İçeriğe geç
Pythagorasçı Yaşam Üzerine

Iamblikhos · Pythagorasçı Yaşam Üzerine

26. Bölüm

26.115xBir gün derin düşüncelere dalmış, kafa yoruyordu: Acaba işitme için de sağlam ve yanıltmayan bir alet yardımı bulabilir miydi? Görmenin pergel, cetvel, hatta vallahi dioptra sayesinde, dokunmanın da terazi ya da ölçülerin icadı sayesinde sahip olduğu türden bir yardım. Böyle düşünürken bir demirci dükkânının önünden geçiyordu; tanrısal bir rastlantıyla örsün üzerinde demir döven çekiçlerin sesini işitti. Çekiçler karışık sırayla, bir çift dışında, birbirleriyle son derece uyumlu sesler çıkarıyordu. Bu seslerde oktav, beşli ve dörtlü uyumlarını tanıdı. Dörtlü ile beşli arasındaki aralığın ise kendi başına uyumsuz olduğunu, ama bu ikisinden büyüğünü tamamlayan şey olduğunu gördü.

26.115x

Ἐν φροντίδι ποτὲ καὶ διαλογισμῷ συντεταμένῳ ὑπάρχων, εἰ ἄρα δύναιτο τῇ ἀκοῇ βοήθειάν τινα ὀργανικὴν ἐπινοῆσαι παγίαν καὶ ἀπαραλόγιστον, οἵαν ἡ μὲν ὄψις διὰ τοῦ διαβήτου καὶ διὰ τοῦ κανόνος ἢ νὴ Δία διὰ διόπτρας ἔσχεν, ἡ δ’ ἁφὴ διὰ τοῦ ζυγοῦ ἢ διὰ τῆς τῶν μέτρων ἐπινοίας, παρά τι χαλκοτυπεῖον περιπατῶν ἔκ τινος δαιμονίου συντυχίας ἐπήκουσε ῥαιστήρων σίδηρον ἐπ’ ἄκμονι ῥαιόντων καὶ τοὺς ἤχους παραμὶξ πρὸς ἀλλήλους (συμφωνοτάτους) ἀποδιδόντων, πλὴν μιᾶς συζυγίας. ἐπεγίνωσκε δ’ ἐν αὐτοῖς τήν τε διὰ πασῶν τήν τε διὰ πέντε καὶ τὴν διὰ τεσσάρων συνῳδίαν, τὴν δὲ μεταξύτητα τῆς τε διὰ τεσσάρων καὶ τῆς διὰ πέντε ἀσύμφωνον μὲν ἑώρα αὐτὴν καθ’ ἑαυτήν, συμπληρωτικὴν δὲ ἄλλως τῆς ἐν αὐτοῖς μειζονότητος.

26.116Amacına tanrının yardımıyla ulaştığına sevinerek dükkâna koştu. Çeşitli denemelerle ses farkının çekiçlerin ağırlığından ileri geldiğini, vuranların gücünden, çekiçlerin biçiminden ya da dövülen demirin yerinin değişmesinden ileri gelmediğini buldu. Çekiçlerin ağırlıklarını tam olarak tartıp onlara denk ağırlıklar alarak evine döndü. Duvara çapraz olarak çakılmış tek bir çiviye —ayrı çivilerden bir fark doğmasın, çivilerin farklılığından en ufak bir şüphe bile duyulmasın diye— aynı maddeden, aynı uzunlukta, aynı kalınlıkta ve aynı bükümde dört tel astı. Her birini ayrı ayrı sarkıttı ve altına bir ağırlık bağladı; tellerin boylarını da her bakımdan tamamen eşit yaptı.

26.116

ἄσμενος δὴ ὡς κατὰ θεὸν ἀνυομένης αὐτῷ τῆς προθέσεως, εἰσέδραμεν εἰς τὸ χαλκεῖον, καὶ ποικίλαις πείραις παρὰ τῶν ἐν τοῖς ῥαιστῆρσιν ὄγκων εὑρὼν τὴν διαφορὰν τοῦ ἤχου, ἀλλ’ οὐ παρὰ τὴν τῶν ῥαιόντων βίαν οὐδὲ παρὰ τὰ σχήματα τῶν σφυρῶν οὐδὲ παρὰ τὴν τοῦ ἐλαυνομένου σιδήρου μετάθεσιν, σηκώματα ἀκριβῶς ἐκλαβὼν καὶ ῥοπὰς ἰσαιτάτας τῶν ῥαιστήρων πρὸς ἑαυτὸν ἀπηλλάγη, καὶ ἀπό τινος ἑνὸς πασσάλου διαγωνίου ἐμπεπηγότος τοῖς τοίχοις, ἵνα μὴ κἀκ τούτου διαφορά τις ὑποφαίνηται ἢ ὅλως ὑπονοῆται πασσάλων ἰδιαζόντων παραλλαγή, ἀπαρτήσας τέσσαρας χορδὰς ὁμοΰλους καὶ ἰσοκώλους, ἰσοπαχεῖς τε καὶ ἰσοστρόφους, ἑκάστην ἀφ’ ἑκάστης ἐξήρτησεν, ὁλκὴν προσδήσας ἐκ τοῦ κάτωθεν μέρους, τὰ δὲ μήκη τῶν χορδῶν μηχανησάμενος ἐκ παντὸς ἰσαίτατα.

26.117Sonra tellere ikişer ikişer, sırayla vurarak, önceden söylenen uyumları her çiftte ayrı ayrı buldu. En büyük ağırlıkla gerilen telin en küçük ağırlıkla gerilenle birlikte oktav verdiğini gördü; birinin ağırlığı on iki birim, öbürününki altı birimdi. Böylece oktavın, ağırlıkların da gösterdiği gibi, iki kat oranında olduğunu ortaya koydu. En büyük telin en küçüğün yanındakiyle, yani sekiz birimlik olanla beşli uyumu verdiğini buldu; bu yüzden beşlinin, ağırlıkların birbirine oranı olan bir buçuk kat oranında (3:2) olduğunu gösterdi. Ağırlıkça kendisinden hemen sonra gelen, öbürlerinden ise büyük olan dokuz birimlik telle de dörtlü verdiğini, ağırlıklarla orantılı olarak bu uyumun da açıkça üçte bir fazla oranında (4:3) olduğunu kavradı. Bu dokuz birimlik tel ise tabiatça en küçüğün bir buçuk katıydı.

26.117

εἶτα κρούων ἀνὰ δύο ἅμα χορδὰς ἐπαλλὰξ συμφωνίας εὕρισκε τὰς προλεχθείσας, ἄλλην ἐν ἄλλῃ συζυγίᾳ. τὴν μὲν γὰρ ὑπὸ τοῦ μεγίστου ἐξαρτήματος τεινομένην πρὸς τὴν ὑπὸ τοῦ μικροτάτου διὰ πασῶν φθεγγομένην κατελάμβανεν· ἦν δὲ ἢ μὲν δώδεκα τινῶν ὁλκῶν, ἢ δὲ ἕξ. ἐν διπλασίῳ δὴ λόγῳ ἀπέφαινε τὴν διὰ πασῶν, ὅπερ καὶ αὐτὰ τὰ βάρη ὑπέφαινε· τὴν δ’ αὖ μεγίστην πρὸς τὴν παρὰ τὴν μικροτάτην, οὖσαν ὀκτὼ ὁλκῶν, διὰ πέντε συμφωνοῦσαν, ἔνθεν ταύτην ἀπέφαινεν ἐν ἡμιολίῳ λόγῳ, ἐν ᾧπερ καὶ αἱ ὁλκαὶ ὑπῆρχον πρὸς ἀλλήλας· πρὸς δὲ τὴν μετ’ αὐτὴν μὲν τῷ βάρει, τῶν δὲ λοιπῶν μείζονα, ἐννέα σταθμῶν ὑπάρχουσαν, τὴν διὰ τεσσάρων, ἀναλόγως τοῖς βρίθεσι, καὶ ταύτην δὴ ἐπίτριτον ἄντικρυς κατελαμβάνετο, ἡμιολίαν τὴν αὐτὴν φύσει ὑπάρχουσαν τῆς σμικροτάτης.

26.118Çünkü dokuzun altıya oranı, en küçüğün yanındaki sekiz birimlik telin on iki birimlikle olan oranıyla aynıdır; sekiz birimlik tel altı birimliğe göre üçte bir fazla, on iki birimliğe göre ise bir buçuk kat oranındaydı. Böylece beşliyle dörtlü arasındaki aralığın, yani beşlinin dörtlüyü aştığı miktarın, dokuzun sekize oranı olan sekizde bir fazla (9:8) oranında olduğu kesinleşti. Oktavın da iki biçimde bir dizi olduğu ortaya çıktı: Ya beşliye bitişik bir dörtlü eklenerek —tıpkı iki kat oranın bir buçuk kat ile üçte bir fazladan oluşması gibi: on iki, sekiz, altı—, ya da tersine dörtlüye bitişik bir beşli eklenerek —tıpkı iki katın üçte bir fazla ile bir buçuk kattan oluşması gibi: on iki, dokuz, altı—; oktav bu sırayla kurulur. Elini ve kulağını asılı ağırlıklara alıştırıp aralıkların oranını onlarla kesinleştirdikten sonra, tellerin ortak bağlantı yerini, yani çapraz çiviyi, ustaca çalgının alt köprüsüne, "tel gerdiricisi" (khordotonon) dediği parçaya taşıdı; ağırlıklarla orantılı gerilim miktarını da yukarıdaki akort burgularının ölçülü çevrilmesine aktardı.

26.118

τὰ γὰρ ἐννέα πρὸς τὰ ἓξ οὕτως ἔχει ὅνπερ τρόπον ἡ παρὰ τὴν μικρὰν ἡ ὀκτὼ πρὸς μὲν τὴν τὰ ἓξ ἔχουσαν ἐν ἐπιτρίτῳ λόγῳ ἦν, πρὸς δὲ τὴν τὰ δώδεκα ἐν ἡμιολίῳ. τὸ ἄρα μεταξὺ τῆς διὰ πέντε καὶ τῆς διὰ τεσσάρων, ᾧ ὑπερέχει ἡ διὰ πέντε τῆς διὰ τεσσάρων, ἐβεβαιοῦτο ἐν ἐπογδόῳ λόγῳ ὑπάρχειν, ἐν ᾧπερ τὰ ἐννέα πρὸς τὰ ὀκτώ, ἑκατέρως τε ἡ διὰ πασῶν σύστημα ἠλέγχετο, ἤτοι ἡ διὰ πέντε καὶ διὰ τεσσάρων ἐν συναφῇ, ὡς ὁ διπλάσιος λόγος ἡμιολίου τε καὶ ἐπιτρίτου, οἷον δώδεκα, ὀκτώ, ἕξ, ἢ ἀναστρόφως τῆς διὰ τεσσάρων καὶ τῆς διὰ πέντε, ὡς τὸ διπλάσιον ἐπιτρίτου τε καὶ ἡμιολίου, οἷον δώδεκα, ἐννέα, ἕξ, ἐν τάξει τοιαύτῃ διὰ πασῶν. τυλώσας δὲ καὶ τὴν χεῖρα καὶ τὴν ἀκοὴν πρὸς τὰ ἐξαρτήματα καὶ βεβαιώσας πρὸς αὐτὰ τὸν τῶν σχέσεων λόγον, μετέθηκεν εὐμηχάνως τὴν μὲν τῶν χορδῶν κοινὴν ἀπόδοσιν, τὴν τοῦ διαγωνίου πασσάλου, εἰς τὸν τοῦ ὀργάνου βατῆρα, ὃν χορδότονον ὠνόμαζε, τὴν δὲ ποσὴν ἐπίτασιν ἀναλόγως τοῖς βάρεσιν εἰς τὴν τῶν κολλάβων ἄνωθεν σύμμετρον περιστροφήν.

26.119Bunu bir basamak ve adeta yanılmaz bir ölçü aleti olarak kullanıp denemelerini artık çeşitli çalgılara genişletti: tasların vurulmasına, auloslara, kavallara, tek telli çalgılara, üçgen arplara ve benzerlerine. Hepsinde sayı yoluyla elde edilen kavrayışın uyumlu ve değişmez olduğunu buldu. Altı sayısına karşılık gelen sese hypatē, ondan üçte bir fazla olan sekize karşılık gelene mesē, mesē'den bir ton tiz olan, yani ondan sekizde bir fazla olan dokuza karşılık gelene paramesē, on ikiye karşılık gelene de nētē adını verdi. Aradaki boşlukları da diyatonik cinse göre orantılı seslerle doldurdu; böylece sekiz telli çalgıyı uyumlu sayılara bağladı: iki kat, bir buçuk kat, üçte bir fazla ve son ikisinin farkı olan sekizde bir fazla.

26.119

ἐπιβάθρᾳ τε ταύτῃ χρώμενος καὶ οἷον ἀνεξαπατήτῳ γνώμονι εἰς ποικίλα ὄργανα τὴν πεῖραν λοιπὸν ἐξέτεινε, λεκίδων τε κροῦσιν καὶ αὐλοὺς καὶ σύριγγας καὶ μονόχορδα καὶ τρίγωνα καὶ τὰ παραπλήσια, καὶ σύμφωνον εὕρισκεν ἐν ἅπασι καὶ ἀπαράλλακτον τὴν δι’ ἀριθμοῦ κατάληψιν. ὀνομάσας δὲ ὑπάτην μὲν τὸν τοῦ ἓξ ἀριθμοῦ κοινωνοῦντα φθόγγον, μέσην δὲ τὸν τοῦ ὀκτώ, ἐπίτριτον αὐτοῦ τυγχάνοντα, παραμέσην δὲ τὸν τοῦ ἐννέα, τόνῳ τοῦ μέσου ὀξύτερον καὶ δὴ καὶ ἐπόγδοον, νήτην δὲ τὸν τοῦ δώδεκα, καὶ τὰς μεταξύτητας κατὰ τὸ διατονικὸν γένος συναναπληρώσας φθόγγοις ἀναλόγοις, οὕτως τὴν ὀκτάχορδον ἀριθμοῖς συμφώνοις ὑπέταξε, διπλασίῳ, ἡμιολίῳ, ἐπιτρίτῳ, καὶ τῇ τούτων διαφορᾷ, ἐπογδόῳ.

26.120En pesten en tize doğru ilerleyişi de bu diyatonik cinse göre, tabiî bir zorunlulukla, şöyle buldu. Kromatik ve enarmonik cinsleri de daha sonra aynı yoldan açıkladı; müzik üzerine konuştuğumuzda bunu göstermek mümkün olacak. Ama bu diyatonik cinsin basamakları ve ilerleyişleri tabiatça şöyle görünür: yarım ton, sonra ton, sonra yine ton; bu dörtlüdür, yani iki ton ve "yarım ton" denen aralıktan oluşan bir dizi. Sonra bir ton daha, yani araya giren ton eklenince beşli oluşur; bu, üç ton ve bir yarım tondan oluşan bir dizidir. Ardından sırayla yarım ton, ton ve ton gelir; bu da başka bir dörtlü, yani başka bir üçte bir fazla oranıdır. Böylece daha eski olan yedi telli çalgıda en pesten başlayarak birbirinden dördüncü sırada olan bütün sesler baştan sona birbiriyle dörtlü uyumu verir; yarım ton da dörtlü dizide sırayla birinci, ortadaki ve üçüncü yere geçer.

26.120

τὴν δὲ πρόβασιν ἀνάγκῃ τινὶ φυσικῇ ἀπὸ τοῦ βαρυτάτου ἐπὶ τὸ ὀξύτατον κατὰ τοῦτο τὸ διατονικὸν γένος οὕτως εὕρισκε. τὸ γὰρ χρωματικὸν καὶ ἐναρμόνιον γένος αὖθίς ποτε ἐκ τοῦ αὐτοῦ διετράνωσεν, ὡς ἐνέσται ποτὲ δεῖξαι, ὅταν περὶ μουσικῆς λέγωμεν. ἀλλὰ τό γε διατονικὸν γένος τοῦτο τοὺς βαθμοὺς καὶ τὰς προόδους τοιαύτας τινὰς φυσικὰς ἔχειν φαίνεται, ἡμιτόνιον, εἶτα τόνος, (εἶτα τόνος,) καὶ τοῦτ’ ἔστι διὰ τεσσάρων, σύστημα δύο τόνων καὶ τοῦ λεγομένου ἡμιτονίου. εἶτα προσληφθέντος ἄλλου τόνου, τοῦτ’ ἔστι τοῦ μεσεμβοληθέντος, ἡ διὰ πέντε γίνεται, σύστημα τριῶν τόνων καὶ ἡμιτονίου ὑπάρχουσα. εἶθ’ ἑξῆς τούτῳ ἡμιτόνιον καὶ τόνος καὶ τόνος, ἄλλο διὰ τεσσάρων, τοῦτ’ ἔστιν ἄλλο ἐπίτριτον. ὥστε ἐν μὲν τῇ ἀρχαιοτέρᾳ τῇ ἑπταχόρδῳ πάντας ἐκ τοῦ βαρυτάτου τοὺς ἀπ’ ἀλλήλων τετάρτους τὴν διὰ τεσσάρων ἀλλήλοις δι’ ὅλου συμφωνεῖν, τοῦ ἡμιτονίου κατὰ μετάβασιν τήν τε πρώτην καὶ τὴν μέσην καὶ τὴν τρίτην χώραν μεταλαμβάνοντος κατὰ τὸ τετράχορδον·

26.121Pythagoras'ın sekiz telli çalgısında ise —bu çalgı ya bir dörtlü ile bir beşlinin bitişik birleşmesinden ya da birbirinden ayrılmış iki dörtlünün ayrık birleşmesinden oluşur— ilerleyiş en pesten başlar; öyle ki birbirinden beşinci sırada olan bütün sesler birbiriyle beşli uyumu verir; yarım ton da adım adım dört yere geçer: birinci, ikinci, üçüncü ve dördüncü yere.

Anlatıldığına göre müziği böyle bulmuş; onu bir dizge hâline getirip öğrencilerine en güzel şeylerin hepsi için kullanılmak üzere aktarmış.

26.121

ἐν δὲ τῇ Πυθαγορικῇ τῇ ὀκταχόρδῳ, ἤτοι κατὰ συναφὴν συστήματι ὑπαρχούσῃ τετραχόρδου τε καὶ πενταχόρδου, ἢ κατὰ διάζευξιν δυεῖν τετραχόρδων τῶν χωριζομένων ἀπ’ ἀλλήλων, ἀπὸ τῆς βαρυτάτης ἡ προχώρησις ὑπάρξει, ὥστε τοὺς ἀπ’ ἀλλήλων πέμπτους πάντας φθόγγους τὴν διὰ πέντε συμφωνεῖν ἀλλήλοις, τοῦ ἡμιτονίου προβάδην εἰς τέσσαρας χώρας μεταβαίνοντος, πρώτην, δευτέραν, τρίτην, τετάρτην. οὕτω μὲν οὖν τὴν μουσικὴν εὑρεῖν λέγεται, καὶ συστησάμενος αὐτὴν παρέδωκε τοῖς ὑπηκόοις ἐπὶ πάντα τὰ κάλλιστα.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…