İçeriğe geç
İlim Olarak Ortaya Çıkabilecek Her Gelecek Metafiziğe Prolegomena

Kant · İlim Olarak Ortaya Çıkabilecek Her Gelecek Metafiziğe Prolegomena

Prolegomena'nın Genel Sorusunun Çözümü: Metafizik İlim Olarak Nasıl Mümkündür?

AA04.365Aklın tabiî yatkınlığı olarak metafizik gerçektir; ama (üçüncü ana sorunun analitik çözümünün ispat ettiği gibi) tek başına alındığında diyalektik ve aldatıcıdır da. Bu yüzden temel ilkeleri ondan almaya kalkışmak ve onları kullanırken tabiî olsa da yine de yanlış olan aldanışın peşinden gitmek hiçbir zaman ilim değil, yalnızca boş bir diyalektik sanat doğurabilir. Bu sanatta bir okul ötekini geride bırakabilir, ama hiçbiri hiçbir zaman haklı ve kalıcı bir onay kazanamaz.

Metafiziğin ilim olarak yalnızca aldatıcı bir ikna oluşa değil, kavrayışa ve kanıya hak iddia edebilmesi için, bir akıl eleştirisi şunların hepsini eksiksiz bir sistem içinde ortaya koymalıdır: a priori kavramların bütün stokunu; bunların farklı kaynaklara, yani duyarlığa, anlama yetisine ve akla göre bölünmesini; ayrıca bu kavramların eksiksiz bir tablosunu ve hepsinin, onlardan çıkarılabilecek her şeyle birlikte ayrıştırılmasını; sonra özellikle bu kavramların dedüksiyonu aracılığıyla a priori sentetik bilginin imkânını, onların kullanımının temel ilkelerini ve en sonunda bu kullanımın sınırlarını. Demek ki metafiziğin ilim olarak meydana getirilebileceği iyice sınanmış ve doğrulanmış bütün planı, hatta onu gerçekleştirmenin bütün araçlarını eleştiri, hem de yalnız o, kendinde içerir; başka yollarla ve araçlarla metafizik imkânsızdır. Öyleyse burada sorulan, bu işin nasıl mümkün olduğu değildir. Sorulan yalnızca, işin nasıl yola koyulacağı, iyi kafaların şimdiye kadarki ters ve verimsiz işlenişten yanılmaz bir işlenişe nasıl yöneltileceği ve böyle bir birleşmenin ortak amaca en uygun biçimde nasıl yönlendirilebileceğidir.

AA04.365

Und so endige ich die analytische Auflösung der von mir selbst aufgestellten Hauptfrage: wie ist Metaphysik überhaupt möglich?, indem ich von demjenigen, wo ihr Gebrauch wirklich, wenigstens in den Folgen gegeben ist, zu den Gründen ihrer Möglichkeit hinaufstieg. Auflösung der allgemeinen Frage der Prolegomenen. Wie ist Metaphysik als Wissenschaft möglich? Metaphysik als Naturanlage der Vernunft ist wirklich, aber sie ist auch für sich allein (wie die analytische Auflösung der dritten Hauptfrage bewies) dialektisch und trüglich. Aus dieser also die Grundsätze hernehmen wollen und in dem Gebrauche derselben dem zwar natürlichen, nichts destoweniger aber falschen Scheine folgen, kann niemals Wissenschaft, sondern nur eitele dialektische Kunst hervorbringen, darin es eine Schule der andern zuvorthun, keine aber jemals einen rechtmäßigen und dauernden Beifall erwerben kann. Damit sie nun als Wissenschaft nicht blos auf trügliche Überredung, sondern auf Einsicht und Überzeugung Anspruch machen könne, so muß eine Kritik der Vernunft selbst den ganzen Vorrath der Begriffe a priori, die Eintheilung derselben nach den verschiedenen Quellen, der Sinnlichkeit, dem Verstande und der Vernunft, ferner eine vollständige Tafel derselben und die Zergliederung aller dieser Begriffe mit allem, was daraus gefolgert werden kann, darauf aber vornehmlich die Möglichkeit des synthetischen Erkenntnisses a priori vermittelst der Deduction dieser Begriffe, die Grundsätze ihres Gebrauchs, endlich auch die Grenzen desselben, alles aber in einem vollständigen System darlegen. Also enthält Kritik und auch sie ganz allein den ganzen wohlgeprüften und bewährten Plan, ja sogar alle Mittel der Vollziehung in sich, wornach Metaphysik als Wissenschaft zu Stande gebracht werden kann; durch andere Wege und Mittel ist sie unmöglich. Es frägt sich also hier nicht sowohl, wie dieses Geschäfte möglich, sondern nur wie es in Gang zu bringen und gute Köpfe von der bisherigen verkehrten und fruchtlosen zu einer untrüglichen Bearbeitung zu bewegen seien, und wie eine solche Vereinigung auf den gemeinschaftlichen Zweck am füglichsten gelenkt werden könne.

AA04.366Şu kadarı kesindir: Eleştiriyi bir kez tatmış olan, bütün dogmatik gevezelikten ebediyen tiksinir; oysa daha önce, aklı bir şeye ihtiyaç duyduğu ve onu oyalayacak daha iyi bir şey bulamadığı için, çaresizlikten bununla yetinmişti. Eleştirinin alışılmış okul metafiziğiyle ilişkisi, tam kimyanın simyayla ya da astronominin kehanetçi astrolojiyle ilişkisi gibidir. Eleştirinin temel ilkelerini yalnızca bu Prolegomena'da bile olsa iyice düşünüp kavramış hiç kimsenin o eski ve sofistçe sahte ilme bir daha dönmeyeceğine kefilim. Tersine, artık elbette kendi elinde olan, hazırlayıcı keşiflere de artık ihtiyaç duymayan ve akla ilk kez kalıcı bir tatmin sağlayabilecek bir metafiziğe belli bir zevkle bakacaktır. Çünkü bütün mümkün ilimler arasında yalnız metafiziğin güvenle bel bağlayabileceği bir üstünlük vardır: Tamamlanabilir ve kalıcı bir duruma getirilebilir, çünkü artık değişmemesi gerekir ve yeni keşiflerle çoğalmaya da elverişli değildir. Zira akıl burada bilgisinin kaynaklarını nesnelerde ve onların görüsünde (bunlar ona artık daha fazlasını öğretemez) değil, kendinde taşır. Yetisinin temel yasalarını eksiksiz olarak ve her türlü yanlış yoruma karşı belirlenmiş biçimde ortaya koyduğunda da, saf aklın a priori bilebileceği, hatta temellendirerek sorabileceği hiçbir şey kalmaz. Böyle belirli ve kapalı bir bilmeye dair kesin beklentinin, bütün faydası (bundan ileride yine söz edeceğim) bir yana bırakılsa bile, kendine özgü bir çekiciliği vardır.

Her sahte sanatın, her boş bilgeliğin bir ömrü vardır; çünkü sonunda kendi kendini yok eder ve en yüksek kültürü aynı zamanda çöküşünün anıdır. Metafizik bakımından bu zamanın şimdi geldiğini, başka bakımlardan her türlü ilim büyük bir hevesle işlenirken metafiziğin bütün bilgin milletler arasında düştüğü durum ispat eder. Üniversite öğreniminin eski düzeni onun gölgesini hâlâ korur; tek bir ilimler akademisi koyduğu ödüllerle zaman zaman şu ya da bu denemenin yapılmasını hâlâ teşvik eder; ama metafizik artık esaslı ilimler arasında sayılmaz. Büyük bir metafizikçi diye anılmak istenen zeki bir adamın, iyi niyetli ama pek kimsenin kıskanmadığı bu övgüyü nasıl karşılayacağını da varsın herkes kendisi düşünsün.

AA04.366

So viel ist gewiß: wer einmal Kritik gekostet hat, den ekelt auf immer alles dogmatische Gewäsche, womit er vorher aus Noth vorlieb nahm, weil seine Vernunft etwas bedurfte und nichts Besseres zu ihrer Unterhaltung finden konnte. Die Kritik verhält sich zur gewöhnlichen Schulmetaphysik gerade wie Chemie zur Alchymie, oder wie Astronomie zur wahrsagenden Astrologie. Ich bin dafür gut, daß Niemand, der die Grundsätze der Kritik auch nur in diesen Prolegomenen durchgedacht und gefaßt hat, jemals wieder zu jener alten und sophistischen Scheinwissenschaft zurückkehren werde; vielmehr wird er mit einem gewissen Ergötzen auf eine Metaphysik hinaussehen, die nunmehr allerdings in seiner Gewalt ist, auch keiner vorbereitenden Entdeckungen mehr bedarf, und die zuerst der Vernunft daurende Befriedigung verschaffen kann. Denn das ist ein Vorzug, auf welchen unter allen möglichen Wissenschaften Metaphysik allein mit Zuversicht rechnen kann, nämlich daß sie zur Vollendung und in den beharrlichen Zustand gebracht werden kann, da sie sich weiter nicht verändern darf, auch keiner Vermehrung durch neue Entdeckungen fähig ist: weil die Vernunft hier die Quellen ihrer Erkenntniß nicht in den Gegenständen und ihrer Anschauung (durch die sie nicht ferner eines Mehreren belehrt werden kann), sondern in sich selbst hat, und, wenn sie die Grundgesetze ihres Vermögens vollständig und gegen alle Mißdeutung bestimmt dargestellt hat, nichts übrig bleibt, was reine Vernunft a priori erkennen, ja auch nur, was sie mit Grunde fragen könnte. Die sichere Aussicht auf ein so bestimmtes und geschlossenes Wissen hat einen besondern Reiz bei sich, wenn man gleich allen Nutzen (von welchem ich hernach noch reden werde) bei Seite setzt. Alle falsche Kunst, alle eitele Weisheit dauert ihre Zeit; denn endlich zerstört sie sich selbst, und die höchste Cultur derselben ist zugleich der Zeitpunkt ihres Unterganges. Daß in Ansehung der Metaphysik diese Zeit jetzt da sei, beweiset der Zustand, in welchen sie bei allem Eifer, womit sonst Wissenschaften aller Art bearbeitet werden, unter allen gelehrten Völkern verfallen ist. Die alte Einrichtung der Universitätsstudien erhält noch ihren Schatten, eine einzige Akademie der Wissenschaften bewegt noch dann und wann durch ausgesetzte Preise, einen und anderen Versuch darin zu machen; aber unter gründliche Wissenschaften wird sie nicht mehr gezählt, und man mag selbst urtheilen, wie etwa ein geistreicher Mann, den man einen großen Metaphysiker nennen wollte, diesen wohlgemeinten, aber kaum von jemanden beneideten Lobspruch aufnehmen würde.

AA04.367Bütün dogmatik metafiziğin çöküş zamanının geldiği şüphesiz olsa da, buna karşılık esaslı ve tamamlanmış bir akıl eleştirisi aracılığıyla yeniden doğuşunun zamanının da artık geldiğini söyleyebilmek için daha epey şey eksiktir. Bir eğilimden ona karşıt eğilime bütün geçişler kayıtsızlık durumundan geçer; bu an bir yazar için en tehlikeli, ama bana öyle geliyor ki ilim için en elverişli andır. Çünkü eski bağların tamamen kopmasıyla taraf tutma ruhu sönmüşse, zihinler başka bir plana göre birleşme önerilerini yavaş yavaş dinlemeye en uygun durumdadır.

Bu Prolegomena'nın, eleştiri alanındaki araştırmayı belki canlandıracağını ve spekülatif kısmında besinden yoksun görünen genel felsefe tinine yeni ve çok şey vaat eden bir uğraş konusu sunacağını umduğumu söylediğimde, şimdiden şunu görür gibiyim: Eleştiri'de kendisini götürdüğüm dikenli yolların bıktırıp usandırdığı herkes, bu umudu neye dayandırdığımı bana soracaktır. Cevabım şu: Zorunluluğun karşı konulmaz yasasına.

İnsan tininin bir gün metafizik araştırmalardan tamamen vazgeçmesini beklemek, hep kirli hava solumamak için bir gün nefes almayı büsbütün bırakmayı tercih etmemizi beklemek kadar boştur. Demek ki dünyada her zaman, hatta daha fazlası, her insanda, özellikle de düşünen insanda bir metafizik olacaktır; herkesin kabul ettiği bir ölçü bulunmadığından da herkes onu kendi tarzına göre biçecektir. Şimdiye kadar metafizik denen şey hiçbir sınayıcı kafayı tatmin edemez; ama ondan tamamen vazgeçmek de imkânsızdır. Öyleyse sonunda saf aklın bir eleştirisi denenmeli ya da, eğer varsa, incelenip genel bir sınamaya tabi tutulmalıdır; çünkü salt bilme merakından fazlası olan bu acil ihtiyacı karşılamanın başka bir yolu yoktur.

AA04.367

Ob aber gleich die Zeit des Verfalls aller dogmatischen Metaphysik ungezweifelt da ist, so fehlt doch noch manches dran, um sagen zu können, daß die Zeit ihrer Wiedergeburt vermittelst einer gründlichen und vollendeten Kritik der Vernunft dagegen schon erschienen sei. Alle Übergänge von einer Neigung zu der ihr entgegengesetzten gehen durch den Zustand der Gleichgültigkeit, und dieser Zeitpunkt ist der gefährlichste für einen Verfasser, aber, wie mich dünkt, doch der günstigste für die Wissenschaft. Denn wenn durch gänzliche Trennung vormaliger Verbindungen der Parteigeist erloschen ist, so sind die Gemüther in der besten Verfassung, um allmählig Vorschläge zur Verbindung nach einem anderen Plane anzuhören. Wenn ich sage, daß ich von diesen Prolegomenen hoffe, sie werden die Nachforschung im Felde der Kritik vielleicht rege machen und dem allgemeinen Geiste der Philosophie, dem es im speculativen Theile an Nahrung zu fehlen scheint, einen neuen und viel versprechenden Gegenstand der Unterhaltung darreichen, so kann ich mir schon zum voraus vorstellen: daß jedermann, den die dornichten Wege, die ich ihn in der Kritik geführt habe, unwillig und überdrüssig gemacht haben, mich fragen werde, worauf ich wohl diese Hoffnung gründe. Ich antworte: auf das unwiderstehliche Gesetz der Nothwendigkeit. Daß der Geist des Menschen metaphysische Untersuchungen einmal gänzlich aufgeben werde, ist eben so wenig zu erwarten, als daß wir, um nicht immer unreine Luft zu schöpfen, das Athemholen einmal lieber ganz und gar einstellen würden. Es wird also in der Welt jederzeit, und was noch mehr, bei jedem, vornehmlich dem nachdenkenden Menschen Metaphysik sein, die in Ermangelung eines öffentlichen Richtmaßes jeder sich nach seiner Art zuschneiden wird. Nun kann das, was bis daher Metaphysik geheißen hat, keinem prüfenden Kopfe ein Gnüge thun, ihr aber gänzlich zu entsagen, ist doch auch unmöglich: also muß endlich eine Kritik der reinen Vernunft selbst versucht, oder, wenn eine da ist, untersucht und in allgemeine Prüfung gezogen werden, weil es sonst kein Mittel giebt, diesem dringenden Bedürfniß, welches noch etwas mehr als bloße Wißbegierde ist, abzuhelfen. Seitdem ich Kritik kenne, habe ich am Ende des Durchlesens einer Schrift metaphysischen Inhalts, die mich durch Bestimmung ihrer Begriffe, durch Mannigfaltigkeit und Ordnung und einen leichten Vortrag sowohl unterhielt, als auch cultivirte, mich nicht entbrechen können, zu

AA04.368Eleştiriyi tanıdığımdan beri, kavramlarını belirleyişiyle, çeşitliliği, düzeni ve rahat anlatımıyla beni hem oyalayan hem de eğiten metafizik içerikli bir eseri okuyup bitirdiğimde, kendimi şunu sormaktan alamadım: Bu yazar metafiziği acaba bir adım ileri götürdü mü? Eserleri bana başka bakımlardan yararlı olmuş ve her zaman zihin güçlerinin kültürüne katkıda bulunmuş bilgin adamlardan özür dilerim; çünkü itiraf ederim ki ne onların ne de kendi daha önemsiz denemelerimin (gerçi bunların lehine benlik sevgisi konuşur) ilmi en ufak ölçüde ileri götürdüğünü görebildim. Bunun da tamamen tabiî bir sebebi vardır: İlim henüz var değildi ve parça parça bir araya da getirilemez; tohumunun önceden eleştiride bütünüyle ön biçimlenmiş olması gerekir.

Ama her türlü yanlış anlamayı önlemek için, yukarıda söylenenleri iyi hatırlamak gerekir: Kavramlarımızı analitik olarak işlemek anlama yetisine elbette pek çok yarar sağlar, ama (metafizik) ilmini bununla en ufak ölçüde ileri götürmez; çünkü kavramların bu ayrıştırmaları, ilmin ancak sonradan onlardan kurulacağı malzemelerdir. Cevher ve araz kavramını ne kadar güzel ayrıştırıp belirlersek belirleyelim; bu, gelecekteki herhangi bir kullanıma hazırlık olarak pek iyidir. Ama var olan her şeyde cevherin kalıcı olduğunu, yalnızca arazların değiştiğini hiç ispat edemiyorsam, bütün o ayrıştırmayla ilim en ufak ölçüde ileri götürülmemiştir. Oysa metafizik şimdiye kadar ne bu önermeyi ne de yeter sebep ilkesini, hele daha bileşik herhangi bir önermeyi, meselâ ruh öğretisine ya da kozmolojiye ait bir önermeyi, kısacası hiçbir sentetik önermeyi a priori geçerli olarak ispat edebilmiştir. Demek ki bütün o analizle hiçbir şey başarılmamış, hiçbir şey yaratılmamış, hiçbir şey ilerletilmemiştir. İlim bunca kargaşa ve gürültüden sonra hâlâ Aristoteles'in zamanında bulunduğu yerdedir; gerçi sentetik bilgilerin yol gösterici ipucu bir bulunabilseydi, bunun için yapılan hazırlıkların eskisinden çok daha iyi olduğu tartışılmaz.

Bundan gücenen olursa, dogmatik tarzda a priori ispat etmeyi üstlendiği, metafiziğe ait tek bir sentetik önerme gösterdiği takdirde bu suçlamayı kolayca boşa çıkarabilir. Çünkü ancak bunu başarırsa, ilmi gerçekten ileri götürdüğünü ona kabul edeceğim; bu önerme başka bakımdan sıradan deneyimle yeterince doğrulanmış olsa bile.

AA04.368

fragen: hat dieser Autor wohl die Metaphysik um einen Schritt weiter gebracht? Ich bitte die gelehrte Männer um Vergebung, deren Schriften mir in anderer Absicht genutzt und immer zur Cultur der Gemüthskräfte beigetragen haben, weil ich gestehe, daß ich weder in ihren noch in meinen geringeren Versuchen (denen doch Eigenliebe zum Vortheil spricht) habe finden können, daß dadurch die Wissenschaft im mindesten weiter gebracht worden, und dieses zwar aus dem ganz natürlichen Grunde, weil die Wissenschaft noch nicht existirte und auch nicht stückweise zusammengebracht werden kann, sondern ihr Keim in der Kritik vorher völlig präformirt sein muß. Man muß aber, um alle Mißdeutung zu verhüten, sich aus dem vorigen wohl erinnern, daß durch analytische Behandlung unserer Begriffe zwar dem Verstande allerdings recht viel genutzt, die Wissenschaft (der Metaphysik) aber dadurch nicht im mindesten weiter gebracht werde: weil jene Zergliederungen der Begriffe nur Materialien sind, daraus allererst Wissenschaft gezimmert werden soll. So mag man den Begriff von Substanz und Accidens noch so schön zergliedern und bestimmen; das ist recht gut als Vorbereitung zu irgend einem künftigen Gebrauche. Kann ich aber gar nicht beweisen, daß in allem, was da ist, die Substanz beharre, und nur die Accidenzen wechseln, so war durch alle jene Zergliederung die Wissenschaft nicht im mindesten weiter gebracht. Nun hat Metaphysik weder diesen Satz, noch den Satz des zureichenden Grundes, viel weniger irgend einen zusammengesetztern, als z. B. einen zur Seelenlehre oder Kosmologie gehörigen, und überall gar keinen synthetischen Satz bisher a priori gültig beweisen können: also ist durch alle jene Analysis nichts ausgerichtet, nichts geschafft und gefördert worden, und die Wissenschaft ist nach so viel Gewühl und Geräusch noch immer da, wo sie zu Aristoteles' Zeiten war, obzwar die Veranstaltungen dazu, wenn man nur erst den Leitfaden zu synthetischen Erkenntnissen gefunden hätte, unstreitig viel besser wie sonst getroffen worden. Glaubt jemand sich hiedurch beleidigt, so kann er diese Beschuldigung leicht zu nichte machen, wenn er nur einen einzigen synthetischen, zur Metaphysik gehörigen Satz anführen will, den er auf dogmatische Art a priori zu beweisen sich erbietet; denn nur dann, wenn er dieses leistet, werde ich ihm einräumen, daß er wirklich die Wissenschaft weiter gebracht habe: sollte dieser Satz auch sonst durch die gemeine Erfahrung genug bestätigt sein. Keine Forderung kann gemäßigter und billiger sein und im (unausbleiblich gewissen) Fall der Nichtleistung kein Ausspruch

AA04.369Hiçbir talep bundan daha ölçülü ve hakkaniyetli olamaz; (kaçınılmaz olarak kesin olan) yerine getirilememe durumunda da hiçbir hüküm, metafiziğin ilim olarak şimdiye kadar hiç var olmadığı hükmünden daha adil olamaz.

Meydan okuma kabul edilirse, yalnız iki şeyden uzak durulmasını rica etmeliyim. Birincisi, metafiziğe de geometriye yakıştığı kadar kötü yakışan olasılık ve tahmin oyunu; ikincisi, sözde sağduyunun su arayıcı değneğiyle karar verme. Bu değnek herkesin elinde oynamaz, kişisel özelliklere göre davranır.

Birincisine gelince: Bir metafizikte, yani saf akıldan bir felsefede, yargıları olasılığa ve tahmine dayandırmak istemekten daha saçma bir şey herhalde bulunamaz. A priori bilinmesi gereken her şey, tam da bu yüzden apodiktik olarak kesin diye ileri sürülür; öyleyse öyle de ispat edilmelidir. Bir geometriyi ya da aritmetiği tahminlere dayandırmaya kalkışmak da aynı şey olurdu. Çünkü aritmetiğin olasılık hesabına (calculus probabilium) gelince, bu hesap olası yargılar değil, verilmiş aynı türden şartlar altında belli durumların imkân derecesine dair tamamen kesin yargılar içerir. Bu durumlar, bütün mümkün durumların toplamında kurala hiç şaşmadan uymak zorundadır; gerçi kural her tekil rastlantı bakımından yeterince belirli değildir. Tahminlere (istikra ve analoji yoluyla) ancak empirik tabiat ilminde göz yumulabilir; o da en azından kabul ettiğim şeyin imkânı tamamen kesin olmak şartıyla.

Kavramlar ve temel ilkeler, deneyim bakımından geçerli olmaları gerektiği ölçüde değil de deneyimin şartlarının dışında da geçerli diye ileri sürülmek istendikleri ölçüde söz konusuysa, sağduyuya başvurmanın durumu mümkünse daha da kötüdür. Çünkü sağduyu nedir? Doğru yargıladığı ölçüde sıradan anlama yetisidir. Peki sıradan anlama yetisi nedir? Kuralları in concreto bilme ve kullanma yetisidir; bununla, kuralları in abstracto bilme yetisi olan spekülatif anlama yetisinden ayrılır. Böylece sıradan anlama yetisi, olan her şeyin kendi sebebi aracılığıyla belirlendiği kuralını pek anlamaz, böyle genel olarak da hiçbir zaman kavrayamaz.

AA04.369

gerechter, als der: daß Metaphysik als Wissenschaft bisher noch gar nicht existirt habe. Nur zwei Dinge muß ich im Fall, daß die Ausforderung angenommen wird, verbitten: erstlich das Spielwerk von Wahrscheinlichkeit und Muthmaßung, welches der Metaphysik eben so schlecht ansteht als der Geometrie; zweitens die Entscheidung vermittelst der Wünschelruthe des so genannten gesunden Menschenverstandes, die nicht jedermann schlägt, sondern sich nach persönlichen Eigenschaften richtet. Denn was das erstere anlangt, so kann wohl nichts Ungereimteres gefunden werden, als in einer Metaphysik, einer Philosophie aus reiner Vernunft, seine Urtheile auf Wahrscheinlichkeit und Muthmaßung gründen zu wollen. Alles, was a priori erkannt werden soll, wird eben dadurch für apodiktisch gewiß ausgegeben und muß also auch so bewiesen werden. Man könnte eben so gut eine Geometrie oder Arithmetik auf Muthmaßungen gründen wollen; denn was den calculus probabilium der letzteren betrifft, so enthält er nicht wahrscheinliche, sondern ganz gewisse Urtheile über den Grad der Möglichkeit gewisser Fälle unter gegebenen gleichartigen Bedingungen, die in der Summe aller möglichen Fälle ganz unfehlbar der Regel gemäß zutreffen müssen, ob diese gleich in Ansehung jedes einzelnen Zufalles nicht gnug bestimmt ist. Nur in der empirischen Naturwissenschaft können Muthmaßungen (vermittelst der Induction und Analogie) gelitten werden, doch so, daß wenigstens die Möglichkeit dessen, was ich annehme, völlig gewiß sein muß. Mit der Berufung auf den gesunden Menschenverstand, wenn von Begriffen und Grundsätzen, nicht so fern sie in Ansehung der Erfahrung gültig sein sollen, sondern so fern sie auch außer den Bedingungen der Erfahrung für geltend ausgegeben werden wollen, die Rede ist, ist es wo möglich noch schlechter bewandt. Denn was ist der gesunde Verstand? Es ist der gemeine Verstand, so fern er richtig urtheilt. Und was ist nun der gemeine Verstand? Er ist das Vermögen der Erkenntniß und des Gebrauchs der Regeln in concreto zum Unterschiede des speculativen Verstandes, welcher ein Vermögen der Erkenntniß der Regeln in abstracto ist. So wird der gemeine Verstand die Regel, daß alles, was geschieht, vermittelst seiner Ursache bestimmt sei, kaum verstehen, niemals aber so im allgemeinen einsehen können. Er fordert daher ein Beispiel aus Erfahrung, und wenn er hört, daß dieses nichts anders bedeute, als was er jederzeit gedacht hat, wenn ihm eine Fensterscheibe

AA04.370Bu yüzden deneyimden bir örnek ister. Bunun, bir pencere camı kırıldığında ya da bir ev eşyası kaybolduğunda hep düşündüğü şeyden başka bir anlama gelmediğini duyunca temel ilkeyi anlar ve kabul de eder. Demek ki sıradan anlama yetisinin, kurallarını (bunlar ona gerçekten a priori olarak içkin olsa da) deneyimde doğrulanmış görebildiği ölçünün ötesinde bir kullanımı yoktur. Onları a priori ve deneyimden bağımsız olarak kavramak spekülatif anlama yetisinin işidir ve sıradan anlama yetisinin ufkunun tamamen dışındadır. Oysa metafizik yalnızca bu ikinci tür bilgiyle uğraşır. Burada hiçbir yargı yetkisi olmayan, başka zaman da ancak tepeden bakılan, yalnız sıkışıldığında ve spekülasyonda ne yapacağını bilemeyince başvurulan o tanığa dayanmak, elbette sağlıklı bir anlama yetisinin kötü bir işaretidir.

Sıradan anlama yetisinin bu sahte dostları (onu ara sıra göklere çıkaran, ama genellikle küçümseyenler) alışılmış bir kaçamağa başvururlar. Şöyle derler: Sonunda yine de dolaysız olarak kesin olan bazı önermeler bulunmalıdır; bunların yalnızca ispatını değil, hiçbir hesabını vermek de gerekmez; yoksa yargılarımızın temellerinin hiçbir zaman sonuna varamazdık. Ama bu yetkiyi ispat etmek için (sentetik yargıların doğruluğunu göstermeye yetmeyen çelişki ilkesinin dışında), sıradan anlama yetisine dolaysız olarak yükleyebilecekleri şüphe götürmez başka hiçbir şey gösteremezler; gösterebildikleri yalnızca matematik önermelerdir: meselâ iki kere ikinin dört ettiği, iki nokta arasında yalnızca bir doğru çizgi bulunduğu vb. Ama bunlar metafiziğin yargılarından dağlar kadar farklı yargılardır. Çünkü matematikte, bir kavram aracılığıyla mümkün diye tasavvur ettiğim her şeyi düşünmemle kendim yapabilirim (inşa edebilirim): Bir ikiye öteki ikiyi adım adım eklerim ve dört sayısını kendim yaparım; ya da düşüncede bir noktadan ötekine her türlü çizgiyi çekerim ve bütün parçalarında (eşit olanlarda olduğu kadar eşit olmayanlarda da) kendine benzer olan yalnızca tek bir çizgi çekebilirim.

AA04.370

zerbrochen oder ein Hausrath verschwunden war, so versteht er den Grundsatz und räumt ihn auch ein. Gemeiner Verstand hat also weiter keinen Gebrauch, als so fern er seine Regeln (obgleich dieselben ihm wirklich a priori beiwohnen) in der Erfahrung bestätigt sehen kann; mithin sie a priori und unabhängig von der Erfahrung einzusehen, gehört vor den speculativen Verstand und liegt ganz außer dem Gesichtskreise des gemeinen Verstandes. Metaphysik hat es ja aber lediglich mit der letzteren Art Erkenntniß zu thun; und es ist gewiß ein schlechtes Zeichen eines gesunden Verstandes, sich auf jenen Gewährsmann zu berufen, der hier gar kein Urtheil hat, und den man sonst wohl nur über die Achsel ansieht, außer wenn man sich im Gedränge sieht und sich in seiner Speculation weder zu rathen, noch zu helfen weiß. Es ist eine gewöhnliche Ausflucht, deren sich diese falsche Freunde des gemeinen Menschenverstandes (die ihn gelegentlich hoch preisen, gemeiniglich aber verachten) zu bedienen pflegen, daß sie sagen: es müssen doch endlich einige Sätze sein, die unmittelbar gewiß sind, und von denen man nicht allein keinen Beweis, sondern auch überall keine Rechenschaft zu geben brauche, weil man sonst mit den Gründen seiner Urtheile niemals zu Ende kommen würde; aber zum Beweise dieser Befugniß können sie (außer dem Satze des Widerspruchs, der aber die Wahrheit synthetischer Urtheile darzuthun nicht hinreichend ist) niemals etwas anderes Ungezweifeltes, was sie dem gemeinen Menschenverstande unmittelbar beimessen dürfen, anführen, als mathematische Sätze: z. B. daß zweimal zwei vier ausmachen, daß zwischen zwei Punkten nur eine gerade Linie sei, u. a. m.. Das sind aber Urtheile, die von denen der Metaphysik himmelweit unterschieden sind. Denn in der Mathematik kann ich alles das durch mein Denken selbst machen (construiren), was ich mir durch einen Begriff als möglich vorstelle: ich thue zu einer Zwei die andere Zwei nach und nach hinzu und mache selbst die Zahl vier, oder ziehe in Gedanken von einem Punkte zum andern allerlei Linien und kann nur eine einzige ziehen, die sich in allen ihren Theilen (gleichen sowohl als ungleichen) ähnlich ist. Aber ich kann aus dem Begriffe eines Dinges durch meine ganze Denkkraft nicht den Begriff von etwas anderem, dessen Dasein nothwendig mit dem ersteren verknüpft ist, herausbringen, sondern muß die Erfahrung zu rathe ziehen; und obgleich mir mein Verstand a priori (doch immer nur in Beziehung auf mögliche Erfahrung) den Begriff von einer solchen Verknüpfung (der Causalität) an die Hand giebt, so kann ich ihn doch nicht,

Ama bir şeyin kavramından, bütün düşünme gücümle de olsa, varoluşu zorunlu olarak onunla bağlantılı olan başka bir şeyin kavramını çıkaramam; deneyime danışmak zorundayım. Anlama yetim bana a priori olarak (ama her zaman yalnızca mümkün deneyimle ilişki içinde) böyle bir bağlantının (nedenselliğin) kavramını verse de, bu kavramı matematiğin kavramları gibi a priori olarak görüde sergileyemem ve dolayısıyla imkânını a priori gösteremem. Tersine, bu kavram, kullanımının temel ilkeleriyle birlikte, a priori geçerli olacaksa (ki metafizikte istenen budur) her zaman imkânının bir haklılaştırılmasına ve dedüksiyonuna ihtiyaç duyar; yoksa ne kadar geçerli olduğu, yalnızca deneyimde mi yoksa onun dışında da mı kullanılabileceği bilinmez. Demek ki saf aklın spekülatif bir ilmi olan metafizikte hiçbir zaman sıradan anlama yetisine başvurulamaz. Ama metafiziği bırakmak zorunda kalındığında, yani her zaman bir bilme olması gereken bütün saf spekülatif bilgiden, dolayısıyla metafiziğin kendisinden ve (bazı konularda) onun öğrettiklerinden vazgeçmek gerektiğinde ve bize yalnızca akla dayanan bir inancın mümkün, ihtiyacımıza da yeterli (belki bilmenin kendisinden bile daha hayırlı) olduğu görüldüğünde, ona pekâlâ başvurulabilir. Çünkü o zaman işin şekli tamamen değişir. Metafizik yalnızca bütünüyle değil, bütün parçalarında da ilim olmalıdır, yoksa hiçbir şey değildir; çünkü saf aklın spekülasyonu olarak genel kavrayışlardan başka hiçbir yerde tutunacak dalı yoktur. Onun dışında ise olasılık ve sağduyu pekâlâ yararlı ve meşru kullanımlarına sahip olabilir; ama ağırlığı her zaman pratikle ilişkiye bağlı olan, tamamen kendilerine özgü temel ilkelere göre. İşte bir ilim olarak metafiziğin imkânı için talep etmeye hakkım olduğunu düşündüğüm şey budur.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…