Iamblikhos · Pythagorasçı Yaşam Üzerine
25. Bölüm
25.110Pythagoras müziğin de yerinde kullanılırsa sağlığa büyük katkı sağladığını düşünürdü. Bu tür bir arınmaya gelişigüzel değil, büyük bir özenle başvurmayı âdet edinmişti; müzikle yapılan tedaviye de bu adı, "arınma" adını verirdi. Bu tür ezgilere ilkbahar mevsiminde başvururdu. Ortaya lir çalan birini oturtur, ezgi söyleyebilenler de onun çevresine halka olup otururdu; o çalarken hep birlikte bazı paianlar söylerlerdi. Bunlarla neşelendiklerine, ahenk ve ritim kazandıklarına inanırlardı. Yılın öbür zamanlarında da müziği bir tedavi yerine kullanırlardı.
Ὑπελάμβανε δὲ καὶ τὴν μουσικὴν μεγάλα συμβάλλεσθαι πρὸς ὑγείαν, ἄν τις αὐτῇ χρῆται κατὰ τοὺς προσήκοντας τρόπους. εἰώθει γὰρ οὐ παρέργως τῇ τοιαύτῃ χρῆσθαι καθάρσει· τοῦτο γὰρ δὴ καὶ προσηγόρευε τὴν διὰ τῆς μουσικῆς ἰατρείαν. ἥπτετο δὲ περὶ τὴν ἐαρινὴν ὥραν τῆς τοιαύτης μελῳδίας. ἐκάθιζε γὰρ ἐν μέσῳ τινὰ λύρας ἐφαπτόμενον, καὶ κύκλῳ ἐκαθέζοντο οἱ μελῳδεῖν δυνατοί, καὶ οὕτως ἐκείνου κρούοντος συνῇδον παιῶνάς τινας, δι’ ὧν εὐφραίνεσθαι καὶ ἐμμελεῖς καὶ ἔνρυθμοι γίνεσθαι ἐδόκουν. χρῆσθαι δ’ αὐτοὺς καὶ κατὰ τὸν ἄλλον χρόνον τῇ μουσικῇ ἐν ἰατρείας τάξει,
25.111Psykhēnin hâllerine karşı yapılmış ezgiler vardı: Kedere ve içi kemiren sızılara karşı olanlar en çok yardım edecek biçimde tasarlanmıştı; öfkelere, hiddet nöbetlerine ve psykhēnin bu türden her sapmasına karşı ise başka ezgiler vardı; arzulara karşı da başka bir ezgi türü bulunmuştu. Danslardan da yararlanırlardı. Çalgı olarak lir kullanırlardı; çünkü Pythagoras aulosun sesinin küstah, panayır havasında ve hiç de özgür insana yaraşmayan bir ses olduğunu düşünürdü. Psykhēyi düzeltmek için Homeros'tan ve Hesiodos'tan seçilmiş sözlere de başvururlardı.
καὶ εἶναί τινα μέλη πρὸς τὰ ψυχῆς πάθη πεποιημένα, πρός τε ἀθυμίας καὶ δηγμούς, ἃ δὴ βοηθητικώτατα ἐπινενόητο, καὶ πάλιν αὖ ἕτερα πρός τε τὰς ὀργὰς καὶ πρὸς τοὺς θυμοὺς καὶ πρὸς πᾶσαν παραλλαγὴν τῆς τοιαύτης ψυχῆς, εἶναι δὲ καὶ πρὸς τὰς ἐπιθυμίας ἄλλο γένος μελοποιίας ἐξευρημένον· χρῆσθαι δὲ καὶ ὀρχήσεσιν. ὀργάνῳ δὲ χρῆσθαι λύρᾳ· τοὺς γὰρ αὐλοὺς ὑπελάμβανεν ὑβριστικόν τε καὶ πανηγυρικὸν καὶ οὐδαμῶς ἐλευθέριον τὸν ἦχον ἔχειν. χρῆσθαι δὲ καὶ Ὁμήρου καὶ Ἡσιόδου λέξεσιν ἐξειλεγμέναις πρὸς ἐπανόρθωσιν ψυχῆς.
25.112Anlatıldığına göre Pythagoras bunu bir keresinde fiilen de göstermiş: Tauromenionlu sarhoş bir delikanlının çılgınlığını bir aulos çalgıcısına sunu ezgisi çaldırarak söndürmüş. Delikanlı gece âlemden çıkıp sevdiği kadının yanına gitmiş; kadın rakibinin evinde olduğu için o evin kapısını ateşe vermek üzereymiş. Frig makamında çalınan aulos onu kışkırtıp alevlendirmiş. O saatsiz saatte yıldızları gözlemekte olan Pythagoras bunu hemen durdurmuş ve çalgıcıya sunu ezgisine geçmesini öğütlemiş. Delikanlı bununla hemen yatışmış ve uslu uslu evine dönmüş. Oysa biraz önce Pythagoras'ın en küçük bir öğüt girişimine bile katlanmamış, dayanamamış, hatta onunla karşılaşmayı küstahça başından savmış.
λέγεται δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἔργων Πυθαγόρας μὲν σπονδειακῷ ποτὲ μέλει διὰ τοῦ αὐλητοῦ κατασβέσαι τοῦ Ταυρομενίτου μειρακίου μεθύοντος τὴν λύσσαν, νύκτωρ ἐπικωμάζοντος ἐρωμένῃ παρὰ ἀντεραστοῦ πυλῶνι ἐμπιπράναι μέλλοντος. ἐξῆπτο γὰρ καὶ ἀνεζωπύρητο ὑπὸ τοῦ Φρυγίου αὐλήματος. ὃ δὴ κατέπαυσε τάχιστα ὁ Πυθαγόρας, ἐτύγχανε δὲ αὐτὸς ἀστρονομούμενος ἀωρί, καὶ τὴν εἰς τὸ σπονδειακὸν μεταβολὴν ὑπέθετο τῷ αὐλητῇ, δι’ ἧς ἀμελλητὶ κατασταλὲν κοσμίως οἴκαδε ἀπηλλάγη τὸ μειράκιον, πρὸ βραχέος μηδ’ ἐφ’ ὅσον οὖν ἀνασχόμενον μηδ’ ἁπλῶς ὑπομεῖναν νουθεσίας ἐπιβολὴν παρ’ αὐτοῦ, πρὸς δὲ καὶ ἐμπλήκτως ἀποσκορακίσαν τὴν τοῦ Πυθαγόρου συντυχίαν.
25.113Empedokles'in de şöyle bir hikâyesi vardır: Konuğu olduğu Ankhitos, kamu davasında yargıç olarak bir gencin babasını ölüme mahkûm etmişti. Genç, kafası karışmış ve öfkeyle dolu hâlde kılıcını çekip babasını mahkûm eden Ankhitos'a bir katile saldırır gibi atılınca, Empedokles elindeki liri olduğu gibi yeniden akort etti; yumuşatıcı ve yatıştırıcı bir ezgi tutturup şairin dediği gibi "kederi gideren, öfkeyi dindiren, bütün kötülükleri unutturan" ezgiyi hemen çalmaya başladı. Böylece hem ev sahibi Ankhitos'u ölümden hem de genci cinayetten kurtardı.
Ἐμπεδοκλῆς δὲ σπασαμένου τὸ ξίφος ἤδη νεανίου τινὸς ἐπὶ τὸν αὑτοῦ ξενοδόκον Ἄγχιτον, ἐπεὶ δικάσας δημοσίᾳ τὸν τοῦ νεανίου πατέρα ἐθανάτωσε, καὶ ἀίξαντος, ὡς εἶχε συγχύσεως καὶ θυμοῦ, ξιφήρους παῖσαι τὸν τοῦ πατρὸς καταδικαστήν, ὡσανεὶ φονέα, Ἄγχιτον, μεθαρμοσάμενος ὡς εἶχε τὴν λύραν καὶ πεπαντικόν τι μέλος καὶ κατασταλτικὸν μεταχειρισάμενος εὐθὺς ἀνεκρούσατο τὸ νηπενθὲς ἄχολόν τε, κακῶν ἐπίληθες ἁπάντων, κατὰ τὸν ποιητήν, καὶ τόν τε ἑαυτοῦ ξενοδόκον Ἄγχιτον θανάτου ἐρρύσατο καὶ τὸν νεανίαν ἀνδροφονίας.
25.114Anlatıldığına göre bu genç o günden sonra Empedokles'in öğrencilerinin en seçkini oldu.
Bundan başka bütün Pythagorasçı okul "donatma", "uyumlandırma" ve "dokunma" denen şeyi uygulardı: Psykhēnin eğilimlerini uygun ezgilerle karşıt hâllere doğru yararlı biçimde çevirirlerdi. Yatağa giderken günün karışıklıklarından ve kulaklarında çınlayan seslerden düşüncelerini bazı şarkılarla ve kendine özgü ezgilerle arındırır, böylece kendilerine sakin, az ve güzel rüyalı uykular hazırlarlardı. Yataktan kalkınca da uyuşukluğu ve sersemliği yine özel türden şarkılarla üzerlerinden atarlardı. Bazen de sözsüz ezgilerle bazı hâlleri ve hastalıkları, dediklerine göre, gerçek anlamda efsun okuyarak iyileştirirlerdi; "efsun" (epōdē) adının da büyük olasılıkla buradan yayıldığı düşünülür. Pythagoras müzik yoluyla insan huylarının ve hayatlarının düzeltilmesini işte böyle son derece yararlı bir hâle getirmişti.
ἱστορεῖται δ’ οὗτος τῶν Ἐμπεδοκλέους γνωρίμων ὁ δοκιμώτατος ἔκτοτε γενέσθαι. ἔτι τοίνυν σύμπαν τὸ Πυθαγορικὸν διδασκαλεῖον τὴν λεγομένην ἐξάρτυσιν καὶ συναρμογὰν καὶ ἐπαφὰν ἐποιεῖτο μέλεσί τισιν ἐπιτηδείοις εἰς τὰ ἐναντία πάθη περιάγον χρησίμως τὰς τῆς ψυχῆς διαθέσεις. ἐπί τε γὰρ εὐνὰς τρεπόμενοι τῶν μεθ’ ἡμέραν ταραχῶν καὶ περιηχημάτων ἐξεκάθαιρον τὰς διανοίας ᾠδαῖς τισι καὶ μελῶν ἰδιώμασι καὶ ἡσύχους παρεσκεύαζον ἑαυτοῖς ἐκ τούτου καὶ ὀλιγονείρους τε καὶ εὐονείρους τοὺς ὕπνους, ἐξανιστάμενοί τε ἐκ τῆς κοίτης νωχελίας πάλιν καὶ κάρους δι’ ἰδιοτρόπων ἀπήλλασσον ᾀσμάτων. ἔστι δὲ καὶ ὅτε ἄνευ λέξεως μελισμάτων ὅπου τε καὶ πάθη καὶ νοσήματά τινα ἀφυγίαζον, ὡς φασίν, ἐπᾴδοντες ὡς ἀληθῶς, καὶ εἰκὸς ἐντεῦθέν ποθεν τοὔνομα τοῦτο εἰς μέσον παρεληλυθέναι τὸ τῆς ἐπῳδῆς. οὕτω μὲν οὖν πολυωφελεστάτην κατεστήσατο Πυθαγόρας τὴν διὰ τῆς μουσικῆς τῶν ἀνθρωπίνων ἠθῶν τε καὶ βίων ἐπανόρθωσιν.
25.115Pythagoras'ın terbiye edici bilgeliğini anlatırken buraya geldiğimize göre, bununla yakından ilgili olan konuyu da sırasıyla anlatmakta sakınca yok: Ahenk epistēmēsini ve ahenk oranlarını nasıl bulduğunu. Biraz geriden başlayacağız.
ἐπεὶ δὲ ἐνταῦθα γεγόναμεν ἀφηγούμενοι τὴν Πυθαγόρου παιδευτικὴν σοφίαν, οὐ χεῖρον καὶ τὸ τούτῳ παρακείμενον ἐφεξῆς εἰπεῖν, ὅπως ἐξεῦρε τὴν ἁρμονικὴν ἐπιστήμην καὶ τοὺς ἁρμονικοὺς λόγους. ἀρξόμεθα δὲ μικρὸν ἄνωθεν.