İçeriğe geç
Felsefeye Teşvik

Iamblikhos · Felsefeye Teşvik

7. Bölüm

7Aynı şey şuradan daha açık görülebilir. Phronēsis sahibi olmak ve bilmek, insanlar için kendi başına seçilmeye değer şeylerdir (çünkü bunlar olmadan insanca yaşamak mümkün değildir); hayat için de yararlıdırlar, çünkü elimize geçen hiçbir iyilik, akıl yürütmeden ve phronēsise göre davranmadan tamamlanmaz. Üstelik mesut yaşamak ister sevinç duymakta, ister aretēye sahip olmakta, ister phronēsiste olsun, bütün bu bakımlardan felsefe yapmalıyız; çünkü bunlar bize en çok ve en saf hâlleriyle felsefe yapmak sayesinde gelir.

Dahası, içimizdeki şeylerden biri psykhē, öteki bedendir; biri yönetir, öteki yönetilir; biri kullanır, öteki alet olarak hizmetindedir. Yönetilenin ve aletin işe yaraması da her zaman yöneten ve kullanana göre düzenlenir. Psykhēnin ise bir kısmı logostur; tabiatça yöneten ve bizim hakkımızda hüküm veren odur. Öteki kısmı ise onu izler ve yönetilmek üzere yaratılmıştır. Her şey kendine özgü aretēye göre iyi durumdadır, çünkü bu aretēye ulaşmış olmak iyidir. Bir şeyin en asıl, en hâkim ve en değerli kısımları aretēye sahip olduğunda o şey iyi durumdadır; demek ki tabiatça daha iyi olanın tabiata uygun aretēsi de daha iyidir. Tabiatça daha buyurucu ve daha çok yönetici olan ise daha iyidir; insanın öteki hayvanlara göre durumu gibi. Öyleyse psykhē bedenden daha iyidir (çünkü daha buyurucudur), psykhēde de logos ve düşünce sahibi olan kısım daha iyidir; çünkü buyuran ve engelleyen, yapmalı ya da yapmamalı diyen bu kısımdır. Bu kısmın aretēsi her ne ise, hem genel olarak herkes için hem de bizim için her şeyden çok seçilmeye değer olması zorunludur; zira sanırım biri, biz ya yalnız ya da her şeyden çok bu kısımızdır diye de ileri sürebilir.

Ayrıca bir şeyin tabiatça yapmaya yaratıldığı iş, arazî olarak değil de kendi başına söylenen iş, en güzel biçimde yerine getirildiğinde, bunun da iyi olduğunu söylemek ve her şeyin tam da o işi yapmaya yaratılmış olduğu aretēyi en asıl aretē saymak gerekir. Bileşik ve parçalara ayrılabilen bir şeyin birden çok ve farklı fiilleri vardır; tabiatça basit olan ve varlığını başka bir şeye göre almayan bir şeyin ise kendi başına ve asıl anlamda tek bir aretēsi olması zorunludur. Eğer insan basit bir canlıysa ve varlığı logosa ve nousa göre düzenlenmişse, onun işi yalnızca en kesin hakikat, yani var olan şeyler hakkında doğruyu söylemekten başka bir şey değildir. Eğer birden çok yetiden bir araya gelmişse, açıktır ki birden çok şeyi tamamlayabilen bir şeyin işi, her zaman bunların en iyisidir: hekimin işinin sağlık, dümencinin işinin kurtarmak olması gibi. Düşüncenin, yani psykhēmizin düşünen kısmının işi olarak hakikatten daha iyi bir şey sayamayız. Demek ki hakikat, psykhēnin bu kısmının en asıl işidir. Bu kısım bunu genel olarak epistēmēye göre, daha doğrusu daha çok epistēmē olan bilgiye göre yapar; bunun en asıl gayesi de temaşadır.

Çünkü iki şeyden biri öteki için seçilmeye değerse, ötekini de seçilmeye değer kılan şey daha iyidir ve daha çok seçilmeye değerdir; hazzın hoş şeylerden, sağlığın sağlıklı şeylerden daha çok seçilmeye değer olması gibi, çünkü bu sonuncular ötekileri meydana getirenler diye anılır. O hâlde içimizdeki en hâkim kısmın yetisi dediğimiz phronēsisten daha çok seçilmeye değer hiçbir şey yoktur; tabii meleke melekeyle karşılaştırılırsa. Çünkü bilen kısım, ister ayrı ister bileşik olarak düşünülsün, bütün psykhēden daha iyidir; bu kısmın aretēsi de epistēmēdir. Demek ki cüzî aretēler denenlerden hiçbiri onun işi değildir; çünkü phronēsis hepsinden daha iyidir, meydana getirilen gaye ise onu meydana getiren epistēmēden her zaman üstündür. Bütünüyle psykhēnin aretēsi de, saadet de bu anlamda onun işi değildir. Çünkü phronēsis bir şeyi meydana getiren bir bilgi olsaydı, kendisi başka, meydana getirdiği başka olurdu; tıpkı evin bir parçası olmayan yapı ustalığının evi meydana getirmesi gibi. Oysa phronēsis aretēnin ve saadetin bir parçasıdır; çünkü saadetin ya ondan geldiğini ya da onun ta kendisi olduğunu söyleriz. Öyleyse bu akıl yürütmeye göre de bu epistēmēnin bir şey meydana getiren bir bilgi olması imkânsızdır; çünkü gayenin meydana gelen şeyden daha iyi olması gerekir, phronēsisten daha iyi hiçbir şey yoktur, sayılanlardan biri hariç; onlardan hiçbiri de ondan ayrı bir iş değildir. Demek ki bu epistēmēnin temaşaya dayalı bir epistēmē olduğunu söylemeliyiz, çünkü gayesinin bir şey meydana getirmek olması imkânsızdır. Demek ki phronēsis ile düşünmek ve temaşa etmek aretēnin işidir ve insanlar için her şeyden çok seçilmeye değer olan budur; tıpkı, sanırım, gözlerle görmek gibi. İnsan, görmenin kendisinin yanında ondan başka hiçbir şey hâsıl olmayacak olsa bile görmeye sahip olmayı seçerdi.

Ayrıca görmeyi kendisi için seviyorsak, bu, herkesin phronēsisi ve bilmeyi son derece sevdiğine yeterli bir tanıklıktır. Dahası, biri bir şeyi ona başka bir şey arazî olarak eşlik ettiği için seviyorsa, açıktır ki bu şeyin daha çok ait olduğu şeyi daha çok isteyecektir. Örneğin biri yürümeyi sağlıklı olduğu için seçiyorsa, ama koşmak ona daha sağlıklı gelecekse ve koşabiliyorsa, bunu bilince daha çok koşmayı seçer, hem de hemen seçer. O hâlde doğru kanaat phronēsise benziyorsa, doğru kanaate sahip olmak da hakikat sayesinde phronēsise benzediği ölçüde seçilmeye değerse, hakikat phronēsise daha çok ait olduğundan, phronēsis sahibi olmak doğru kanaate sahip olmaktan daha çok seçilmeye değer olacaktır.

Öte yandan yaşamak, yaşamamaktan his sayesinde ayrılır; yaşamak hissin varlığı ve kuvvesiyle tarif edilir; his ortadan kaldırılınca yaşamaya değmez, sanki yaşamanın kendisi hisle birlikte ortadan kalkmış gibidir. Hisler arasında ise görme yetisi en açık olmasıyla ayrılır; bu yüzden onu en çok biz seçeriz. Her his, beden aracılığıyla bilmeyi sağlayan bir yetidir; kulakların aracılığıyla sesi duyan işitme gibi. O hâlde yaşamak his sayesinde seçilmeye değerse, his de bir tür bilgiyse ve onu psykhē onunla bilebildiği için seçiyorsak; öte yandan, daha önce de dediğimiz gibi, iki şeyden aynı şeyin daha çok ait olduğu her zaman daha çok seçilmeye değerse, hisler arasında görmenin en çok seçilmeye değer ve en değerli olması zorunludur. Phronēsis ise ondan da, öteki bütün hislerden de, yaşamaktan da daha çok seçilmeye değerdir, çünkü hakikat üzerinde daha hâkimdir. Bu yüzden bütün insanlar her şeyden çok phronēsisin peşinden gider. Yaşamayı sevmekle phronēsisi ve bilmeyi severler; çünkü yaşamaya başka hiçbir şey için değil, his için, en çok da görme için değer verirler. Bu yetiyi ölçüsüzce sevdikleri açıkça görülür; çünkü görme, öteki hislere göre düpedüz bir tür epistēmēdir.

7

VΙΙ. Ἴδοι δʼ ἄν τις τὸ αὐτὸ γνωριμώτερον ἀπὸ τούτων. τὸ φρονεῖν καὶ τὸ γιγνώσκειν ἐστὶν αἱρετὸν καθʼ αὐτὸ τοῖς ἀνθρώποις (οὐδὲ γὰρ ζῆν δυνατὸν ὡς ἀνθρώποις ἄνευ τούτων), χρήσιμόν τε εἰς τὸν βίον ὑπάρχει· οὐδὲν γὰρ ἡμῖν ἀγαθὸν παραγίγνεται, ὅ τι μὴ λογισαμένοις καὶ κατὰ φρόνησιν ἐνεργήσασιν τελειοῦται. καὶ μὴν εἴτε τὸ ζῆν εὐδαιμόνως ἐν τῷ χαίρειν ἐστὶν εἴτε ἐν τῷ τὴν ἀρετὴν ἔχειν εἴτε ἐν τῇ φρονήσει, κατὰ ταῦτα πάντα φιλοσοφητέον· ταῦτα γὰρ μάλιστα καὶ εἰλικρινῶς διὰ τοῦ φιλοσοφεῖν ἡμῖν παραγίγνεται. ἔτι τοίνυν τὸ μέν ἐστι ψυχὴ τῶν ἐν ἡμῖν τὸ δὲ σῶμα, καὶ τὸ μὲν ἄρχει τὸ δὲ ἄρχεται, καὶ τὸ μὲν χρῆται τὸ δʼ ὑπόκειται ὡς ὄργανον. ἀεὶ τοίνυν πρὸς τὸ ἄρχον καὶ τὸ χρώμενον συντάττεται ἡ τοῦ ἀρχομένου καὶ τοῦ ὀργάνου χρεία. τῆς δὲ ψυχῆς τὸ μὲν λόγος ἐστὶν ὅπερ κατὰ φύσιν ἄρχει καὶ κρίνει περὶ ἡμῶν, τὸ δʼ ἕπεταί τε καὶ πέφυκεν ἄρχεσθαι. πᾶν δὲ εὖ διάκειται κατὰ τὴν οἰκείαν ἀρετήν· τὸ γὰρ τετυχηκέναι ταύτης ἀγαθόν ἐστι. καὶ μὴν ὅταν γε ἔχῃ τὰ μάλιστα καὶ κυριώτατα καὶ τιμιώτατα τὴν ἀρετήν, τότε εὖ διάκειται· τοῦ βελτίονος ἄρα φύσει βελτίων ἐστὶν ἡ κατὰ φύσιν ἀρετή. βέλτιον δὲ τὸ κατὰ φύσιν ἀρχικώτερον καὶ μᾶλλον ἡγεμονικόν, ὡς ἄνθρωπος πρὸς τὰ ἄλλα ζῷα· οὐκοῦν ψυχὴ μὲν σώματος βέλτιον (ἀρχικώτερον γάρ), ψυχῆς δὲ τὸ λόγον ἔχον καὶ διάνοιαν· ἔστι γὰρ τοιοῦτον ὃ κελεύει καὶ κωλύει, καὶ δεῖν ἢ μὴ δεῖν φησι πράττειν. ἥτις ποτὲ οὖν ἐστιν ἀρετὴ τούτου τοῦ μέρους, ἀναγκαῖον εἶναι πάντων αἱρετωτάτην ἀπλῶς τε πᾶσι καὶ ἡμῖν· καὶ γὰρ ἂν τοῦτο, οἶμαι, θείη τις, ὡς ἤτοι μόνον ἢ μάλιστα ἡμεῖς ἐσμεν τὸ μόριον τοῦτο. ἔτι τοίνυν ὅταν ὅ πέφυκεν ἔργον ἑκάστου μὴ κατὰ συμβεβηκὸς ἀλλὰ καθʼ αὐτὸ λεγόμενον κάλλιστα ἀποτελῇ, τότε καὶ τοῦτο ἀγαθὸν εἶναι λεκτέον, ταύτην τε ἀρετὴν θετέον κυριωτάτην, καθʼ ἣν ἕκαστον αὐτὸ τοῦτο πέφυκεν ἀπεργάζεσθαι. τοῦ μὲν οὖν συνθέτου καὶ μεριστοῦ πλείους καὶ διάφοροί εἰσιν ἐνέργειαι, τοῦ δὲ τὴν φύσιν ἁπλοῦ καὶ μὴ πρὸς τὶ τὴν οὐσίαν ἔχοντος μίαν ἀναγκαῖον εἶναι τὴν καθʼ αὐτὸ κυρίως ἀρετήν. εἰ μὲν οὖν ἀπλοῦν τι ζῷόν ἐστιν ὁ ἄνθρωπος καὶ κατὰ λόγον καὶ νοῦν τέτακται αὐτοῦ ἡ οὐσία, οὐκ ἄλλο ἐστὶν αὐτοῦ ἔργον ἢ μόνη ἡ ἀκριβεστάτη ἀλήθεια καὶ τὸ περὶ τῶν ὄντων ἀληθεύειν· εἰ δʼ ἐστὶν ἐκ πλειόνων δυνάμεων συμπεφυκός, δῆλόν ἐστιν ὡς ἀφʼ οὗ πλείω πέφυκεν ἀποτελεῖσθαι, ἀεὶ τούτων τὸ βέλτιστον ἔργον ἐστίν, οἶον ἰατρικοῦ ὑγεία καὶ κυβερ νήτου σωτηρία. βέλτιον δὲ οὐδὲν ἔχομεν λέγειν ἔργον τῆς διανοίας ἢ τοῦ διανοουμένου τῆς ψυχῆς ἡμῶν ἀληθείας. ἀλήθεια ἄρα τὸ κυριώτατον ἔργον ἐστὶ τοῦ μορίου τούτου τῆς ψυχῆς. τοῦτο δὲ δρᾶ κατʼ ἐπιστήμην ἁπλῶς, μᾶλλον δὲ κατὰ τὴν μᾶλλον ἐπιστήμην, ταύτῃ δʼ ἐστὶ θεωρία τὸ κυριώτατον τέλος. ὅταν γὰρ δυοῖν ὄντοιν θάτερον διὰ θάτερον αἱρετὸν ᾖ, βέλτιόν ἐστι τοῦτο καὶ μᾶλλον αἱρετὸν διʼ ὅπερ αἱρετόν ἐστι καὶ θάτερον, οἷον ἡδονὴ μὲν τῶν ἡδέων, ὑγεία δὲ τῶν ὑγιεινῶν· ταῦτα γὰρ ποιητικὰ λέγεται τούτων. οὐκοῦν τῆς φρονῆσεως, ἥν φαμεν δύναμιν εἶναι τοῦ κυριωτάτου τῶν ἐν ἡμῖν, οὐκ ἔστιν αἱρετώτερον οὐδέν, ὡς ἕξις πρὸς ἔξιν κρίνεσθαι τὸ γὰρ γνωστικὸν μέρος καὶ χωρὶς καὶ συγκείμενον βέλτιόν ἐστι πάσης τῆς ψυχῆς, τούτου δὲ ἐπιστήμη ἀρετή. οὐκ ἄρα ἐστὶν ἔργον αὐτῆς οὐδεμία τῶν κατὰ μέρος λεγομένων ἀρετῶν· πασῶν γάρ ἐστι βελτίων, τὸ δὲ ποιούμενον τέλος ἀεὶ κρεῖττόν ἐστι τῆς ποιούσης ἐπιστήμης· οὐδὲ μὴν ἅπασα τῆς ψυχῆς ἀρετὴ οὕτως ἔργον οὐδʼ ἡ εὐδαιμονία. εἰ γὰρ ἔσται ποιητική, ἑτέρα ἑτέρων ἔσται, ὥσπερ οἰκοδομικὴ οἰκίας, ἥτις οὐκ ἔστι μέρος τῆς οἰκίας, ἡ μέντοι φρόνησις μόριον τῆς ἀρετῆς ἐστι καὶ τῆς εὐδαιμονίας· ἢ γὰρ ἐκ ταύτης ἢ ταύτην φαμὲν εἶναι τὴν εὐδαιμονίαν. οὐκοῦν καὶ κατὰ τὸν λόγον τοῦτον ἀδύνατον εἶναι τὴν ἐπιστήμην ποιητικήν· βέλτιον γὰρ δεῖ τὸ τέλος εἶναι τοῦ γιγνομένου, οὐδὲν δὲ βέλτιον εἶναι φρονήσεως, πλὴν εἴ τι τῶν εἰρημένων, τούτων δὲ οὐδὲν ἕτερον αὐτῆς ἐστιν ἔργον. θεωρητικήν τινα ἄρα φατέον εἶναι ταύτην τὴν ἐπιστήμην, ἐπείπερ ἀδύνατον ποίησιν εἶναι τὸ τέλος. τὸ φρονεῖν ἄρα καὶ τὸ θεωρεῖν ἔργον τῆς ἀρετῆς ἐστι καὶ τοῦτο πάντων ἐστὶν αἱρετώτατον τοῖς ἀνθρώποις, ὥσπερ οἶμαι καὶ τὸ τοῖς ὄμμασιν ὁρᾶν, ὅ καὶ ἕλοιτό τις ἂν ἔχειν, εἰ καὶ μή τι μέλλοι γίγνεσθαι διʼ αὐτὸ παρʼ αὐτὴν τὴν ὄψιν ἕτερον. ἔτι εἰ τὸ ὁρᾶν ἀγαπῶμεν διʼ ἑαυτό, ἱκανῶς μαρτυρεῖ τοῦτο ὅτι πάντες τὸ φρονεῖν καὶ τὸ γιγνώσκειν ἐσχάτως ἀγαπῶσιν. ἔτι εἴ τις ἀγαπᾷ τόδε τι διὰ τὸ συμβεβηκέναι ἕτερον αὐτῷ τι, δῆλον ὅτι μᾶλλον οὗτος βουλήσεται ᾧ μᾶλλον ὑπάρχει τοῦτο· οἷον εἰ τυγχάνει τις αἱρούμενος τὸ περιπατεῖν ὅτι ὑγιεινόν, εἴη δὲ μᾶλλον αὐτῷ ὑγιεινὸν τὸ τροχάζειν καὶ δυνατὸν παραγενέσθαι, μᾶλλον αἱρήσεται τοῦτο κἂν ἕλοιτο γνοὺς θᾶττον. εἰ τοίνυν ἐστὶν ἀληθὴς δόξα φρονήσει ὅμοιον, εἴπερ αἱρετὸν τὸ δοξάζειν ἀληθῶς ταύτην καὶ κατὰ τοσοῦτον καθόσον ὅμοιον τῇ φρονήσει διὰ τὴν ἀλήθειαν, εἰ μᾶλλον τοῦτο τῷ φρονεῖν ὑπάρχει, μᾶλλον αἱρετὸν τὸ φρονεῖν ἔσται τοῦ δοξάζειν ἀληθῶς. ἀλλὰ μὴν τό γε ζῆν τῷ αἰσθάνεσθαι διακρίνεται τοῦ μὴ ζῆν, καὶ ταύτης παρουσίᾳ καὶ δυνάμει τὸ ζῆν διώρισται, καὶ ταύτης ἐξαιρουμένης οὐκ ἔστιν ἄξιον ζῆν ὥσπερ ἀναιρουμένου τοῦ ζῆν αὐτοῦ διὰ τὴν αἴσθησιν. τῆς δὲ αἰσθήσεως ἡ τῆς ὄψεως διαφέρει δύναμις τῷ σαφεστάτη εἶναι, καὶ διὰ τοῦτο καὶ μάλιστα αἱρούμεθα αὐτήν· αἴσθησις δὲ πᾶσα δύναμίς ἐστι γνωριστικὴ διὰ σώματος, ὥσπερ ἡ ἀκοὴ τοῦ ψόφου αἰσθάνεται διὰ τῶν ὤτων. οὐκοῦν εἰ τὸ ζῆν μέν ἐστιν αἱρετὸν διὰ τὴν αἴσθησιν ἡ δʼ αἴσθησις γνῶσίς τις, καὶ διὰ τὸ γνωρίζειν αὐτῇ δύνασθαι τὴν ψυχὴν αἱρούμεθα, πάλαι δὲ εἴπομεν ὅτιπερ δυοῖν ἀεὶ μᾶλλον αἱρετὸν ᾧ μᾶλλον ὑπάρχει ταὐτόν, τῶν μὲν αἰσθήσεων τὴν ὄψιν ἀνάγκη μάλιστα αἱρετὴν εἶναι καὶ τιμίαν, ταύτης δὲ καὶ τῶν ἄλλων ἀπασῶν αἱρετωτέρα καὶ τοῦ ζῆν ἐστιν ἡ φρόνησις κυριωτέρα τῆς ἀληθείας· ὥστε πάντες ἄνθρωποι τὸ φρονεῖν μάλιστα διώκουσι. τὸ γὰρ ζῆν ἀγαπῶντες τὸ φρονεῖν καὶ τὸ γνωρίζειν ἀγαπῶσι· διʼ οὐδὲν γὰρ ἕτερον αὐτὸ τιμῶσιν ἢ διὰ τὴν αἴσθησιν καὶ μάλιστα διὰ τὴν ὄψιν· ταύτην γὰρ τὴν δύναμιν ὑπερβαλλόντως φαίνονται φιλοῦντες· αὕτη γὰρ πρὸς τὰς ἄλλας αἰσθήσεις ὥσπερ ἐπιστήμη τις ἀτεχνῶς ἐστιν.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…