Iamblikhos · Pythagorasçı Yaşam Üzerine
17. Bölüm
17.71Öğrencilerini terbiyeye böyle hazırlardı. Yanına gelip onunla birlikte vakit geçirmek isteyenleri hemen kabul etmez, önce onları sınayıp değerlendirirdi. İlkin ana babalarına ve öbür yakınlarına nasıl davrandıklarını sorardı. Sonra yersiz gülüşlerini, gerekmediği hâlde susmalarını ya da gevezelik etmelerini gözlerdi; arzularının neler olduğuna, hangi tanıdıklarla düşüp kalktıklarına ve onlarla nasıl ilişki kurduklarına, günlerini en çok neyle geçirdiklerine, neye sevinip neye üzüldüklerine de bakardı. Ayrıca dış görünüşlerini, yürüyüşlerini ve bedenlerinin öbür hareketlerini inceler, tabiatın bıraktığı işaretlerden yüz okuyarak görünen belirtileri psykhēdeki görünmeyen huyların göstergesi sayardı.
Παρεσκευασμένων δὲ αὐτῷ οὕτως εἰς τὴν παιδείαν τῶν ὁμιλητῶν, προσιόντων τῶν ἑταίρων καὶ βουλομένων συνδιατρίβειν οὐκ εὐθὺς συνεχώρει, μέχρις ἂν αὐτῶν τὴν δοκιμασίαν καὶ τὴν κρίσιν ποιήσηται, πρῶτον μὲν πυνθανόμενος πῶς τοῖς γονεῦσι καὶ τοῖς οἰκείοις τοῖς λοιποῖς εἰσὶν ὡμιληκότες, ἔπειτα θεωρῶν αὐτῶν τούς τε γέλωτας τοὺς ἀκαίρους καὶ τὴν σιωπὴν καὶ τὴν λαλιὰν παρὰ τὸ δέον, ἔτι δὲ τὰς ἐπιθυμίας τίνες εἰσί, καὶ τοὺς γνωρίμους οἷς ἐχρῶντο, καὶ τὴν πρὸς τούτους ὁμιλίαν, καὶ πρὸς τίνι μάλιστα τὴν ἡμέραν σχολάζουσι, καὶ τὴν χαρὰν καὶ τὴν λύπην ἐπὶ τίσι τυγχάνουσι ποιούμενοι. προσεθεώρει δὲ καὶ τὸ εἶδος καὶ τὴν πορείαν καὶ τὴν ἄλλην τοῦ σώματος κίνησιν, τοῖς τε τῆς φύσεως γνωρίσμασι φυσιογνωμονῶν αὐτοὺς σημεῖα τὰ φανερὰ ἐποιεῖτο τῶν ἀφανῶν ἠθῶν ἐν τῇ ψυχῇ.
17.72Bu yolla sınadığı kişiyi üç yıl boyunca görmezden gelirdi; böylece ne kadar kararlı olduğunu, öğrenme sevgisinin gerçek olup olmadığını, şöhrete karşı da onuru küçümseyecek kadar hazırlıklı olup olmadığını denerdi. Ardından gelenlere beş yıllık sessizlik buyururdu; bununla kendilerine ne kadar hâkim olduklarını sınardı, çünkü dili tutmak kendine hâkim olmanın öbür bütün biçimlerinden daha zordur; gizem ayinlerini koyanlar da bize bunu açıkça gösterir. Bu süre içinde herkesin sahip olduğu şeyler [yani mal varlıkları] ortaklaşa kullanılır, bu iş için atanmış öğrencilere teslim edilirdi. Bunlara "siyasetçiler" denirdi; bir kısmı idare, bir kısmı kanun işlerine bakardı. Adaylar yaşayışlarına ve genel olarak ağırbaşlılıklarına bakılarak öğretilere katılmaya layık görülürlerse, beş yıllık sessizliğin ardından artık "içeridekiler"den olur, perdenin içinde Pythagoras'ı hem dinler hem de görürlerdi. Bundan önce perdenin dışında kalır, onu hiç görmeden, yalnız kulaklarıyla konuşmalarına katılırlar; uzun bir süre boyunca kendi huylarını sınava sokarlardı.
καὶ ὅντινα δοκιμάσειεν οὕτως, ἐφίει τριῶν ἐτῶν ὑπερορᾶσθαι, δοκιμάζων πῶς ἔχει βεβαιότητος καὶ ἀληθινῆς φιλομαθείας, καὶ εἰ πρὸς δόξαν ἱκανῶς παρεσκεύασται ὥστε καταφρονεῖν τιμῆς. μετὰ δὲ τοῦτο τοῖς προσιοῦσι προσέταττε σιωπὴν πενταετῆ, ἀποπειρώμενος πῶς ἐγκρατείας ἔχουσιν, ὡς χαλεπώτερον (ὂν) τῶν ἄλλων ἐγκρατευμάτων τοῦτο, τὸ γλώσσης κρατεῖν, καθὰ καὶ ὑπὸ τῶν τὰ μυστήρια νομοθετησάντων ἐμφαίνεται ἡμῖν. ἐν δὴ τῷ χρόνῳ τούτῳ τὰ μὲν ἑκάστῳ ὑπάρχοντα [τουτέστιν αἱ οὐσίαι] ἐκοινοῦντο, διδόμενα τοῖς ἀποδεδειγμένοις εἰς τοῦτο γνωρίμοις, οἵπερ ἐκαλοῦντο πολιτικοί, οἰκονομικοί τινες καὶ νομοθετικοὶ ὄντες. αὐτοὶ δὲ εἰ μὲν ἄξιοι ἐφαίνοντο τοῦ μετασχεῖν δογμάτων ἔκ τε βίου καὶ τῆς ἄλλης ἐπιεικείας κριθέντες, μετὰ τὴν πενταετῆ σιωπὴν ἐσωτερικοὶ λοιπὸν ἐγίνοντο καὶ ἐντὸς σινδόνος ἐπήκουον τοῦ Πυθαγόρου μετὰ τοῦ καὶ βλέπειν αὐτόν· πρὸ τούτου δὲ ἐκτὸς αὐτῆς καὶ μηδέποτε αὐτῷ ἐνορῶντες μετεῖχον τῶν λόγων διὰ ψιλῆς ἀκοῆς ἐν πολλῷ. χρόνῳ διδόντες βάσανον τῶν οἰκείων ἠθῶν·
17.73Reddedilirlerse mal varlıklarını iki katı olarak geri alırlardı; "birlikte dinleyenler" —o adamın çevresindeki herkese böyle denirdi— onlar için ölmüşler gibi bir mezar yığardı. Sonra kendilerine rastladıklarında onlarla başka biriymiş gibi karşılaşırlar, matematik bilimleri sayesinde iyi ve güzel insanlar olacaklarını umarak zihinlerinde biçimlendirdikleri o kişilerin öldüğünü söylerlerdi. Öğrenmekte zorlananları ise donanımsız, deyim yerindeyse yarım kalmış ve kısır sayarlardı.
εἰ δ’ ἀποδοκιμασθείησαν, τὴν μὲν οὐσίαν ἀπελάμβανον διπλῆν, μνῆμα δὲ αὐτοῖς ὡς νεκροῖς ἐχώννυτο ὑπὸ τῶν ὁμακόων· οὕτω γὰρ ἐκαλοῦντο πάντες οἱ περὶ τὸν ἄνδρα· συντυγχάνοντες δὲ αὐτοῖς οὕτως ἐνετύγχανον ὡς ἄλλοις τισίν, ἐκείνους δὲ ἔφασαν τεθνάναι, οὓς αὐτοὶ ἀνεπλάσσοντο καλοὺς κἀγαθοὺς [προσδοκῶντες ἔσεσθαι] ἐκ τῶν μαθημάτων· ἀδιοργανώτους δὲ καὶ ὡς εἰπεῖν ἀτελεῖς τε καὶ στειρώδεις ᾤοντο τοὺς δυσμαθεστέρους.
17.74Biri, biçiminden, yürüyüşünden, öbür hareketlerinden ve duruşundan yüzü okunup kendisi hakkında iyi bir umut uyandırdıktan sonra; beş yıllık sessizliği, bunca bilimin ayinlerini ve erginlenmelerini, psykhēnin bunca büyük yıkanmasını ve arınmasını geride bırakıp bu kadar çeşitli nazarî bilgiler sayesinde ilerledikten sonra —ki bunlarla herkese her yönden zihin keskinliği ve psykhē aydınlığı aşılanırdı— hâlâ ağır kımıldayan ve güç anlayan biri çıkarsa, onun için okulda bir dikili taş ve bir mezar yığar [Thurioili Perialos'a ve Sybarislilerin önderi Kylon'a, onları reddettiklerinde böyle yaptıklarını söylerler], onu bol altın ve gümüş yükleyerek "birlikte dinleyenler"in topluluğundan kovarlardı. Çünkü bunlar da onların ortak malıydı ve bu işe uygun bazı kişilerin ortak idaresinde saklanırdı; bunlara görevlerinden ötürü "idareciler" derlerdi. Sonra bir yerde ona rastlasalar, onu kendi gözlerinde ölmüş olan o adam değil, başka herhangi biri sayarlardı.
εἰ δὲ μετὰ τὸ ἐκ μορφῆς τε καὶ βαδίσματος καὶ τῆς ἄλλης κινήσεώς τε καὶ καταστάσεως ὑπ’ αὐτῶν φυσιογνωμονηθῆναι καὶ ἐλπίδα ἀγαθὴν περὶ αὑτῶν παρασχεῖν, μετὰ τὴν πενταετῇ σιωπὴν καὶ μετὰ τοὺς ἐκ τῶν τοσῶνδε μαθημάτων ὀργιασμοὺς καὶ μυήσεις ψυχῆς τε ἀπορρύψεις καὶ καθαρμοὺς τοσούτους τε καὶ τηλικούτους καὶ ἐκ ποικίλων οὕτως θεωρημάτων προοδεύσαντας, δι’ οὓς ἀγχίνοιαί τε καὶ ψυχῆς εὐαύγειαι πᾶσιν ἐκ παντὸς ἐνεφύοντο, δυσκίνητος ἔτι τις καὶ δυσπαρακολούθητος ηὑρίσκετο, στήλην δή τινα τῷ τοιούτῳ καὶ μνημεῖον ἐν τῇ διατριβῇ χώσαντες [καθὰ καὶ Περιάλῳ τῷ Θουρίῳ λέγουσι καὶ Κύλωνι τῷ Συβαριτῶν ἐξάρχῳ, ἀπογνωσθεῖσιν ὑπ’ αὐτῶν] ἐξήλαυνον ἂν τοῦ ὁμακοείου, φορτίσαντες χρυσοῦ τε καὶ ἀργύρου πλήθει· κοινὰ γὰρ αὐτοῖς καὶ ταῦτα ἀπέκειτο ὑπό τινων εἰς τοῦτο ἐπιτηδείων κοινῇ διοικούμενα, οὓς προσηγόρευον οἰκονομικοὺς ἀπὸ τοῦ τέλους· καὶ εἴ ποτε συντύχοιεν ἄλλως αὐτῷ, πάντα ὅντιν’ οὖν μᾶλλον ἢ ἐκεῖνον ἡγοῦντο εἶναι, τὸν κατ’ αὐτοὺς τεθνηκότα.
17.75Lysis de bu yüzden, öğretileri içeri alınmamış, matematik bilimlerinden ve seyirden geçmeden araya sızan kişilere aktaran Hipparkhos adında birini azarlarken şöyle der: "Söylediklerine göre sen herkesin önünde, rastgele kimselerle felsefe yapıyormuşsun; Pythagoras bunu uygun görmezdi. Hipparkhos, öğrendin öğrenmesine, hem de gayretle; ama ey soylu kişi, Sicilya'nın şatafatını tadınca öğrendiğini koruyamadın; oysa ona yenik düşmemeliydin. Yolunu değiştirirsen sevinirim; değiştirmezsen, öldün demektir. Çünkü o adamın tanrılara ve insanlara dair öğütlerini aklında tutmak ve bilgeliğin nimetlerini ruhları rüyada bile arınmamış olanlarla paylaşmamak kutsal bir borçtur. Bunca mücadeleyle edinilmiş şeyleri önüne gelene sunmak yakışık almaz; Eleusis'in iki tanrıçasının gizlerini erginlenmemişlere yaymak nasıl yakışık almazsa. Bunu yapanlar aynı ölçüde adaletsiz ve dinsizdir.
διόπερ καὶ Λῦσις Ἱππάρχῳ τινὶ ἐπιπλήττων, μεταδιδόντι τῶν λόγων τοῖς ἀνεισάκτοις καὶ ἄνευ μαθημάτων καὶ θεωρίας ἐπιφυομένοις, φησί· φαντὶ δέ τυ καὶ δαμοσίᾳ φιλοσοφὲν τοῖς ἐντυγχάνουσι, τόπερ ἀπαξίωσε Πυθαγόρας, ὡς ἔμαθες μέν, Ἵππαρχε, μετὰ σπωδᾶς, οὐκ ἐφύλαξας δὲ γευσάμενος, ὦ γενναῖε, Σικελικᾶς πολυτελείας, ἇς οὐκ ἐχρῆν τυ γενέσθαι δεύτερον. εἰ μὲν ὦν μεταβάλοιο, χαρησοῦμαι, εἰ δὲ μή γε, τέθνακας. διαμεμνᾶσθαι γὰρ [φησὶν] ὅσιον εἴη κα τῶν τήνω θείων τε καὶ ἀνθρωπείων παραγγελμάτων, μηδὲ κοινὰ ποιέεσθαι τὰ σοφίας ἀγαθὰ τοῖς οὐδ’ ὄναρ τὰν ψυχὰν κεκαθαρμένοις. οὐ γὰρ θέμις ὀρέγεν τοῖς ἀπαντῶσι τὰ μετὰ τοσούτων ἀγώνων [σπουδᾷ] ποριχθέντα, οὐδὲ μὰν βεβάλοις τὰ ταῖν Ἑλευσινίαιν θεαῖν μυστήρια διαγέεσθαι. κατ’ ἰσότατα δὲ ἄδικοι καὶ ἀσεβέες τοὶ ταῦτα πράξαντες.
17.76Göğüslerimize kazınmış lekeleri silmek için ne uzun bir süre geçirdiğimizi düşünmek iyidir; ancak beş yıl geçtikten sonra onun sözlerini almaya hazır hâle geldik. Boyacılar boyanacak kumaşı önce iyice temizleyip sonra boyayı yıkanmayacak biçimde emsin, hiç solmasın diye sertleştirirler. O tanrısal adam da felsefeye gönül verenlerin psykhēlerini aynı şekilde önceden hazırlardı ki iyi ve güzel olacağını umduğu kişilerden hiçbirinde yanılmasın. Çünkü sözleri sahte mal gibi satmaz, sofistlerin çoğunun hiçbir işe yarar şeyle uğraşmadan gençleri düşürdüğü tuzakları kurmazdı; tanrısal ve insanî şeyleri bilen biriydi. Onun öğretisini kılıf edinenlerse gençleri usulsüzce, gelişigüzel ağlarına düşürüp pek çok korkunç iş yapıyorlar.
διαλογίζεσθαι δὲ καλόν, ὅσον χρόνω μᾶκος ἐκμεμετρήκαμες ἀπορρυπτόμενοι (σπίλως) τὼς ἐν τοῖς στάθεσιν ἁμῶν ἐγκεκολαμμένως, ἕως ποκὰ διελθόντων (πέντε) ἐτέων ἐγενόμεθα δεκτικοὶ τῶν τήνω λόγων. καθάπερ γὰρ τοὶ βαφεῖς προεκκαθάραντες ἔστυψαν τὰ βάψιμα τῶν ἱματίων, ὅπως ἀνέκπλυτον τὰν βαφὰν ἀναπίωντι καὶ μηδέποκα γενησουμέναν ἐξίταλον, τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ὁ δαιμόνιος ἀνὴρ προπαρεσκεύαζε τὰς ψυχὰς τῶν φιλοσοφίας ἐρασθέντων, ὅπως μὴ διαψευσθῇ περί τινα τῶν ἐλπισθέντων ἐσεῖσθαι καλῶν τε κἀγαθῶν. οὐ γὰρ κιβδήλως ἐνεπορεύετο λόγως, οὐδὲ πάγας ταῖς τοὶ πολλοὶ τῶν σοφιστᾶν τὼς νέως ἐμπλέκοντι ποτ’ οὐδὲν κράγυον σχολάζοντες, ἀλλὰ θείων καὶ ἀνθρωπίνων πραγμάτων ἦς ἐπιστάμῶν. τοὶ δὲ πρόσχημα ποιησάμενοι τὰν τήνω διδασκαλίαν πολλὰ καὶ δεινὰ δρῶντι, σαγηνεύοντες οὐ κατὰ κόσμον οὐδ’ ὡς ἔτυχε τὼς νέως.
17.77Bu yüzden dinleyicilerini sert ve aceleci insanlar hâline getiriyorlar; çünkü tanrısal nazarî bilgileri ve sözleri karışık ve bulanık huylara katıyorlar. Bu, çamurla dolu derin bir kuyuya temiz ve berrak su dökmeye benzer: Hem çamuru karıştırırsın hem de suyu kaybedersin. Böyle öğretenlerle böyle öğrenenlerin hâli de aynıdır. Çünkü matematik bilimlerinin ayinlerine temiz biçimde katılmamış olanların zihinlerinin ve yüreklerinin çevresinde sık ve gür çalılıklar biter; bunlar psykhēnin bütün uysal, yumuşak ve düşünen yanını gölgeler, akıl gücünün açıkça büyüyüp baş göstermesine engel olur. Bu çalılıkların analarını, aklıma ilk gelenleri, adlarıyla anayım: nefsine hâkim olamama ve açgözlülük. İkisi de çok doğurgandır.
τοιγὰρ οὖν χαλεπώς τε καὶ προαλεῖς ἀπεργάζονται τὼς ἀκουστάς· ἐγκίρναντι γὰρ ἤθεσι τεταραγμένοις τε καὶ θολεροῖς θεωρήματα καὶ λόγως θείως, καθάπερ εἴ τις εἰς φρέαρ βαθὺ βορβόρω πλῆρες ἐγχέοι καθαρὸν καὶ διειδὲς ὕδωρ· τόν τε γὰρ βόρβορον ἀνετάραξε καὶ τὸ ὕδωρ ἐπαφάνιξεν. ὁ αὐτὸς δὴ τρόπος τῶν οὕτω διδασκόντων τε καὶ διδασκομένων. πυκιναὶ γὰρ καὶ λάσιαι λόχμαι περὶ τὰς φρένας καὶ τὰν καρδίαν πεφύκαντι τῶν μὴ καθαρῶς τοῖς μαθήμασιν ὀργιασθέντων, πᾶν τὸ ἅμερον καὶ πρᾶον καὶ λογιστικὸν τᾶς ψυχᾶς ἐπισκιάζουσαι καὶ κωλύουσαι προφανῶς αὐξηθῆμεν καὶ προκύψαι τὸ νοητικόν. ὀνομάξαιμι δέ κα πρᾶτον ἐπελθὸν αὐτῶν τὰς ματέρας, ἀκρασίαν τε καὶ πλεονεξίαν· ἄμφω δὲ πολύγονοι πεφύκαντι.
17.78Nefsine hâkim olamamadan kanunsuz evlilikler, baştan çıkarmalar, sarhoşluklar, tabiata aykırı hazlar ve insanı uçurumlara, yarlara kadar sürükleyen bazı şiddetli arzular filizlenir. Nitekim arzular bazılarını analarına da kızlarına da el uzatmaya zorlamıştır; şehri ve kanunları bir kenara iterek, bir zorba gibi kollarını arkalarından bükmüş, onları bir tutsak gibi zorla en son yıkıma sürüklemiştir. Açgözlülükten de yağmalar, eşkıyalıklar, baba katilleri, tapınak soygunları, zehirlemeler ve bunlarla kardeş ne varsa biter. Öyleyse önce bu hâllerin yuvalandığı çalılıkları ateşle, demirle ve her türlü araçla temizlemek, düşünme gücünü bunca kötülükten kurtarıp özgür kılmak; ancak bundan sonra ona yararlı bir şey dikmek ve onu emanet etmek gerekir."
τᾶς μέν νυν ἀκρασίας ἐκβεβλαστάκαντι ἄθεσμοι γάμοι καὶ φθοραὶ καὶ μέθαι καὶ (αἱ) παρὰ φύσιν ἁδοναὶ καὶ σφοδραί τινες ἐπιθυμίαι μέχρι βαράθρων καὶ κρημνῶν διώκουσαι. ἤδη γάρ τινας ἀνάγκαξαν ἐπιθυμίαι μήτε ματέρων μήτε θυγατέρων ἀποσχέσθαι, καὶ δὴ παρωσάμεναι πόλιν καὶ νόμως, καθάπερ τύραννος, ἐκπεριαγαγοῦσαι τὼς ἀγκῶνας, ὥσπερ αἰχμάλωτον ἐπὶ τὸν ἔσχατον ὄλεθρον μετὰ βίας ἄγουσαι κατέστασαν. τᾶς δὲ πλεονεξίας ἐκπεφύκαντι ἁρπαγαί, λᾳστεῖαι, πατροκτονίαι, ἱεροσυλίαι, φαρμακεῖαι, καὶ ὅσα τούτων ἀδελφά. δεῖ ὦν πρᾶτον μὲν τὰς ὕλας, ταις ἐνδιαιτῆται ταῦτα τὰ πάθη, πυρὶ καὶ σιδάρῳ καὶ πάσαις [μαθημάτων] μαχαναῖς ἐκκαθάραντας καὶ ῥυσαμένως τὸν λογισμὸν ἐλεύθερον τῶν τοσούτων κακῶν, τὸ τανικάδε ἐμφυτεύεν τι χρησιμον αὐτῷ καὶ παραδιδόμεν.
17.79Pythagoras felsefeden önce matematik bilimlerine bu kadar büyük ve bu kadar zorunlu bir özen gösterilmesi gerektiğini düşünürdü. Benimsediği öğretileri öğretmeye ve aktarmaya da olağanüstü bir değer verir, bu konuda son derece titiz davranırdı; kendisine gelenlerin düşüncelerini türlü türlü derslerle ve bilgiye dayanan seyrin sayısız biçimiyle sınar ve birbirinden ayırırdı.
τοσαύτην ἐπιμέλειαν καὶ οὕτως ἀναγκαιοτάτην ᾢετο δεῖν μαθημάτων πρὸ φιλοσοφίας ποιεῖσθαι Πυθαγόρας, τιμήν τε ἐξαίρετον ἐτίθετο καὶ ἐξέτασιν ἀκριβεστάτην περὶ τὴν διδασκαλίαν κα̣ὶ μετάδοσιν τῶν αὐτῷ δεδογμένων, βασανίζων τε καὶ διακρίνων τὰς τῶν ἐντυγχανόντων ἐννοίας διδάγμασί τε ποικίλοις καὶ θεωρίας ἐπιστημονικῆς μυρίοις εἴδεσι.