Iamblikhos · Pythagorasçı Yaşam Üzerine
30. Bölüm
30.167Adalete gelince, onu nasıl uyguladığını ve insanlara nasıl aktardığını en iyi şöyle öğrenebiliriz: Adaleti ilk ilkesinden, hangi ilk sebeplerden doğduğundan başlayarak kavrar, adaletsizliğin ilk sebebini de görürsek, ardından onun adaletsizlikten nasıl sakındığını, adaletin de güzelce yerleşmesi için nasıl hazırlık yaptığını bulabiliriz. Adaletin ilkesi ortaklık ve eşitliktir: Herkesin tek bir bedene ve tek bir psykhēye en yakın biçimde aynı şeyleri duyması, "benim" ve "başkasının" sözlerini aynı şey için kullanmasıdır. Bunu Pythagorasçılardan öğrenmiş olan Platon da buna tanıklık eder.
Περὶ δὲ δικαιοσύνης, ὅπως αὐτὴν ἐπετήδευσε καὶ παρέδωκε τοῖς ἀνθρώποις, ἄριστα ἂν καταμάθοιμεν, εἰ ἀπὸ τῆς πρώτης ἀρχῆς κατανοήσαιμεν αὐτὴν καὶ ἀφ’ ὧν πρώτων αἰτίων φύεται, τήν τε τῆς ἀδικίας πρώτην αἰτίαν κατίδοιμεν· καὶ μετὰ τοῦτο ἂν εὕροιμέν τε ὡς τὴν μὲν ἐφυλάξατο, τὴν δ’ ὅπως καλῶς ἐγγένηται παρεσκεύασεν. ἀρχὴ τοίνυν ἐστὶ δικαιοσύνης μὲν τὸ κοινὸν καὶ ἴσον καὶ τὸ ἐγγυτάτω ἑνὸς σώματος καὶ μιᾶς ψυχῆς ὁμοπαθεῖν πάντας καὶ ἐπὶ τὸ αὐτὸ τὸ ἐμὸν φθέγγεσθαι καὶ τὸ ἀλλότριον, ὥσπερ δὴ καὶ Πλάτων μαθὼν παρὰ τῶν Πυθαγορείων συμμαρτυρεῖ.
30.168İnsanlar arasında bunu en iyi kuran oydu: Huylardan "kendine ait" olan her şeyi sürüp çıkardı, ortaklığı ise en son mülklere kadar genişletti; çünkü ayrılığın ve karışıklığın sebebi bunlardır. Her şey herkes için ortak ve aynıydı; kimsenin kendine ait bir şeyi yoktu. Ortaklıktan hoşnut olan, ortak malları en adil biçimde kullanırdı; hoşnut olmayan ise kendi mal varlığını, hatta ortaklığa getirdiğinden fazlasını geri alıp ayrılırdı. Böylece adaleti en ilk ilkesinden başlayarak en iyi biçimde kurdu. Ayrıca insanlarla yakınlık adaleti getirir; ortak soya yabancılaşmak ve onu küçümsemek ise adaletsizlik doğurur. İşte bu yakınlığı insanlara ta uzaktan başlayarak yerleştirmek isteyen Pythagoras, onları aynı soydan olan hayvanlarla da yakınlaştırdı; bunları kendilerine yakın ve dost saymalarını, hiçbirine haksızlık etmemelerini, onları öldürmemelerini ve yememelerini öğütledi.
τοῦτο τοίνυν ἄριστα ἀνδρῶν κατεσκεύασεν, ἐν τοῖς ἤθεσι τὸ ἴδιον πᾶν ἐξορίσας, τὸ δὲ κοινὸν αὐξήσας μέχρι τῶν ἐσχάτων κτημάτων καὶ στάσεως αἰτίων ὄντων καὶ ταραχῆς· κοινὰ γὰρ πᾶσι πάντα καὶ ταὐτὰ ἦν, ἴδιον δὲ οὐδεὶς οὐδὲν ἐκέκτητο. καὶ εἰ μὲν ἠρέσκετό (τις) τῇ κοινωνίᾳ, ἐχρῆτο τοῖς κοινοῖς κατὰ τὸ δικαιότατον, εἰ δὲ μή, ἀπολαβὼν ἂν τὴν ἑαυτοῦ οὐσίαν καὶ πλείονα ἧς εἰσενηνόχει εἰς τὸ κοινόν, ἀπηλλάττετο. οὕτως ἐξ ἀρχῆς τῆς πρώτης τὴν δικαιοσύνην ἄριστα κατεστήσατο. μετὰ ταῦτα τοίνυν ἡ μὲν οἰκείωσις ἡ πρὸς τοὺς ἀνθρώπους εἰσάγει δικαιοσύνην, ἡ δὲ ἀλλοτρίωσις καὶ καταφρόνησις τοῦ κοινοῦ γένους ἀδικίαν ἐμποιεῖ. ταύτην τοίνυν πόρρωθεν τὴν οἰκείωσιν ἐνθεῖναι βουλόμενος τοῖς ἀνθρώποις καὶ πρὸς τὰ ὁμογενῆ ζῷα αὐτοὺς συνέστησε, παραγγέλλων οἰκεῖα νομίζειν αὐτοὺς ταῦτα καὶ φίλα, ὡς μήτε ἀδικεῖν μηδὲν αὐτῶν μήτε φονεύειν μήτε ἐσθίειν.
30.169Hayvanlar bizimle aynı unsurlardan oluştuğu ve daha ortak olan hayatı bizimle paylaştığı için insanları onlarla bile yakınlaştıran biri, aynı türden psykhēye, yani akıllı psykhēye ortak olanlar arasındaki yakınlığı kim bilir ne kadar güçlü kurmuştur! Bundan açıkça anlaşılır ki adaleti de en asıl ilkeden türeyen bir şey olarak getirmiştir. Para darlığı da bazen birçok kişiyi adalete aykırı bir şey yapmaya zorladığından, buna karşı da güzel bir önlem aldı: İyi bir ev idaresiyle, özgür bir insana yakışan harcamaları adil yollardan yeterince sağlardı. Zaten evdeki adil düzen, şehirlerdeki bütün düzenin ilkesidir; çünkü şehirler evlerden oluşur.
ὁ τοίνυν καὶ τοῖς ζῴοις, διότι ἀπὸ τῶν αὐτῶν στοιχείων ἡμῖν ὑφέστηκε καὶ τῆς κοινοτέρας ζωῆς ἡμῖν συμμετέχει, οἰκειώσας τοὺς ἀνθρώπους πόσῳ μᾶλλον τοῖς τῆς ὁμοειδοῦς ψυχῆς κεκοινωνηκόσι [καὶ] τῆς λογικῆς τὴν οἰκείωσιν ἐνεστήσατο. ἐκ δὲ ταύτης δῆλον ὅτι καὶ τὴν δικαιοσύνην εἰσῆγεν ἀπ’ ἀρχῆς τῆς κυριωτάτης παραγομένην. ἐπεὶ δὲ πολλοὺς ἐνίοτε καὶ σπάνις χρημάτων συναναγκάζει παρὰ τὸ δίκαιόν τι ποιεῖν, καὶ τούτου καλῶς προενόησε, διὰ τῆς οἰκονομίας τὰ ἐλευθέρια δαπανήματα κατὰ τὰ δίκαια ἱκανῶς ἑαυτῷ παρασκευάζων. καὶ γὰρ ἄλλως ἀρχή ἐστιν ἡ περὶ τὸν οἶκον δικαία διάθεσις τῆς ὅλης ἐν ταῖς πόλεσιν εὐταξίας· ἀπὸ γὰρ τῶν οἴκων αἱ πόλεις συνίστανται.
30.170Söylediklerine göre Pythagoras, Lakedaimon'a elçi olarak gidip döndükten sonra ölen Alkaios'un servetini miras almış ve ev idaresiyle felsefesinden daha az hayranlık uyandırmamış. Evlenip bir kızı olmuş; sonradan Krotonlu Menon'la evlenen bu kızı öyle yetiştirmiş ki kız bakireyken korolara önderlik etmiş, evli bir kadın olunca da sunaklara ilk yaklaşan o olmuş. Metapontionlular da Pythagoras'ı onun zamanından sonra da hatırlarında tutmuş; evini Demeter tapınağına, sokağını da Musalar tapınağına çevirmişler.
φασὶ τοίνυν αὐτὸν τὸν Πυθαγόραν κληρονομήσαντα τὸν Ἀλκαίου βίον, τοῦ μετὰ τὴν εἰς Λακεδαίμονα πρεσβείαν τὸν βίον καταλύσαντος, οὐδὲν ἧττον θαυμασθῆναι κατὰ τὴν οἰκονομίαν ἢ τὴν φιλοσοφίαν, γήμαντα δὲ τὴν γεννηθεῖσαν αὐτῷ θυγατέρα, μετὰ ταῦτα δὲ Μένωνι τῷ Κροτωνιάτῃ συνοικήσασαν, ἀγαγεῖν οὕτως ὥστε παρθένον μὲν οὖσαν ἡγεῖσθαι τῶν χορῶν, γυναῖκα δὲ γενομένην πρώτην προσιέναι τοῖς βωμοῖς· τοὺς δὲ Μεταποντίνους διὰ μνήμης ἔχοντας ἔτι τὸν Πυθαγόραν καὶ μετὰ τοὺς αὐτοῦ χρόνους τὴν μὲν οἰκίαν αὐτοῦ Δήμητρος ἱερὸν τελέσαι, τὸν δὲ στενωπὸν μουσεῖον.
30.171Küstahlık, sefahat ve kanunları hiçe saymak da çoğu zaman insanları adaletsizliğe sürüklediği için her gün kanuna yardım etmeyi ve kanunsuzlukla savaşmayı öğütlerdi. Bu yüzden şöyle bir ayrım da yapardı: Kötülüklerden evlere ve şehirlere ilk sızan "sefahat" denen şeydir, ikincisi küstahlık, üçüncüsü yıkım. Bu yüzden sefahati her yoldan engelleyip uzaklaştırmalı, insan doğuştan itidalli ve cesur bir hayata alışmalı; her türlü kötü sözden, yani yakınmalı, kavgacı, sövücü, bayağı ve soytarıca sözden uzak durmalıdır.
ἐπεὶ δὲ καὶ ὕβρις καὶ τρυφὴ πολλάκις καὶ νόμων ὑπεροψία ἐπαίρουσιν εἰς ἀδικίαν, διὰ ταῦτα ὁσημέραι παρήγγελλε νόμῳ βοηθεῖν καὶ ἀνομίᾳ πολεμεῖν. διὰ ταῦτα δὲ καὶ τὴν τοιαύτην διαίρεσιν ἐποιεῖτο, ὅτι πρῶτον τῶν κακῶν παραρρεῖν εἴωθεν εἴς τε τὰς οἰκίας καὶ τὰς πόλεις ἡ καλουμένη τρυφή, δεύτερον ὕβρις, τρίτον ὄλεθρος· ὅθεν ἐκ παντὸς εἴργειν τε καὶ ἀπωθεῖσθαι τὴν τρυφὴν καὶ συνεθίζεσθαι ἀπὸ γενετῆς σώφρονί τε καὶ ἀνδρικῷ βίῳ, δυσφημίας δὲ πάσης καθαρεύειν τῆς τε σχετλιαστικῆς καὶ τῆς μαχίμου καὶ τῆς λοιδορητικῆς καὶ τῆς φορτικῆς καὶ γελωτοποιοῦ.
30.172Bunlara ek olarak adaletin bir başka, en güzel türünü kurdu: kanun koyan adalet. Bu adalet yapılması gerekeni buyurur, yapılmaması gerekeni yasaklar; yargılayan adaletten de üstündür. Çünkü yargılayan adalet hekimliğe benzer ve hastalananları tedavi eder; kanun koyan adalet ise insanın baştan hastalanmasına izin vermez, psykhēdeki sağlığı ta uzaktan gözetir. Durum böyle olduğuna göre, kanun koyucuların en iyileri Pythagoras'ın yanına gelmiş olanlardır: önce Katanalı Kharondas, sonra Lokrislilerin kanunlarını yazan Zaleukos ve Timaratos, bunlara ek olarak Rhegionluların kanun koyucuları Theaitetos, Helikaon, Aristokrates ve Phytios. Bunların hepsi kendi vatandaşları arasında tanrılara denk onurlar gördü.
πρὸς τούτοις ἄλλο εἶδος δικαιοσύνης κάλλιστον κατεστήσατο, τὸ νομοθετικόν, ὅ προστάττει μὲν ἃ δεῖ ποιεῖν, ἀπαγορεύει δὲ ἃ μὴ χρὴ πράττειν, κρεῖττον δέ ἐστι καὶ τοῦ δικαστικοῦ· τὸ μὲν γὰρ τῇ ἰατρικῇ προσέοικε καὶ νοσήσαντας θεραπεύει, τὸ δὲ τὴν ἀρχὴν οὐδ’ ἐᾷ νοσεῖν, ἀλλὰ πόρρωθεν ἐπιμελεῖται τῆς ἐν τῇ ψυχῇ ὑγείας. τούτου δὲ οὕτως ἔχοντος νομοθέται πάντων ἄριστοι γεγόνασιν οἱ Πυθαγόρᾳ προσελθόντες, πρῶτον μὲν Χαρώνδας ὁ Καταναῖος, ἔπειτα Ζάλευκος καὶ Τιμάρατος οἱ Λοκροῖς γράψαντες τοὺς νόμους, πρὸς δὲ τούτοις Θεαίτητος καὶ Ἑλικάων καὶ Ἀριστοκράτης καὶ Φύτιος οἱ Ῥηγίνων γενόμενοι νομοθέται. καὶ πάντες οὗτοι παρὰ τοῖς αὐτῶν πολίταις ἰσοθέων τιμῶν ἔτυχον.
30.173Çünkü onlar, Herakleitos'un Ephesoslular için yazacağını söylediği türden kanunlar koymadılar; o, bütün yetişkin vatandaşların kendilerini asmasını buyurmuştu. Bunlar ise büyük bir iyi niyet ve siyaset bilgisiyle kanun koymaya giriştiler. Özgür insanlara yaraşan bir terbiye ve yetiştirilme görmüş bu kişilere ne diye şaşmalı? Zamolksis bir Trakyalıydı; Pythagoras'ın kölesi olmuş ve onun derslerini dinlemişti. Azat edilip Getlerin yanına gidince, başta da anlattığımız gibi onlara kanunlar koydu ve psykhēnin ölümsüz olduğuna inandırarak vatandaşları cesarete özendirdi. Bugün bile bütün Galatlar, Triballoslar ve barbarların çoğu oğullarını ölenlerin psykhēsinin yok olmadığına, ölümden korkmamak, tehlikelere karşı yiğitçe durmak gerektiğine inandırırlar. Zamolksis Getleri bunlarla terbiye edip kanunlarını yazdığı için onlar arasında tanrıların en büyüğü sayılır.
οὐ γάρ, καθάπερ Ἡράκλειτος γράψειν Ἐφεσίοις ἔφη τοὺς νόμους, ἀπάγξασθαι τοὺς πολίτας ἡβηδὸν κελεύσας, ἀλλὰ μετὰ πολλῆς εὐνοίας καὶ πολιτικῆς ἐπιστήμης νομοθετεῖν ἐπεχείρησαν. καὶ τί δεῖ τούτους θαυμάζειν τοὺς ἀγωγῆς καὶ τροφῆς ἐλευθέρας μετασχόντας; Ζάμολξις γὰρ Θρᾷξ ὢν καὶ Πυθαγόρου δοῦλος γενόμενος καὶ τῶν λόγων τῶν Πυθαγόρου διακούσας, ἀφεθεὶς ἐλεύθερος καὶ παραγενόμενος πρὸς τοὺς Γέτας, τούς τε νόμους αὐτοῖς ἔθηκε, καθάπερ καὶ ἐν ἀρχῇ δεδηλώκαμεν, καὶ πρὸς τὴν ἀνδρείαν τοὺς πολίτας παρεκάλεσε, τὴν ψυχὴν ἀθάνατον εἶναι πείσας. ἔτι καὶ νῦν οἱ Γαλάται πάντες καὶ οἱ Τριβαλλοὶ καὶ οἱ πολλοὶ τῶν βαρβάρων τοὺς αὑτῶν υἱοὺς πείθουσιν ὡς οὐκ ἔστι φθαρῆναι τὴν ψυχὴν [ἀλλὰ διαμένειν] τῶν ἀποθανόντων, καὶ ὅτι τὸν θάνατον οὐ φοβητέον, ἀλλὰ πρὸς τοὺς κινδύνους εὐρώστως ἑκτέον. καὶ ταῦτα παιδεύσας τοὺς Γέτας καὶ γράψας αὐτοῖς τοὺς νόμους μέγιστος τῶν θεῶν ἐστι παρ’ αὐτοῖς.
30.174Ayrıca adaletin kurulmasında en etkili şeyin tanrıların egemenliği olduğunu düşünürdü; yönetimi, kanunları, adaleti ve adil olanı en baştan bu egemenliğe dayandırarak düzenledi. Bunları tek tek nasıl belirlediğini de eklemekte sakınca yok. Ondan öğrenmiş olan Pythagorasçılar, tanrısal olanın var olduğunu ve insan soyunu gözetip ihmal etmeyecek bir tutum içinde olduğunu düşünmenin yararlı olduğuna inanırlardı. Çünkü hiçbir bakımdan karşı koymaya kalkmayacağımız türden bir gözetime ihtiyacımız vardır; tanrısal olan evrenin tamamını yönetmeye layık bir şeyse, böyle bir gözetim de ondan gelen gözetimdir. Haklı olarak, canlının tabiatça küstah olduğunu, dürtüleri, arzuları ve öbür hâlleri bakımından da değişken olduğunu söylerlerdi; bu yüzden onu uslandıracak ve düzene sokacak bir üstünlüğe ve yukarıdan gelen bir tehdide ihtiyacı vardır.
ἔτι τοίνυν ἀνυσιμώτατον πρὸς τὴν τῆς δικαιοσύνης κατάστασιν ὑπελάμβανεν εἶναι τὴν τῶν θεῶν ἀρχήν, ἄνωθέν τε ἀπ’ ἐκείνης πολιτείαν καὶ νόμους, δικαιοσύνην τε καὶ τὰ δίκαια διέθηκεν. οὐ χεῖρον δὲ καὶ τὰ καθ’ ἕκαστον ὅπως διώρισε προσθεῖναι. τὸ διανοεῖσθαι περὶ τοῦ θείου, ὡς ἔστι τε καὶ πρὸς τὸ ἀνθρώπινον γένος οὕτως ἔχει ὡς ἐπιβλέπειν καὶ μὴ ὀλιγωρεῖν αὐτοῦ, χρήσιμον εἶναι ὑπελάμβανον οἱ Πυθαγόρειοι παρ’ ἐκείνου μαθόντες. δεῖσθαι γὰρ ἡμᾶς ἐπιστατείας τοιαύτης ᾗ κατὰ μηδὲν ἀνταίρειν ἀξιώσομεν, τοιαύτην δ’ εἶναι τὴν ὑπὸ τοῦ θείου γινομένην, εἴπερ ἐστὶ τὸ θεῖον τοιοῦτον (οἷον) ἄξιον εἶναι τῆς τοῦ σύμπαντος ἀρχῆς. ὑβριστικὸν γὰρ δὴ φύσει τὸ ζῷον ἔφασαν εἶναι, ὀρθῶς λέγοντες, καὶ ποικίλον κατά τε τὰς ὁρμὰς καὶ κατὰ τὰς ἐπιθυμίας καὶ κατὰ τὰ λοιπὰ τῶν παθῶν· δεῖσθαι οὖν τοιαύτης ὑπεροχῆς τε καὶ ἐπανατάσεως, ἀφ’ ἧς ἔσται σωφρονισμός τις καὶ τάξις.
30.175Bu yüzden her birinin tabiatın bu değişkenliğini görüp tanrısal olana karşı dindarlığı ve tapınmayı asla unutmaması, onu insan yaşayışını gözetip kollayan bir varlık olarak hep göz önünde tutması gerektiğini düşünürlerdi. Tanrısal olandan ve daimōnlardan sonra en çok ana babaya ve kanunlara önem vermeli, kendini onlara gösteriş için değil, içtenlikle inanarak itaat eden biri hâline getirmeliydi. Genel olarak başıbozukluktan daha büyük bir kötülük olmadığını kabul etmek gerektiğine inanırlardı; çünkü insan başında bir gözetici olmadan ayakta kalacak tabiatta değildir.
ᾤοντο δὴ δεῖν ἕκαστον αὐτῶν συνιδόντα τὴν τῆς φύσεως ποικιλίαν μηδέποτε λήθην ἔχειν τῆς πρὸς τὸ θεῖον ὁσιότητός τε καὶ θεραπείας, ἀλλ’ ἀεὶ τίθεσθαι πρὸ τῆς διανοίας ὡς ἐπιβλέποντός τε καὶ παραφυλάττοντος τὴν ἀνθρωπίνην ἀγωγήν. μετὰ δὲ τὸ θεῖόν τε καὶ τὸ δαιμόνιον πλεῖστον ποιεῖσθαι λόγον γονέων τε καὶ νόμων, καὶ τούτων ὑπήκοον αὑτὸν κατασκευάζειν, μὴ πλαστῶς, ἀλλὰ πεπεισμένως. καθόλου δὲ ᾤοντο δεῖν ὑπολαμβάνειν μηδὲν εἶναι μεῖζον κακὸν ἀναρχίας· οὐ γὰρ πεφυκέναι τὸν ἄνθρωπον διασῴζεσθαι μηδενὸς ἐπιστατοῦντος.
30.176O adamlar, başkalarınınkinden biraz kötü olsalar bile atalardan kalma âdetlere ve kanunlara bağlı kalmayı doğru bulurlardı; çünkü var olan kanunlardan kolayca sıçrayıp ayrılmak ve yeniliklere meraklı olmak hiç de yararlı ve kurtarıcı değildir.
Pythagoras tanrılara karşı dindarlıkla ilgili daha birçok iş yaptı ve hayatının sözlerine uygun olduğunu gösterdi. Bunlardan, öbürlerini de açıkça gösterebilecek birini anmakta sakınca yok.
τὸ μένειν ἐν τοῖς πατρίοις ἔθεσί τε καὶ νομίμοις ἐδοκίμαζον οἱ ἄνδρες ἐκεῖνοι, κἂν ᾖ μικρῷ χείρω ἑτέρων· τὸ γὰρ ῥᾳδίως ἀποπηδᾶν ἀπὸ τῶν ὑπαρχόντων νόμων καὶ οἰκείους εἶναι καινοτομίας οὐδαμῶς εἶναι σύμφορον οὐδὲ σωτήριον. πολλὰ μὲν οὖν καὶ ἄλλα τῆς πρὸς θεοὺς ὁσίας ἐχόμενα ἔργα διεπράξατο, σύμφωνον ἑαυτοῦ τὸν βίον τοῖς λόγοις ἐπιδεικνύων· οὐ χεῖρον δ’ ἑνὸς μνημονεῦσαι, δυναμένου καὶ τὰ ἄλλα σαφῶς ἐμφαίνειν.
30.177Sybaris'ten kaçakların iadesini istemek için Kroton'a gelen elçilere karşı Pythagoras'ın söylediklerini ve yaptıklarını anlatacağım. Gelen elçiler, onunla birlikte vakit geçirmiş bazı kişileri öldürmüştü; elçilerden biri katillerin kendisiydi, öbürü ise ayaklanmaya katılıp hastalıktan ölmüş birinin oğluydu. Şehirdekiler bu işte nasıl davranacaklarına henüz karar verememişken Pythagoras arkadaşlarına, Krotonluların bu konuda kendisiyle büyük bir anlaşmazlığa düşmesini istemediğini söyledi: Kendisi sunaklara kurbanlık hayvan götürmeyi bile doğru bulmazken, onların sunaklara sığınmış yalvarıcıları oradan söküp almalarını istemezdi. Sybarisliler yanına gelip yakınınca, kendisinden suçlamaların hesabını soran katile kehanet bildirmediğini söyledi. Bu yüzden onu Apollon olduğunu iddia etmekle suçladılar; çünkü daha önce de bir araştırma sırasında "Bunlar neden böyle?" diye sorulunca, soran kişiye, Apollon kehanet bildirirken ondan da sebebini istemeyi uygun görüp görmeyeceğini sormuştu.
ἐρῶ δὲ τὰ πρὸς τὴν πρεσβείαν τὴν ἐκ Συβάριδος εἰς Κρότωνα παραγενομένην ἐπὶ τὴν ἐξαίτησιν τῶν φυγάδων ὑπὸ Πυθαγόρου ῥηθέντα καὶ πραχθέντα. ἐκεῖνος γάρ, ἀνῃρημένων τινῶν τῶν μετ’ αὐτοῦ συνδιατριψάντων ὑπὸ τῶν ἡκόντων πρεσβευτῶν, ὧν ὃ μὲν τῶν αὐτοχείρων, ὃ δ’ υἱὸς τετελευτηκότος ὑπ’ ἀρρωστίας τῶν τῆς στάσεως μετεσχηκότων, ἔτι μὲν τῶν ἐν τῇ πόλει διαπορούντων ὅπως χρήσονται τοῖς πράγμασιν, εἰπεῖν πρὸς τοὺς ἑταίρους ὡς οὐκ ἂν βούλοιτο μεγάλα πρὸς αὐτὸν διαφωνῆσαι τοὺς Κροτωνιάτας, καὶ δοκιμάζοντος αὐτοῦ μηδ’ ἱερεῖα τοῖς βωμοῖς προσάγειν, ἐκείνους καὶ τοὺς ἱκέτας ἀπὸ τῶν βωμῶν ἀποσπᾶν. προσελθόντων δ’ αὐτῷ τῶν Συβαριτῶν καὶ μεμφομένων, τῷ μὲν αὐτόχειρι λόγον ἀπαιτοῦντι τῶν ἐπιτιμωμένων οὐ θεμιστεύειν ἔφησεν· ὅθεν ᾐτιῶντο αὐτὸν Ἀπόλλωνα φάσκειν εἶναι, παρὰ τὸ καὶ πρότερον ἐπί τινος ζητήσεως ἐρωτηθέντα διὰ τί ταῦτ’ ἐστίν; ἀντερωτῆσαι τὸν πυνθανόμενον εἰ καὶ τὸν Ἀπόλλωνα λέγοντα τοὺς χρησμοὺς ἀξιώσειεν ἂν τὴν αἰτίαν ἀποοῦναι·
30.178Öbür elçi, kendince alay ederek, Pythagoras'ın psykhēlerin geri döndüğünü açıkladığı derslere dil uzattı: Hades'e ineceği zaman babasına götürmesi için ona bir mektup vereceğini, babasının yanından dönünce de karşılığında başka bir mektup getirmesini istediğini söyledi. Pythagoras ona, katillerin cezalandırıldığını açıkça bildiği dinsizler diyarına uğramaya hiç niyeti olmadığını söyledi. Elçiler ona sövünce o denize doğru ilerleyip arınmak için üstüne su serpti; birçok kişi de onun peşinden gidiyordu. Bunun üzerine Krotonlulara danışmanlık edenlerden biri, gelenlerin öbür davranışlarını yerden yere vurduktan sonra, Pythagoras'a bile saldıracak kadar akıllarını yitirdiklerini söyledi: Masalların anlattığı gibi bütün canlılar yeniden, en baştaki gibi, insanlarla aynı dili konuşsaydı, akılsız hayvanlardan hiçbiri bile ona sövmeye cesaret edemezdi.
πρὸς δὲ τὸν ἕτερον, ὡς ᾤετο, καταγελῶντα τῶν διατριβῶν, ἐν αἷς ἀπεφαίνετο Πυθαγόρας ἐπάνοδον εἶναι ταῖς ψυχαῖς, καὶ φάσκοντα πρὸς τὸν πατέρα δώσειν ἐπιστολήν, ἐπειδὰν εἰς ᾅδου μέλλῃ καταβαίνειν, καὶ κελεύοντα λαβεῖν ἑτέραν, ὅταν ἐπανίῃ παρὰ τοῦ πατρός, οὐκ ἔφη μέλλειν εἰς τὸν τῶν ἀσεβῶν τόπον παραβάλλειν, ὅπου σαφῶς οἶδε τοὺς σφαγεῖς κολαζομένους. λοιδορηθέντων δ’ αὐτῷ τῶν πρεσβευτῶν, κἀκείνου προάγοντος ἐπὶ τὴν θάλατταν καὶ περιρραναμένου πολλῶν ἀκολουθούντων, εἶπέ τις τῶν συμβουλευόντων τοῖς Κροτωνιάταις, ἐπειδὴ τὰ ἄλλα τῶν ἡκόντων κατέδραμεν, ὅτι καὶ Πυθαγόρᾳ προσκόπτειν ἀπενοήθησαν, περὶ οὗ, πάλιν ἐξ ἀρχῆς, ὥσπερ οἱ μῦθοι παραδεδώκασιν, ἁπάντων (τῶν) ἐμψύχων τὴν αὐτὴν φωνὴν τοῖς ἀνθρώποις ἀφέντων, μηδὲ τῶν ἀλόγων ζῴων μηδὲν ἂν τολμῆσαι βλασφημεῖν.
30.179İnsanları adaletsizlikten alıkoymanın bir başka yolunu da psykhēlerin yargılanması aracılığıyla buldu; bunun hem doğru bir söz olduğunu hem de adaletsizlik korkusu uyandırmaya yaradığını biliyordu. Bir insanı öldürmektense haksızlığa uğramanın çok daha iyi olduğunu öğütlerdi; çünkü yargı Hades'tedir. Bunu söylerken psykhēyi, onun ousiasını ve var olanların ilk tabiatını göz önünde tutardı. Eşit olmayan, ölçüşmeyen ve sınırsız olan şeyler arasında sınırlı, eşit ve ölçülü olan adaleti ve onun nasıl uygulanması gerektiğini göstermek isteyince, adaletin geometri çizimlerinden şu şekle benzediğini söyledi: Bu, çizimler arasında tek şekildir ki birbirine benzemeyen sonsuz sayıda biçim alabilir, ama kenarlarının kareleriyle ilgili ispatları hep aynıdır.
καὶ ἄλλην δὲ μέθοδον ἀνεῦρε τοῦ ἀναστέλλειν τοὺς ἀνθρώπους ἀπὸ τῆς ἀδικίας, διὰ τῆς κρίσεως τῶν ψυχῶν, εἰδὼς μὲν ἀληθῶς ταύτην λεγομένην, εἰδὼς δὲ καὶ χρησίμην οὖσαν εἰς τὸν φόβον τῆς ἀδικίας. πολλῷ δὴ μᾶλλον ἀδικεῖσθαι δεῖν παρήγγελλεν ἢ κτείνειν ἄνθρωπον· ἐν ᾅδου γὰρ κεῖσθαι τὴν κρίσιν· ἐκλογιζόμενος τὴν ψυχὴν καὶ τὴν οὐσίαν αὐτῆς καὶ τὴν πρώτην τῶν ὄντων φύσιν. βουλόμενος δὲ τὴν ἐν τοῖς ἀνίσοις καὶ ἀσυμμέτροις καὶ ἀπείροις πεπερασμένην καὶ ἴσην καὶ σύμμετρον δικαιοσύνην [παραδεῖξαι] ὅπως δεῖ [αὐτὴν] ἀσκεῖν ὑφηγήσασθαι, τὴν δικαιοσύνην ἔφη προσεοικέναι τῷ σχήματι ἐκείνῳ, ὅπερ μόνον τῶν ἐν γεωμετρίᾳ διαγραμμάτων ἀπείρους μὲν ἔχει τὰς τῶν σχημάτων συστάσεις, ἀνομοίως δὲ ἀλλήλοις διακειμένων, ἴσας ἔχει τὰς τῆς δυνάμεως ἀποδείξεις.
30.180Başkasıyla ilişkide de bir adalet bulunduğundan, Pythagorasçıların bunu da şöyle aktardığı söylenir: İlişkilerde bir davranış yerinde, bir davranış yersizdir; bu da yaş farkına, itibara, akrabalık yakınlığına, görülen iyiliğe ve birbirimizle aramızdaki farklarda bulunan buna benzer başka şeylere göre ayrılır. Öyle bir ilişki türü vardır ki bir gencin başka bir gence karşı takınması yersiz görünmez, ama yaşlıya karşı yersizdir. Öfkenin, tehdidin ve küstahlığın hiçbir türü gence, yaşlıya karşı yakışmaz; genç bu türden her yersizlikten sakınmalıdır. İtibar konusunda da benzer bir şey söylenebilir:
ἐπεὶ δὲ καὶ ἐν τῇ πρὸς ἕτερον χρείᾳ ἔστι τις δικαιοσύνη, καὶ ταύτης τοιοῦτόν τινα τρόπον λέγεται ὑπὸ τῶν Πυθαγορείων παραδίδοσθαι. εἶναι γὰρ κατὰ τὰς ὁμιλίας τὸν μὲν εὔκαιρον, τὸν δὲ ἄκαιρον, διαιρεῖσθαι δὲ ἡλικίας τε διαφορᾷ καὶ ἀξιώματος καὶ οἰκειότητος τῆς συγγενικῆς καὶ εὐεργεσίας καὶ εἴ τι ἄλλο τοιοῦτον ἐν ταῖς πρὸς ἀλλήλους διαφοραῖς ὂν ὑπάρχει. ἔστι γάρ τι ὁμιλίας εἶδος ὃ φαίνεται νεωτέρῳ μὲν πρὸς νεώτερον οὐκ ἄκαιρον εἶναι, πρὸς δὲ τὸν πρεσβύτερον ἄκαιρον· οὔτε γὰρ ὀργῆς οὔτε ἀπειλῆς εἶδος πᾶν οὔτε θρασύτητος, ἀλλὰ πᾶσαν τὴν τοιαύτην ἀκαιρίαν εὐλαβητέον εἶναι τῷ νεωτέρῳ πρὸς τὸν πρεσβύτερον. παραπλήσιον δέ τινα εἶναι καὶ τὸν περὶ τοῦ ἀξιώματος λόγον·
30.181Gerçekten iyi ve güzel bir insan olmakla itibar kazanmış bir adama karşı fazla serbest konuşmak ya da az önce sayılan öbür şeyleri yapmak ne yakışıklı ne de yerindedir. Ana babayla ilişki için de, iyilik edenlerle ilişki için de buna benzer şeyler söylenirdi. Yerindeliği gözetmenin çeşit çeşit, türlü türlü yolları vardır: Öfkelenen ve hiddetlenenlerden kimi bunu yerinde, kimi yersiz yapar; yine bir şeyi isteyen, arzulayan ya da bir şeye atılanlardan kimine yerindelik, kimine yersizlik eşlik eder. Öbür hâller, eylemler, eğilimler, ilişkiler ve karşılaşmalar için de aynı şey geçerlidir.
πρὸς γὰρ ἄνδρα ἐπὶ καλοκαγαθίας ἥκοντα ἀληθινὸν ἀξίωμα οὔτ’ εὔσχημον οὔτ’ εὔκαιρον εἶναι προσφέρειν οὔτε παρρησίαν πολλὴν οὔτε τὰ λοιπὰ τῶν ἀρτίως εἰρημένων. παραπλήσια δὲ τούτοις καὶ περὶ τῆς πρὸς τοὺς γονεῖς ὁμιλίας ἐλέγετο, ὡσαύτως δὲ καὶ περὶ τῆς πρὸς τοὺς εὐεργέτας. εἶναι δὲ ποικίλην τινὰ καὶ πολυειδῆ τὴν τοῦ καιροῦ χρείαν· καὶ γὰρ τῶν ὀργιζομένων τε καὶ θυμουμένων τοὺς μὲν εὐκαίρως τοῦτο ποιεῖν, τοὺς δὲ ἀκαίρως, καὶ πάλιν αὖ τῶν ὀρεγομένων τε καὶ ἐπιθυμούντων καὶ ὁρμώντων ἐφ’ ὅ τι δή ποτε τσῖς μὲν ἀκολουθεῖν καιρόν, τοῖς δ’ ἀκαιρίαν. τὸν αὐτὸν δ’ εἶναι λόγον καὶ περὶ τῶν ἄλλων παθῶν τε καὶ πράξεων καὶ διαθέσεων καὶ ὁμιλιῶν καὶ ἐντεύξεων.
30.182Yerindelik bir noktaya kadar öğretilebilir, yanılmaz ve tekhnē kurallarına bağlanabilir; ama küllî ve mutlak anlamda bu niteliklerin hiçbiri ona ait değildir. "Vaktinde olma" denen şey, yakışıklılık, uygunluk ve bunlarla aynı türden başka şeyler de yerindeliğin tabiatına bağlıdır ve adeta ona eşlik eder. Her şeyde ilkenin en değerli şeylerden biri olduğunu söylerlerdi: epistēmēde de, tecrübede de, oluşta da; yine evde, şehirde, orduda ve bu türden bütün topluluklarda da. Ama bütün bu sayılanlarda ilkenin tabiatını görmek ve kavramak zordur. Çünkü epistēmēlerde konunun parçalarına iyice bakıp bunlardan hangisinin ilke olduğunu öğrenmek ve doğru karar vermek sıradan bir zihnin işi değildir.
εἶναι δὲ τὸν καιρὸν μέχρι μέν τινος διδακτόν τε καὶ ἀπαραλόγιστον καὶ τεχνολογίαν ἐπιδεχόμενον, καθόλου δὲ καὶ ἁπλῶς οὐδὲν αὐτῷ τούτων ὑπάρχειν. ἀκόλουθα δὲ εἶναι καὶ σχεδὸν τοιαῦτα οἷα συμπαρέπεσθαι τῇ τοῦ καιροῦ φύσει τὴν τε ὀνομαζομένην ὥραν καὶ τὸ πρέπον καὶ τὸ ἁρμόττον καὶ εἴ τι ἄλλο τυγχάνει τούτοις ὁμοιογενὲς ὄν. ἀρχὴν δὲ ἀπεφαίνοντο ἐν παντὶ ἕν τι τῶν τιμιωτάτων εἶναι ὁμ̣οίως ἐν ἐπιστήμῃ τε καὶ ἐμπειρίᾳ καὶ ἐν γενέσει, καὶ πάλιν αὖ ἐν οἰκίᾳ τε καὶ πόλει καὶ στρατοπέδῳ καὶ πᾶσι τοῖς τοιούτοις συστήμασι, δυσθεώρητον δ’ εἶναι καὶ δυσσύνοπτον τὴν τῆς ἀρχῆς φύσιν ἐν πᾶσι τοῖς εἰρημένοις. ἐν γὰρ ταῖς ἐπιστήμαις οὐ τῆς τυχούσης εἶναι διανοίας τὸ καταμαθεῖν τε καὶ κρῖναι καλῶς βλέψαντας εἰς τὰ μέρη τῆς πραγματείας, ποῖον τούτων ἀρχή.
30.183İlke doğru kavranmazsa büyük fark eder; neredeyse bütün iş tehlikeye düşer. Çünkü kısaca söylemek gerekirse, gerçek ilke bilinmezse ondan sonra gelenlerin hiçbiri sağlam olmaz. Arkhē kelimesinin öbür anlamı olan yönetim için de aynı söz geçerlidir: Gerçek bir yönetici, yönetime ve gözetime isteyerek kabul edilmiş biçimde hâkim olan biri bulunmadıkça ne bir ev ne bir şehir iyi idare edilebilir. Çünkü gözetimin hem yönetenin hem yönetilenlerin aynı ölçüde istemesiyle olması gerekir; tıpkı doğru yapılan öğrenmenin de hem öğretenin hem öğrenenin istemesiyle, isteyerek olması gerektiğini söyledikleri gibi. Bunlardan hangisi karşı koyarsa koysun, önlerindeki iş gereği gibi tamamlanamaz.
İşte bu yüzden yöneticilere itaat etmeyi ve öğretmenlere boyun eğmeyi güzel bulurdu. Bunun en büyük kanıtını da işleriyle şöyle verdi:
μεγάλην δ’ εἶναι διαφορὰν καὶ σχεδὸν περὶ ὅλου τε καὶ παντὸς τὸν κίνδυνον γίνεσθαι μὴ ληφθείσης ὀρθῶς τῆς ἀρχῆς· οὐδὲν γάρ, ὡς ἁπλῶς εἰπεῖν, ἔτι τῶν μετὰ ταῦτα ὑγιὲς γίνεσθαι ἀγνοηθείσης τῆς ἀληθινῆς ἀρχῆς. τὸν αὐτὸν δ’ εἶναι λόγον καὶ περὶ τῆς ἑτέρας ἀρχῆς· οὔτε γὰρ οἰκίαν οὔτε πόλιν εὖ ποτε ἂν οἰκηθῆναι μὴ ὑπάρξαντος ἀληθινοῦ ἄρχοντος καὶ κυριεύοντος τῆς ἀρχῆς τε καὶ ἐπιστασίας ἑκουσίως. ἀμφοτέρων γὰρ δεῖ βουλομένων τὴν ἐπιστατείαν γίνεσθαι, ὁμοίως τοῦ τε ἄρχοντος καὶ τῶν ἀρχομένων, ὥσπερ καὶ τὰς μαθήσεις τὰς ὀρθῶς γινομένας ἑκουσίως δεῖν ἔφασαν γίνεσθαι, ἀμφοτέρων βουλομένων, τοῦ τε διδάσκοντος καὶ τοῦ μανθάνοντος· ἀντιτείνοντος γὰρ ὁποτέρου δή ποτε τῶν εἰρημένων οὐκ ἂν ἐπιτελεσθῆναι κατὰ τρόπον τὸ προκείμενον ἔργον. οὕτω μὲν οὖν τὸ πείθεσθαι τοῖς ἄρχουσι καλὸν εἶναι ἐδοκίμαζε καὶ τὸ τοῖς διδασκάλοις ὑπακούειν. τεκμήριον δὲ δι’ ἔργων μέγιστον παρείχετο τοιοῦτον.
30.184Öğretmeni Syroslu Pherekydes'in yanına, İtalya'dan Delos'a gitti; anlatıldığına göre bit hastalığına yakalanan hocasına bakmak ve ölünce de cenazesini kaldırmak için. Ölünceye kadar yanında kaldı ve hocasına karşı dinin buyurduğu görevleri yerine getirdi. Öğretmenine gösterilecek özene bu kadar önem verirdi.
πρὸς Φερεκύδην τὸν Σύριον, διδάσκαλον αὐτοῦ γενόμενον, ἀπὸ τῆς Ἰταλίας εἰς Δῆλον ἐκομίσθη, νοσοκομήσων τε αὐτὸν περιπετῆ γενόμενον τῷ ἱστορουμένῳ τῆς φθειριάσεως πάθει καὶ κηδεύσων [αὐτόν], παρέμεινέ τε ἄχρι τῆς τελευτῆς αὐτῷ καὶ τὴν ὁσίαν ἀπεπλήρωσε περὶ τὸν αὑτοῦ καθηγεμόνα. οὕτω περὶ πολλοῦ τὴν περὶ τὸν διδάσκαλον ἐποιεῖτο σπουδήν.
30.185Pythagoras öğrencilerini verilen sözlere ve bunlardan dönmemeye öyle iyi alıştırmıştı ki anlatıldığına göre bir keresinde Lysis, Hera tapınağında dua edip çıkarken tanrıçanın tapınak kapısının önünde, içeri giren arkadaşlarından Syrakusalı Euryphamos'la karşılaşmış. Euryphamos, kendisi de dua edip çıkıncaya kadar onu beklemesini isteyince, Lysis orada bulunan bir taş sekiye oturmuş. Euryphamos ise dua ettikten sonra bir düşünceye, derin bir iç dalgınlığına kapılmış ve sözünü unutup başka bir kapıdan çıkıp gitmiş. Lysis günün geri kalanını, ardından gelen geceyi ve ertesi günün büyük kısmını kımıldamadan geçirmiş. Ertesi gün "birlikte dinleyenler"in toplandığı yerde arkadaşlarının Lysis'i aradığını duyup Euryphamos sözünü hatırlamasaydı, belki daha da uzun süre orada kalacaktı. Euryphamos gidip onu sözleştikleri gibi hâlâ beklerken bulmuş ve alıp götürmüş; unutmasının sebebini anlatıp şunu da eklemiş: "Bu unutkanlığı bana tanrılardan biri verdi; senin verdiğin söze ne kadar bağlı olduğunu sınamak için."
πρός γε μὴν συνταγὰς καὶ τὸ ἀψευδεῖν ἐν αὐταῖς οὕτως εὖ παρεσκεύαζε τοὺς ὁμιλητὰς Πυθαγόρας, ὥστε φασί ποτε Λῦσιν προσκυνήσαντα ἐν Ἥρας ἱερῷ καὶ ἐξιόντα συντυχεῖν Εὐρυφάμῳ Συρακουσίῳ τῶν ἑταίρων τινὶ περὶ τὰ προπύλαια τῆς θεοῦ εἰσιόντι. προστάξαντος δὲ τοῦ Εὐρυφάμου προσμεῖναι αὐτόν, μέχρις ἂν καὶ αὐτὸς προσκυνήσας ἐξέλθῃ, ἑδρασθῆναι ἐπί τινι λιθίνῳ θάκῳ ἱδρυμένῳ αὐτόθι. ὡς δὲ προσκυνήσας ὁ Εὐρύφαμος καὶ ἔν τινι διανοήματι καὶ βαθυτέρᾳ καθ’ ἑαυτὸν συννοίᾳ γενόμενος δι’ ἑτέρου πυλῶνος ἐκλαθόμενος ἀπηλλάγη, τό τε τῆς ἡμέρας λοιπὸν καὶ τὴν ἐπιοῦσαν νύκτα καὶ τὸ πλέον μέρος ἔτι τῆς ἄλλης ἡμέρας εἶχεν ἀτρέμας [προσέμενεν] ὁ Λῦσις. καὶ τάχα ἂν ἐπὶ πλείονα χρόνον αὐτοῦ ἦν, εἰ μή περ ἐν τῷ ὁμακοείῳ τῆς ἑξῆς ἡμέρας γενόμενος ὁ Εὐρύφαμος καὶ ἀκούσας ἐπιζητουμένου πρὸς τῶν ἑταίρων τοῦ Λύσιδος ἀνεμνήσθη. καὶ ἐλθὼν αὐτὸν ἔτι προσμένοντα κατὰ τὴν συνθήκην ἀπήγαγε, τὴν αἰτίαν εἰπὼν τῆς λήθης καὶ προσεπιθεὶς ὅτι ταύτην δή μοι θεῶν τις ἐνῆκε, δοκίμιον ἐσομένην τῆς σῆς περὶ συνθήκας εὐσταθείας.
30.186Canlıları yemekten uzak durmayı da, başka birçok sebebin yanında bu uygulamanın barış getirdiği için kural hâline getirdi. Çünkü hayvan öldürmekten kanuna ve tabiata aykırı bir şey olarak tiksinmeye alışanlar, insan öldürmeyi çok daha büyük bir günah sayarak artık savaşmazlar. Oysa cinayetlere hem malzeme veren hem kural koyan savaştır; çünkü savaş cinayetlerle beslenip gövde kazanır. "Terazinin üstünden atlama" sembolü de adalete bir çağrıdır; bütün adil şeyleri uygulamayı öğütler; semboller üzerine yazdıklarımızda bu gösterilecektir. Bütün bunlardan açıkça görülüyor ki Pythagoras adaleti uygulamaya ve insanlara aktarmaya hem işlerinde hem sözlerinde büyük önem vermiştir.
καὶ τὸ ἐμψύχων δὲ ἀπέχεσθαι ἐνομοθέτησε διά τε ἄλλα πολλὰ καὶ ὡς εἰρηνοποιὸν τὸ ἐπιτήδευμα. ἐθιζόμενοι γὰρ μυσάττεσθαι φόνον ζῴων ὡς ἄνομον καὶ παρὰ φύσιν, πολὺ μᾶλλον ἀθεμιτώτερον τὸ ἄνθρωπον ἡγούμενοι κτείνειν οὐκέτ’ ἐπολέμουν. φόνων δὲ χορηγέτης καὶ νομοθέτης ὁ πόλεμος· τούτοις γὰρ καὶ σωματοποιεῖται. καὶ τὸ ζυγὸν δὲ μὴ ὑπερβαίνειν δικαιοσύνης ἐστὶ παρακέλευσμα, πάντα τὰ δίκαια παραγγέλλον ἀσκεῖν, ὡς ἐν τοῖς περὶ συμβόλων δειχθήσεται. πέφηνεν ἄρα διὰ πάντων τούτων μεγάλην σπουδὴν περὶ τὴν τῆς δικαιοσύνης ἄσκησιν καὶ παράδοσιν εἰς ἀνθρώπους πεποιημένος Πυθαγόρας ὡς ἐν τοῖς ἔργοις καὶ ἐν τοῖς λόγοις.