İçeriğe geç
Felsefeye Teşvik

Iamblikhos · Felsefeye Teşvik

5. Bölüm

5Şimdi teşvik için Pythagorasçı bölmelerin kendilerini kullanmamız gerekiyor. Bu okula mensup olanlar, onun öğretilerini izleyerek, felsefeye özendiren sözü son derece ustaca, en yetkin biçimde ve öteki felsefelerden farklı olarak bölerlerdi; onu becerikli bir şekilde güçlendirir ve hiçbir tutarsız sonuç çıkarmayan son derece bilimsel ispatlarla sağlama bağlarlardı. Bu bölmeler şöyledir:

Biz insanların hepsi iyi durumda olmak isteriz; çok iyiliğe sahip olursak da iyi durumda oluruz. İyiliklerin bir kısmı bedenle ilgilidir: bedenin tabiata uygun bir orantıya, mizaca ve güce yeterince sahip olması gibi. Bir kısmı dış şeylerdedir: soyluluk, nüfuz ve insanın kendi vatanında gördüğü itibar gibi.

5

V. Δεῖ δὲ λοιπὸν αὐταῖς ταῖς Πυθαγορικαῖς διαιρέσεσι προσχρῆσθαι εἰς τὸ προτρέπειν. πάνυ γὰρ ἐντρεχῶς καὶ τελειότατα καὶ πρὸς τὰς ἄλλας φιλοσοφίας ἐξηλλαγμένως οἱ κατὰ τήνδε τὴν αἵρεσιν διῄρουν ἑπόμενοι ταῖς ἐκείνου διδασκαλίαις τὸν εἰς παρόρμησιν ἐπὶ φιλοσοφίαν λόγον, εὐμηχάνως ἐπιρρωννύντες καὶ πιστούμενοι ἀποδείξεσιν ἐπιστημονικωτάταις μηδὲν ἀνακόλουθον συναγαγούσαις. εἰσὶ δὲ τοιαῦται· Πάντες ἄνθρωποι βουλόμεθα εὖ πράττειν, εὖ δὲ πράττομεν, εἰ ἡμῖν πολλὰ ἀγαθὰ παρείη. ἀγαθὰ δὲ τὰ μέν ἐστι κατὰ σῶμα, ὥστε ἱκανῶς αὐτὸ παρεσκευάσθαι πρὸς τὴν κατὰ φύσιν συμμετρίαν καὶ κρᾶσιν καὶ ῥώμην· τὰ δὲ ἐν τοῖς ἐκτός, ὥσπερ εὐγένειαι καὶ δυνάμεις καὶ τιμαὶ ἐν τῇ ἑαυτοῦ πατρίδι·

s25Bir kısmı da psykhēyle ilgilidir: itidalli, adil ve cesur, hele de bilge olmak gibi. Bunlarla birlikte doğru eylemlere iyi talihin de katılması az fark yaratmaz; bu iyi talih ister bilgeliğin getirdiği bir şey olsun, ister kendi başına özel bir gücü olsun. Ama elimizdeki iyiliklere rağmen, bize hiçbir faydası olmazsa, hemen mesut olmayız. Onlar yalnız elimizde olup da onları kullanmıyorsak, hiçbir faydaları olmaz. Çünkü elimizdeki başka hiçbir şey de, kullanılmadıkça, yalnız sahip olunduğu için fayda sağlamaz. Biri zenginliğe ve az önce iyi dediğimiz şeylere sahip olsa da onları kullanmasa, bu iyiliklere sahip olduğu için mesut olmaz. Demek ki mesut olacak kişi bu tür iyiliklere yalnız sahip olmamalı, onları kullanmalıdır da; yoksa onlara sahip olmanın hiçbir faydası olmaz. Ama yalnız kullanmak da yetmez; doğru kullanmak da gerekir. Çünkü bir şeyi yanlış kullanmak, onu hiç kullanmamaktan daha ağır basar: biri kötüdür, öteki ne kötü ne iyidir. Hangi şeyle ilgili olursa olsun, her türlü kullanmada ve işlemede doğru kullanmayı sağlayan şey epistēmēdir. İlk başta iyi dediğimiz zenginliğin, sağlığın ve güzelliğin kullanımında da bütün bu şeyleri doğru kullanmak, eyleme önderlik eden ve onu doğrultan bir epistēmēdir. Demek ki epistēmē insanlara her türlü sahiplikte ve eylemde yalnız iyi talihi değil, iyi gidişi de sağlar; öteki sahip olunan şeylerin phronēsis ve bilgelik olmadan hiçbir faydası yoktur. Çünkü nousu olmayan birinin çok şeye sahip olmasının

s25

τὰ δὲ περὶ ψυχήν, ὡς τὸ σώφρονά τε εἶναι καὶ δίκαιον καὶ ἀνδρεῖον, καὶ διαφερόντως τὸ σοφὸν εἶναι· μεθʼ ὧν οὐ μικρὸν διαφέρει τὸ συνεπιλαμβάνειν καὶ τὴν εὐτυχίαν ταῖς ὀρθαῖς πράξεσιν, ἤτοι ὑπὸ τῆς σοφίας ἐπιφερομένην, ἢ καὶ καθʼ αὐτὴν ἔχουσαν ἰδίαν τινὰ δύναμιν. ἀλλʼ οὐκ εὐθὺς εὐδαιμονοῦμεν διὰ τὰ παρόντα ἀγαθά, εἰ μηδὲν ἡμᾶς ὠφελοῖ· ὠφελεῖ δὲ οὐδέν, εἰ εἴη μόνον ἡμῖν, χρῴμεθα δὲ αὐτοῖς μή. οὐδὲ γὰρ ἄλλο οὐδὲν παρὸν διὰ τὴν κτῆσιν ὠφελεῖ ἄνευ τοῦ χρῆσθαι αὐτῷ, οὐδʼ εἴ τις οὖν πλοῦτον καὶ ἃ νῦν δὴ ἐλέγομεν ἀγαθὰ κεκτημένος εἴη, χρῷτο δὲ αὐτοῖς μή, οὐκ ἂν εὐδαιμονοῖ διὰ τὴν τούτων τῶν ἀγαθῶν κτῆσιν. δεῖ ἄρα μὴ μόνον κεκτῆσθαι τὰ τοιαῦτα ἀγαθὰ τὸν μέλλοντα εὐδαίμονα ἔσεσθαι, ἀλλὰ καὶ χρῆσθαι αὐτοῖς, ἢ οὐδὲν ὄφελος τῆς κτήσεως γίγνεται. ἀλλʼ οὐδὲ τὸ χρῆσθαι μόνον ἐξαρκεῖ, ἀλλὰ δεῖ προσεἷναι τὸ ὀρθῶς χρῆσθαι. πλέον γὰρ θάτερόν ἐστιν, ἐάν τις χρῆται μὴ ὀρθῶς ὁτῳοῦν πράγματι, ἢ ἐὰν ἐᾷ· τὸ μὲν γὰρ κακόν, τὸ δὲ οὔτε κακὸν οὔτε ἀγαθόν. ἀλλὰ μὴν ἔν γε τῇ χρήσει τε καὶ ἐργασίᾳ πάσῃ τῇ περὶ ὁτιοῦν τὸ ἀπεργαζόμενον τὸ ὀρθῶς χρῆσθαι ἐπιστήμη παρέχεται· καὶ περὶ τὴν χρείαν οὖν ὧν ἐλέγομεν τὸ πρῶτον τῶν ἀγαθῶν, πλούτου τε καὶ ὑγιείας καὶ κάλλους, τὸ ὀρθῶς πᾶσι χρῆσθαι τοῖς τοιούτοις ἐπιστήμη ἡγουμένη καὶ κατορθοῦσά ἐστι τὴν πρᾶξιν. οὐ μόνον οὖν εὐτυχίαν, ἀλλὰ καὶ εὐπραγίαν ἡ ἐπιστήμη παρέχει τοῖς ἀνθρώποις ἐν πάσῃ κτήσει τε καὶ πράξει, καὶ οὐδὲν ὄφελος τῶν ἄλλων κτημάτων ἄνευ φρονήσεως τε καὶ σοφίας. τί γὰρ ὄφελος κεκτῆσθαι πολλὰ

s26ve çok iş yapmasının, az şeye sahip olmasından ve az iş yapmasından ne faydası vardır? Az iş yapan daha az hata etmez mi; daha az hata eden daha az kötü durumda olmaz mı; daha az kötü durumda olan daha az bahtsız olmaz mı? Bunu kabul etmek zorunludur; ayrıca sözü edilen iyiliklere nousu olmadan sahip olan kişinin daha çok iş yapacağını, bunların zıtlarına [kötülüklere] sahip olanın daha az iş yapacağını da. Kısacası, ilk başta iyi dediğimiz bütün şeyler hakkında söz, belki de onların kendi başlarına nasıl tabiatça iyi oldukları hakkında değildir; görünüşe göre durum şöyledir: onlara cahillik önderlik ederse, kötü olan önderlerine hizmet etmeye ne kadar güçleri yeterse, zıtlarından o kadar büyük kötülükler olurlar; phronēsis ve bilgelik önderlik ederse daha büyük iyilikler olurlar; kendi başlarına ise hiçbiri hiçbir değer taşımaz. Demek ki iyi olan yalnız bilgelik, kötü olan da yalnız cahilliktir. Hepimiz mesut olmayı istediğimize, bunun da şeyleri kullanmaktan ve doğru kullanmaktan olduğu, doğruluğu ve iyi talihi sağlayanın da epistēmē olduğu ortaya çıktığına göre, anlaşılan her insan olabildiğince bilge olmak için her yolla kendini hazırlamalıdır. Çünkü var olan şeyler içinde insanı mesut ve talihli kılan yalnız budur. Öyleyse iyi durumda olmak isteyenlerin felsefe yapması zorunludur. Felsefe ise epistēmēye duyulan istek ve onun edinilmesidir; ama yalnız iyi görünen şeyleri edinmeyi sağlayan ya da onları üretip kullanmayı bilmeyen bir epistēmē değil. Öyle bir epistēmē gerekir ki onda

s26

καὶ πολλὰ πράττειν νοῦν μὴ ἔχοντα μᾶλλον ἢ ὀλίγα; οὐχ ὁ μὲν ἐλάττω πράττων ἐλάττω ἐξαμαρτάνει, ἐλάττω δʼ ἐξαμαρτάνων ἧττον ἂν κακῶς πράττοι, ἧττον δὲ κακῶς πράττων ἄθλιος ἂν ἧττον εἴη; συγχωρεῖν ἀναγκαῖον τούτοις, καὶ ὅτι ὁ μὲν τὰ εἰρημένα ἀγαθὰ κεκτημένος ἄνευ νοῦ πλείονα πράξει, ὁ δὲ τὰ ἐναντία ἔχων [τὰ κακὰ] ἐλάττονα. ἐν κεφαλαίῳ ἄρα κινδυνεύει πάντα ἃ τὸ πρῶτον ἔφαμεν ἀγαθὰ εἶναι, οὐ περὶ τούτου αὐτοῖς ὁ λόγος εἶναι, ὅπως αὐτά γε καθʼ αὐτὰ πέφυκεν ἀγαθὰ εἶναι, ἀλλʼ, ὡς ἔοικεν, ὧδε ἔχει· ἐὰν μὲν αὐτῶν ἡγῆται ἀμαθία, μείζω κακὰ εἶναι τῶν ἐναντίων, ὅσῳ δυνατώτερα ὑπηρετεῖν τῷ ἡγουμένῳ κακῷ ὄντι· ἐὰν δὲ φρόνησις καὶ σοφία, μείζω ἀγαθά αὐτὰ δὲ καθʼ αὐτὰ οὐδέτερα αὐτῶν οὐδενὸς ἄξια εἶναι. μόνη τοίνυν ἡ μὲν σοφία ἀγαθόν ἐστιν, ἡ δὲ ἀμαθία κακόν. ἐπειδὴ τοίνυν εὐδαίμονες μὲν εἶναι προθυμούμέθᾳ πάντες, ἐφάνημεν δὲ τοιοῦτοι γιγνόμενοι ἐκ τοῦ χρῆσθαί τε τοῖς πράγμασι καὶ ὀρθῶς χρῆσθαι, τὴν δὲ ὀρθότητα καὶ εὐτυχίαν ἐπιστήμη ἐστὶν ἡ παρέχουσα, δεῖ δή, ὡς ἔοικεν, ἐκ παντὸς τρόπου πάντα ἄνδρα παρασκευάζεσθαι, ὅπως ὡς σοφώτατος ἔσται· μόνον γὰρ τοῦτο τῶν ὄντων εὐδαίμονα καὶ εὐτυχῆ ποιεῖ τὸν ἄνθρωοπον. ἀναγκαῖον οὖν φιλοσοφεῖν τοῖς βουλομένοις εὖ πράττειν· ἡ δὲ φιλοσοφία ὄρεξίς ἐστι καὶ κτῆσις ἐπιδτήμης, οὐχ ἥτις κτητικὴ μόνον ἐστὶ τῶν δοκούντων ἀγαθῶν, οὔθʼ ἥτις ποιητικὴ αὐτῶν, χρηστικὴ δὲ οὔ. τοιαύτης οὖν δεῖ ἐπιστήμης, ἐν συμπέπτωκεν

s27üretmek ile ürettiği şeyi bilmek ve kullanmak bir araya gelmiş olsun. Öteki bütün epistēmēler iyileri avlayan ve hazırlayan birer bilgi türüyse ve her şeyi değerine göre kullanan, bu kullanımı da önder olan nousa bağlayan yalnız tam adalet ve phronēsisse, sarılmamız gereken epistēmē bu olur. Çünkü seyretmeyi ve yargılamayı kendi içinde taşır; iyilerin doğru kullanımının ilkelerine de sahiptir; ona kavuşursak hayatımızın geri kalanını güzelce geçirebiliriz. İlk bölmeden çıkan teşvik yaklaşımı böyledir.

Onlarda şöyle başka bir bölme de vardır: içimizde bir psykhē, bir de beden vardır; biri yönetir, öteki yönetilir; biri kullanır, öteki kullanılan şey gibidir; biri tanrısal, iyi ve bize en çok ait olandır; öteki ise başka bir biçimde, bir hizmet için ona bağlanmıştır ve insanların ortak hayatına yönelik bir işe yarar. Öyleyse yönetilene değil yönetene, daha aşağı olana değil daha tanrısal ve bize daha çok ait olana özen göstermeliyiz.

Buna benzer bir bölme de şudur: bize ait her şey üçe ayrılır: psykhē, beden ve bedene ait şeyler. Bunların bir kısmı birinci, bir kısmı ikinci, bir kısmı üçüncüdür. Öncelikle

s27

ἄμα τό τε ποιεῖν καὶ τὸ ἐπίστασθαι καὶ χρῆσθαι τούτῳ ὃ ἂν ποιήσῃ. εἰ τοίνυν αἱ μὲν ἄλλαι πᾶσαι ἐπιστῆμαι θηρευτικαί τινές εἰσι καὶ παρασκευαστικαὶ τῶν ἀγαθῶν, μόνη δὲ ἡ τελέα δικαιοσύνη καὶ φρόνησις τὴν κατʼ ἀξίαν χρῆσιν ποιοῦνται ἑκάστῳ καὶ ἀναφέρουσι ταύτην πρὸς τὸν ἡγεμόνα νοῦν, αὕτη ἂν εἴη ἧς δεῖ ἀντιποιεῖσθαι. καὶ γὰρ τὸ θεωρεῖν καὶ κρίνειν ἐν αὑτῇ ἔχει καὶ τὰς ἀρχὰς ἔχει τῆς ὀρθῆς χρήσεως τῶν ἀγαθῶν, ἧς τυχόντες καλῶς ἂν τὸν ἐπίλοιπον βίον διεξέλθοιμεν. τοιαύτη τίς ἐστιν ἡ ἐκ τῆς ⟨πρώτης⟩ διαιρέσεως προτρεπτικὴ ἔφοδος. Ἄλλη δέ ἐστι παρὰ αὐτοῖς τοιαύτη διαίρεσις· ὡς ἔστι μέν τι ψυχὴ ἔστι δέ τι σῶμα ἐν ἡμῖν, καὶ τὸ μὲν ἄρχει τὸ δὲ ἄρχεται, καὶ τὸ μὲν χρῆται τὸ δʼ ἐστὶ τοιοῦτον οἶον ᾧ χρῆται, καὶ τὸ μὲν θεῖον καὶ ἀγαθὸν καὶ οἰκειότατον ἡμῖν, τὸ δὲ ἄλλως συνηρτημένον ὑπουργίας τινὸς ἕνεκα καὶ χρείας ἐχόμενον τῆς εἰς τὸν κοινὸν βίον τὸν ἀνθρώπινον. δεῖ τοίνυν τοῦ ἄρχοντος μᾶλλον ἀλλὰ μὴ τοῦ ἀρχομένου, καὶ τοῦ θειοτέρου καὶ οἰκειοτέρου ἡμῖν ἀλλὰ μὴ τοῦ καταδεεστέρου ἐπιμελεῖσθαι. Ταύτῃ δʼ ἐστὶ παραπλησία τοιαύτη διαίρεσις· ὡς τριχῇ τὰ ἡμέτερα πάντα διῄρηται, εἴς τε ψυχὴν καὶ σῶμα καὶ τὰ τοῦ σώματος· τούτων δὲ τὰ μέν ἐστι πρῶτα, τὰ δὲ δεύτερα, τὰ δὲ τρίτα· καὶ προηγουμένως

s28psykhēye ait şeyleri hedeflemeli, ötekileri psykhē için yapmalıyız. Bedene de özen göstermeliyiz, ama bu özeni psykhēnin hizmetine bağlayarak; malı da beden için edinmeliyiz; her şeyi psykhē ve psykhēnin yöneten güçleri için düzenlemeliyiz. Durum böyleyse, bütün çabalarını mala yöneltip malı doğru kullanmayı bilmemizi sağlayan adaleti ihmal edenler, beden için yaşamayı ve sağlıklı olmayı düşünüp hayatı ve sağlığı doğru kullanmayı ihmal edenler, kendileriyle hiçbir zaman gönül birliğine dayanan bir dostluk kuramayacakları öteki terbiyeye özen gösterip de gönül birliğinin önderi olan ve en güzel biçimde yalnız felsefe yoluyla edinilen epistēmēyi gözden kaçıranlar, eylemlere girişip de her işin nasıl yapılması gerektiğini ne bilen ne de üzerinde düşünenler, gereken hiçbir şeyi yapmıyorlar demektir.

Bu tür şeyleri başka bir başlangıç noktasından da bölerler: her birimizin kendisi, kendine ait olan ve kendine ait olana ait olanlar elbette ayrı şeylerdir. Her birimizin kendisi psykhēdir; kendine ait olan beden ve bedene ait şeylerdir; kendine ait olana ait olanlar da beden için edindiğimiz mallardır. Bu üç şeye karşılık üç epistēmē vardır. Bedene ait şeyleri bilen, kendine ait olanı bilmiştir, kendisini değil.

s28

μὲν δεῖ στοχάζεσθαι τῶν τῆς ψυχῆς, τὰ δʼ ἄλλα τῆς ψυχῆς ἕνεκα πράττειν· καὶ γὰρ τοῦ σώματος ἐπιμελεῖσθαι χρὴ ἀναφέροντας αὐτοῦ τὴν ἐπιμέλειαν ἐπὶ τὴν τῆς ψυχῆς ὑπηρεσίαν, καὶ τὰ χρήματα κτᾶσθαι δεῖ διὰ τὸ σῶμα, πάντα δὲ τῆς ψυχῆς ἕνεκα διατάττειν καὶ τῶν τῆς ψυχῆς ἀρχουσῶν δυνάμεων. εἰ δὴ τοῦτο οὕτως ἔχει, οὐδὲν τῶν δεόντων πράττουσιν ὅσοι χρημάτων μὲν πέρι τὴν πᾶσαν σπουδὴν ἔχουσι, δικαιοκύνης δὲ ἀμελοῦσι διʼ ἢν ἐπιστάμεθα ὀρθῶς χρῆσθαι τοῖς χρήμασι, καὶ τοῦ μὲν ζῆν καὶ ὑγιαίνειν φροντίζουσι τῷ σώματι, τοῦ δὲ ὀρθῶς χρῆσθαι τῇ ζωῇ καὶ τῇ ὑγείᾳ ἀμελοῦσι, καὶ τῆς μὲν ἄλλης παιδείας ἐπιμελοῦνται διʼ ἣν οὐδέποτε ὁμονοητικὴν φιλίαν κτήσασθαι δύνανται, τὴν δὲ τῆς ὁμονοίας ἀρχηγὸν ἐπιστήμην παρορῶσιν ἥτις διὰ φιλοσοφίας μόνης κάλλιστα παραγίγνεται, καὶ ταῖς μὲν πράξεσιν ἐπιχειροῦσι, τὸ δὲ πῶς δεῖ πράττειν ἕκαστον τῶν ἔργων οὔτε ἴσασιν οὔτε λογίζονται. Ἀπʼ ἄλλης δὲ ἀρχῆς διαιροῦσι τὰ τοιαῦτα· χωρὶς δήπουθέν ἐστιν αὐτὸς ἕκαστος, τὸ ἑαυτοῦ, ἅ ἐστι τῶν αὐτοῦ. αὐτὸς μὲν οὖν ἕκαστός ἐστιν ἡμῶν ἡ ψυχή, τὸ δʼ αὐτοῦ ἐστι τὸ σῶμα καὶ τὰ τοῦ σώματος, ἃ δʼ ἐστὶ τῶν αὐτοῦ, τὰ χρήματά ἐστιν, ὅσα τοῦ σώματος ἕνεκα κτώμεθα. καὶ ἐπιστῆμαι τοίνυν τρεῖς εἰσιν ἐπὶ τοῖς τρισὶ τούτοις πράγμασιν. ὁ μὲν οὖν τὰ τοῦ σώματος γινώσκων, τὰ αὐτοῦ ἀλλʼ οὐχ αὐτὸν ἔγνωκεν.

s29Bu yüzden hekimler, hekim oldukları ölçüde kendilerini bilmezler; beden eğitmenleri de beden eğitmeni oldukları ölçüde. Bedenle ilgili şeylerden, kendilerine ait olandan daha uzak olanı, yani bedene bakmaya yarayan şeyleri bilenler, çiftçiler ve öteki zanaatkârlar gibi, kendilerini bilmekten çok uzaktırlar; çünkü bunlar kendilerine ait olanı bile bilmezler. Bu sanatların bayağı sayılması da bu yüzdendir. Psykhēyi bilmek ise yalnız itidaldir; gerçekte bize ait tek aretē de psykhēyi daha iyi kılan aretēdir. Demek ki hayatlarını kendi ousialarına uygun biçimde düzenlemek, kendilerini güzel ve iyi kılmak ve gerçekten kendilerine özen göstermeyi seçmek isteyenlerin en çok ona sarılması gerekir.

Şunlar da aynı düşünceye bağlıdır: sahip olduğumuz şeyler içinde tanrılardan sonra en tanrısal ve bize en çok ait olan psykhēdir. Herkes için bize ait her şey ikiye ayrılır: daha güçlü ve daha iyi olanlar efendidir, daha zayıf ve daha kötü olanlar köledir. Öyleyse efendi olanları köle olanlardan üstün tutmalıyız. Böylece psykhēyi de tanrılardan sonra her şeyden üstün tutmalıyız. Psykhēyi daha iyiyken daha kötü hâle getiren ona saygı göstermiş olmaz; onu kötülüklerle ve pişmanlıklarla dolduran da; övülen zahmetlerden, korkulardan, acılardan ve kederlerden kaçan da (çünkü böylesi onu değersiz kılar); ölümden kaçan da (çünkü böylesi bedenden kurtulmaya ve psykhēnin kendi başına yaşadığı hayata katlanamaz); aretēye

s29

ὅθεν οἱ ἰατροὶ οὐχ ἑαυτοὺς γιγνώσκουσι καθόσον ἰατροί, οὐδὲ οἱ παιδοτρίβαι καθόσον παιδοτρίβαι. καὶ ὅσοι δὲ πορρωτέρω τῶν ἑαυτῶν τὰ περὶ τὸ σῶμα γιγνώσκουσιν, οἷς τοῦτο θεραπεύεται, ὡς οἱ γεωργοὶ καὶ οἱ ἄλλοι δημιουργοί, πολλοῦ δὴ δέουσιν ἑαυτοὺς γιγνώσκειν· οὐδὲ γὰρ τὰ ἑαυτῶν οὗτοι γιγνώσκουσι. διὰ ταῦτα δὴ καὶ βάναυσοι αὗται αἰ τέχναι δοκοῦσιν εἶναι. μόνη δὲ σωφροσύνη ἐστὶν ἡ τῆς ψυχῆς γνῶσις, καὶ τῷ ὄντι ἡμετέρα ἀρετὴ μόνη ἐκείνη ὑπάρχει, ἥτις τὴν ψυχὴν βελτίονα ἀπεργάζεται. ταύτης ἄρα μάλιστα ἀντιποιεῖσθαι ἄξιον τοὺς βουλομένους ὁμολογουμένως τῇ ἑαυτῶν οὐσίᾳ διακοσμεῖν τὸν ἑαυτῶν βίον καὶ ἑαυτοὺς ἀπεργάζεσθαι καλοὺς καὶ ἀγαθούς, καὶ τῷ ὄντι ἑαυτῶν ἐπιμελεῖσθαι προαιρουμένους. Τῆς δὲ αὐτῆς ἔχεται γνώμης καὶ ταῦτα· ὡς τῶν ἡμετέρων κτημάτων μετὰ θεοὺς ψυχὴ θειότατον οἰκειότατόν τέ ἐστι, τὰ δʼ ἡμέτερα διττὰ πάντα ἐστὶ πᾶσι, τὰ μὲν κρείττω καὶ ἀμείνω δεσπόζοντα, τὰ δὲ ἥττω καὶ χείρω δοῦλα. τὰ δεσπόζοντα οὖν προτιμητέον τῶν δουλευόντων. οὕτως οὖν τὴν ψυχὴν μετὰ θεοὺς τῶν ἄλλων προτιμητέον πάντων· τιμᾶ δὲ αὐτὴν οὐχ. ὁ χείρονα ἐκ βελτίονος ἀπεργαζόμενος, οὐδʼ ὁ κακῶν καὶ μεταμελείας ἐμπιπλὰς αὐτήν, οὐδʼ ὁ φεύγων τοὺς ἐπαινουμένους πόνους καὶ φόβους καὶ ἀλγηδόνας καὶ λύπας (ἄτιμον γὰρ αὐτὴν ἀπεργάζεται ὁ τοιοῦτος), οὐδʼ ὁ φεύγων τὸν θάνατον (τὴν γὰρ λύσιν τὴν ἀπὸ τοῦ σώματος καὶ τῆς ψυχῆς τὴν καθʼ ἑαυτὴν ζωὴν δυσχεραίνοιτο ἂν ὁ τοιοῦτος), οὐδʼ ὁ πρὸ ἀρετῆς προτιμῶν

s30güzelliği ya da malı yeğleyen de (çünkü böylece daha üstün olan psykhēyi daha aşağı şeylerden daha değersiz gösterir). Demek ki psykhēye gösterilecek tek saygı şudur: doğru logosa göre yaşamak, psykhēyi nousa göre yetkinleştirmek, var olan en iyi örneklere benzemek, daha iyi olabilecek daha kötü şeyleri daha iyilere uydurmak, kötüden kaçmak, her şeyin en iyisinin izini sürüp onu yakalamak ve yakaladıktan sonra hayatın geri kalanında onunla birlikte yaşamak. Bu da gerektiği gibi felsefe yapmaktan başka bir şey değildir; öyle ki mesut olmak isteyenler her ne pahasına olursa olsun felsefe yapmalıdır.

Bir bölmeden yola çıkarak aynı sonuca şöyle de eksiksiz biçimde varabiliriz: içimize psykhēnin üç eidosu üç ayrı yerde yerleştirilmiştir: biriyle akıl yürütürüz, biriyle öfkeleniriz, üçüncüsüyle arzu ederiz. Her birinin kendine ait hareketleri vardır. Bunlardan aylaklık içinde vakit geçiren ve hareketlerine ara veren en zayıf, idman içinde olan ise en güçlü hâle gelir; bu yüzden hareketlerinin birbirine oranlı olmasına dikkat etmek gerekir. Ama özellikle psykhēnin en asıl eidosu, yani tanrının her birimize daimōn olarak verdiği ve bizi yerden gökteki akrabalığımıza yükselten eidos —çünkü biz yerin değil göğün bitkisiyiz—, işte en çok bu çalıştırılmalıdır. Arzulara ya da çekişmelere düşkün olan ve bunlarla pek çok uğraşan kişinin bütün kanaatleri zorunlu olarak ölümlü hâle gelir; böylesi içindeki ölümlü yanı büyüttüğü için, bir ölümlünün olabileceği en son ölçüde ölümlü olur ve bunda en küçük bir eksik bırakmaz;

s30

κάλλος ἢ χρήματα (τῶν γὰρ χειρόνων οὕτω τὴν κρείττονα ψυχὴν καταδεεστέραν ἀποφαίνει). μία τοίνυν ἔσται τιμὴ τῆς ψυχῆς ἡ κατὰ τὸν ὀρθὸν λόγον ζωὴ καὶ κατὰ νοῦν τελειότης τῆς ψυχῆς καὶ τὸ ὁμοιοῦσθαι τοῖς οὖσιν ἀρίστοις παραδείγμασι καὶ τὸ τοῖς ἀμείνοσιν ἕπεσθαι τὰ χείρονα, ὅσα γενέσθαι βελτίω δύναται, καὶ τὸ φεύγειν μὲν τὸ κακόν, ἰχνεῦσαι δὲ καὶ ἑλεῖν τὸ πάντων ἄριστον, καὶ ἑλόντα αὖ κοινῇ ξυνοικεῖν τὸν ἐπίλοιπον βίον. τοῦτο δὲ οὐδὲν ἄλλο ἐστὶν ἢ δεόντως φιλοσοφεῖν, ὥστʼ ἐξ ἅπαντος τρόπου φιλοσοφητέον τοῖς βουλομένοις εὐδαιμονεῖν. Τελέως δʼ ἂν καὶ οὕτως ἐπὶ τὸ αὐτὸ ἐκ διαιρέσεως ἐπέλθοιμεν. τρία τριχῇ ψυχῆς ἐν ἡμῖν εἴδη κατῴκισται, τὸ μὲν ᾧ λογιζόμεθα, τὸ δὲ ᾧ θυμούμεθα, τρίτον δὲ ᾧ ἐπιθυμοῦμεν. τυγχάνει δʼ ἕκαστον αὐτῶν κινήσεις ἔχον. τὸ μὲν οὖν αὐτῶν ἐν ἀργίᾳ διάγον καὶ τῶν ἑαυτοῦ κινήσεων ἡσυχίαν ἄγον ἀσθενέστατον ἀνάγκη γίγνεσθαι, τὸ δὲ ἐν γυμνασίοις ἐρρωμενέστατον· διὸ φυλακτέον, ὅπως ἂν ἔχωσι τὰς κινήσεις πρὸς ἀλλήλας συμμέτρους. διαφερόντως δὲ δὴ τὸ κυριώτατον τῆς ψυχῆς εἶδος, ὅπερ δαίμονα ὁ θεὸς ἑκάστῳ δέδωκε καὶ ὅπερ ἀπὸ γῆς ἡμᾶς αἴρει πρὸς τὴν ἐν οὐρανῷ ξυγγένειαν ὡς ὄντας φυτὸν οὐκ ἔγγειον, ἀλλʼ οὐράνιον, τοῦτο δὴ μάλιστα ἀσκητέον. τῷ μὲν γὰρ περὶ τὰς ἐπιθυμίας ἢ περὶ φιλονεικίας ἐσπουδακότι καὶ ταῦτα σφόδρα διαπονοῦντι πάντα τὰ δόγματα ἀνάγκη θνητὰ ἐγγεγονέναι, καὶ παντάπασι καθόσον μάλιστα δυνατὸν γίγνεσθαι θνητῷ, τούτου μηδὲ σμικρὸν ἐλλείπειν, ἅτε τὸ τοιοῦτον ηὐξηκότι·

s31bilgi sevgisine ve hakikate dair düşünmelere düşkün olan ve kendinde en çok bunları çalıştırmış olan kişi ise, hakikate dokunduğu takdirde, ölümsüz ve tanrısal şeyler düşünür; bu zorunludur. İnsan tabiatının ölümsüzlükten pay alabildiği ölçüde de bundan hiçbir parçayı eksik bırakmaz; çünkü tanrısal olana hep hizmet ettiği ve kendisiyle birlikte yaşayan daimōnu iyice düzene koyduğu için herkesten çok mesuttur. Her şeye hizmet etmenin tek yolu vardır: her birine kendi besinini ve hareketini vermek. İçimizdeki tanrısal olana akraba olan hareketler de bütünün düşünmeleri ve dönüşleridir. Herkes bunları izleyerek, doğuşla birlikte başımızın içinde bozulmuş olan devirlerimizi düzeltmelidir: bunu da bütünün ahenklerini ve dönüşlerini öğrenerek, düşüneni düşünülene ilk tabiatına uygun biçimde benzeterek yapmalıdır; benzettikten sonra da tanrıların insanlara hem şimdiki hem gelecek zaman için koyduğu en iyi hayatın gayesine ulaşmalıdır. Çünkü arzu gibi çok biçimli canavarı besleyip güçlendirmek, thymos gibi aslanı ve aslana ait şeyleri içimizde besleyip güçlendirmek, logos gibi insanı ise aç bırakıp zayıflatmak, böylece onu bu ikisinden hangisi nereye götürürse oraya sürüklenir hâle getirmek ve birini ötekine alıştırıp dost kılmamak hiç işimize yaramaz. Tam tersine, içimizdeki tanrısal insanı çok başlı yaratığa hâkim kılmak gerekir;

s31

τῷ δὲ περὶ φιλομάθειαν καὶ περὶ τὰς τῆς ἀληθείας φρονήσεις ἐσπουδακότι καὶ ταῦτα μάλιστα τῶν αὑτοῦ γεγυμνασμένῳ, φρονεῖν μὲν ἀθάνατα καὶ θεῖα, ἄνπερ ἀληθείας ἐφάπτηται, πᾶσα ἀνάγκη που, καθόσον δʼ αὖ μετασχεῖν ἀνθρωπίνῃ φύσει ἀθανασίας ἐνδέχεται, τούτου μηδὲν μέρος ἀπολείπειν, ἅτε δὴ ἀεὶ θεραπευοντα τὸ θεῖον ἔχοντά τε αὐτὸν εὖ κεκοσμημένον τὸν δαίμονα ξύνοικον ἑαυτῷ, διαφερόντως εὐδαίμονα εἶναι. θεραπεία δὲ δὴ παντὶ παντὸς μία, τὰς οἰκείας ἑκάστῳ τροφὰς καὶ κινήσεις ἀποδιδόναι· τῷ δʼ ἐν ἡμῖν θείῳ ξυγγενεῖς εἰσι κινήσεις αἱ τοῦ παντὸς διανοήσεις καὶ περιφοραί. ταύταις δὴ οὖν ξυνεπόμενον ἕκαστον δεῖ τὰς περὶ τὴν γένεσιν ἐν τῇ κεφαλῇ διεφθαρμένας ἡμῶν περιόδους ἐξορθοῦν, διὰ τὸ καταμανθάνειν τὰς τοῦ παντὸς ἁρμονίας καὶ περιφοράς, τῷ κατανοουμένῳ δὲ τὸ κατανοοῦν ἐξομοιῶσαι κατὰ τὴν ἀρχαίαν φύσιν, ὁμοιώσαντα δὲ τέλος ἔχειν τοῦ προτεθέντος ἀνθρώποις ὑπὸ θεῶν ἀρίστου βίου πρός τε τὸν παρόντα καὶ τὸν ἔπειτα χρόνον. οὐ γὰρ δὴ λυσιτελεῖ τὸ παντοδαπὸν θηρίον ὥσπερ τὴν ἐπιθυμίαν εὐωχοῦντας ποιεῖν ἰσχυρόν, οὐδὲ τὸν λέοντα οἷον τὸν θυμὸν καὶ τὰ περὶ τὸν λέοντα τρέφειν ἄξιον καὶ ἰσχυρὰ ποιεῖν ἐν ἡμῖν, τὸν δὲ ἄνθρωπον ὥσπερ τὸν λόγον λιμοκτονεῖν καὶ ποιεῖν ἀσθενῆ, ὡς ἕλκεσθαι ὅπῃ ἂν ἐκείνων ὁπότερον ἄγῃ, καὶ μηδὲν ἕτερον ἑτέρῳ συνεθίζειν μηδὲ φίλον ποιεῖν· ἀλλὰ πολὺ μᾶλλον τὸν ἐν ἡμῖν θεῖον ἄνθρωπον τοῦ πολυκεφάλου θρέμματος ἐγκρατῆ ποιητέον,

s32öyle ki arzuların evcil türlerini besleyip ehlileştirsin, vahşilerinin büyümesini engellesin; thymosun tabiatını kendine müttefik yapıp hepsine ortaklaşa özen göstererek, onları hem birbirleriyle hem de kendisiyle dost kılarak böylece beslesin. Böyle biri her bakımdan en iyi olur, onun zıddı olanda ise sağlam hiçbir şey yoktur. Böyle birinde güzel olan açıkça görünür (çünkü tabiatın hayvanca yanları tanrısal olana boyun eğer); zıddında ise çirkin olan görünür: çünkü evcil olan vahşinin, en iyi olan en kötünün kölesi olur; insan kendinde en tanrısal olanı en tanrısız ve en murdar olana köle eder ve kendi psykhēsine karşı suç işler. Başıbozukluk da eskiden beri bu tür sebeplerle kınanır; çünkü böyle birinde arzu eden kısım gerekenin ötesinde başıboş bırakılır. Kibir ve huysuzluk da, thymos uyumsuz biçimde büyüyüp gerildiğinde kınanır. Rahat düşkünlüğü de bu kısmın gevşemesi yüzünden, onda korkaklık doğurduğu için kınanır. Dalkavukluk ve köle ruhluluk ise kişi thymoslu kısmı kalabalık canavarın buyruğuna verdiğinde, mal için ve o canavarın doyumsuzluğu yüzünden onu hor görülmeye alıştırıp gençlikten itibaren aslan yerine maymun yaptığında, rahatsızlık verir. Bundan, içimizdeki en iyi eidosu zayıflatan öteki şeylerin de ne kadar korkunç olduğu açıktır. Öyleyse ancak tanrısal ve phronēsis sahibi olan tarafından yönetilirsek mesut olacağız. Çünkü böylece hepimiz, gücümüz yettiğince, aynı şey tarafından yönetilerek birbirimize benzer ve dost olacağız.

s32

ὅπως ἂν τὰ μὲν ἥμερα τῶν ἐπιθυμιῶν εἴδη τρέφῃ καὶ τιθασσεύῃ, τὰ δὲ ἄγρια ἀποκωλύῃ φύεσθαι, σύμμαχον ποιησάμενος τὴν τοῦ θυμοῦ φύσιν καὶ κοινῇ πάντων κηδόμενος, φίλα ποιησάμενος ἀλλήλοις τε καὶ ἑαυτῷ, οὕτως αὐτὰ θρέψει. καὶ ὁ μὲν τοιοῦτος κατὰ πάντα ἔσται ἄριστος, ὁ δʼ ἐναντίος οὐδὲν ὑγιὲς ἔχει. καὶ τὸ μὲν καλὸν ἐν τῷ τοιούτῳ διαφαίνεται (ὑπὸ γὰρ τῷ θείῳ τὰ θηριώδη τῆς φύσεως ὑποτάττεται), τὸ δʼ αἰσχρὸν ἐν τῷ ἐναντίῳ· ὑπὸ γὰρ τῷ ἀγρίῳ τὸ ἥμερον δουλοῦται, καὶ τὸ βέλτιστον ὑπὸ τῷ μοχθηροτάτῳ καὶ τὸ ἑαυτῷ θειότατον ὑπὸ τῷ ἀθεωτάτῳ τε καὶ μιαρωτάτῳ δουλοῦται καὶ ἐπὶ τῇ αὐτοῦ ψυχῇ πλημμελεῖ. καὶ μὴν τό γε ἀκολασταίνειν διὰ τὰ τοιαῦτα πάλαι ψέγεται, ὅτι ἀνίεται ἐν τῷ τοιούτῳ τὸ ἐπιθυμητικὸν εἰς ἐλευθερίαν πέρα τοῦ δέοντος. καὶ ἡ αὐθάδεια δὲ καὶ δυσκολία ψέγεται, ὅταν ὁ θυμὸς ἀναρμόστως αὔξηται καὶ συντείνηται. τρυφὴ δὲ ἐπὶ τῇ τοῦ αὐτοῦ ἀνέσει ψέγεται, ὅταν ἐν αὐτῷ δειλίαν ἐμποιῇ. κολακεία δὲ καὶ ἀνελευθερία παρενοχλεῖ, ὅταν τις τὸ θυμοειδὲς ὑπὸ τῷ ὀχλώδει θηρίῳ ποιῇ, καὶ ἕνεκα χρημάτων καὶ τῆς ἐκείνου ἀπληστίας προπηλακιζόμενον ἐθίζῃ ἐκ νέου ἀντὶ λέοντος πίθηκον γίγνεσθαι. καὶ τἆλλα δὲ ἀπὸ τούτου δῆλα ὡς ἐστὶ δεινά, ὅσα τὸ βέλτιστον ἐν ἡμῖν εἶδος ἀσθενὲς ἀπεργάζεται. μόνως τοίνυν εὐδαιμονήσομεν ὑπὸ τοῦ θείου καὶ φρονίμου ἀρχόμενοι. οὕτω γὰρ εἰς δύναμιν πάντες ὅμοιοι ἐσόμεθα καὶ φίλοι τῷ

s33Kanun da, şehirdeki herkesin müttefiki olarak, bunu istediğini gösterir; çocukların yönetimi de öyle: onları, içlerinde bir şehirde olduğu gibi bir yönetim kurmadıkça, içimizdeki en iyi şeye bakıp onu yetiştirerek onun yerine çocukta da benzer bir bekçi ve yönetici yerleştirmedikçe özgür bırakmayız; ancak o zaman onu serbest bırakırız. Demek ki aklı başında olan kişi, bütün imkânlarını buna yönelterek yaşayacaktır. Önce psykhēsini böyle kılacak derslere değer verecek, ötekileri değersiz sayacaktır. Sonra bedeninin melekesini ve beslenmesini hayvanca ve akıl dışı hazza bırakıp ona dönük yaşamak şöyle dursun, sağlığa bile bakmayacak; bunlardan itidal kazanmayacaksa güçlü, sağlıklı ya da güzel olmayı da başa koymayacaktır. Gerçekten müzik ehli olacaksa, bedenindeki ahengi daima psykhēsindeki uyum için ayarladığı görülecektir. Mal edinmedeki düzeni de, sonsuz kötülüklere uğrayarak sınırsızca artırmayacak; içindeki yönetime bakıp oradaki şeylerden birini servetin çokluğu ya da azlığı yüzünden sarsmamaya dikkat ederek, böyle yöneterek gücü yettiğince servetine ekleyecek ve ondan harcayacaktır. Onurlar konusunda da aynı şeye bakarak, kendisini daha iyi kılacağını düşündüklerinden isteyerek pay alacak, mevcut melekesini bozacağını sandıklarından ise özel hayatında da kamu hayatında da kaçacaktır. Anlaşılan, öteki her şeyi tek bir şeyle, yalnız phronēsis edinmekle değiş tokuş etmeye çalışacak

s33

αὐτῷ κυβερνώμενοι. δηλοῖ δὲ καὶ ὁ νόμος ὅτι τὸ τοιοῦτον βούλεται, πᾶσι τοῖς ἐν τῇ πόλει ξύμμαχος ὤν· καὶ ἡ τῶν παίδων ἀρχή, τὸ μὴ ἐᾶν ἐλευθέρους εἶναι, ἕως ἂν ἐν αὐτοῖς ὥσπερ ἐν πόλει πολιτείαν καταστήσωμεν, καὶ τὸ βέλτιστον θεραπεύσαντες τῶν παρʼ ἡμῖν, τούτῳ ἀντικαταστήσωημεν φύλακα ὅμοιον καὶ ἄρχοντα ἐν αὐτῷ, καὶ τότε δὴ ἐλεύθερον ἀφίεμεν. οὐκοῦν ὅ γε νοῦν ἔχων πάντα τὰ αὑτοὺ εἰς τοῦτο ξυντείνας βιώσεται, πρῶτον μὲν μαθήματα τιμῶν ἃ τοιαύτην αὐτοῦ τὴν ψυχὴν ἀπεργάσεται, τὰ δὲ ἄλλα ἀτιμάζων, ἔπειτα τὴν τοῦ σώματος ἕξιν καὶ τροφὴν οὐχ ὅπως τῇ θηριώδει καὶ ἀλόγῳ ἡδονῇ ἐπιτρέψας ἐνταῦθα τετραμμένος ζήσει, ἀλλʼ οὐδὲ πρὸς ὑγείαν βλέπων, οὐδὲ τοῦτο πρεσβεύων, ὅπως ἰσχυρὸς ἢ ὑγιὴς ἢ καλὸς ἔσται, ἐὰν μὴ καὶ σωφρονήσειν μέλλῃ ἀπʼ αὐτῶν· ἀλλʼ ἀεὶ τὴν ἐν τῷ σώματι ἁρμονίαν τῆς ἐν τῇ ψυχῇ ἕνεκα ξυμφωνίας ἁρμοττόμενος φανεῖται, ἐάνπερ μέλλῃ τῇ ἀληθείᾳ μουσικὸς εἶναι. οὐκοῦν καὶ τὴν ἐν τῇ τῶν χρημάτων κτήσει σύνταξιν οὐκ εἰς ἄπειρον αὐξήσει ἀπέραντα κακὰ ἔχων, ἀλλʼ ἀποβλέπων πρὸς τὴν ἐν ἑαυτῷ πολιτείαν καὶ φυλάττων, μή τι παρακινῇ αὐτοῦ τῶν ἐκεῖ διὰ πλῆθος οὐσίας ἢ διʼ ὀλιγότητα, οὕτω κυβερνῶν προσθήσει καὶ ἀναλώσει τῆς οὐσίας καθόσον ἂν οἷός τε. ἀλλὰ μὴν καὶ τιμάς γε εἰς ταὐτὸν ἀποβλέπων τῶν μὲν μεθέξει ἑκών, ἃς ἂν οἴηται ἀμείνω αὐτὸν ποιήσειν, τὰς δὲ φεύξεται ἰδίᾳ καὶ δημοσίᾳ, ἃς ἂν ἡγῆται λύσειν τὴν ὑπάρχουσαν ἔξιν. καὶ ἑνὶ δηλονότι τῷ πάντα τὰ ἄλλα ἀνταλλάσσεσθαι ἐπιχειρήσει ἑνὸς τούτου μόνου, τοῦ φρόνησιν κτήσασθαι,

s34ve her şeyi nousun edinilmesine hizmet ederek yapacaktır. Bu da felsefe yapmaktan başka bir şey değildir; öyle ki bu bölmeye göre de iyi durumda olmak isteyenler her şeyden çok felsefe yapmalıdır.

Şu yaklaşım da aynı sonuca götürür. Her tabiat, sanki logos sahibiymiş gibi, hiçbir şeyi gelişigüzel yapmaz, her şeyi bir şey için yapar; gelişigüzelliği dışarıda bırakıp bir şey için olmaya sanatlardan daha çok özen gösterir, çünkü sanatlar zaten tabiatın taklitleridir. İnsan tabiatça psykhē ve bedenden oluştuğuna, psykhē de bedenden daha iyi olduğuna, daha kötü olan her zaman daha iyi olana hizmet ettiğine göre, beden de psykhē içindir. Psykhēnin ise bir kısmı logos sahibidir, bir kısmı değildir; bu ikincisi daha kötüdür; öyle ki akıl dışı kısım logos sahibi kısım içindir. Logos sahibi kısımda da nous vardır; öyle ki ispat, her şeyin nous için olduğunu zorunlu kılar. Nousun etkinlikleri de düşünmelerdir; bunlar, görme yetisinin etkinliği görülür şeyleri görmek olduğu gibi, düşünülür şeylerin görülmesidir. Demek ki insanlar için her şey düşünme ve nous için seçilmeye değerdir; çünkü öteki şeyler psykhē için seçilir, nous ise psykhēdeki şeylerin tek en iyisidir ve öteki şeyler en iyi olan için var olmuştur. Yine düşünmelerden kendileri için seçilenler özgürdür, bilgiyi başka şeylere dayandıranlar ise kölelere benzer. Kendisi için olan, her yerde başkası için olandan üstündür; tıpkı özgürün özgür olmayandan üstün olması gibi. Eylemler düşünceyi kullanır; düşünce

s34

καὶ πάντα πράξει δουλεύων τῇ τοῦ νοῦ κτήσει. τοῦτο δὲ οὐδὲν ἄλλο ἐστὶν ἢ τὸ φιλοσοφεῖν, ὥστε καὶ κατὰ ταύτην τὴν διαίρεσιν πάντων μάλιστα φιλοσοφητέον τοῖς βουλομένοις εὗ πράττειν. Εἰς ταὐτὸ δὲ φέρει τέλος καὶ ἡ τοιάδε ἔφοδος. πᾶσα φύσις ὥσπερ ἔχουσα λόγον οὐθὲν μὲν εἰκῇ ποιεῖ, ἕνεκα δέ τινος πάντα, καὶ μᾶλλον τοῦ ἕνεκά τινος τὸ εἰκῆ ἐξορίσασα πεφρόντικεν ἤπερ αἱ τέχναι, ὅτι καὶ φύσεως αἰ τέχναι ἦσαν μιμήματα. τοῦ δὲ ἀνθρώπου συνεστῶτος φύσει ἐκ ψυχῆς τε καὶ σώματος, βελτίονος δὲ οὔσης τῆς ψυχῆς τοῦ σώματος καὶ ἀεὶ τοῦ βελτίονος ἕνεκα ὑπηρετουμένου τοῦ χείρονος, καὶ τὸ σῶμα τῆς ψυχῆς ἕνεκά ἐστι. τῆς ψυχῆς δὲ τὸ μὲν ἦν ἔχον λόγον, τὸ δʼ οὐκ ἔχον, ὅπερ καὶ χεῖρον· ὥστε τὸ ἄλογον ἕνεκα τοῦ λόγον ἔχοντος. ἐν δὲ τῷ λόγον ἔχοντι ὁ νοῦς· ὥστε τοῦ νοῦ ἕνεκα πάντα εἶναι ἀναγκάζει ἡ ἀπόδειξις. τοῦ δʼ αὖ νοῦ αἱ νοήσεις ἐνέργειαι, ὁράσεις οὖσαι νοητῶν, ὡς τοῦ ὁρατικοῦ ἐνέργεια ὁρᾶν τὰ ὁρατά. νοήσεως οὖν καὶ νοῦ ⟨ἕνεκα⟩ πάντα αἱρετὰ τοῖς ἀνθρώποις, εἴπερ τὰ μὲν ἄλλα τῆς ψυχῆς ἕνεκα αἱρετά, νοῦς δὲ τὸ βέλτιστον τῶν κατὰ ψυχὴν μόνον, τοῦ δὲ βελτίστου τὰ ἄλλα συνέστηκε χάριν. πάλιν δὲ τῶν διανοήσεων ἐλεύθεραι μὲν ἦσαν ὅσαι διʼ αὐτὰς αἱρεται, δούλαις δὲ ἐοικυῖαι αἱ διʼ ἄλλα τὴν γνῶσιν ἀπερείδουσαι· κρεῖττον δὲ πανταχοῦ τὸ διʼ αὑτὸ τοῦ διʼ ἄλλο, ὅτι καὶ τὸ ἐλεύθερον τοῦ μὴ τοιούτου. χρωμένων δὴ τῶν πράξεων τῇ διανοίᾳ, κἂν αὐτὸς

s35yararlı olanı önlerine koysa ve bu yolda onlara önderlik etse de, eylemler yine de onu izler, hizmet edecek bir bedene de muhtaçtır ve talihe de bulaşır; nousun hâkim olduğu eylemleri bunlar adına yerine getirir ve eylemlerin çoğu beden aracılığıyla yapılır. Öyle ki düşünmelerden, yalnızca seyretmek için seçilenler, başka şeylere yarayanlardan daha değerli ve daha üstündür. Teorik seyirler kendileri için değerlidir; bunlarda nousun bilgeliği seçilmeye değerdir; phronēsise dayanan düşünmeler ise eylemler için seçilir. Öyle ki iyi ve değerli olan bilgeliğe dayanan seyirlerdedir; ama elbette rastgele seyirlerde değil. Çünkü her kavrayış düpedüz değerli değildir; değerli olan, bilge olan yöneticinin ve bütündeki ilkenin kavranmasıdır; bilgelikle bir arada yaşayan ve ona yakışır biçimde dayanan da budur. Hislerinden ve nousundan yoksun kalan insan bitkiye benzer; yalnız nousundan yoksun kalan hayvanlaşır; akıl dışılıktan kurtulup nousta kalan ise tanrıya benzer. Öyleyse akıl dışılığın hâllerini gücümüz yettiğince etkisiz kılmalı, nousun kendine ve tanrısal olana bakan arı etkinliklerini kullanmalı, dikkatin bütün gözünü ve sevgiyi ona bağlayarak nousun ilerleyişleriyle yaşamaya çalışmalıyız. Çünkü tanrıya ve tanrısal şeylere dair şeyleri eylemler uğruna seyretmemeliyiz. Söylediklerine göre, tanrısal olanın seyrini insanlara yararlı olanın zorunluluğuna köle ederek kirletmek caiz değildir; nousu da genel olarak işe yarayışı yüzünden benimsememeliyiz [...]; bunlar için uygun olan (sahip olduğumuz güçlerin hepsinin içinde

s35

ὑποβάλλῃ τὸ συμφέρον καὶ ταύτῃ ἡγῆται, ἀλλʼ ἕπεταί γε ταύταις καὶ δεῖταί γε καὶ τοῦ διακονήσοντος σώματος καὶ ἀναπίμπλαταί γε καὶ τῆς τύχης, ὑπὲρ ὧν ἀποδίδωσι τὰς πράξεις ὧν ὁ νοῦς κύριος, καὶ διὰ σώματος αἱ πολλαί ὥστε τῶν διανοήσεων αἰ διʼ αὐτὸ ψιλὸν τὸ θεωρεῖν αἱρεταὶ τιμιώτεραι καὶ κρείττους τῶν πρὸς ἄλλα χρησίμων· διʼ αὑτὰς δὲ τίμιοι αἱ θεωρίαι καὶ αἱρετὴ ἐν ταύταις τοῦ νοῦ ἡ σοφία, διὰ δὲ πράξεις αἰ κατὰ φρόνησιν· ὥστε τὸ ἀγαθὸν καὶ τίμιον ἐν ταῖς κατὰ σοφίαν θεωρίαις, θεωρίαις δὲ οὐ δήπου πάλιν ταῖς τυχούσαις· οὐ γὰρ πᾶσα ἀπλῶς κατάληψις τίμιον, ἀλλʼ ἡ τοῦ ἄρχοντος σοφοῦ ὄντος καὶ τῆς ἐν τῷ παντὶ ἀρχῆς, αὕτη καὶ σοφίᾳ σύνοικος καὶ οἰκείως ἂν ὑποκέοιτο. αἰσθήσεως μὲν οὖν καὶ νοῦ ἀφαιρεθεὶς ἄνθρωπος φυτῷ γίγνεται παραπλήσιος, νοῦ δὲ μόνου ἀφῃρημένος ἐκθηριοῦται, ἀλογίας δὲ ἀφαιρεθεὶς μένων δʼ ἐν τῷ νῷ ὁμοιοῦται θεῷ. καταργητέον οὖν εἰς δύναμιν τῆς ἀλογίας τὰ πάθη, ταῖς δὲ τοῦ νοῦ καθαραῖς ἐνεργείαις καὶ εἰς ἑαυτὸν καὶ τὸ θεῖον ἀφορώσαις χρηστέον, καὶ ταῖς διεξόδοις τοῦ νοῦ ζῆν μελετητέον, πᾶν τὸ τῆς προσοχῆς ὄμμα καὶ τὸν ἔρωτα πρὸς τοῦτον συνάψαντα. οὐ γὰρ δὴ τὰ περὶ τὸν θεὸν καὶ τὰ θεῖα θεωρητέον τῶν πράξεων ἕνεκα. οὐ γάρ φασι θεμιτὸν εἶναι χραίνειν τὴν θέαν τοῦ θείου καταδουλούμενον τῷ τοῦ χρησίμου ἀνθρώποις ἀναγκαίῳ, οὐδʼ ὅλως τὸν νοῦν ἀσπαστέον διὰ τὰς χρείας […] εἰκὼς πρὸς ταύτας (μόνος δὴ πασῶν

s36başarıya ulaşan yalnız odur); tam tersine, eylemleri ve öteki her şeyi nousa ve tanrıya göre düzenlemeli, cüzî görevlerdeki makullüğü de buna göre ölçmeliyiz. Çünkü bu yargı adil ve değere uygundur; insanlara gerçek saadeti sağlamaya da hepsinin içinde yalnız o yeter. Öteki canlılardan farkımız yalnız bu hayatta parlar; bu da rastgele ve değeri büyük olmayan bir şey değildir. Logosun ve phronēsisin bazı küçük kıvılcımları onlarda da vardır; ama teorik bilgelikten büsbütün yoksundurlar; ondan yalnız tanrılar pay alır. Nitekim hislerde ve dürtülerde insan, keskinlik ve güç bakımından pek çok canlının gerisinde kalır. Gerçekten iyi olan ve elden alınamayan tek şey budur; iyi kavramını içerdiğini kabul ettikleri şey de budur; çünkü erdemli insan bu hayatta kendini hiçbir şekilde talihe bağlı şeylerin buyruğuna vermez, talihin elindeki her şeyden kendini herkesten çok kurtarmıştır. Bu yüzden bu hayatta yaşayan kişi bütün gönlüyle cesur olabilir. Kim onu neyinden yoksun bırakabilir ki? O, elinden alınabilecek şeylere çoktan yabancılaşmış, gerçek benliğine sahip olmuş, kendine ait şeyler içinde yaşayan, kendi şeyleriyle ve bağlandığı tanrının ölçüsüz iyi hayatıyla beslenen biridir. En yetkin bilgeliğe yönelik Pythagorasçı çağrılarımız bunlar olsun.

s36

τῶν ἄλλων ἃς ἔχομεν ἐπιτυχὴς δυνάμεων), ἔμπαλιν δὲ καὶ τὰς πράξεις καὶ πάντα τὰ ἄλλα πρὸς νοῦν καὶ τὸν θεὸν συντακτέον, καὶ ἀπὸ τούτου καὶ τῶν κατὰ μέρος καθηκόντων τὸ εὐλόγιστον ἀναμετρητέον. δικαία τε γὰρ καὶ κατʼ ἀξίαν ἡ κρίσις καὶ μόνη πασῶν ἱκανὴ τὴν ἀληθινὴν ἀνθρώποις εὐδαιμονίαν παρασκευάζειν. ᾧ γὰρ τῶν ἄλλων διαφέρομεν ζῴων, ἐν μόνῳ δὴ τούτῳ τῷ βίῳ διαλάμπει, ᾦ οὐκ ἦν τι τυχὸν καὶ οὐ μεγάλην ἔχον ἀξίαν. λόγου μὲν γὰρ καὶ φρονήσεως μικρά τινα καὶ ἐν ἐκείνοις αἰθύγματα, σοφίας δὲ θεωρητικῆς ταῦτα μὲν παντελῶς ἄμοιρα, μόνοις δὲ μέτεστι θεοῖς· ὡς αἰσθήσεσί γε καὶ ὁρμαῖς πολλῶν ἤδη ζῴων τῆς ἀκριβείας καὶ τῆς ἰσχύος λείπεται ἄνθρωπος, καὶ μόνον τοῦτο ὄντως ἀγαθὸν ἀναφαίρετον, ὅ δὴ περιέχειν συγχωροῦσι τὴν τοῦ ἀγαθοῦ ἔννοιαν, οὐδαμῶς μὲν τοῖς τυχηροῖς ὑποτάττοντος ἑαυτὸν κατὰ τοῦτον τὸν βίον τοῦ σπουδαίου, ἀπὸ δὲ τῶν ὑποχειρίων τῇ τύχῃ μάλιστα δὴ πάντων ἑαυτὸν ἐλευθερώσαντος. διὸ καὶ τὸ θαρρεῖν ἐξ ὅλης τῆς γνώμης ἐν τούτῳ διατελοῦντα ἔνεστι τῷ βίῳ. τίνος γὰρ τίς αὐτὸν ἀφαιρήσεται τὸν πάλαι τῶν ἀφαιρεθῆναι οἵων τε ἑαυτὸν ἀλλοτριώσαντα, ἔχοντα δὲ τὸν ὄντως ἑαυτὸν καὶ ζῶντα ἐν τοῖς ἑαυτοῦ καὶ τρεφόμενον ἀπὸ τῶν αὐτοῦ καὶ τῆς ἀμετρήτου ᾧ συνῆπται θεοῦ εὐζωίας; τοιαῦται μὲν οὖν ἡμῖν ἔστωσαν αἱ πρὸς τὴν τελειοτάτην σοφίαν Πυθαγορικαὶ παρακλήσεις.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…