8. Bölüm
8Konuyu ortak kavramlardan, herkesin açıkça gördüğü şeylerden yola çıkarak bir kez daha hatırlatmak da fena olmaz. Şu herkes için apaçıktır: hiç kimse, insanlar arasında en büyük servete ve güce sahip olup da aklını yitirmiş ve delirmiş olarak yaşamayı seçmez; aklını kaybetmiş bazı kimselerin yaşadığı gibi en coşkun hazların tadını çıkararak yaşayacak olsa bile. Görünüşe göre herkes en çok akılsızlıktan kaçar. Phronēsis ise akılsızlığın zıddıdır; zıtlardan da biri kaçınılacak, öteki seçilecek şeydir. Hastalanmaktan nasıl kaçınılırsa, sağlıklı olmayı da öyle seçeriz. Görünüşe göre bu akıl yürütmeye göre de phronēsis, ortak kavramların tanıklık ettiği gibi, kendisinden doğan başka bir şey için değil, kendisi için her şeyden çok seçilmeye değer olandır. Çünkü insan her şeye sahip olsa, ama düşünen kısmı bozulmuş ve hasta olsa, hayatı seçilmeye değmez; öteki iyiliklerin de hiçbir faydası olmaz. Bu yüzden herkes phronēsisi hissedip bu şeyin tadını alabildiği ölçüde geri kalan her şeyi hiç sayar. Bu sebeple hiçbirimiz hayatı boyunca sarhoş ya da çocuk kalmaya razı olmaz. İşte bu yüzden uyumak da, uyuyana bütün hazların sunulduğunu varsaysak bile, çok hoş olsa da seçilmeye değmez; çünkü uykudaki hayaller sahtedir, uyanıkken gördüklerimiz ise gerçektir. Uyumak ile uyanık olmanın, uyanıkken psykhēnin çoğu zaman doğruyu kavraması, uyurken ise her zaman yanılması dışında hiçbir farkı yoktur; çünkü rüyalarda görülen her şey hayal ve yalandır.
Çoğu insanın ölümden kaçması da psykhēnin öğrenmeyi sevdiğini gösterir. Çünkü psykhē bilmediği şeyden, karanlık ve belirsiz olandan kaçar; tabiatça da açık ve bilinebilir olanın peşinden gider. Bu yüzden güneşi ve ışığı görmemize sebep olanlara, yani babaya ve anneye, en büyük iyiliklerin sebebi oldukları için son derece saygı ve hürmet göstermemiz gerektiğini söyleriz; görünüşe göre onlar bir şeyi düşünüp anlamamızın ve görmemizin sebebidir. Yine aynı sebeple alışık olduğumuz şeylerden ve insanlardan hoşlanırız ve tanıdığımız kimselere dost deriz. Bunlar, bilinebilir, açık ve belli olanın sevildiğini açıkça gösterir. Bilinebilir ve açık olan seviliyorsa, açıktır ki bilmek ve phronēsis sahibi olmak da aynı şekilde zorunlu olarak sevilir.
Bunlara ek olarak, mal varlığında insanların yaşamak için edindikleri ile mesut yaşamak için edindikleri aynı olmadığı gibi, sanırım phronēsis bakımından da yalnızca yaşamak için ve güzel yaşamak için aynı phronēsise ihtiyaç duymayız. Çoğunluğun böyle davranması pekâlâ hoş görülebilir (çünkü saadet dilerler, ama yalnızca yaşayabilseler bile hâllerinden memnundurlar). Ama yaşamaya ne pahasına olursa olsun katlanmak gerekmediğini düşünen biri için, hakikati bilecek olan bu phronēsisi edinmek uğruna her zahmete katlanmamak ve bütün gayretini harcamamak artık gülünçtür.
Aynı şeyi, insan hayatına gün ışığında bakan biri şuradan da anlayabilir. Bu kişi insanlara büyük görünen her şeyin bir gölge oyunundan ibaret olduğunu görecektir. Bu yüzden insanın hiçbir şey olmadığı ve insanî şeylerin hiçbirinin sağlam olmadığı güzel söylenmiştir. Çünkü güç, iri yapı ve güzellik gülünç ve değersiz şeylerdir; güzellik de bize ancak hiçbir şeyi keskin göremediğimiz için öyle görünür. Eğer biri, söylendiğine göre duvarların ve ağaçların ardını gören Lynkeus gibi keskin bakabilseydi, insan görünüşünün ne kötü şeylerden oluştuğunu görünce, birinin görünüşüne hiç katlanabilir miydi? Geri kalan şeylerden daha çok imrenilen şeref ve şan ise anlatılmaz bir boş lafla doludur; çünkü ezelî şeylerden birini görebilen biri için bunlarla uğraşmak budalalıktır. İnsanî şeylerden hangisi uzundur, hangisi uzun ömürlüdür? Bize uzun görünmesi de, sanırım, zayıflığımızdan ve hayatın kısalığındandır.
Bunlara bakan kim kendini mesut ve bahtiyar sayabilir? Biz, kutsal ayinleri anlatanların dediği gibi, daha baştan, tabiatça, sanki hepimiz bir ceza çekmek için var edilmişizdir. Eskilerin psykhēnin ceza ödediğini ve büyük birtakım suçların cezası olarak yaşadığımızı söylemeleri, tanrısal bir sözdür. Çünkü psykhēnin bedenle birleşmesi tam da böyle bir şeye benzer. Söylendiğine göre Tyrrhenialılar, ele geçirdikleri kişilere çoğu zaman işkence ederken canlıları ölülere yüz yüze bağlar, her uzvu karşısındaki uzva denk getirirlerdi. Psykhē de tıpkı böyle bedenin his taşıyan bütün uzuvlarına gerilmiş ve yapıştırılmış gibidir. İnsanlarda tanrısal ya da bahtiyar hiçbir şey yoktur; yalnızca içimizdeki nous ve phronēsis, ne kadarsa, gayrete değer. Çünkü kendimize ait şeyler içinde yalnız bu ölümsüz ve yalnız bu tanrısal görünüyor. Böyle bir yetiye ortak olabildiği için hayat, tabiatça sefil ve çetin olsa da, öyle zarif bir biçimde düzenlenmiştir ki insan öteki varlıkların yanında bir tanrı gibi görünür. Bunu ister Hermotimos söylemiş olsun ister Anaksagoras: "Nousumuz tanrıdır"; bir de şu söz var: "Ölümlü ömür bir tanrıdan pay taşır." Öyleyse ya felsefe yapmalı ya da yaşamaya veda edip buradan gitmeliyiz; çünkü geri kalan her şey koca bir boş laf ve saçmalık gibi görünüyor.
Ortak kavramlardan yola çıkan yaklaşımlar, temaşa yoluyla felsefe yapmaya ve olabildiğince epistēmēye uygun hayatı, yani nousun hayatını yaşamaya teşvik için böyle uygun biçimde özetlenebilir.
VIII. Οὐ χεῖρον δʼ ἔτι καὶ ἀπὸ τῶν κοινῶν ἐννοιῶν ὑπομνῆσαι τὸ προκείμενον, ἀπὸ τῶν ἐναργῶς πᾶσι φαινομένων. παντὶ δὴ οὖν τοῦτό γε πρόδηλον, ὡς οὐδεὶς ἂν ἕλοιτο ζῆν ἔχων τὴν μεγίστην ἀπʼ ἀνθρώπων οὐσίαν καὶ δύναμιν, ἐξεστηκὼς μέντοι τοῦ φρονεῖν καὶ μαινόμενος, οὐδʼ εἰ μέλλοι τὰς νεανικωτάτας ἡδονὰς ζώειν χαίρων, ὥσπερ ἔνιοι τῶν παραφρονούντων διάγουσιν. οὐκοῦν ἀφροσύνην, ὡς ἔοικε, μάλιστα πάντες φεύγουσιν. ἐναντίον δὲ φρόνησις ἀφροσύνῃ, τῶν δʼ ἐναντίων ἑκάτερον τὸ μὲν φευκτόν ἐστι τὸ δὲ αἱρετόν. ὥσπερ οὖν τὸ κάμνειν φευκτόν, οὕτως αἱρετὸν ἡμῖν τὸ ὑγιαίνειν. φρόνησις οὖν, ὡς ἔοικε, καὶ κατὰ τοῦτον τὸν λόγον φαίνεται τὸ πάντων αἱρετώτατον οὐ διʼ ἕτερόν τι τῶν συμβαινόντων, ὡς μαρτυροῦσιν αἰ κοιναὶ ἔννοιαι. εἰ γὰρ καὶ πάντα τις ἔχοι, διεφθαρμένος δὲ εἴη καὶ νοσῶν τῷ φρονοῦντι, οὐχ αἱρετὸς ὁ βίος· οὐδὲν γὰρ ὄφελος οὐδὲ τῶν ἄλλων ἀγαθῶν. ὥστε πάντες καθόσον αἰσθάνονται τοῦ φρονεῖν καὶ γεύεσθαι δύνανται τούτου τοῦ πράγματος, οὐδὲν οἴονται τἆλλα εἶναι, καὶ διὰ ταύτην τὴν αἰτίαν οὔτʼ ἂν μεθύων οὔτε παιδίον οὐδʼ ἄν εἷς ἡμῶν ὑπομείνειεν εἶναι διὰ τέλους τὸν βίον. διὰ δὴ τοῦτο καὶ τὸ καθεύδειν ἥδιστον μὲν οὐχ αἱρετὸν δέ, κἂν ὑποθώμεθα πάσας τῷ καθεύδοντι παρούσας τὰς ἡδονάς, διότι τὰ μὲν καθʼ ὕπνον φαντάσματα ψευδῆ, τὰ δʼ ἐγρηγορόσιν ἀληθῆ. διαφέρει γὰρ οὐδενὶ τῶν ἄλλων τὸ καθεύδειν καὶ τὸ ἐγρηγορέναι πλὴν τῷ τὴν ψυχὴν τότε μὲν πολλάκις ἀληθεύειν, καθεύδοντος δὲ ἀεὶ διεψεῦσθαι· τὸ γὰρ τῶν ἐνυπνίων εἴδωλόν ἐστι καὶ ψεῦδος ἅπαν. Καὶ τὸ φεύγειν δὲ τὸν θάνατον τοὺς πολλοὺς δείκνυσι τὴν φιλομάθειαν τῆς ψυχῆς. φεύγει γὰρ ἃ μὴ γιγνώσκει, τὸ σκοτῶδες καὶ τὸ μὴ δῆλον, φύσει δὲ διώκει τὸ φανερὸν καὶ τὸ γνωστόν. διὸ καὶ μάλιστα τούς αἰτίους ἡμῖν τοῦ τὸν ἥλιον ἰδεῖν καὶ τὸ φῶς, αὐτούς φαμεν δεῖν τιμᾶν ὑπερβαλλόντως καὶ σέβεσθαι πατέρα καὶ μητέρα ὡς μεγίστων ἀγαθῶν αἰτίους· αἴτιοι δέ εἰσιν, ὡς ἔοικε, τοῦ φρονῆσαί τι καὶ ἰδεῖν. διὰ τὸ αὐτὸ δὲ τοῦτο καὶ χαίρομεν τοῖς συνήθεσι καὶ πράγμασι καὶ ἀνθρώποις, καὶ φίλους τούτους καλοῦμεν τοὺς γνωρίμους. δηλοῖ οὖν ταῦτα σαφῶς ὅτι τὸ γνωστὸν καὶ ⟨τὸ⟩ φανερὸν καὶ τὸ δῆλον ἀγαπητόν ἐστιν· εἰ δὲ τὸ γνωστὸν καὶ τὸ σαφές, δῆλον ὅτι καὶ τὸ γιγνώσκειν ἀναγκαῖον καὶ τὸ φρονεῖν ὁμοίως. Πρὸς δὴ τούτοις, ὥσπερ ἐπὶ τῆς οὐσίας οὐχ ἡ αὐτὴ κτῆσις ἕνεκα τοῦ ζῆν καὶ τοῦ ζῆν εὐδαιμόνως τοῖς ἀνθρώποις, οὕτως καὶ ἐπὶ φρονήσεως οὐ τῆς αὐτῆς οἶμαι δεόμεθα πρός τε τὸ ζῆν μόνον καὶ πρὸς τὸ ζῆν καλῶς. τοῖς μὲν οὖν πολλοῖς πολλὴ συγγνώμη τοῦτο πράττειν (εὔχονται μὲν γὰρ εὐδαιμονεῖν, ἀγαπῶσι δὲ κἂν μόνον δύνωνται ζῆν), ὅστις δὲ οἴεται μὴ πάντα τρόπον ὑπομένειν αὐτὸ δεῖν, καταγέλαστον ἤδη τὸ μὴ πάντα πόνον ὑπομένειν καὶ πᾶσαν σπουδὴν σπουδάζειν ὅπως κτήσηται ταύτην τὴν φρόνησιν ἥτις γνώσεται τὴν ἀλήθειαν. Γνοίη δʼ ἄν τις τὸ αὐτὸ καὶ ἀπὸ τούτων, εἰ θεωρήσειεν ὑπʼ αὐγὰς τὸν ἀνθρώπειον βίον. εὑρήσει γὰρ τὰ δοκοῦντα εἶναι μεγάλα τοῖς ἀνθρώποις πάντα ὄντα σκιαγραφίαν. ὅθεν καὶ λέγεται καλῶς τὸ μηδὲν εἶναι τὸν ἄνθρωπον καὶ τὸ μηδὲν εἶναι βέβαιον τῶν ἀνθρωπίνων. ἰσχύς τε γὰρ καὶ μέγεθος καὶ κάλλος γέλως ἐστὶ καὶ οὐδενὸς ἄξια, κάλλος τε παρὰ τὸ μηδὲν ὁρᾶν ἀκριβὲς δοκεῖ εἶναι τοιοῦτον. εἰ γάρ τις ἐδύνατο βλέπειν ὀξὺ καθάπερ τὸν Λυγκέα φασίν, ὅς διὰ τῶν τοίχων ἐώρα καὶ τῶν δένδρων, πότʼ ἄν ἔδοξεν εἶναί τινα τὴν ὄψιν ἀνεκτόν, ὁρῶν ἐξ οἵων συνέστηκε κακῶν; τιμαὶ δὲ καὶ δόξαι τὰ ζηλούμενα μᾶλλον τῶν λοιπῶν ἀδιηγήτου γέμει φλυαρίας· τῷ γὰρ καθορῶντι τῶν ἀιδίων τι ἠλίθιον περὶ ταῦτα σπουδάζειν. τί δʼ ἐστὶ μακρὸν ἢ τί πολυχρόνιον τῶν ἀνθρωπίνων; ἀλλὰ διὰ τὴν ἡμετέραν ἀσθένειαν, οἶμαι, καὶ βίου βραχύτητα καὶ τοῦτο φαίνεται πολύ. τίς ἂν οὖν εἰς ταῦτα βλέπων οἴοιτο εὐδαίμων εἶναι καὶ μακάριος, οἵ πρῶτον εὐθὺς φύσει συνέσταμεν, καθάπερ φασὶν οἱ τὰς τελετὰς λέγοντες, ὥσπερ ἂν ἐπὶ τιμωρίᾳ πάντες; τοῦτο γὰρ θείως οἱ ἀρχαιότεροι λέγουσι τὸ φάναι διδόναι τὴν ψυχὴν τιμωρίαν καὶ ζῆν ἡμᾶς ἐπὶ κολάσει μεγάλων τινῶν ἁμαρτημάτων. πάνυ γὰρ ἡ σύζευξις τοιούτῳ τινὶ ἔοικε πρὸς τὸ σῶμα τῆς ψυχῆς. ὥσπερ γὰρ τοὺς ἐν τῇ Τυρρηνίᾳ φασὶ βασανίζειν πολλάκις τοὺς ἁλισκομένους προσδεσμεύοντας κατʼ ἀντικρὺ τοῖς ζῶσι νεκροὺς ἀντιπροσώπους ἕκαστον πρὸς ἕκαστον μέρος προσαρμόττοντας, οὕτως ἔοικεν ἡ ψυχὴ διατετάσθαι καὶ προσκεκολλῆσθαι πᾶσι τοῖς αἰσθητικοῖς τοῦ σώματος μέλεσιν. οὐδὲν οὖν θεῖον ἢ μακάριον ὑπάρχει τοῖς ἀνθρώποις, πλὴν ἐκεῖνό γε μόνον ἄξιον σπουδῆς, ὅσον ἐστὶν ἐν ἡμῖν νοῦ καὶ φρονήσεως· τοῦτο γὰρ μόνον ἔοικεν εἶναι τῶν ἡμετέρων ἀθάνατον καὶ μόνον θεῖον. καὶ παρὰ τὸ τῆς τοιαύτης δυνάμεως δύνασθαι κοινωνεῖν, καίπερ ὢν ὁ βίος ἄθλιος φύσει καὶ χαλεπός, ὅμως οὕτως ᾠκονόμηται χαριέντως, ὥστε δοκεῖν πρὸς τὰ ἄλλα θεὸν εἶναι τὸν ἄνθρωπον. ῾ ὁ νοῦς γὰρ ἡμῶν ὁ θεόςʼ, εἴτε Ἑρμότιμος εἴτε Ἀναξαγόρας εἶπε τοῦτο, καὶ ὅτι ‘ὁ θνητὸς αἰὼν μέρος ἔχει θεοῦ τινοςʼ. ἢ φιλοσοφητέον οὖν ἢ χαίρειν εἰποῦσι τῷ ζῆν ἀπιτέον ἐντεῦθεν, ὡς τὰ ἄλλα γε πάντα φλυαρία τις ἔοικεν εἶναι πολλὴ καὶ λῆρος. Οὕτως ἄν τις τὰς ἀπὸ τῶν ⟨κοινῶν⟩ ἐννοιῶν ἐφόδους συγκεφαλαιώσαιτο δεόντως εἰς προτροπὴν τοῦ δεῖν φιλοσοφεῖν θεωρητικῶς καὶ ζῆν ὅτι μάλιστα τὸν κατʼ ἐπιστήμην καὶ τὸν τοῦ νοῦ βίον.