İçeriğe geç
Felsefeye Teşvik

Iamblikhos · Felsefeye Teşvik

6. Bölüm

6Ama biz, hayatın tanrısal payını elinin altında bulunduranlarla değil, insanlarla konuşuyoruz; bu yüzden bu tür çağrılara siyasî ve pratik hayata yönelik teşvikleri de katmamız gerekir. Öyleyse şöyle diyelim: hayat için elimizde bulunan şeyler, örneğin beden ve bedene ait olanlar, birer alet gibi elimizdedir. Bunları kullanmak ise tehlikelidir; gerektiği gibi kullanmayanlarda iyiden çok kötü sonuç doğurur. O hâlde bütün bunları iyi kullanmamızı sağlayacak epistēmēyi arzulamalı, onu edinmeli ve yerinde kullanmalıyız. Demek ki şehir işlerini doğru yürütmek ve kendi hayatımızı faydalı biçimde sürmek istiyorsak felsefe yapmalıyız.

Dahası, hayattaki üstünlüklerin her birini üreten bilgiler başkadır, onları kullanan bilgiler başka; hizmet eden bilgiler başkadır, buyuran bilgiler başka. Asıl iyi de, daha çok yöneticilik vasfı taşıdıkları için, buyuran bilgilerdedir. Şu hâlde, doğru hüküm verme yeteneğine sahip olan, logosu kullanan ve iyiyi bütünüyle gözeten tek bilgi, yani felsefe, her şeyi kullanmaya ve tabiata uygun olarak her şeye buyurmaya muktedirse, her ne pahasına olursa olsun felsefe yapmalıyız; çünkü doğru hükmü ve yanılmaz, buyurucu phronēsisi kendi içinde barındıran yalnız felsefedir.

Ayrıca hepimiz hem mümkün hem faydalı olanı seçtiğimize göre, felsefe yapmanın bu ikisine de sahip olduğunu, edinilmesindeki güçlüğün de sağladığı faydanın büyüklüğünden aşağı kaldığını göstermeliyiz; zira hepimiz daha kolay olan şeylere daha severek emek veririz. Adil ve faydalı olana, ayrıca tabiata ve öteki hakikate dair bilgileri edinebileceğimizi göstermek kolaydır. Çünkü önce gelen şeyler sonra gelenlerden, tabiatça daha iyi olanlar da daha kötülerden her zaman daha bilinebilirdir. Zira epistēmē, belirli ve düzenli olanlara zıtlarından, sebeplere de sonuçlardan daha çok taalluk eder. İyi şeyler ise kötülerden daha belirli ve daha düzenlidir; tıpkı erdemli insanın kötü insandan daha belirli ve düzenli olması gibi, çünkü bunlar arasında da aynı farkın bulunması zorunludur. Önce gelenler de sonra gelenlere göre daha çok sebeptir; zira onlar ortadan kalkarsa varlığını onlardan alan şeyler de ortadan kalkar: sayılar kalkarsa uzunluklar, uzunluklar kalkarsa yüzeyler, yüzeyler kalkarsa cisimler kalkar. Böylece, madem psykhē bedenden daha iyidir (çünkü tabiatça daha buyurucudur) ve beden hakkında tıp ile beden eğitimi gibi tekhnēler ve phronēsisler vardır (bunları epistēmē sayarız ve bazı kimselerin bunlara sahip olduğunu söyleriz), açıktır ki psykhē ve psykhēnin aretēleri hakkında da bir özen ve bir tekhnē vardır ve biz onu edinebiliriz; nitekim daha çok bilgisizlikle örtülü ve bilinmesi daha güç şeylerin bilgisini de edinebiliyoruz.

Tabiata dair şeyler için de durum aynıdır: sebeplerin ve unsurların phronēsisi, sonra gelenlerin phronēsisinden çok önce gelmek zorundadır. Çünkü bunlar en uçtakilerden değildir, ilk şeyler de bunlardan doğmaz; aksine geri kalan her şey açıkça onlardan ve onlar aracılığıyla meydana gelir ve var olur. Ateş de olsa, hava da olsa, sayı da olsa ya da başka birtakım tabiatlar da olsa, öteki şeylerin sebebi ve ilki olanları bilmeyenlerin geri kalanlardan herhangi birini bilmesi imkânsızdır. Hecelerden habersiz olan biri sözü nasıl tanıyabilir, ya da harflerin hiçbirini bilmeyen biri heceleri nasıl bilebilir?

Hakikatin ve psykhēye ait aretēnin bir epistēmēsi olduğu ve bunları edinebileceğimiz konusunda bu kadarı yeter. Bunun iyiliklerin en büyüğü ve ötekilerin hepsinden daha faydalı olduğu ise şundan açıktır. Hepimiz, en erdemli ve tabiatça en üstün olanın yönetmesi gerektiğinde, kanunun ise tek yönetici ve tek hâkim olması gerektiğinde birleşiriz; kanun da bir tür phronēsis ve phronēsisten doğan bir logostur. Hem iyi şeyler için phronēsis sahibi insandan daha kesin bir ölçü ya da sınır var mıdır? Bu insan epistēmēsine göre seçerek neyi seçerse iyi odur, bunların zıddı olanlar da kötüdür. Herkes en çok kendi melekesine uygun olanı seçtiğine göre (adil insan adil yaşamayı, cesaret sahibi cesarete uygun davranmayı, itidalli insan da aynı şekilde itidalli olmayı seçer), açıktır ki phronēsis sahibi de her şeyden çok phronēsisle düşünüp davranmayı seçecektir; çünkü bu, o yetinin işidir. Dolayısıyla en yetkin hükme göre iyiliklerin en üstünü phronēsistir.

Öyleyse felsefeden kaçmamalıyız; madem, kanaatimizce, felsefe bilgeliğin edinilmesi ve kullanılmasıdır, bilgelik de iyiliklerin en büyükleri arasındadır. Para için Herakles Sütunları'na kadar denize açılıp defalarca tehlikeye atılmak, ama phronēsis için hiç emek vermemek, hiç harcama yapmamak doğru değildir. İyi yaşamayı değil de yalnızca yaşamayı istemek, çoğunluğu kendi kanaatlerine uymaya çağırmak yerine kendini çoğunluğun kanaatlerine uydurmak, parayı arayıp güzel şeylere hiç özen göstermemek, şüphesiz bir köle ruhunun işidir.

Felsefenin faydası ve büyüklüğü hakkında yeterince ispat yapıldığını düşünüyorum. Onu edinmenin öteki iyiliklerden çok daha kolay olduğuna ise şu sebeplerle ikna olunabilir. Felsefe yapanlar, onları böylesine yoğun çalışmaya itecek bir ücreti insanlardan almadıkları hâlde, ve öteki tekhnēlere çok önce başlamış olanları geride bıraktıkları hâlde, kısa bir zamanda koşarak onları kesinlikte geçmişlerdir; bu bana felsefedeki kolaylığın bir işareti gibi görünüyor. Ayrıca herkesin onun başında durmaktan hoşlanması ve öteki her şeyi bırakıp onunla uğraşmak istemesi, ona bağlılığın hazla yaşandığının küçük bir delili değildir; çünkü kimse uzun süre zahmet çekmek istemez. Bunun yanında kullanımı bakımından da her şeyden çok farklıdır: felsefe yapanlar işlerini görmek için ne alete ne de bir yere ihtiyaç duyar; insan aklını yeryüzünün neresine yöneltirse, her yerden aynı biçimde, sanki hakikat yanı başındaymış gibi ona dokunur. Böylece felsefenin hem mümkün olduğu, hem iyiliklerin en büyüğü olduğu, hem de edinilmesinin kolay olduğu ispat edilmiştir; bu yüzden her bakımdan ona gönülden sarılmaya değer.

6

VI. Ἐπεὶ δὲ ἀνθρώποις διαλεγόμεθα, ἀλλʼ οὐχὶ τοῖς τὴν θείαν μοῖραν τῆς ζωῆς πρόχειρον ἔχουσι, δεῖ συμμιγνύναι ταῖς τοιαύταις παρακλήσεσι τὰς πρὸς τὸν πολιτικὸν καὶ πρακτικὸν βίον προτροπάς. ὧδε οὖν λέγωμεν· τὰ ὑποκείμενα πρὸς τὸν βίον ἡμῖν, οἷον ⟨τὸ⟩ σῶμα καὶ ⟨τὰ⟩ περὶ τὸ σῶμα, καθάπερ ὄργανά τινα ὑπόκειται, τούτων δʼ ἐπικίνδυνός ἐστιν ἡ χρῆσις, καὶ πλέον θάτερον ἀπεργάζεται τοῖς μὴ δεόντως αὐτοῖς χριομένοις. δεῖ τοίνυν ὀρέγεσθαι τῆς ἐπιστήμης κτᾶσθαί τε αὐτὴν καὶ χρῆσθαι αὐτῇ προσηκόντως, διʼ ἧς πάντα ταῦτα εὖ θησόμεθα. φιλοσοφητέον ἄρα ἡμῖν, εἰ μέλλομεν ὀρθῶς πολιτεύσεσθαι καὶ τὸν ἑαυτῶν βίον διάξειν ὠφελίμως. ἔτι τοίνυν ἄλλαι μέν εἰσιν αἱ ποιοῦσαι ἕκαστον τῶν ἐν τῷ βίῳ πλεονεκτημάτων ἐπιστῆμαι, ἄλλαι δὲ αἰ χρώμεναι ταύταις, καὶ ἄλλαι μὲν αἱ ὑπηρετοῦσαι, ἕτεραι δὲ αἱ ἐπιτάττουσαι, ἐν αἷς ἐστιν ὡς ἂν ἡγεμονικωτέραις ὑπαρχούσαις τὸ κυρίως ὂν ἀγαθόν. εἰ τοίνυν μόνη ἡ τοῦ κρίνειν ἔχουσα τὴν ὀρθότητα καὶ ἡ τῷ λόγῳ χρωμένη καὶ ἡ τὸ ὅλον ἀγαθὸν θεωροῦσα, ἥτις ἐστὶ φιλοσοφία, χρῆσθαι πᾶσι καὶ ἐπιτάττειν κατὰ φύσιν δύναται, φιλοσοφητέον ἐκ παντὸς τρόπου, ὡς μόνης φιλοσοφίας τὴν ὀρθὴν κρίσιν καὶ τὴν ἀναμάρτητον ἐπιτακτικὴν φρόνησιν ἐν ἑαυτῇ περιετάττειν χούσης. ἔτι τοίνυν, ἐπεὶ τὰ δυνατὰ καὶ ὠφέλιμα πάντες αἱρούμεθα, παραδεικτέον ὡς τῷ φιλοσοφεῖν ἀμφότερα ταῦτα ὑπάρχει, καὶ ὅτι τὴν χαλεπότητα τῆς κτήσεως ὑποδεεστέραν ἔχει τοῦ μεγέθους τῆς ώφελείας· τὰ γὰρ ῥᾴω πάντες ἥδιον πονοῦμεν. ὅτι μὲν οὖν τὰς περὶ τῶν δικαίων καὶ τῶν συμφερόντων, ἔτι δὲ περὶ φύσεως τε καὶ τῆς ἄλλης ἀληθείας ἐπιστήμας δυνατοὶ λαβεῖν ἐσμεν, ῥᾴδιον ἐπιδεῖξαι. ἀεὶ γὰρ γνωριμώτερα τὰ πρότερα τῶν ὑστέρων καὶ τὰ βελτίω τὴν φύσιν τῶν χειρόνων. τῶν γὰρ ὡρισμένων καὶ τεταγμένων ἐπιστήμη μᾶλλόν ἐστιν ἢ τῶν ἐναντίων, ἔτι δὲ τῶν αἰτίων ἢ τῶν ἀποβαινόντων. ἔστι δʼ ὡρισμένα καὶ τεταγμένα τἀγαθὰ τῶν κακῶν μᾶλλον, ὥσπερ ἄνθρωπος ἐπιεικὴς ἀνθρώπου φαύλου· τὴν αὐτὴν γὰρ ἔχειν ἀναγκαῖον αὐτὰ πρὸς ἄλληλα διαφοράν. αἴτιά τε μᾶλλον τὰ πρότερα τῶν ὑστέρων· ἐκείνων γὰρ ἀναιρουμένων ἀναιρεῖται τὰ τὴν οὐσίαν ἐξ ἐκείνων ἔχοντα, μήκη μὲν ἀριθμῶν, ἐπίπεδα δὲ μηκῶν, στερεὰ δὲ ἐπιπέδων[, στοιχεῖα δὲ τῶν ὀνομαζομένων συλλαβῶν]. ὥστε εἴπερ ψυχὴ μὲν σώματος ἄμεινον (ἀρχικώτερον γὰρ τὴν φύσιν ἐστί), περὶ δὲ σῶμα τέχναι καὶ φρονήσεις εἰσὶν ἰατρική τε καὶ γυμναστική (ταύτας γὰρ ἡμεῖς ἐπιστήμας τίθεμεν καὶ κεκτῆσθαί τινας αὐτάς φαμεν), δῆλον ὅτι καὶ περὶ ψυχὴν καὶ τὰς ψυχῆς ἀρετάς ἐστί τις ἐπιμέλεια καὶ τέχνη, καὶ δυνατοὶ λαβεῖν αὐτήν ἐσμεν, εἴπερ γε καὶ τῶν μετʼ ἀγνοίας πλείονος καὶ γνῶναι χαλεπωτέρων. ὁμοίως δὲ καὶ τῶν περὶ φύσεως· πολὺ γὰρ πρότερον ἀναγκαῖον τῶν αἰτίων καὶ τῶν στοιχείων εἶναι φρόνησιν ἢ τῶν ὑστέρων. οὐ γὰρ ταῦτα τῶν ἄκρων οὐδʼ ἐκ τούτων τὰ πρῶτα πέφυκεν, ἀλλʼ ἐξ ἐκείνων καὶ διʼ ἐκείνων τἆλλα γίγνεται καὶ συνίσταται φανερῶς. εἴτε γὰρ πῦρ εἴτ’ ἀὴρ εἴτε ἀριθμὸς εἴτε ἄλλαι τινὲς φύσεις αἰτίαι καὶ πρῶται τῶν ἄλλων, ἀδύνατον τῶν ἄλλων τι γιγνώσκειν ἐκείνας ἀγνοοῦντας· πῶς γὰρ ἄν τις ἢ λόγον γνωρίζοι συλλαβὰς ἀγνοῶν, ἢ ταύτας ἐπίσταιτο μηδὲν τῶν στοιχείων εἰδώς; Ὅτι μὲν οὖν τῆς ἀληθείας καὶ τῆς περὶ ψυχὴν ἀρετῆς ἐστιν ἐπιστήμη καὶ διότι δυνατοὶ λαβεῖν αὐτάς ἐσμεν, ταῦτα ἡμῖν εἰρήσθω περὶ αὐτῶν· ὅτι δὲ μέγιστόν ἐστι τῶν ἀγαθῶν καὶ πάντων ὠφελιμώτατον τῶν ἄλλων, ἐκ τῶνδε δῆλον. πάντες γὰρ ὁμολογοῦμεν ὅτι δεῖ μὲν τὸν σπουδαιότατον ἄρχειν καὶ τὸν τὴν φύσιν κράτιστον, τὸν δὲ νόμον ἄρχοντα καὶ κύριον εἶναι μόνον· οὗτος δὲ φρόνησίς τις καὶ λόγος ἀπὸ φρονήσεως ἐστιν. ἔτι δὲ τίς ἡμῖν κανὼν ἢ τίς ὅρος ἀκριβέστερος τῶν ἀγαθῶν πλὴν ὁ φρόνιμος; ὅσα γὰρ ἂν οὗτος ἕλοιτο κατὰ τὴν ἐπιστήμην αἱρούμενος, ταῦτʼ ἐστὶν ἀγαθά, καὶ κακὰ δὲ τὰ ἐναντία τούτοις. ἐπεὶ δὲ πάντες αἱροῦνται μάλιστα τὰ κατὰ τὰς οἰκείας ἕξεις (τὸ μὲν γὰρ δικαίως ζῆν ὁ δίκαιος, τὸ δὲ κατὰ τὴν ἀνδρείαν ὁ τὴν ἀνδρείαν ἔχων, ὁ δὲ σώφρων τὸ σωφρονεῖν ὁμοίως), δῆλον ὅτι καὶ τὸ φρονεῖν ὁ φρόνιμος αἱρήσεται πάντων μάλιστα· τοῦτο γὰρ ἔργον ταύτης τῆς δυνάμεως. ὥστε φανερὸν ὅτι κατὰ τὴν κυριωτάτην κρίσιν κράτιστόν ἐστι τῶν ἀγαθῶν ἡ φρόνησις. οὐ δὴ δεῖ φεύγειν φιλοσοφίαν, εἴπερ ἐστὶν ἡ μὲν φιλοσοφία, καθάπερ οἰόμεθα, κτῆσίς τε καὶ χρῆσις σοφίας, ἡ δὲ σοφία τῶν μεγίστων ἀγαθῶν· οὐδὲ δεῖ χρημάτων μὲν ἕνεκα πλεῖν ἐφʼ Ἡρακλέους στήλας καὶ πολλάκις κινδυνεύειν, διὰ δὲ φρόνησιν μηδὲν πονεῖν μηδὲ δαπανᾶν. ἡ μὴν ἀνδραποδῶδές γε τοῦ ζῆν ἀλλὰ μὴ τοῦ ζῆν εὖ γλίχεσθαι, καὶ ταῖς τῶν πολλῶν αὐτὸν ἀκολουθεῖν δόξαις ἀλλὰ μὴ τοὺς πολλούς ἀξιοῦν ταῖς αὐτοῦ, καὶ τὰ μὲν χρήματα ζητεῖν τῶν δὲ καλῶν μηδεμίαν ἐπιμέλειαν ποιεῖσθαι τοπαράπαν. Καὶ περὶ μὲν ὡφελείας καὶ μεγέθους τοῦ πράγματος ἱκανῶς ἀποδεδεῖχθαι νομίζω, διότι δὲ πολλῷ ῥᾴστη τῶν ἄλλων ἀγαθῶν ἡ κτῆσις αὐτῆς, ἐκ τῶνδε πεισθείη τις ἄν. τὸ γὰρ μήτε μισθοῦ παρὰ τῶν ἀνθρώπων γινομένου τοῖς φιλοσοφοῦσι, διʼ ὃν συντόνως οὕτως ἂν διαπονήσειαν, πολύ τε προεμένους εἰς τὰς ἄλλας τέχνας ὅμως ἐξ ὀλίγου χρόνου θέοντας παρεληλυθέναι ταῖς ἀκριβείαις, σημεῖόν μοι δοκεῖ τῆς περὶ τὴν φιλοσοφίαν εἶναι ῥᾳστώνης. ἔτι δὲ τὸ πάντας φιλοχωρεῖν ἐπ᾿ αὐτῇ καὶ βούλεσθαι σχολάζειν ἀφεμένους τῶν ἄλλων ἀπάντων, οὐ μικρὸν τεκμήριον ὅτι μεθʼ ἡδονῆς ἡ προσεδρεία γίγνεται· πονεῖν γὰρ οὐδεὶς ἐθέλει πολὺν χρόνον. πρὸς δὲ τούτοις ἡ χρῆσις πλεῖστον διαφέρει πάντων· οὐδὲ γὰρ δέονται πρὸς τὴν ἐργασίαν ὀργάνων οὐδὲ τόπων, ἀλλʼ ὅπῃ τις ἂν θῇ τῆς οἰκουμένης τὴν διάνοιαν, ὁμοίως πανταχόθεν ὥσπερ παρούσης ἅπτεται τῆς ἀληθείας. οὐκοῦν ἀποδέδεικται καὶ ὅτι δυνατὸν καὶ διότι μέγιστον τῶν ἀγαθῶν καὶ κτήσασθαι ῥᾴδιον ἡ φιλοσοφία, ὥστε πάντων ἕνεκα προθύμως αὐτῆς ἀντιλαμβάνεσθαι ἄξιον.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…