὴν καὶ ὄψιν ἐπιτερπῶν ἀπείργει τοὺς πολίτας;
715Fr. 715 Kaynak: Diogenes Laertios VII 123. Bununla birlikte [bilge], bedenin dayanıklılığı için idmanı kabul edecektir.
τὴν μέντοι ἄσκησιν ἀποδέξεται (scil. ὁ σοφὸς) ὑπὲρ τῆς τοῦ σώματος ὑπομονῆς.
716§ 6. Aşk üzerine
Fr. 716 Kaynak: Diogenes Laertios VII 129–130. Bilge, görünüşleriyle aretēye yatkın yaratılışlarını belli eden gençlere de âşık olacaktır; Zenon Devlet'te, Khrysippos Hayat Tarzları Üzerine'nin birinci kitabında, Apollodoros da Etik'inde böyle der. Aşk, beliren güzellik yüzünden dostluk kurmaya bir yöneliştir; cinsel birleşmeye değil, dostluğa yöneliktir. Nitekim [Menandros'un oyunundaki] Thrasonides, sevdiği kadın elinin altında olduğu hâlde, kadın ondan nefret ettiği için ona dokunmaz.
καὶ ἐρασθήσεσθαι δὲ τὸν σοφὸν τῶν νέων, τῶν ἐμφαινόντων διὰ τοῦ εἴδους τὴν πρὸς ἀρετὴν εὐφυΐαν, ὥς φησι Ζήνων ἐν τῇ πολιτείᾳ καὶ Χρύσιππος ἐν τῷ πρώτῳ περὶ Βίων καὶ Ἀπολλόδωρος ἐν τῇ ἠθικῇ. εἶναι δὲ τὸν ἔρωτα ἐπιβολὴν φιλοποιΐας, διὰ κάλλος ἐμφαινόμενον· καὶ μὴ εἶναι συνουσίας, ἀλλὰ φιλίας. τὸν γοῦν Θρασωνίδην καίπερ ἐν ἐξουσίᾳ ἔχοντα τὴν ἐρωμένην διὰ τὸ μισεῖσθαι ἀπέχεσθαι αὐτῆς ().
717Fr. 717 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 65–66 W. Bilgenin her şeyi akıllıca, diyalektikçe, şölene ve aşka yakışır şekilde yaptığını da öğretirler. "Âşık" iki anlamda söylenir: Biri aretēye göre nitelenen, erdemli olandır; öteki kötülüğe göre nitelenen, kınanan, adeta aşk delisi biri. Erdemli aşk dostluğa yöneliktir. "Aşka layık" da "dostluğa layık" gibi söylenir, "tadına varılmaya layık" gibi değil; çünkü erdemli bir aşka layık olan, aşka layık olandır. Aşk sanatı gibi şölen sanatını da aretēler arasına alırlar. Şölen sanatı, şölendeki uygun eylemle ilgilenen, şölenlerin nasıl yönetilmesi ve nasıl birlikte içilmesi gerektiğini bilen epistēmēdir. Aşk sanatı ise iyi yaratılışlı gençleri avlamanın epistēmēsidir; onları aretēye uygun hayata teşvik eder; genel olarak da güzelce âşık olmanın epistēmēsidir. Bu yüzden aklı başında olanın âşık olacağını da söylerler. Âşık olmak tek başına kayıtsız bir şeydir, çünkü bazen kötülere de olur. Aşk ne bir arzudur ne de kötü bir şeye yöneliktir; beliren güzellik yüzünden dostluk kurmaya bir yöneliştir.
δογματίζουσι καὶ ὅτι καὶ νουνεχόντως καὶ διαλεκτικῶς ποιεῖ (scil. ὁ σοφὸς) καὶ συμποτικῶς καὶ ἐρωτικῶς. τὸν δὲ ἐρωτικὸν καὶ διχῇ λέγεσθαι, τὸν μὲν κατὰ τὴν ἀρετὴν ποιὸν σπουδαῖον ὄντα, τὸν δὲ κατὰ τὴν κακίαν ἐν ψόγῳ, ὡς ἂν ἐρωτομανῆ τινα. εἶναι δ’ ἔρωτα ⟨τὸν σπουδαῖον φιλίας⟩. τόν τ’ ἀξιέραστον ὁμοίως λέγεσθαι τῷ ἀξιοφιλήτῳ, καὶ οὐ τῷ ἀξιαπολαύστῳ· τὸν γὰρ ἄξιον σπουδαίου ἔρωτος, τοῦτον εἶναι ἀξιέραστον. Ὁμοίως δὲ τῇ ἐρωτικῇ τὴν συμποτικὴν παραλαμβάνουσιν εἰς τὰς ἀρετάς, τὴν μὲν περὶ τὸ ἐν συμποσίῳ καθῆκον ἀναστρεφομένην ἐπιστήμην οὖσαν τοῦ πῶς δεῖ ἐξάγεσθαι τὰ συμπόσια καὶ τοῦ πῶς δεῖ συμπίνειν· τὴν δ’ ἐπιστήμην νέων θήρας εὐφυῶν, προτρεπτικὴν οὖσαν ἐπὶ τὴν κατ’ ἀρετήν, καὶ καθόλου ἐπιστήμην τοῦ καλῶς ἐρᾶν· διὸ καί φασιν ἐρασθήσεσθαι τὸν νοῦν ἔχοντα. Τὸ δὲ ἐρᾶν αὐτὸ μόνον ἀδιάφορον εἶναι, ἐπειδὴ γίνεταί ποτε καὶ περὶ φαύλους. Τὸν δὲ ἔρωτα οὔτε ἐπιθυμίαν εἶναι οὔτε τινὸς φαύλου πράγματος, ἀλλ’ ἐπιβολὴν φιλοποιίας διὰ κάλλους ἔμφασιν.
718Fr. 718 Kaynak: Diogenes Laertios VII 130. Demek ki aşk dostluğa yöneliktir — Khrysippos'un Aşk Üzerine'de söylediği gibi — ve kınanacak bir şey değildir. Gençlik güzelliği de aretēnin çiçeğidir.
εἶναι οὖν τὸν ἔρωτα φιλίας, ὡς καὶ Χρύσιππος ἐν τῷ περὶ Ἔρωτος φησί, καὶ μὴ εἶναι ἐπίμεμπτον αὐτόν. εἶναι δὲ καὶ τὴν ὥραν ἄνθος ἀρετῆς.
719Fr. 719 Kaynak: Plutarkhos, Ortak Kavramlar Üzerine 1072F–1073B. Stoa'da aşk hakkında ortak kavramlara aykırı olarak ileri sürülen felsefi görüşlerin hepsinde tuhaflık vardır. Gençlerin, kötü ve anlayışsız oldukları için çirkin, bilgelerin ise güzel olduğunu söylerler; ama o güzellerden hiçbirinin sevilmediğini de, aşka layık olmadığını da. Bu da henüz korkunç değil; çirkinlere âşık olanların, onlar güzel olunca aşktan vazgeçtiklerini de söylerler. Aşkı çeken şeyin güzelliğin belirmesi olduğunu söylerler; söyleyip adlandırdıkları bu şey her şeyden önce inandırıcı değildir. Çünkü en çirkin ve en kötü kimselerde güzellik belirmez — eğer, dedikleri gibi, karakterin kötülüğü dış görünüşü de doldurup sarıyorsa.
Çünkü, derler, aşk bir tür avdır: henüz yetkinleşmemiş ama aretēye yatkın yaratılışlı bir delikanlının avı.
Τῶν δὲ περὶ Ἔρωτος φιλοσοφουμένων ἐν τῇ Στοᾷ παρὰ τὰς κοινὰς ἐννοίας, τῆς ἀτοπίας πᾶσιν αὐτοῖς μέτεστιν. Αἰσχροὺς μὲν γὰρ εἶναι τοὺς νέους, φαύλους γ’ ὄντας καὶ ἀνοήτους, καλοὺς δὲ τοὺς σοφούς· ἐκείνων δὲ τῶν καλῶν μηδένα μήτ’ ἐρᾶσθαι μήτ’ ἀξιέραστον εἶναι. Καὶ οὐ τοῦτό πω δεινόν· ἀλλὰ καὶ τοὺς ἐρασθέντας αἰσχρῶν παύεσθαι λέγουσι καλῶν γενομένων. Ἥν δὲ λέγοντες καὶ ὀνομάζοντες ἔμφασιν κάλλους ἐπαγωγὸν εἶναι τοῦ ἔρωτος λέγουσι, πρῶτον μὲν οὐκ ἔχει τὸ πιθανόν· ἐν γὰρ αἰσχίστοις καὶ κακίστοις οὐκ ἂν ἔμφασις γένοιτο κάλλους· εἴπερ, ὡς λέγουσιν, ἡ μοχθηρία τοῦ ἤθους ἀναπίμπλησι τὸ εἶδος.
θήρα γάρ τις, φασίν, ἐστὶν ὁ ἔρως, ἀτελοῦς μέν, εὐφυοῦς δὲ μειρακίου πρὸς ἀρετήν.
720Fr. 720 Khrysippos'tan: Biri "Bilge âşık olmaz; nitekim Menedemos, Epikuros ve Aleksinos buna tanıklık ediyor" dediğinde, Khrysippos şöyle dedi: "Ben de şu ispatı kullanacağım: Madem terbiyesiz Aleksinos, duygusuz Epikuros ve … Menedemos olmaz diyor, demek ki âşık olacaktır."
Χρυσίππου· Εἰπόντος τινός, οὐκ ἐρασθήσεται ὁ σοφός· μαρτυρεῖ γοῦν Μενέδημος, Ἐπίκουρος, Ἀλεξῖνος· Ταύτῃ, ἔφη, χρήσομαι ἀποδείξει· εἰ γὰρ Ἀλεξῖνος ὁ ἀνάγωγος καὶ Ἐπίκουρος ὁ ἀναίσθητος καὶ Μενέδημος ὁ - - οὔ φησιν, ἐρασθήσεται ἄρα.
721Fr. 721 Yine, Epikurosçular aşkın cinsel birleşmeye yönelik yoğun bir istek olduğunu söyler; Stoacılar ise beliren güzellik yüzünden gençlerle dostluk kurmaya bir yöneliş olduğunu. Aşk iki türlüdür: Biri psykhēnin, öteki bedenin aşkıdır.
καὶ πάλιν τὸν ἔρωτα οἱ μὲν Ἐπικούρειοί φασιν εἶναι σύντονον ἀφροδισίων ὄρεξιν, οἱ δὲ ἀπὸ τῆς Στοᾶς ἐπιβολὴν φιλοποιΐας νέων [κορῶν] διὰ κάλλος ἐμφαινόμενον· διπλοῦς δὲ ὁ ἔρως ἐστίν, ὁ μὲν ψυχῆς, ὁ δὲ σώματος.
722Fr. 722 Kaynak: Aphrodisiaslı Aleksandros, Aristoteles'in Topika'sına Şerh. "Hiçbir aşk erdemli değildir" önermesini de, küllî olumsuz bir problem olduğu için, "Her aşk kötü değildir" diyerek çürüteceğiz. Bunun için aşkı ikiye ayıracağız: Epikuros'un dediği gibi cinsel birleşmeye yönelik yoğun bir istek — ki bunun erdemli olması mümkün değildir — ve Stoacıların dediği gibi beliren güzellik yüzünden dostluk kurmaya bir yöneliş.
ἀλλὰ καὶ τὸ ὅτι οὐδεὶς ἔρως ἀστεῖος πρόβλημα καθόλου ὄν ἀποφατικὸν ἀνασκευάσομεν ὅτι μὴ πᾶς ἔρως φαῦλος, διελόντες τὸν ἔρωτα εἴς τε σύντονον ὄρεξιν ἀφροδισίων ὡς Ἐπίκουρος λέγει, ὃν οὐχ οἷόν τε ἀστεῖον εἶναι, καὶ εἰς ἐπιβολὴν φιλοποιΐας διὰ κάλλος ἐμφαινόμενον, ὡς οἱ ἀπὸ τῆς Στοᾶς.
Cf. etiam p. 77 Ald. p. 144, 5 Wal.
723§ 7. Dostluk ve iyilik üzerine
Fr. 723 Kaynak: İskenderiyeli Clemens, Stromateis II. Bize dostluğun üç türü öğretilir. Bunlardan birincisi ve en iyisi aretēye dayanandır; çünkü logostan doğan sevgi sağlamdır. İkincisi ve ortadaki, karşılıklılığa dayanandır; bu paylaşımcı, cömert ve hayata yararlıdır, çünkü iyilikten doğan dostluk ortak bir şeydir. Sonuncusu ve üçüncüsü, bizim alışkanlıktan doğan dediğimizdir; başkaları ise onu hazza dayanan, dönek ve değişken dostluk diye anar.
Τριττὰ δὲ εἴδη φιλίας διδασκόμεθα καὶ τούτων τὸ μὲν πρῶτον καὶ ἄριστον τὸ κατ’ ἀρετήν· στεῤῥὰ γὰρ ἡ ἐκ λόγου ἀγάπη· τὸ δὲ δεύτερον καὶ μέσον κατ’ ἀμοιβήν· κοινωνικὸν δὲ τοῦτο καὶ μεταδοτικὸν καὶ βιωφελές· κοινὴ γὰρ ἡ ἐκ χάριτος φιλία· τὸ δὲ ὕστατον καὶ τρίτον ἡμεῖς μὲν τὸ ἐκ συνηθείας φαμέν· οἱ δὲ τὸ καθ’ ἡδονὴν τρεπτὸν καὶ μεταβλητόν.
724Fr. 724 Kaynak: Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri 1039B. Ayrıca Dostluk Üzerine'nin ikinci kitabında, her hata yüzünden dostlukları bozmamak gerektiğini öğretirken şu sözleri kullanır:
"Bazı hataları büsbütün görmezden gelmek, bazılarına biraz, bazılarına daha çok dikkat etmek, bazılarını da dostluğun bütünüyle bozulmasına layık saymak gerekir." — — Aynı yerde şöyle der: Kimileriyle daha çok, kimileriyle daha az ilişki kuracağız; öyle ki kimileri daha çok, kimileri daha az dostumuz olacak. Bu tür farklılık geniş bir alana yayıldığında, kimileri şu kadar, kimileri bu kadar dostluğa layık olur; kimilerine şu ölçüde, kimilerine bu ölçüde güven ve benzeri şeyler layık görülecektir.
Ἔτι τοίνυν ἐν τῷ δευτέρῳ περὶ Φιλίας, διδάσκων ὡς οὐκ ἐπὶ πᾶσι δεῖ τοῖς ἁμαρτήμασι τὰς φιλίας διαλύεσθαι, ταύταις κέχρηται ταῖς λέξεσι (sc. Chrysippus)
Προσήκει γὰρ τὰ μὲν ὅλως παραπέμπεσθαι, τὰ δὲ μικρᾶς ἐπιστροφῆς τυγχάνειν, τὰ δὲ καὶ ἐπὶ μεῖζον, τὰ δὲ ὅλως διαλύσεως ἀξιοῦσθαι - - ἐν τῷ αὐτῷ φησιν ὅτι τοῖς μὲν ἐπὶ πλεῖον, τοῖς δ’ ἐπ’ ἔλαττον συμβαλοῦμεν· ὥστε τοὺς μὲν μᾶλλον, τοὺς δὲ ἧττον φίλους εἶναι· ἐπὶ πολὺ δὲ τῆς τοιαύτης παραλλαγῆς γενομένης, οἱ μὲν τοσαύτης οἱ δὲ τοσαύτης γίνονται φιλίας ἄξιοι· καὶ οἱ μὲν ἐπὶ τοσοῦτον ⟨οἱ δὲ ἐπὶ τοσοῦτον⟩ πίστεως καὶ τῶν ὁμοίων καταξιωθήσονται.
727§ 8. Evlilik ve aile üzerine
Fr. 727 Kaynak: Hieronymus, Iovinianus'a Karşı I 48. [Khrysippos gülünç bir şekilde bilgeye, evlilik koruyucusu ve doğum koruyucusu Zeus'u gücendirmemek için evlenmesini buyurur. Bu durumda Latinler arasında evlenmemek gerekir, çünkü onların evlilik Iuppiter'i yoktur.]
[Bir başka yerde:] … ne insanlardan ne tanrılardan hiç kimseden, ne doğum koruyucusu Zeus'tan ne de evlilik koruyucusu Hera'dan utanmayan…
Ridicule Chrysippus ducendam uxorem sapienti praecipit, ne Iovem Gamelium et Genethlium violet. Isto enim modo apud Latinos ducenda uxor non erit, quia Iovem non habent nuptialem.
οὐκ αἰσχυνομένους οὐδένα ἀνθρώπων ἢ θεῶν, οὔτε Δία γενέθλιον οὔτε Ἥραν γαμήλιον.
728Fr. 728 Kaynak: Diogenes Laertios VII 131. Bilgeler arasında kadınların ortak olması gerektiği de görüşleridir; öyle ki rastlayan erkek rastladığı kadınla birlikte olsun. Zenon Devlet'te, Khrysippos da Devlet Üzerine'de böyle der… Böylece bütün çocukları babalar gibi eşit şekilde seveceğiz, zinanın doğurduğu kıskançlık da ortadan kalkacaktır.
ἀρέσκει δὲ αὐτοῖς καὶ κοινὰς εἶναι τὰς γυναῖκας δεῖν παρὰ τοῖς σοφοῖς· ὥστε τὸν ἐντυχόντα τῇ ἐντυχούσῃ χρῆσθαι, καθά φησι Ζήνων ἐν τῇ πολιτείᾳ καὶ Χρύσιππος ἐν τῷ περὶ Πολιτείας - - πάντας τε παῖδας ἐπίσης στέρξομεν πατέρων τρόπον καὶ ἡ ἐπὶ μοιχείᾳ ζηλοτυπία περιαιρεθήσεται.
729Fr. 729 Kaynak: Origenes, Kelsos'a Karşı VII 63. Kitionlu Zenon'un felsefesini benimseyenler zinadan kaçınırlar… Çünkü kanunlarca önceden bir başkasına verilmiş bir kadını baştan çıkarmak ve bir başka insanın evini yıkmak, akıllı canlı için toplumsallığa ve tabiata aykırıdır.
ἐκκλίνουσι τὸ μοιχεύειν οἱ τὰ τοῦ Κιτιέως Ζήνωνος φιλοσοφοῦντες - - διὰ τὸ ⟨μὴ⟩ κοινωνικὸν καὶ παρὰ φύσιν εἶναι τῷ λογικῷ ζώῳ νοθεύειν τὴν ὑπὸ τῶν νόμων ἑτέρῳ προκαταληφθεῖσαν γυναῖκα καὶ φθείρειν τὸν ἄλλου ἀνθρώπου οἶκον.
730Fr. 730 Kaynak: İskenderiyeli Clemens, Paidagogos II. Stoacıların kabul ettiği gibi, logos bilgeye parmağını bile gelişigüzel oynatma izni vermiyorsa, bilgeliğin peşindekilerin cinsel organlarına çok daha fazla hâkim olmaları gerekmez mi?
εἰ γὰρ οὐδὲ τὸν δάκτυλον ὡς ἔτυχε σαλεύειν τῷ σοφῷ ὁ λόγος ἐπιτρέπει, ὡς ὁμολογοῦσιν οἱ Στωϊκοί, πῶς οὐχὶ πολὺ πλέον τοῦ συνουσιαστικοῦ ἐπικρατητέον μορίου τοῖς σοφίαν διώκουσιν;
731Fr. 731 Kaynak: Diogenes Laertios VII 120. Erdemlilerin, tanrılardan sonra ikinci sırada ana babaya ve kardeşlere saygı göstereceği de görüşleridir. Çocuklara karşı sevginin onlarda tabiî olduğunu, kötülerde ise bulunmadığını da söylerler.
δοκεῖ δὲ αὐτοῖς καὶ γονέας σεβήσεσθαι (scil. τοὺς σπουδαίους) καὶ ἀδελφοὺς ἐν δευτέρᾳ μοίρᾳ μετὰ τοὺς θεούς. φασὶ δὲ καὶ τὴν πρὸς τὰ τέκνα φιλοστοργίαν φυσικὴν εἶναι αὐτοῖς καὶ ἐν φαύλοις μὴ εἶναι.
732§ 9. Çocukların yetiştirilmesi ve eğitim üzerine
Fr. 732 Kaynak: Origenes, Kelsos'a Karşı. Logosun adeta farklı biçimleri vardır: Epistēmēye yöneltilenlerin her birine logos, eğitime başlayanın melekesine göre görünür; az ya da çok ilerlemiş olmasına, aretēye artık yaklaşmış ya da aretēye ulaşmış olmasına göre.
Εἰσὶ γὰρ διάφοροι οἱονεὶ τοῦ λόγου μορφαί, καθὼς ἑκάστῳ τῶν εἰς ἐπιστήμην ἀγομένων φαίνεται ὁ λόγος, ἀνάλογον τῇ ἕξει τοῦ εἰσαγομένου, ἢ ἐπ’ ὀλίγον προκόπτοντος ἢ ἐπὶ πλεῖον ἢ καὶ ἐγγὺς ἤδη γινομένου τῆς ἀρετῆς ἢ καὶ ἐν ἀρετῇ γεγενημένου.
738Fr. 738 Kaynak: Diogenes Laertios VII 129. Khrysippos genel eğitim derslerinin de yararlı olduğunu söyler.
εὐχρηστεῖν δὲ καὶ τὰ ἐγκύκλια μαθήματα φησὶν ὁ Χρύσιππος.
739Fr. 739 Kaynak: Philon. Yetkin aretēyi edinmek için değilse bile, hiç değilse devlet işleri için, eski ve çok kadim kanaatlerle beslenmek ve güzel işlerin eskiden kalma şöhretinin izini sürmek yararlıdır; tarihçiler ve bütün şairler soyu bunları hem kendi çağdaşlarına hem sonrakilere hatıra olarak bırakmıştır.
ὠφέλιμον μὲν οὖν, εἰ καὶ μὴ πρὸς ἀρετῆς κτῆσιν τελείας, ἀλλά τοι πρὸς πολιτείαν, καὶ τὸ παλαιαῖς καὶ ὠγυγίοις ἐντρέφεσθαι δόξαις, καὶ ἀρχαίαν ἀκοὴν ἔργων καλῶν μεταδιώκειν, ἅπερ ἱστορικοὶ καὶ πᾶν τὸ ποιητικὸν γένος τοῖς τε καθ’ ἑαυτοὺς καὶ τοῖς ἔπειτα μνήμῃ παραδεδώκασι.
741Fr. 741 Kaynak: Origenes. Eğer bedenlerin hekimliği orta bir şeyse, yalnız erdemlilere değil kötülere de düşen bir işse, geleceği önceden bilmek de orta bir şeydir; çünkü önceden bilen kişi bununla erdemli olduğunu kesinlikle göstermez.
εἴπερ μέσον ἐστὶν ἡ τῶν σωμάτων ἰατρικὴ καὶ πρᾶγμα πῖπτον οὐκ εἰς ἀστείους μόνον ἀλλὰ καὶ φαύλους, μέσον δὲ καὶ ἡ περὶ τῶν μελλόντων πρόγνωσις· οὐ γὰρ πάντως ἐμφαίνει τὸ ἀστεῖον ὁ προγιγνώσκων.
742Fr. 742 Kaynak: Origenes. Şunu bilmek gerekir ki geleceği önceden bilmek kesinlikle tanrısal bir şey değildir; kendi başına orta bir şeydir, kötülere de erdemlilere de düşer. Nitekim hekimler, karakterce kötü olsalar bile, hekimlik sayesinde bazı şeyleri önceden bilirler. Gemi kaptanları da, kötü kimseler olsalar bile, bir tecrübe ve gözlem sonucu hava işaretlerini, rüzgârların şiddetini ve havadaki dönüşümleri önceden bilirler; ama karakterce kötüyseler, kimse bu yüzden onların tanrısal olduğunu söylemez.
Χρὴ δ’ εἰδέναι ὅτι τὸ τὰ μέλλοντα προγιγνώσκειν οὐ πάντως θεῖόν ἐστι· καθ’ αὑτὸ γὰρ μέσον ἐστὶ καὶ πῖπτον εἰς φαύλους καὶ ἀστείους· καὶ ἰατροὶ γοῦν ἀπὸ ἰατρικῆς προγιγνώσκουσί τινα, κἂν φαῦλοι τὸ ἦθος τυγχάνωσιν, οὕτω δὲ καὶ κυβερνῆται, κἂν μοχθηροὶ τυγχάνωσιν ὄντες, προγιγνώσκουσιν ἐπισημασίας καὶ ἀνέμων σφοδρότητας καὶ τροπὰς περὶ τὸ περιέχον ἔκ τινος πείρας καὶ τηρήσεως καὶ οὐ δήπου παρὰ τοῦτο θείους τις ἂν αὐτοὺς εἶναι φήσειε, ἂν τύχωσι μοχθηροὶ εἶναι τὸ ἦθος.
743§ 10. Kinik görüşler
Fr. 743 Kaynak: Origenes, Kelsos'a Karşı IV 45. Yunanlar da iyinin, kötünün ve kayıtsız olanın tabiatını araştırdı. İçlerinden doğruyu tutturanlar, iyiyi ve kötüyü yalnız prohairesiste bulunur sayar; prohairesisten ayrı olarak ele alınan her şeyin, kendi logosu bakımından kayıtsız olduğunu söylerler; bunları kullanan prohairesis yerinde kullandığında övgüye, yersiz kullandığında yergiye layıktır. Kayıtsızlar konusunda, kendi logosu bakımından kızlarla birleşmenin kayıtsız olduğunu söylemişlerdir; yerleşik devlet düzenlerinde böyle bir şeyi yapmamak gerekse de. Böyle bir şeyin kayıtsız olduğunu göstermek için, bütün insan soyu yok olmuş ve bilge kızıyla yalnız kalmış olsun diye bir varsayım kurarlar; ve bu varsayımda bütün insan soyu yok olmasın diye babanın kızıyla birleşmesinin uygun eylem olup olmayacağını araştırırlar. Peki bu sözler Yunanlar arasında sağlıklı mı sayılıyor ve Stoacıların hiç de küçümsenmeyecek okulu bunu savunuyor mu…
Τὴν τῶν ἀγαθῶν καὶ κακῶν καὶ ἀδιαφόρων ἐζήτησαν καὶ Ἕλληνες φύσιν· καὶ οἱ ἐπιτυγχάνοντές γε αὐτῶν τὰ μὲν ἀγαθὰ καὶ κακὰ τίθενται ἐν προαιρέσει μόνῃ, πάντα δὲ ἀδιάφορα τῷ ἰδίῳ λόγῳ φασὶν εἶναι τὰ χωρὶς προαιρέσεως ἐξεταζόμενα· τὴν δὲ προαίρεσιν τούτοις χρωμένην δεόντως μὲν ἐπαινετὴν εἶναι, οὐ δεόντως δὲ ψεκτήν. εἶπον οὖν ἐν τῷ περὶ ἀδιαφόρων τόπῳ, ὅτι τῷ ἰδίῳ λόγῳ θυγατράσι μίγνυσθαι ἀδιάφορόν ἐστιν, εἰ καὶ μὴ χρὴ ἐν ταῖς καθεστώσαις πολιτείαις τὸ τοιοῦτον ποιεῖν. Καὶ ὑποθέσεως χάριν, πρὸς παράστασιν τοῦ ἀδιάφορον εἶναι τὸ τοιοῦτον, παρειλήφασι τὸν σοφὸν μετὰ τῆς θυγατρὸς μόνης καταλελειμμένον, παντὸς τοῦ τῶν ἀνθρώπων γένους διεφθαρμένου· καὶ ζητοῦσιν, εἰ καθηκόντως ὁ πατὴρ συνελεύσεται τῇ θυγατρὶ ὑπὲρ τοῦ μὴ ἀπολέσθαι κατ’ αὐτὴν τὴν ὑπόθεσιν τὸ πᾶν τῶν ἀνθρώπων γένος. Ἆρ’ οὖν παρὰ μὲν Ἕλλησιν ὑγιῶς ταῦτα λέγεται καὶ οὐκ εὐκαταφρόνητος αὐτοῖς αἵρεσις ἡ τῶν Στωϊκῶν συναγορεύει etc.
744Fr. 744 Kaynak: Diogenes Laertios VII 188. Devlet Üzerine'de annelerle, kızlarla ve oğullarla birleşmekten söz eder; aynı şeyleri Kendi İçin Seçilmeye Değer Olmayan Şeyler Üzerine'nin hemen başında da söyler.
ἐν δὲ τῷ περὶ πολιτείας καὶ μητράσι λέγει συνέρχεσθαι καὶ θυγατράσι καὶ υἱοῖς· τὰ δ’ αὐτά φησι καὶ ἐν τῷ περὶ τῶν μὴ δι’ αὑτὰ αἱρετῶν εὐθὺς ἐν ἀρχῇ.
745Fr. 745 Kaynak: Sextos Empeirikos, Pyrrhonculuğun Ana Hatları III 246 ve Matematikçilere Karşı XI 192. Khrysippos Devlet'te kelimesi kelimesine şöyle der: "Bana öyle geliyor ki bu işleri de, şimdi pek çok halk arasında yerleşmiş ve kötü de olmayan âdete göre düzenlemek gerekir; öyle ki … baba kızından, ana bir kardeş de ana bir kız kardeşinden [çocuk sahibi olsun]."
Khrysippos da bunlara (Zenon'un benzer görüşlerine) katılır; nitekim Devlet'te şöyle der: "Bana öyle geliyor ki bu işleri, şimdi pek çok halk arasında yerleşmiş ve kötü de olmayan âdete göre düzenlemek gerekir; öyle ki ana oğlundan, baba kızından, ana bir kardeş de ana bir kız kardeşinden çocuk sahibi olsun."
[Sextos belki aynı kitabı Pyrrhonculuğun Ana Hatları III 200'de de kastediyordur:] Buna şaşmak niye? Kinik felsefeden gelenler de, Kitionlu Zenon, Kleanthes ve Khrysippos'un çevresindekiler de bunun kayıtsız olduğunu söylüyor.
ὁ δὲ Χρύσιππος ἐν τῇ πολιτείᾳ κατὰ λέξιν φησὶν οὕτως δοκεῖ μοι καὶ ταῦτα οὕτως ἐξαγαγεῖν καθάπερ καὶ νῦν οὐ κακῶς παρὰ πολλοῖς εἴθισται, ὥστε * καὶ τὸν πατέρα ἐκ τῆς θυγατρὸς καὶ τὸν ὁμομήτριον ἐκ τῆς ὁμομητρίας.
τούτοις δὲ (Zenonis similibus placitis) ὁμογνωμονεῖ καὶ ὁ Χρύσιππος· ἐν γοῦν τῇ πολιτείᾳ φησὶ δοκεῖ δέ μοι ταῦτα οὕτω διεξάγειν καθάπερ καὶ νῦν οὐ κακῶς παρὰ πολλοῖς εἴθισται, ὥστε καὶ τὴν μητέρα ἐκ τοῦ υἱοῦ τεκνοποιεῖσθαι καὶ τὸν πατέρα ἐκ τῆς θυγατρὸς καὶ τὸν ὁμομήτριον ἐκ τῆς ὁμομητρίας.
Eundem librum fortasse Sextus respicit P. H. III 200. καὶ τί θαυμαστόν, ὅπου γε καὶ οἱ ἀπὸ τῆς κυνικῆς φιλοσοφίας καὶ οἱ περὶ τὸν Κιτιέα Ζήνωνα καὶ Κλεάνθην καὶ Χρύσιππον ἀδιάφορον τοῦτο εἶναι φασίν.
746Fr. 746 Kaynak: Epiphanios. Soloili Khrysippos dine aykırı kanunlar yazdı. Oğulların annelerle, kızların babalarla birleşmesi gerektiğini söylüyordu. Diğer konularda Kitionlu Zenon'la aynı görüşteydi; bunlara ek olarak insan eti yemekten de söz ediyordu; her şeyin gayesinin de zevk içinde yaşamak olduğunu söylüyordu.
Χρύσιππος ὁ Σολεὺς νόμους ἔγραψεν οὐ θεμιτούς. ἔλεγε γὰρ δεῖν μίγνυσθαι ταῖς μητράσι τοὺς παῖδας, τοῖς δὲ πατράσι τὰς θυγατέρας. εἰς δὲ τὰ ἄλλα συνεφώνησε Ζήνωνι τῷ Κιττιεῖ· πρὸς τούτοις δὲ ἔλεγε καὶ ἀνθρωποβορεῖν· ἔλεγε δὲ τὸ τέλος τῶν πάντων τὸ ἡδυπαθὲς εἶναι.
747Fr. 747 Kaynak: Diogenes Laertios VII 188 ve 121. Adil Üzerine'nin üçüncü kitabında, bin satır kadar tutan bir yerde, ölüleri yemeyi de buyurur.
[Erdemli insan] şartlar gerektirirse insan etinin tadına da bakar.
ἐν δὲ τῷ τρίτῳ περὶ Δικαίου κατὰ τοὺς χιλίους στίχους καὶ τοὺς ἀποθανόντας κατεσθίειν κελεύων.
γεύσεσθαί τε καὶ ἀνθρωπίνων σαρκῶν κατὰ περίστασιν (scil. τὸν σπουδαῖον).
748Fr. 748 Kaynak: Sextos Empeirikos, Pyrrhonculuğun Ana Hatları III 247–248. Ölmüşlere karşı dindarlıklarının bir örneği de yamyamlıkla ilgili öğütleri olabilir: Yalnız ölüleri değil, bedenlerinin bir parçası kesilirse kendi etlerini de yemeyi uygun görürler. Khrysippos Adalet Üzerine'de şunları söyler:
"Uzuvlarımızdan beslenmeye elverişli bir parça kesilirse, onu ne gömmeli ne de başka bir şekilde atmalı; tüketmeli ki bizim bir başka parçamız olsun."
δεῖγμα δὲ τῆς πρὸς τοὺς κατοιχομένους αὐτῶν ὁσιότητος γένοιτ’ ἂν καὶ τὰ περὶ τῆς ἀνθρωποφαγίας παραγγελλόμενα· οὐ γὰρ μόνον ἀξιοῦσι τοὺς τετελευτηκότας ἐσθίειν, ἀλλὰ καὶ τὰς αὑτῶν σάρκας, εἴ ποτε τύχοι τι μέρος τοῦ σώματος ἀποκοπέν. Λέγεται δ’ ἐν τῷ περὶ Δικαιοσύνης ὑπὸ Χρυσίππου ταυτί
καὶ ἂν τῶν μελῶν ἀποκοπῇ τι μέρος πρὸς τὴν τροφὴν χρήσιμον, μήτε κατορύττειν αὐτὸ μήτε ἄλλως ῥίπτειν, ἀναλίσκειν δὲ αὐτό, ὅπως τῶν ἡμετέρων ἕτερον μέρος γένηται.
749Fr. 749 Bak bakalım, filozoflardan hangileri bizi daha iyi evcilleştiriyor: çocukların, dostların, babaların ve karıların ölünce yenmesini buyuranlar mı, yoksa Pythagoras ve Empedokles mi?
σκόπει δ’ ἡμᾶς πότεροι βέλτιον ἐξημεροῦσι τῶν φιλοσόφων, οἱ καὶ τέκνα καὶ φίλους καὶ πατέρας καὶ γυναῖκας ἐσθίειν κελεύοντες [ὡς] ἀποθανόντας, ἢ Πυθαγόρας καὶ Ἐμπεδοκλῆς.
750Fr. 750 Kaynak: Theophilos, Autolykos'a III 5–6. Madem çok okudun, Zenon'un ya da Diogenes'in ve Kleanthes'in kitaplarında bulunan şu şeyler hakkında ne düşündün? Kitapları yamyamlığı öğretiyor: Babaların kendi çocukları tarafından pişirilip yenmesini; biri bunu istemez ya da bu iğrenç yemekten bir parçayı atarsa, yemeyenin kendisinin yenmesini. Bunlara ek olarak daha da tanrısızca bir söz de bulunur: Çocuklara kendi ana babalarını kurbana götürüp onları yemeyi öğreten Diogenes'in sözü.
Epikuros ve Stoacılar ne diye kardeşle yatmayı ve oğlancılığı öğreti olarak koyarlar? Bu öğretilerle kütüphaneleri doldurmuşlardır.
Ἐπειδὴ οὖν πολλὰ ἀνέγνως τί σοι ἔδοξεν τὰ Ζήνωνος ἢ τὰ Διογένους καὶ Κλεάνθους, ὁπόσα περιέχουσιν αἱ βίβλοι αὐτῶν, διδάσκουσαι ἀνθρωποβορίας, πατέρας μὲν ὑπὸ ἰδίων τέκνων ἕψεσθαι καὶ βιβρώσκεσθαι, καὶ εἴ τις οὐ βούλοιτο ἢ μέλος τι τῆς μυσερᾶς τροφῆς ἀποῤῥίψειεν, αὐτὸν κατεσθίεσθαι τὸν μὴ φαγόντα; Πρὸς τούτοις ἀθεωτέρα τις φωνὴ εὑρίσκεται, ἡ τοῦ Διογένους, διδάσκοντος τὰ τέκνα τοὺς ἑαυτῶν γονεῖς εἰς θυσίαν ἄγειν καὶ τούτους κατεσθίειν.
Πρὸς τί οὖν Ἐπίκουρος καὶ οἱ Στωϊκοὶ δογματίζουσιν ἀδελφοκοιτίας καὶ ἀῤῥενοβασίας ἐπιτελεῖσθαι, ἐξ ὧν διδασκαλιῶν μεστὰς ⟨τὰς⟩ βιβλιοθήκας πεποιήκασιν.
752Fr. 752 Kaynak: Sextos Empeirikos, Matematikçilere Karşı XI 194. Uygun Eylem Üzerine'de ana babanın gömülmesini ele alırken açıkça şöyle der:
"Ana baba öldüğünde en sade cenaze törenini yapmalıdır; çünkü beden, tıpkı tırnak ya da saç gibi, bizim için hiçbir şey değildir; biz de böyle bir dikkate ve özene muhtaç değiliz. Bu yüzden etleri yararlıysa onları besin olarak kullanırlar; tıpkı kendi uzuvlarından biri, örneğin bir ayak kesildiğinde onu ve benzerlerini kullanmak yerinde olacağı gibi. Etler yararsızsa ya gömüp üstüne bir mezar yaparlar, ya yakıp külünü bırakırlar, ya da uzağa atıp, tırnak ya da saç gibi, onlara hiç aldırmazlar."
ἐν δὲ τῷ περὶ τοῦ Καθήκοντος (Chrysippus) περὶ τῆς τῶν γονέων ταφῆς διεξερχόμενος ῥητῶς φησίν
Ἀπογενομένων δὲ τῶν γονέων ταφαῖς χρηστέον ταῖς ἁπλουστάταις, ὡς ἂν τοῦ σώματος καθάπερ ὄνυχος ἢ τριχῶν οὐδὲν ὄντος πρὸς ἡμᾶς, οὐδ’ ἐπιστροφῆς καὶ πολυωρίας προσδεομένων ἡμῶν τοιαύτης τινός. διὸ καὶ χρησίμων μὲν ὄντων τῶν κρεῶν τροφῇ χρήσονται αὐτοῖς, καθάπερ καὶ τῶν ἰδίων μερῶν οἷον ποδὸς ἀποκοπέντος ἐπέβαλλε χρῆσθαι αὐτῷ, καὶ τοῖς παραπλησίοις. ἀχρείων δὲ ὄντων αὐτῶν ἢ κατορύξαντες τὸ μνῆμα ἐποίσουσιν, ἢ κατακαύσαντες τὴν τέφραν ἀφήσουσιν, ἢ μακρότερον ῥίψαντες οὐδεμίαν ἐπιστροφὴν αὐτῶν ποιήσονται καθάπερ ὄνυχος ἢ τριχῶν.
753Fr. 753 Kaynak: Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri 1044F–1045A. Üstelik Teşvik Yazıları'nın bir kitabında, annelerle, kız kardeşlerle ya da kızlarla birleşmenin, bir şey yedikten sonra ya da bir lohusanın veya bir ölünün yanından tapınağa gitmenin yersiz yere kötülendiğini söyler. Hayvanlara bakmak ve onların yaptıklarından, bu tür şeylerin hiçbirinin tuhaf ve tabiata aykırı olmadığı sonucunu çıkarmak gerektiğini söyler. Çünkü buna karşı diğer canlıları örnek göstermek yerindedir: Tapınaklarda birleşen, doğuran ya da ölen hayvanlar tanrısal olanı kirletmez.
Καὶ μὴν ἐν τῷ(?) τῶν Προτρεπτικῶν εἰπὼν ὅτι καὶ τὸ μητράσιν ἢ ἀδελφαῖς ἢ θυγατράσιν συγγενέσθαι καὶ τὸ φαγεῖν τι καὶ προελθεῖν ἀπὸ λεχοῦς ἢ θανάτου πρὸς ἱερὸν ἀλόγως διαβέβληται. καὶ πρὸς τὰ θηρία φησὶ δεῖν ἀποβλέπειν, καὶ τοῖς ὑπ’ ἐκείνων γινομένοις τεκμαίρεσθαι τὸ μηδὲν ἄτοπον μηδὲ παρὰ φύσιν εἶναι τῶν τοιούτων· εὐκαίρως γὰρ πρὸς ταῦτα γίνεσθαι τὰς τῶν ἄλλων ζῴων παραθέσεις, εἰς τὸ μήτε συγγινόμενα μήτε γεννῶντα μήτ’ ἐναποθνήσκοντα ἐν τοῖς ἱεροῖς μιαίνειν τὸ θεῖον.
754Fr. 754 Kaynak: Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri 1045A. Tabiat Üzerine'nin beşinci kitabında da Hesiodos'un ırmaklara ve pınarlara işemeyi yasaklamasının yerinde olduğunu, sunağa ya da bir tanrı heykeline işemekten ise daha da çok kaçınmak gerektiğini söyler. Çünkü köpeklerin, eşeklerin ve küçük çocukların bunu yapması bir ölçü olamaz; onlar bu tür şeylere hiç dikkat etmez, hiç düşünmezler.
Ἐν δὲ τῷ πέμπτῳ πάλιν περὶ Φύσεως λέγει καλῶς μὲν ἀπαγορεύειν τὸν Ἡσίοδον, εἰς ποταμοὺς καὶ κρήνας οὐρεῖν· ἔτι δὲ μᾶλλον ἀφεκτέον εἶναι τοῦ πρὸς βωμὸν οὐρεῖν ἢ ἀφίδρυμα θεοῦ· μὴ γὰρ εἶναι πρὸς λόγον, εἰ κύνες καὶ ὄνοι τοῦτο ποιοῦσι καὶ παιδάρια νήπια, μηδεμίαν ἐπιστροφὴν μηδ’ ἐπιλογισμὸν ἔχοντα περὶ τῶν τοιούτων.
755Fr. 755 Kaynak: Sextos Empeirikos, Pyrrhonculuğun Ana Hatları III 201. Stoacıların da bir hayat kadınıyla birlikte yaşamayı ya da bir hayat kadınının kazancıyla geçinmeyi tuhaf saymadıklarını görüyoruz.
καὶ τοὺς Στωϊκοὺς δὲ ὁρῶμεν οὐκ ἄτοπον εἶναι λέγοντας τὸ ἑταίρᾳ συνοικεῖν ἢ τὸ ἐξ ἑταίρας ἐργασίας διαζῆν.
756Fr. 756 Sokak fahişelerine hiçbir şey yokmuş gibi gidenler ve bunun her durumda uygun eyleme aykırı olmadığını öğretenler de…
καὶ οἱ ταῖς χαμαιτύπαις ἀδιαφόρως προσιόντες, διδάσκοντες δὲ καὶ μὴ πάντως παρὰ τὸ καθῆκον τοῦτο γίνεσθαι.
757§ 11. Hayattan makul çıkış (εὔλογος ἐξαγωγή) üzerine
Fr. 757 Kaynak: Diogenes Laertios VII 130. Bilgenin, vatanı için de dostları için de, ayrıca çok şiddetli bir acıya, sakatlıklara ya da tedavisi olmayan hastalıklara düşerse, makul bir gerekçeyle kendini hayattan çıkaracağını söylerler.
εὐλόγως τέ φασιν ἐξάξειν ἑαυτὸν τοῦ βίου τὸν σοφόν, καὶ ὑπὲρ πατρίδος καὶ ὑπὲρ φίλων, κἂν ἐν σκληροτέρᾳ γένηται ἀλγηδόνι ἢ πηρώσεσιν ἢ νόσοις ἀνιάτοις.
758Fr. 758 Kaynak: Stobaios, Seçmeler II 110 W. Erdemliler için hayattan çıkışın bazen birçok şekilde uygun eylem olduğunu söylerler; kötüler için ise, bilge olmayacak olsalar bile, hayatta kalmanın uygun eylem olduğunu. Çünkü insanı hayatta tutan aretē, hayattan atan da kötülük değildir; hayat ve ölüm uygun eylemlerle ve uygun eyleme aykırı olanlarla ölçülür.
Φασὶ δέ ποτε καὶ τὴν ἐξαγωγὴν τὴν ἐκ τοῦ βίου τοῖς σπουδαίοις καθηκόντως ⟨γίγνεσθαι⟩ κατὰ πολλοὺς τρόπους, τοῖς ⟨δὲ⟩ φαύλοις μονὴν ⟨τὴν⟩ ἐν τῷ ζῆν καὶ εἰ μὴ μέλλοιεν ἔσεσθαι σοφοί· οὔτε γὰρ τὴν ἀρετὴν κατέχειν ἐν τῷ ζῆν οὔτε τὴν κακίαν ἐκβάλλειν· τοῖς δὲ καθήκουσι καὶ τοῖς παρὰ τὸ καθῆκον ⟨παρα⟩μετρεῖσθαι τήν τε ζωὴν καὶ τὸν θάνατον.
759Fr. 759 Kaynak: Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri 1042D ve Ortak Kavramlar Üzerine 1063C–D. Ama, derler, Khrysippos hayatta kalmayı iyilere göre, hayattan çıkmayı kötülere göre ölçmek gerektiğini hiç düşünmez; tabiata uygun orta şeylere göre ölçmek gerekir. Bu yüzden mesut olanların bazen kendilerini hayattan çıkarması, bedbaht olanların da hayatta kalması uygun eylem olur.
Stoa'da bunlar kanun olarak konur: Bilgelerden birçoğunu, mesutken durmaları daha iyi olduğu için hayattan çıkarırlar; kötülerden birçoğunu da, bedbaht hâlde yaşamaları uygun eylem olduğu için hayatta tutarlar. Oysa bilge bahtiyar, kutlu, tam anlamıyla mesut, güvende ve tehlikeden uzaktır; kötü ve anlayışsız ise "Kötülüklerle doluyum, koyacak yer kalmadı artık" diyebilecek biridir. Yine de bunlar için hayatta kalmanın, ötekiler için hayattan çıkmanın uygun eylem olduğunu düşünürler. Khrysippos "Haklı olarak" der, "çünkü hayatı iyilere ve kötülere göre değil, tabiata uygun ve tabiata aykırı şeylere göre ölçmek gerekir."
Ἀλλ’ οὐδ’ ὅλως, φασίν, οἴεται δεῖν Χρύσιππος οὔτε μονὴν ἐν τῷ βίῳ τοῖς ἀγαθοῖς, οὔτ’ ἐξαγωγὴν τοῖς κακοῖς παραμετρεῖν, ἀλλὰ τοῖς μέσοις κατὰ φύσιν. Διὸ καὶ τοῖς εὐδαιμονοῦσι γίνεταί ποτε καθῆκον ἐξάγειν ἑαυτούς, καὶ μένειν αὖθις ἐν τῷ ζῆν τοῖς κακοδαιμονοῦσιν.
Ταῦτα τοίνυν ἐν τῇ Στοᾷ νομοθετεῖται, καὶ πολλοὺς μὲν ἐξάγουσι τῶν σοφῶν, ὡς ἄμεινον εὐδαιμονοῦντας πεπαῦσθαι· πολλοὺς δὲ κατέχουσι τῶν φαύλων, ὡς καθήκοντος αὐτοῖς ζῆν κακοδαιμονοῦντας. Καίτοι ὁ μὲν σοφὸς ὄλβιος, μακάριος, πανευδαίμων, ἀσφαλής, ἀκίνδυνος, ὁ δὲ φαῦλος καὶ ἀνόητος οἷος εἰπεῖν· Γέμω κακῶν δὴ κοὐκέτ’ ἔσθ’ ὅπου τεθῇ. () ἀλλὰ καὶ τούτοις μονὴν οἴονται καθήκουσαν εἶναι, κἀκείνοις ἐξαγωγήν. Εἰκότως δέ, φησὶ Χρύσιππος· οὐ γὰρ ἀγαθοῖς καὶ κακοῖς δεῖ παραμετρεῖσθαι τὸν βίον, ἀλλὰ τοῖς κατὰ φύσιν καὶ παρὰ φύσιν.
760Fr. 760 Kaynak: Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri 1042A–B. Tabiat Üzerine'nin üçüncü kitabında, hiçbir zaman phronēsis sahibi olmayacak olsa bile akılsız olarak yaşamanın yaşamamaktan daha faydalı olduğunu belirttikten sonra şunu ekler:
"İnsanlar için iyi şeyler öyledir ki kötü şeyler bir bakıma aradaki şeylerden üstündür."
Oysa onlara göre aradaki şeyler ne kötüdür ne iyi.
Bu tuhaflığı yumuşatmak isteyerek kötü şeyler hakkında şunu ekler:
"Üstün olan bunlar değil, logostur; akılsız olacak olsak bile onunla birlikte yaşamak daha uygundur."
Her şeyden önce kötü şeyler derken kötülüğü ve kötülükten pay alan şeyleri kastediyor, başka bir şeyi değil; kötülük ise logosa ait bir şeydir, hatta daha doğrusu hatalı bir logostur…
ἐν δὲ τῷ τρίτῳ περὶ Φύσεως ὑπειπὼν ὅτι λυσιτελεῖ ζῆν ἄφρονα μᾶλλον ἢ ⟨μὴ⟩ βιοῦν, κἂν μηδέποτε μέλλῃ φρονήσειν ἐπιλέγει
Τοιαῦτα γὰρ τἀγαθά ἐστι τοῖς ἀνθρώποις, ὥστε τρόπον τινὰ τὰ κακὰ τῶν ἀνὰ μέσον προτερεῖν.
τῶν δ’ ἀνὰ μέσον λεγομένων παρ’ αὐτοῖς μήτε κακῶν ὄντων μήτ’ ἀγαθῶν.
Βουλόμενος οὖν ταύτην ἐπιλεαίνειν τὴν ἀτοπίαν, ἐπιλέγει περὶ τῶν κακῶν·
Ἔστι δ’ οὐ ταῦτα προτεροῦντα, ἀλλ’ ὁ λόγος, μεθ’ οὗ βιοῦν ἐπιβάλλει μᾶλλον, καὶ εἰ ἄφρονες ἐσόμεθα.
Πρῶτον μὲν οὖν τὰ κακὰ κακίαν λέγει καὶ τὰ μετέχοντα κακίας, ἄλλο δ’ οὐδέν· ἡ δὲ κακία λογικόν ἐστι, μᾶλλον δὲ λόγος ἡμαρτημένος etc.
761Fr. 761 Kaynak: Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri 1039D–E. Nitekim Teşvik Üzerine adlı eserinde, öğrenmemiş ve yaşamayı bilmeyen biri için yaşamamanın daha faydalı olduğunu söyleyen Platon'u eleştirirken kelimesi kelimesine şöyle der: "Böyle bir logos hem kendisiyle çatışır hem de hiç teşvik edici değildir. Çünkü önce yaşamamanın bizim için en iyisi olduğunu gösterip bir bakıma ölmemizi isteyerek, bizi felsefe yapmaktan çok başka şeylere teşvik etmiştir; çünkü yaşamayan felsefe yapamaz; uzun süre kötü ve tecrübesizce yaşamamış biri de phronēsis sahibi olamaz." Biraz ilerde de kötüler için de hayatta kalmanın uygun eylem olduğunu söyler. Sonra kelimesi kelimesine: "Her şeyden önce aretēnin, tek başına, yaşamamızla hiçbir ilgisi yoktur; aynı şekilde kötülüğün de gitmemiz gerekmesiyle hiçbir ilgisi yoktur."
Ἐν γοῦν τοῖς περὶ τοῦ Προτρέπεσθαι, τοῦ Πλάτωνος ἐπιλαμβανόμενος λέγοντος, ὅτι τῷ μηδὲ μαθόντι μηδ’ ἐπισταμένῳ ζῆν, λυσιτελεῖ μὴ ζῆν, ταῦτ’ εἴρηκε κατὰ λέξιν· Ὁ γὰρ τοιοῦτος λόγος καὶ ἑαυτῷ μάχεται καὶ ἥκιστά ἐστι προτρεπτικός. Πρῶτον γὰρ παραδεικνύων, ὅτι κράτιστον ἡμῖν ἐστι τὸ μὴ ζῆν καὶ τρόπον τινὰ ἀποθνήσκειν ἀξιῶν, πρὸς ἕτερά τινα μᾶλλον ἡμᾶς προὔτρεψεν ἢ τὸ φιλοσοφεῖν· οὐ γὰρ ἔστι μὴ ζῶντα φιλοσοφεῖν· οὐδὲ μὴ πολὺν χρόνον ἐπιζήσαντα κακῶς καὶ ἀπείρως φρόνιμον γενέσθαι. καὶ προελθὼν δέ φησιν ὅτι καὶ τοῖς φαύλοις καθήκει μένειν ἐν τῷ ζῆν. εἶτα κατὰ λέξιν· Πρῶτον γὰρ ἡ ἀρετὴ ψιλῶς οὐδέν ἐστι πρὸς τὸ ζῆν ἡμᾶς, οὕτω δ’ οὐδ’ ἡ κακία οὐδέν ἐστι πρὸς τὸ δεῖν ἡμᾶς ἀπιέναι.
762Fr. 762 Kaynak: Plutarkhos, Ortak Kavramlar Üzerine 1063C–D. Çünkü, derler, Herakleitos ve Pherekydes için, ellerinden gelseydi, bitlenmekten ve su toplamaktan kurtulmak uğruna aretēyi ve phronēsisi bırakmak uygun eylem olurdu. Kirke iki ilaç döküp birinin phronēsis sahiplerini akılsız yaptığı, ötekinin insanları eşeğe çevirdiği zaman da Odysseus için, phronēsisini koruyarak (ve elbette phronēsisle birlikte saadetini de) şeklini bir hayvanın şekline çevirmektense akılsızlık ilacını içmek daha uygun olurdu. Ve bunu, derler, phronēsisin kendisi öğütler ve buyurur: "Bırak beni; eşek kılığında mahvolacağıma yok olup gideyim, aldırma."
[Ardından Latince bir tanıklıkta Cicero'nun benzer bir sözü aktarılır.]
Καὶ γὰρ Ἡρακλείτῳ, φασί, καὶ Φερεκύδῃ καθήκειν ἄν, εἴπερ ἠδύναντο, τὴν ἀρετὴν ἀφεῖναι καὶ τὴν φρόνησιν, ὥστε παύσασθαι φθειριῶντας καὶ ὑδρωπιῶντας· καὶ τῆς Κίρκης ἐγχεούσης δύο φάρμακα, τὸ μὲν ποιοῦν ἄφρονας ἐκ φρονίμων, τὸ δὲ [φρονίμους] ὄνους ἐξ [ἀφρόνων] ἀνθρώπων, τότε δὴ τὸν Ὀδυσσέα πιεῖν τὸ τῆς ἀφροσύνης μᾶλλον, ἢ μεταβαλεῖν εἰς θηρίου μορφὴν τὸ εἶδος, ἔχοντα τὴν φρόνησιν (καὶ μετὰ τῆς φρονήσεως δηλονότι τὴν εὐδαιμονίαν). Καὶ ταῦτά φασιν αὐτὴν ὑφηγεῖσθαι καὶ παρακελεύεσθαι τὴν φρόνησιν· Ἄφες με καὶ καταφρόνησον ἀπολλυμένης ἐμοῦ καὶ διαφθειρομένης εἰς ὄνου πρόσωπον.
Praeclare M. Tullius: Etenim si nemo est, inquit, quin emori malit, quam converti in aliquam figuram bestiae, quamvis hominis mentem sit habiturus; quanto est miserius, in hominis figura animo esse efferato? Mihi quidem tanto videtur, quanto praestabilior est animus corpore.
764Fr. 764 Genel olarak, aretē hayatımızı en yüksek ölçüde mesut ve kutlu kılmaya kendi başına yetiyorsa, aretēye sahip olan ve kutlu bir hayat süren biri için makul bir hayattan çıkış nasıl olabilir? Zeus'un ölmek istediğini söylemek ne kadar tuhafsa, onun kadar kutlu yaşayan birinin kendini makul bir gerekçeyle bu hayattan çıkarması da o kadar tuhaftır. Çünkü bedene ait ve dışarıdaki şeyler kayıtsızdır, ne saadeti meydana getirir ne yok eder; aretē ise kutlu hayatı tek başına kurar, var oldukça onu sağlam tutar ve bilgeyi asla terk etmez. — — Aretēnin bilgeye böyle bir şeyi telkin etmesi nasıl makul olur?
καθόλου δέ, εἰ ἡ ἀρετὴ αὐτάρκης πρὸς τὸ παρασχέσθαι τὸν βίον ἡμῶν ἄκρως εὐδαίμονα καὶ μακάριον, πῶς εὔλογος ἐξαγωγὴ τῷ τὴν ἀρετὴν ἔχοντι, ἐν μακαρίῳ βίῳ ὄντι; ὡς γὰρ ἄτοπον τὸ λέγειν τὸν Δία ἐθέλειν ἀποθανεῖν, οὕτως ἄτοπον καὶ τὸν ἐπίσης τούτῳ μακαρίως ζῶντα ἑαυτὸν ἐξάγειν εὐλόγως τοῦδε τοῦ βίου, τῶν μὲν σωματικῶν καὶ ἐκτὸς ἀδιαφόρων ὄντων καὶ μήτε ποιούντων τὴν εὐδαιμονίαν μήτε ἀναιρούντων, τῆς δὲ ἀρετῆς, ἣ μόνη καὶ κατασκευάζει τὸν μακάριον βίον καὶ φυλάττει βέβαιον παροῦσα, μηδέποτ’ ἂν ἀπολειπούσης τὸν σοφόν. — — πῶς γὰρ εὔλογον τὴν ἀρετὴν τοῦθ’ ὑποβάλλειν τῷ σοφῷ;
765Fr. 765 Nitekim filozoflar da, bir şey erdemli insanı eylemde bulunmaktan, kendisine eylem umudu bile kalmayacak kadar yoksun bırakırsa, ona makul bir hayattan çıkışı kabul ederler.
αὐτίκα εὔλογον ἐξαγωγὴν τῷ σπουδαίῳ συγχωροῦσι καὶ οἱ φιλόσοφοι, εἴ τι τοῦ πράσσειν [αὐτὸν] οὕτω στερήσειεν αὐτόν, ὡς μηκέτι ἀπολελεῖφθαι αὐτῷ μηδὲ ἐλπίδα τῆς πράξεως.
766Fr. 766 Aretēnin faaliyeti tabiata uygun ve insana ait şeylerin seçilmesi, bunların zıtlarının da bertaraf edilip kaçınılmasıyla ilgiliyse, seçeceği şeylerin elbette mevcut olması gerekir. Bunlar insanın elinde her zaman yoktur; nitekim aretēye sahip olan kişi bunların yokluğu yüzünden bazen kendini hayattan çıkarır. Hayattan çıkış, aretēnin işi olan bu seçimi yapmaya gücü yetmediği için değil, kendi elinde olmayan şeyler mevcut olmadığı için olur.
εἰ περὶ τὴν τῶν κατὰ φύσιν καὶ οἰκείων ἐκλογὴν ἡ ἐνέργεια τῆς ἀρετῆς καὶ περὶ τὴν ἀποικονομίαν καὶ ἔκκλισιν τῶν τούτοις ἐναντίων, δεῖ δηλονότι παρεῖναι ἃ ἐκλέξεται. οὐ γὰρ δὴ ἀεὶ τῷ ἀνθρώπῳ ταῦτα πάρεστι· διὰ γοῦν τὴν τούτων ἔνδειαν ὁ τὴν ἀρετὴν ἔχων ἑαυτὸν ἐξάγει ποτέ. οὐδὲ γὰρ διὰ τὸ ἀδυνατεῖν ἐκλέγεσθαι ταῦτα ἡ ἐξαγωγή, ὅπερ ἔργον τῆς ἀρετῆς, ἀλλὰ τῷ μὴ παρεῖναι ἃ οὐκ ἐπ’ αὐτῇ.
767Fr. 767 Aretēye sahip olan kişi, makul hayattan çıkış yüzünden aretēyle sürdürdüğü hayatı bazen isteyerek terk edebilir.
ὁ δὲ τὴν ἀρετὴν ἔχων καταλείποι ἄν ποτε τὸν βίον τὸν μετὰ ἀρετῆς ἑκὼν διὰ τὴν ἐξαγωγὴν τὴν εὔλογον.
768Fr. 768 Kaynak: Elias, Felsefeye Giriş. Stoacı filozoflar da felsefenin tabiî ölümün bir alıştırması olduğunu düşündüler; bu yüzden makul hayattan çıkışın beş yolunu yazdılar. Çünkü, der, hayat uzun bir şölene benzer; psykhē orada ziyafet çekiyor gibidir. Şölen kaç şekilde dağılırsa makul hayattan çıkışlar da o kadar şekilde olur. Şölen beş şekilde dağılır: Ya ansızın baş gösteren büyük bir ihtiyaç yüzünden, örneğin uzun zamandır görülmeyen bir dostun gelişiyle; çünkü dostlar sevinçle kalkar ve şölen dağılır. Ya da araya dalan sarhoş eğlenciler ve ağzı bozuklar yüzünden şölen yine dağılır. Ya sunulan yiyeceklerin bayat ve hastalık verici olması yüzünden. Ya yiyeceklerin kıtlığı yüzünden. Ya da sarhoşluk yüzünden şölen dağılır.
Makul hayattan çıkışlar da aynı beş şekilde olur. Ya baş gösteren büyük bir ihtiyaç yüzünden; örneğin Pythia, şehrini bir yıkım tehdit ederken birine şehri için kendini kurban etmesini buyurmuştu. — — Ya araya dalıp bizi çirkin şeyler yapmaya ya da söylenmemesi gerekenleri söylemeye zorlayan tiranlar yüzünden (bundan sonra Pythagorasçı bir kadın hakkında küçük bir hikâye anlatılır). Ya da psykhēnin bedeni uzun süre bir alet olarak kullanmasını engelleyen uzun bir hastalık yüzünden; o zaman psykhēyi makul bir gerekçeyle hayattan çıkarmak gerekir. Bu yüzden Platon da hekimliğin, hastalıkları besleyip uzatan perhiz kolunu kabul etmez; ordusunu tedavi eden Arkhigenes'in kullandığı cerrahi ve ilaç kolunu kabul eder. Sophokles de der ki: "Bilge hekime yakışmaz, bıçak isteyen yaraya büyü sözleri mırıldanmak." Ya yoksulluk yüzünden; Theognis de güzel söyler: "Yoksulluktan kaçan…" Ya da bunama yüzünden; çünkü orada sarhoşluk şöleni dağıtıyordu, burada da biri bunama yüzünden kendini hayattan çıkarabilir. Çünkü bunama tabiî bir sarhoşluktan başka bir şey değildir, sarhoşluk da prohairesisle seçilmiş bir bunamadan başka bir şey değildir. Bu konuda söyleneceklerin hepsi bu.
ἀλλὰ καὶ οἱ Στωϊκοὶ φιλόσοφοι — τὴν φιλοσοφίαν ὑπέλαβον μελέτην εἶναι τοῦ φυσικοῦ θανάτου· διὸ καὶ πέντε τρόπους εὐλόγου ἐξαγωγῆς ἔγραψαν· ἔοικε γάρ, φησιν, ὁ βίος μακρῷ συμποσίῳ, ἐν ᾧ δοκεῖ εὐωχεῖσθαι ἡ ψυχή· καὶ παρ’ ὅσους τρόπους λύεται τὸ συμπόσιον, παρὰ τοσούτους τρόπους γίνονται καὶ εὔλογοι ἐξαγωγαί. Λύεται δὲ τὸ συμπόσιον κατὰ πέντε τρόπους· ἢ διὰ χρείαν μεγάλην ἄφνω καταλαβοῦσαν, οἷον παρουσίαν φίλου διὰ χρόνου· ὑπὸ χαρᾶς γὰρ ἀνίστανται οἱ φίλοι καὶ λύεται τὸ συμπόσιον. ἢ διὰ τοὺς ἐπεισκωμάζοντας καὶ αἰσχροῤῥημονοῦντας λύεται ὁμοίως τὸ συμπόσιον· ἢ διὰ τὸ νεκρὰ καὶ νοσώδη εἶναι τὰ παρατιθέμενα· ἢ διὰ σπάνιν ἐδεσμάτων· ἢ διὰ μέθην λύεται τὸ συμπόσιον.
Κατὰ τοὺς αὐτοὺς οὖν πέντε τρόπους γίνονται καὶ εὔλογοι ἐξαγωγαί· ἢ διὰ χρείαν μεγάλην καταλαβοῦσαν ὡς προσέταξεν ἡ Πυθία τινὶ ἀποσφάξαι ἑαυτὸν ὑπὲρ τῆς ἰδίας πόλεως, φθορᾶς τῇ πόλει ἐπικειμένης — — ἢ διὰ τοὺς ἐπεισκωμάζοντας τυράννους καὶ ἀναγκάζοντας ἡμᾶς ἢ πράττειν αἰσχρὰ ἢ λέγειν τὰ ἀπόῤῥητα (sequitur narratiuncula de muliere Pythagorea) ἢ διὰ μακρὰν νόσον κωλύουσαν ἐπὶ πολὺ ὀργάνῳ χρῆσθαι τὴν ψυχὴν τῷ σώματι, εὐλόγως δεῖ ἐξάγειν αὐτήν· διὸ καὶ Πλάτων οὐκ ἀποδέχεται τὸ διαιτητικὸν τῆς ἰατρικῆς ὡς παιδαγωγοῦν τὰ νοσήματα καὶ ποιοῦν ἐγχρονίζειν, ἀλλ’ ἀποδέχεται τὸ χειρουργικὸν καὶ φαρμακευτικόν, ᾧ ἐχρῆτο Ἀρχιγένης, ὁ στρατόπεδον θεραπεύων· φησὶ δὲ καὶ Σοφοκλῆς οὐ πρὸς ἰατροῦ σοφοῦ ἐχρῆτο Ἀρχιγένης, ὁ στρατόπεδον θεραπεύων· φησὶ δὲ καὶ Σοφοκλῆς οὐ πρὸς ἰατροῦ σοφοῦ θρηνεῖν ἐπῳδὰς πρὸς στομῶντι τραύματι () ἢ διὰ πενίαν· καὶ καλῶς φησιν ὁ Θέογνις· χρὴ πενίην φεύγοντα etc. ἢ διὰ λῆρον· ὥσπερ γὰρ ἐκεῖ ἡ μέθη ἔλυε τὸ συμπόσιον, οὕτως χρὴ πενίην φεύγοντα etc. ἢ διὰ λῆρον· ὥσπερ γὰρ ἐκεῖ ἡ μέθη ἔλυε τὸ συμπόσιον, οὕτως κἀνταῦθα ἔστί τινα ἐξαγαγεῖν ἑαυτὸν διὰ λῆρον· οὐδὲν γάρ ἐστι λῆρος, εἰ μὴ φυσικὴ μέθη· καὶ οὐδέν ἐστι μέθη, εἰ μὴ προαιρετικὸς λῆρος· καὶ ταῦτα μὲν περὶ τούτου.
xml:lang="lat">Cf. Olympiodorum ad Plat. Phaed. p. 5 ed. Finckh.