4. Bölüm
4Şimdi de içe dönük ve bilimsel teşviklere atılmamız gerekiyorsa, önce şunları ele alalım: en asıl ve ilk varlıklar hakkında bilgi verirken aynı zamanda onları teolojik ve nousa dayanan bir yolla bulmaya ve öğrenmeye teşvik eden ve en eski bilgeliğe çağıran teşvikleri. Arkhytas Bilgelik Üzerine adlı eserine daha başlarken şöyle teşvik eder: "Bilgelik bütün insani işler arasında, görmenin bedenin hisleri arasında, nousun psykhēde, güneşin yıldızlar arasında üstün olduğu kadar üstündür. Çünkü görme öteki hislerin en uzağa erişeni ve en çok biçim kavrayanıdır; nous da en yüksektir, logosla ve düşünceyle gerekeni yerine getirir, en değerli şeylerin görmesi ve gücüdür. Güneş ise tabiatı olan şeylerin gözü ve psykhēsidir;
IV. Εἰ δὲ δεῖ λοιπὸν καὶ ἐπὶ τὰς ἐσωτερικάς τε καὶ ἐπιστημονικὰς προτροπὰς ὁρμῆσαι, προχειρισώμεθα πρώτας ἐκείνας, ὅσαι μετὰ τοῦ διδαχὴν παρέχειν τῶν κυριωτάτων καὶ πρώτων οὐσιῶν ὁμοῦ καὶ προτρέπουσιν ἐπὶ τὴν θεολογικὴν καὶ νοερὰν αὐτῶν ἀνεύρεσίν τε καὶ μάθησιν, καὶ πρὸς τὴν πρεσβυτάτην σοφίαν παρακαλοῦσιν. Ἀρχύτας τοίνυν ἐν τῷ Περὶ σοφίας εὐθὺς ἀρχόμενος προτρέπει οὕτως· ῾τοσοῦτον διαφέρει σοφία ἐν πᾶσι τοῖς ἀνθρωπίνοις πράγμασιν, ὅ σον ὄ ψις μὲν αἰσθασίων σώματος, νόος δὲ ψυχᾶς, ἅλιος δὲ ἄστρων. ὄψις τε γὰρ ἑκαβολεστάτα καὶ πολυειδεστάτα τᾶν ἀλλᾶν αἰσθασίων ἐντὶ καὶ νόος ὕπατος λόγω καὶ διανοίας τὸ δέον ἐπικραίνων καὶ ὄ ψις καὶ δύναμις τῶν τιμιωτάτων ὑ πάρχων. ἅλιός γε μὰν ὀφθαλμός ἐντι καὶ ψυχὰ τῶν φύσιν ἐχόντῶν·
s17çünkü her şey onun sayesinde görülür, doğar ve düşünülür; kök salıp doğduktan sonra da beslenir, büyür ve his ile birlikte canlılık kazanır." Burada bilgeliğin hem tabiatını hem etkinliğini son derece bilimsel biçimde gösterir ve onun en faydalı ve en buyurucu şey olmasından yola çıkarak nousa ve teoriye teşvik eder. Teşvik için başka şaşılacak bir iyilik de sağlar: hatırlatmayı apaçık bir orantı yoluyla bilinen şeylerden yapar. Görmenin hislerin en keskini, en kesini ve en değerlisi olduğu herkesçe apaçıktır; güneşin yıldızlardan üstün olduğu kimsenin gözünden kaçmaz; nousun psykhēnin önderi olduğunu da ortak kavramlarımızda önceden kabul etmişizdir. İşte bunlardan yola çıkarak bilgeliğin bütün insani işlerden üstünlüğünü anlaşılır ve bilimsel biçimde gösterir; öyle ki hakikat kolay öğrenilsin, gizlide saklanan şey dinleyenlerce kolay kavransın. Bundan başka, her birinin farklılıklarından yola çıkarak da hem bilgeliğin ne olduğu hem de ona teşvik öğretilir. Bir yandan, görme öteki hislerin en uzağa erişeni ve en çok biçim kavrayanıysa, bilgelik de aynı şekilde en uzaktaki şeyleri yanındaymış gibi düşünür ve var olan her şeyin eidoslarını kendi içinde kuşatır. Öte yandan, nous en yüksekse, logosla ve düşünceyle gerekeni yerine getiriyorsa, en değerli şeylerin görmesi ve gücüyse, bilgelik de mutlaka aynı şekilde
ὁρῆταί τε γὰρ διʼ αὐτῶ πάντα καὶ γεννῆται καὶ νοῆται, ῥιζωθέντα καὶ γενναθέντα δὲ τράφεταί τε καὶ ἀέξεται καὶ ζωπυρῆται μετʼ αἰσθθάσιος.ʼ πάνυ ἐπιστημονικῶς ἐνταῦθα τήν τε φύσιν καὶ ἐνέργειαν τῆς σοφίας ἐπιδείκνυσι, καὶ ἀπὸ τοῦ χρησιμωτάτην αὐτὴν εἶναι καὶ ἡγεμονικωτάτην ποιεῖται τὴν προτροπὴν ἐπὶ τὸν νοῦν καὶ τὴν θεωρίαν. καὶ ἄλλο δὲ θαυμάσιον οἶον εἰς προτροπὴν ἀγαθὸν παρέχεται· ἀπὸ γὰρ τῶν γνωρίμων ποιεῖται τὴν ὑπόμνησιν διʼ ἀναλογίας ἐναργοῦς. τὸ γὰρ ὄψιν εἶναι ὀξυτάτην τῶν αἰσθήσεων καὶ ἀκριβεστάτην καὶ τιμιωτάτην πᾶσι πρόδηλον, καὶ τὸ τὸν ἥλιον τῶν ἄστρων ὑπερέχειν οὐδένα λέληθε, καὶ τὸ τὸν νοῦν τῆς ψυχῆς εἶναι ἐξάρχοντα ἐν ταῖς κοιναῖς ἐννοίαις προειλήφαμεν. ἀπὸ δὴ τούτων τὸ διαφέρον παραδηλοῖ τῆς σοφίας πρὸς ἅπαντα τὰ ἀνθρώπινα πράγματα γνωρίμως καὶ ἐπιστημονικῶς, ὥστε εὐμαθὲς εἶναι τὸ ἀληθὲς καὶ εὔληπτον τοῖς ἀκούουσι τὸ κρυπτόμενον ἐν ἀφανεῖ. πρὸς τούτοις τοίνυν καὶ ἀπὸ τῶν διαφορῶν ἑκάστου ἥ τε εἴδησις τῆς σοφίας καὶ ἡ πρὸς αὐτὴν προτροπὴ ἀναδιδάσκεται. τοῦτο μὲν γάρ, εἰ ἡ ὄψις ἑκαβολεστάτα καὶ πολυειδεστάτα τᾶν ἀλλᾶν αἰσθασίων ἐντί, καὶ ἡ σοφία κατὰ τὰ αὐτὰ τὰ πορρωτάτω ἀφεστηκότα ὡς παρόντα νοεῖ καὶ πάντων τῶν ὄντων τὰ εἴδη περιείληφεν ἐν ἑαυτῇ· τοῦτο δέ, εἰ ὁ νόος ὕπατος λόγω καὶ διανοίας τὸ δέον ἐπικραίνων καὶ ὄ ψις καὶ δύναμις τῶν τιμιω τάτων ὑπάρχων, πάντως που καὶ ἡ σοφία ὡσαύτως
s18logosun ve düşüncenin üstündedir: var olan şeyleri onlardan daha yalın, doğrudan kavrayan düşünmelerle seyreder, iyileri kendinden yola çıkarak ayırt eder ve kendi içinde gerçekleştirir; düşünülür şeylerin görmesi, en tanrısal ve en yetkin etkinliklerin gücüdür. Bir başka yandan, güneş tabiatı olan şeylerin gözü ve psykhēsiyse —çünkü her şey onun sayesinde görülür, doğar ve düşünülür; kök salıp doğduktan sonra da beslenir, büyür ve his ile birlikte canlılık kazanır—, bundan da bilgeliğin nousa ait şeylerin gözü ve hayatı olduğu, düşünülen her şeye görünmeyi ve var olan her şeye varlığı sağladığı, kozmostaki her türlü yaratmanın, ilk doğuşun ve düzenin başlatıcısı olduğu açıkça anlaşılır; elbette bizde de aynı şekilde. Böyle bir ve bu kadar büyük bir sebebi, bu kadar çok iyilik sağlayan şeyi, en iyi saadetten pay almak isteyen kim büyük bir ciddiyetle ve şevkle izlemez?
Bilgeliğin değerli olmasından yola çıkarak teşvike ilerleyen yaklaşım böyledir. Gerçek insandan yola çıkarak aynı şeylere teşviki hatırlatan yaklaşım ise şu sözlerle gösterilir: "İnsan, bütün canlıların açık ara en bilgesi olarak doğmuştur; çünkü var olan şeyleri seyretmeye ve hepsinin epistēmēsini ve phronēsisini edinmeye gücü yeter. Bu yüzden tanrısal olan, bütünün logosunun yapısını ona kazımış ve mühürlemiştir; bu yapıda var olanın bütün eidosları
ὑπερέχει λόγου καὶ διανοίας καὶ ταῖς ἁπλουστέραις τούτων ἐπιβλητικαῖς νοήσεσι τὰ ὄντα θεωρεῖ, τά τε ἀγαθὰ κρίνει ἀφʼ ἑαυτῆς καὶ ἐπιτελεῖ ἐν ἑαυτῇ, τῶν τε νοητῶν ἐστιν ὄψις καὶ δύναμις τῶν θειοτάτων καὶ τελειοτάτων ἐνεργειῶν ὑπάρχει· τοῦτο δʼ αὖ, εἰ ὁ ἥλιος ὀφθαλμός ἐντι καὶ ψυχὰ τῶν φύσιν ἐχόντων· ὁρῆταί τε γὰρ διʼ αὐτῶ πάντα καὶ γεννῆται καὶ νοῆται, ῥιζωθέντα καὶ γενναθέντα δὲ τράφεταί τε καὶ ἀέξεται καὶ ζωπυρῆται μετʼ αἰσθάσιος· δῆλόν που καὶ ἀπὸ τούτων γίγνεται ὡς ὀφθαλμός ἐστι καὶ ζωὴ τῶν νοερῶν ἡ σοφία, καὶ τὸ ὁρᾶσθαι τοῖς νοουμένοις παρέχει πᾶσι καὶ τὸ εἶναι τοῖς οὖσι, δημιουργίας τε πάσης ἀρχηγὸς γίγνεται ἐν τῷ κόσμῳ καὶ γεννήσεως τῆς πρώτης καὶ τάξεως, καὶ δὴ καὶ ἐν ἡμῖν ὡσαύτως. τὴν δὴ τοιαύτην τε καὶ τοσαύτην αἰτίαν καὶ τοσαῦτα ἀγαθὰ παρέχουσαν τίς οὐκ ἂν μετὰ μεγάλης σπουδῆς μεταθέοι ἂν προθύμως, βουλόμενος τῆς ἀρίστης εὐδαιμονίας μεταλαμβάνειν; Ἡ μὲν οὖν ἀπὸ τοῦ τίμιον εἶναι τὴν σοφίαν προϊοῦσα εἰς προτροπὴν ἔφοδός ἐστι τοιαύτη, ἡ δὲ ἀπὸ τοῦ ὄντως ἀνθρώπου ὑπομιμνῄσκουσα τῆς ἐπὶ τὰ αὐτὰ προτροπῆς διὰ τῶν ἑξῆς ἐπιδείκνυται τῶν οὕτω λεγομένων· ‘ἄνθρωπος πάντων ζῴων ἐπὶ πολλὸν γέγονε σοφώτατος· θεωρῆσαί τε γὰρ δυνατός ἐντι τὰ ἐόντα καὶ ἐπιστάμαν καὶ φρόνασιν λαβὲν αὐτῶν ἀπάντων. παρὸ καὶ ἐνεχάραξε ⟨καὶ ἐπεσημήνατο⟩ τ ὸ θεῖον αὐτῷ τὸ τῶ παντὸς λόγω σύστομα, ἐν ᾧ τά τε εἴδεα πάντα τῶ
s19ve isimlerle fiillerin anlamları dağıtılmıştır. Sesin seslenişleri için gırtlak, ağız ve burun yer olarak ayrılmıştır. İnsan nasıl isimlerin ve fiillerin biçimlenerek anlam taşıdığı seslerin aracı olmuşsa, aynı şekilde var olan şeylerde görülen düşüncelerin de aracı olmuştur. Bana öyle geliyor ki bilgeliğin işi budur; insan da bunun için doğmuş, bunun için kurulmuş ve aletlerini ve güçlerini tanrıdan bunun için almıştır." Bu, insanın tabiatından yola çıkan bir teşvik yaklaşımıdır. Çünkü insan en bilge canlıysa ve var olan şeyleri seyretmeye gücü yetiyorsa, teorik ve teolojik bilgeliğe sarılmalıdır. Hepsinin epistēmēsini ve phronēsisini edinme gücünü tabiattan almışsa, ispata dayanan epistēmēnin ve phronēsise dayanan aretēnin peşine düşmelidir, çünkü ona en çok yakışan budur. Tanrısal olan, var olan şeylerin bütün eidoslarının ve isimlerle fiillerin anlamlarının içinde bulunduğu bütünün logosunun yapısını ona kazıdığına göre, mantıksal felsefenin bütününe de sarılması yaraşır. Çünkü insan yalnız seslerle anlatılan şeylerin aracı olmakla kalmamış, var olan şeylerdeki düşüncelerin de
ἐόντος ἐνδέδασται καὶ ταὶ σαμασίαι [τε] τῶν ὀνυμάτων τε καὶ ῥημάτων. τοῖς μὲν γὰρ φθόγγοις τᾶς φωνᾶς τόπος ἀφώρισται φάρυγξ καὶ στόμα καὶ ῥῖνες. ὥσπερ δὲ τῶν φθόγγων, διʼ ὧν τὰ ὀνύματά τε καὶ ῥήματα τυπούμενα σαμαίνεται, γέγονεν ἄνθρωπος ὄργανον, οὕτω δὲ καὶ τῶν νοαμάτων ἐν τοῖς ἐόντεσσιν ὁπτιζομένοις. ἔργον σοφίας τοῦτο δοκεῖ μοι ἦμεν, ποθʼ ὅπερ καὶ γέγονε καὶ συνέστα ὁ ἄνθρωπος καὶ ὄργανα δὲ καὶ δυνάμεις εἴλαφε παρὰ τῶ θεῶ.ʼ αὕτη ἡ ἔφοδος ἐπὶ τὴν προτροπὴν ἀπὸ τῆς φύσεως γέγονε τοῦ ἀνθρώπου. εἰ γὰρ σοφώτατός ἐστι καὶ θεωρῆσαι τὰ ὄντα δυνατός, τῆς θεωρητικῆς αὐτὸν καὶ θεολογικῆς σοφίας δεῖ ἀντιποιεῖσθαι· καὶ εἴπερ ἐπιστήμην καὶ φρόνησιν λαβεῖν ἀπάντων δύναμιν ἔχει παρὰ τῆς φύσεως, τὴν ἀποδεικτικὴν ἐπιστήμην αὐτὸν δεῖ μεταδιώκειν καὶ τὴν κατὰ φρόνησιν ἀρετὴν ὡς μάλιστα αὐτῷ πρέπουσαν. διότι γε μὴν ἐνετυπώσατο ἐν αὐτῷ τὸ θεῖον τὸ τοῦ παντὸς λόγου σύστημα, ἐν ᾧ καὶ τὰ εἴδη πάντα τῶν ὄντων καὶ αἱ σημασίαι ἐνυπάρχουσι τῶν ὀνομάτων τε καὶ ῥημάτων, διὰ τοῦτο τῆς λογικῆς αὐτὸν φιλοσοφίας πάσης ἀντιλαμβάνεσθαι προσήκει, ἐπειδὴ οὐ τῶν σημαινομένων μόνον ⟨διὰ τῶν φθόγγων ὄργανον⟩ γέγονεν ὁ ἄνθρωπος, ἀλλὰ καὶ τῶν νοημάτων τῶν ἐν τοῖς οὖσι
s20seyircisidir; bunun için doğmuş, aletlerini ve güçlerini tanrıdan bunun için almıştır. Bu sebeplerle yine, var olan her şeyle, var olan olarak ilgili teorik bilgeliği arzulamalı; var olanların bütün cinslerinde her türlü bilginin ilkelerinin ve ölçütlerinin peşine bilimsel biçimde düşmelidir. Nousun kendisini kendi başına ve en arı logosu incelemeye değer bulmalıdır. Ondan insan hayatının güzel ve iyi şeylerine verilen ilkeleri, aretēler hakkında küllî olarak düşündüklerimizi, derslere ya da başka sanatlara veya uğraşlara dair öğrendiklerimizi şevkle öğrenmesi yaraşır. Böylece insanın tabiatından yola çıkan çağrı da felsefenin bütününe yönelmiş olur.
Aynı şeylere teşvik eden karma bir yaklaşım daha kurar; aşağı yukarı şöyle: "İnsan, bütünün tabiatının logosunu seyretmek için doğmuş ve kurulmuştur; bilgeliğin işi de var olanların phronēsisini edinmek ve seyretmektir." Bunda karma dediğimiz şey şudur: ortak tabiatı insanın kendine özgü tabiatıyla karıştırmıştır, çünkü bunlar birbiriyle uyum içindedir. İnsanın logosu bütünün tabiatının logosunu seyrediyorsa ve insanın bilgeliği var olanların phronēsisini ediniyor ve seyrediyorsa, hem parçalara bölünmüş logos ile bütünün nousa ait tabiatı arasındaki uyum ispat edilmiş, hem de teşvik daha yetkin
θεωρὸς ὑπάρχει, καὶ πρὸς τοῦτο γέγονε καὶ ὄργανα καὶ δυνάμεις εἴληφε παρὰ τοῦ θεοῦ. διὰ ταῦτα δὴ πάλιν περὶ πᾶν τὸ ὄν, ὄν, τῆς θεωρητικῆς σοφίας ἐφίεσθαι αὐτὸν χρή, καὶ τὰς ἀρχὰς καὶ τὰ κριτήρια πάσης γνώσεως μεταθεῖν ἐπιστημονικῶς περὶ πάντα τὰ γένη τῶν ὄντων· αὐτόν τε τὸν νοῦν καθʼ ἑαυτὸν καὶ τὸν καθαρώτατον λόγον ἐπισκοπεῖσθαι ἄξιον· καὶ ὅσαι ἀπʼ αὐτοῦ ἀρχαὶ ἐνδίδονται εἰς τὰ καλὰ καὶ ἀγαθὰ τοῦ ἀνθρωπίνου βίου, καὶ ὅσα περὶ ἀρετῶν ἐπιλογιζόμεθα καθόλου, καὶ ὅσα περὶ μαθημάτων ἢ ἄλλων τινῶν τεχνῶν ἢ ἐπιτηδευμάτων μανθάνομεν, προσήκει προθύμως ἀναδιδάσκεσθαι. καὶ οὕτω πρὸς ὅλην τὴν φιλοσοφίαν καὶ ἡ ἀπὸ τῆς φύσεως τοῦ ἀνθρώπου ὁρμωμένη γέγονε παράκλησις. Ποιεῖται δὲ καὶ ἄλλην σύμμικτον ἔφοδον ἐπὶ τὰ αὐτὰ προτρέπουσαν ὧδέ πως· ῾ γέγ ονε καὶ συνέστα ὁ ἄνθρωπος ποττὸ θεωρῆσαι τὸν λόγον τὰς τῶ ὅλω φύσιος· καὶ τᾶς σοφίας ὦν ἔργον ⟨κτᾶσθαι⟩ καὶ θεωρὲν τὰν τῶν ἐόντων φρόνασιν.ʼ ὃ δή φαμεν ἐν τούτοις σύμμικτον, ἐκεῖνό ἐστι· τῇ γὰρ ἰδίᾳ φύσει τὴν κοινὴν συνεκέρασεν, ὡς ἐχουσῶν τούτων συμφωνίαν πρὸς ἀλλήλας. εἰ γὰρ ὅ τε λόγος τοῦ ἀνθρώπου θεωρητικός ἐστιν ἐν τῷ λόγῳ τᾶς τῶ ὅλω φύσιος καὶ ἡ σοφία τοῦ ἀνθρώπου κτᾶται καὶ θεωρεῖ τὰν τῶν ἐόντων φρόνασιν, ὁμοῦ μὲν ὁμολογία οὖσα ἀποδέδεικται τῆς μεριστῆς τοῦ λόγου καὶ τῆς τοῦ ὅλου νοερᾶς φύσεως, ὁμοῦ δὲ καὶ ἡ προτροπὴ τελεωτέρα
s21hâle gelmiştir. Çünkü hepimizin özellikle arzuladığı şey olan tabiata uygun bir hayatı, tanrısal ve insani logosa göre yaşamadıkça yaşayamayız; felsefe yoluyla var olanların phronēsisini edinip seyretmedikçe de başka hiçbir yolla mesut olamayız. Bu sözlerde başka bir karışım da şöyle düşünülsün: aynı anda hem pratik hem de teorik felsefeye özendirmeye çalışır. Çünkü phronēsis edinmek, gayesi bir şeyi yalnızca görmek değil, onu etkinlikler yoluyla kazanmak olan, üretmeye ve eyleme yönelik bir aretēnin işidir; seyretmek ise teorik nousun etkinliğiydi. Demek ki teşvik, gerektiği gibi, her ikisine yönelmiştir.
Bilgeliğin ortak ve her şeye uzanan iyiliği şu sözlerle daha açık görünür ve ona teşvik daha yetkin hâle gelir: "Bilgelik var olanlardan belirli bir şeyle değil, düpedüz var olan her şeyle ilgilidir. Önce kendi ilkelerini değil, var olanların ortak ilkelerini bulmalıdır. Çünkü bilgelik var olan her şeye karşı, görmenin bütün görülür şeylere karşı durduğu gibi durur. Demek ki her şeye küllî olarak ait olan arazları bir arada görmek ve seyretmek bilgeliğe özgüdür; bu yüzden bilgelik var olan her şeyin ilkelerini bulur." Burada da yine onun etkinliğini belirli bir
γέγονεν. οὐ γὰρ ἄλλως διαβιωσόμεθα κατὰ φύσιν, οὗ πάντες διαφερόντως ἐφιέμεθα, ἐὰν μὴ κατὰ λόγον ζῶμεν τὸν θεῖον καὶ τὸν ἀνθρώπινον, οὐδὲ ἄλλῃ πῃ εὐδαιμονήσομεν, ἐὰν μὴ κτησώμεθα διὰ φιλοσοφίας καὶ θεωρήσωμεν τὴν τῶν ὄντων φρόνησιν. ἄλλη τοίνυν ἐν τούτοις τοιαύτη νοείσθω σύμμιξις· ἐν ταὐτῷ γὰρ παρορμᾶν ἐπιχειρεῖ εἴς τε τὴν πρακτικὴν καὶ θεωρητικὴν φιλοσοφίαν. τὸ μὲν γὰρ κτήσασθαι φρόνησιν ποιητικῆς τινός ἐστι καὶ πρακτικῆς ἀρετῆς ἔργον, ἧς τέλος οὐ τὸ κατιδεῖν ἀπλῶς οὑτωσίν, ἀλλὰ τὸ προσλαβεῖν αὐτὸ διὰ τῶν ἐνεργειῶν, τό γε μὴν θεωρῆσαι τοῦ θεωρητικοῦ νοῦ ἐνέργημα ὑπῆρχδ. πρὸς ἀμφότερα τοίνυν ἡ προτροπὴ δεόντως γέγονεν. Ἐπεὶ τοίνυν μᾶλλον τὸ κοινὸν καὶ διατεῖνον ἐπὶ πάντα τῆς σοφίας ἀγαθὸν διαφαίνεται, καὶ ἡ προτροπὴ τελεωτέρα πρὸς αὐτὸ γίγνεται διὰ τῶν τοιούτωοον· ῾ἁ σοφία οὐ περί τι ἀφωρισμένον ἐντὶ τῶν ἐόντων, ἀλλʼ ἁπλῶς περὶ πάντα τὰ ἐόντα, καὶ δεῖ μὴ πρώ ταν αὐτὰν τὰς ἀρχὰς αὐτᾶς ἀνευρέσθαι, ἀλλὰ τὰς κοινὰς τῶν ἐόντων· οὕτω γὰρ ἔχει σοφία περὶ πάντα τὰ ἐόντα ὡς ὄ ψις περὶ πάντα τὰ ὁρατά. τὰ ὦν καθόλω πᾶσι συμβεβακότα συνιδὲν καὶ θεωρὲν τᾶς σοφίας οἰκῇον, καὶ διὰ τοῦτο σοφία τὰς τῶν ἐόντων ἀπάντων ἀρχὰς ἀνευρίσκει.ʼ πάλιν γὰρ ἐνταῦθα οὐκ ἀφορίζει περί τι
s22kısımla sınırlamaz; ortaklaşa var olan her şeye uzandığını söyler. Bütünün ortak ilkelerini incelediğini, bunları cinslere göre ve en yalın kavrayışlarla, görmenin görülür şeyleri kavradığı gibi seyrettiğini; her şeyin küllî tariflerini kuşattığını, ayrıca seyredip düşündüğünü söyler. Var olan her şeyin ilkelerini bulduğu ve kendi ilkelerinin hesabını verebildiği için, tek ve varsayıma dayanmayan epistēmē de odur. Demek ki teşvik yaklaşımı güzel bir sonuca varıyor: böyle bir bilgelikten daha küllî, daha yetkin, daha ortak, kendi kendine daha çok yeten, iyiye daha çok benzeyen ya da daha güzel bir şeyi akılla kavramak mümkün değilse, logosa ve nousa göre mesut olmak isteyenler onu arzulamalıdır.
Sonunda çağrı en yüce olana yükselir; aşağı yukarı şöyle: "Bütün cinsleri tek ve aynı ilkeye çözümleyebilen, sonra da yeniden birleştirip sayabilen kişi, bana öyle geliyor ki, hem en bilgedir hem de bütünüyle hakikate en yakın olandır; üstelik güzel bir gözetleme yeri de bulmuştur. Oradan tanrıyı ve onun sırasına ve düzenine yerleştirilmiş her şeyi görebilecektir. Bu araba yolunu
μέρος τὴν ἐνέργειαν αὐτῆς, ἀλλὰ κοινῇ διήκειν φησὶν ἐπὶ πάντα τὰ ὄντα, τάς τε ἀρχὰς τὰς κοινὰς τῶν ὅλων φησὶν αὐτὴν ἐπισκοπεῖν καὶ κατὰ γένη ταῦτα θεωρεῖν καὶ κατὰ ἁπλουστάτας ἐπιβολάς, ὥσπερ ἡ ὄψις τοῖς ὁρατοῖς ἐπιβάλλει, τούς τε καθόλου λόγους πάντων φησὶν αὐτὴν περιέχειν, καὶ πρὸς τούτῳ θεωρεῖν καὶ διαλογίζεσθαι· μόνην δὲ καὶ ἀνυπόθετον εἶναι ἐπιστήμην, ἅτε δὴ τῶν ὄντων πάντων τὰς ἀρχὰς ἀνευρίσκουσαν καὶ περὶ τῶν οἰκείων ἑαυτῆς ἀρχῶν δυναμένην λόγον διδόναι. εἰς καλὸν ἄρα συμβαίνει ἡ ἔφοδος τῆς προτροπῆς· εἰ γὰρ τῆς τοιαύτης σοφίας οὔτε καθολικωτέραν οὔτε τελειοτέραν οὔτε κοινοτέραν οὔτε αὐταρκεστέραν οὔτε ἀγαθοειδεστέραν ἢ καλλίονα δυνατὸν λογισμῷ λαβεῖν, ταύτης ἐφίεσθαι χρὴ τοὺς βουλομένους κατὰ λόγον καὶ νοῦν εὐδαιμονεῖν. Ἐν τῷ τέλει τοίνυν πρὸς αὐτὸ τὸ ἀκρότατον ἄνεισιν ἡ παράκλησις ὧδέ πως· ῾ ὅστις ὦν ἀναλῦσαι οἷός τέ ἐντι πάντα τὰ γένεα ὑπὸ μίαν τε καὶ τὰν αὐτὰν ἀρχὰν καὶ πάλιν συνθεῖναί τε καὶ συναριθμήσασθαι, οὗτος δοκεῖ μοι καὶ σοφώτατος ἦμεν καὶ παναλαθέστατος, ἔτι δὲ καὶ καλὰν σκοπιὰν εὑρηκέναι, ἀφʼ ἇς δυνατὸς ἐσσεῖται τὸν θ ε ὸν κατο ψεῖσθαι καὶ πάντα τὰ ἐν τᾷ συστοιχίᾳ καὶ τάξει τᾷ ἐκείνω κατακεχωρισμένα, καὶ ταύταν ἁρματήλατον ὁδ ὸν ἐκποριὅστις
s23kendine açtıktan sonra nousla dosdoğru ilerleyebilir, yolu sonuna kadar koşup ilkeleri sınırlara bağlayabilir ve tanrının, adalete ve doğru logosa göre tamamlanan her şeyin başlangıcı, sonu ve ortası olduğunu anlayabilir." Bu sözlerde de teolojik teşvikin sonunu açıkça koymuştur. Çok sayıda ilkede ve var olanın bütün cinslerinde durmamamızı ister; her şeyi tek ve aynı ilkeye çözümlemeye çalışır. Bu tek ilkeden bire yakın olanları belirli bir sayıya göre ayırır, böylece daha uzakta duran ve daha çok ayrışan şeyleri hep inceler; ta ki bileşik ve birçok şeyden oluşan şeylere varıp çokluğu sayıncaya kadar. Böylece her iki yönde ilerleyerek kendini çokluktan bire yükseltmeye ve birden çokluğa indirmeye muktedir olur. Hakikati ve bilgeliği en çok arzuladığımıza göre, bizi böyle bir epistēmēye teşvik ederek, ilk eidoslar ve cinsler aracılığıyla böyle bir bölme epistēmēsine sahip olan, onu tarif epistēmēsi aracılığıyla bire toplayan ve bütün teorinin gayesi olan Bir'i seyreden kişinin en bilge ve bütünüyle hakikate en yakın kişi olduğunu söyler. Buna daha da asıl bir iyilik ekler: buradan, bir gözetleme yerinden bakar gibi tanrıyı ve tanrının sırasındaki her şeyi görebilmek. Çünkü bütün hakikate ve saadete, ousiaya, sebebe ve ilkelere tanrı önderlik ediyorsa, bu konuda
σσάμενος τῷ νόῳ κατʼ εὐθεῖαν ὁρμαθῆμεν καὶ τελεοδρομᾶσαι τὰς ἀρχὰς τοῖς πέρασι κυνά ψαντα καὶ ἐπιγνόντα διότι ὁ θεὸς ἀρχά τε καὶ τέλος καὶ μέσον ἐντὶ πάντων τῶν κατὰ δίκαν τε καὶ τὸν ὀρθὸν λόγον περαινομένων.ʼ σαφῶς δὴ καὶ ἐν τούτοις τὸ τέλος ἐπέθηκε τῆς θεολογικῆς προτροπῆς, μὴ ἵστασθαι ἀξιῶν ἐπὶ τῶν πολλῶν ἀρχῶν καὶ πάντων τοῦ ὄντος γενῶν, ἀναλύσειν δὲ προθυμούμενος ὑπὸ μίαν τε καὶ τὴν αὐτὴν ἀρχὴν τὰ πάντα, ἀπὸ δὲ τῆς μιᾶς διαιρῶν κατὰ ἀριθμὸν ὡρισμένον τὰ πλησίον τοῦ ἑνὸς καὶ οὕτως ἀεὶ τὰ πορρωτέρω ἀφιστάμενα καὶ διιστάμενα ἐπισκοπῶν, ἕως ἂν ἐπὶ τὰ σύνθετα καὶ ἐκ πολλῶν συνεστηκότα συναριθμήσηται τὸ πλῆθος· ἐπʼ ἄμφω τε οὕτω προϊὼν ἱκανὸς ἦν ἀνάγειν τε ἑαυτὸν ἀπὸ τοῦ πλήθους ἐπὶ τὸ ἓν καὶ κατάγειν ἀπὸ τοῦ ἑνὸς ἐπὶ τὸ πλῆθος. ἐπεὶ δὲ μάλιστα ἀληθείας καὶ σοφίας ἐφιέμεθα, προτρέπων ἐπὶ τὴν τοιαύτην ἐπιστήμην σοφώτατον καὶ παναληθέστατόν φησιν εἶναι τὸν τὴν τοιαύτην διαιρετικὴν ἔχοντα ἐπιστήμην διὰ τῶν πρώτων εἰδῶν καὶ γενῶν, συνάγοντά τε αὐτὴν εἰς ἓν διὰ τῆς ὁριστικῆς ἐπιστήμης, τοῦ τε ἑνὸς ὄντα θεωρητικόν, ὅπερ τέλος ἐστὶ πάσης θεωρίας. καὶ τούτου δʼ ἔτι κυριώτερον ἀγαθὸν ἐπήγαγε, τὸ ὥσπερ ἀπὸ σκοπιᾶς ἐντεῦθεν δύνασθαι τὸν θεὸν καθορᾶν καὶ πάντα τὰ ἐν τῇ συστοιχίᾳ τοῦ θεοῦ. εἰ γὰρ πάσης ἀληθείας καὶ εὐδαιμονίας οὐσίας τε καὶ αἰτίας καὶ τῶν ἀρχῶν ὁ θεὸς ἐξηγεῖται, σπουδαστέον ἐν τούτῳ
s24en çok, onu arı hâliyle görmemizi, ona giden yolu geniş bulmamızı ve sonları başlangıçlara bağlamamızı sağlayacak o epistēmēyi edinmeye çalışmalıyız. Çünkü böyle bir hayat ve saadet en yetkin olandır: sonuncu şeyleri ilklerden ayrı tutarak ayırmaz, ikisini bire toplar, başlangıçları, sonu ve ortayı birlikte tutar. Tanrısal sebep böyledir; mesut olmak isteyenler ona sarılmalıdır. Böylece teşvik, içimizdeki ve tabiattaki her şeyden, deyim yerindeyse var olan her şeyden geçerek bütün yaklaşımları tanrıya yükselen tek bir yükseliş içinde toplamıştır.
μάλιστα ἐκείνην τὴν ἐπιστήμην κτήσασθαι, διʼ ἧς ἀτενίσει τις αὐτὸν καθαρὸν καὶ διʼ ἧς πλατεῖαν εὑρήσει τὴν πρὸς αὐτὸν πορείαν καὶ διʼ ἧς τὰ τέλη ταῖς ἀρχαῖς συνάψει. τελεωτάτη γὰρ ἡ τοιαύτη ζωὴ καὶ εὐδαιμονία, οὐκέτι διωρισμένως τὰ τελευταῖα ἀπὸ τῶν πρώτων διακρίνουσα, ἀλλʼ εἰς ἓν τὰ συναμφότερα ταῦτα συλλαβοῦσα ἀρχάς τε καὶ τέλος καὶ μέσον ὁμοῦ συνέχουσα. τοιαύτη γάρ ἐστιν ἡ θεία αἰτία, ἧς δεῖ ἀντέχεσθαι τοὺς μέλλοντας εὐδαιμονήσειν. οὕτω μὲν οὖν ἡ προτροπὴ διὰ πάντων διεξελθοῦσα τῶν τε ἐν ἡμῖν καὶ τῶν ἐν τῇ φύσει καὶ ὡς ἔπος εἰπεῖν διὰ πάντων τῶν ὄντων, συνεκεφαλαιώσατο πάσας τὰς ἐφόδους εἰς μίαν τὴν ἐπὶ τὸν θεὸν ἀνήκουσαν ἀναγωγήν.