3. Bölüm
3Yine özdeyişler kullanan, ama benzerlikleri artık karşılaştırma yoluyla yan yana koymayan başka bir tarz da vardır: vezinli ve ahenkli, bu adamlara gerçekten ait bir tarz. Bunu başka eserlerde olduğu gibi Altın Dizeler'de de devralmış bulunuyoruz. Bunlardan birkaç örnek aktarmalıyız:
Bunlar için zahmet çek, bunları iyice çalış, bunları sevmelisin; bunlar seni tanrısal aretēnin izine koyacak.
Bu dizelerle bütün güzel derslere ve uğraşlara teşvik eder: ne zahmetten kaçınmamız ne de çalışmayı hiç gevşetmememiz gerektiğini düşünür, bizi güzel şeylere karşı sevgiye ve şevke uyandırır ve
III. Ἔστι δὲ καὶ ἄλλος τύπος γνώμαις χρώμενος καὶ αὐτός, οὐκέτι δὲ διὰ παραβολῆς ἀντιπαρατιθεὶς τὰς ὁμοιώσεις, ἔμμετρος καὶ ἐναρμόνιος, γνήσιος τῶν ἀνδρῶν τούτων, ὃν ἔχομεν παρειληφότες ἐν ἄλλοις τε καὶ ἐν τοῖς Χρυσοῖς ἔπεσιν, ὧν ὀλίγα ἄττα δείγματα παραθετέον τὰ τοιαῦτα· ταῦτα πόνει, ταῦτʼ ἐκμελέτα, τούτων χρὴ ἐρᾶν σε· ταῦτά σε τῆς θείας ἀρετῆς εἰς ἴχνια θήσει. διὰ γὰρ τούτων εἰς πάντα τὰ καλὰ μαθήματά τε καὶ ἐπιτηδεύματα προτρέπει, μήτε πόνων φείδεσθαι οἰόμενος δεῖν, μήτε μελέτην ὑφιέναι μηδεμίαν, εἰς ἔρωτά τε καὶ προθυμίαν τῶν καλῶν διεγείρων, καὶ
s11bütün bunları, rastgele bir aretēnin değil, bizi insan tabiatından uzaklaştırıp tanrısal ousiaya, tanrısal aretēnin bilgisine ve edinilmesine çeviren aretēnin uygulanmasına bağlar. Bu dizelerle teorik bilgeliğe de çağırır:
Bunlara hâkim olunca ölümsüz tanrıların ve ölümlü insanların yapısını, her şeyin nereye kadar uzandığını ve nerede tutulduğunu bileceksin; caiz olduğu ölçüde, her bakımdan kendine benzeyen tabiatı bileceksin; öyle ki ne umulmayanı umacaksın ne de bir şey senden gizli kalacak.
Tabiatı iyi olanları teorik felsefeye yiğitçe atılmaya özendirmek için bunlardan daha şaşılacak şeyler yoktur. Çünkü tanrıları bilmek aretē, bilgelik ve tam saadettir ve bizi tanrılara benzetir; insani şeylerin epistēmēsi ise insani aretēleri sağlar, bizi kendi işlerimizde tecrübeli kılar, bunlardan gelen faydalı ve zararlı şeyleri ayırt eder, zararlılardan sakınıp faydalıları edinir ve kısacası insan hayatının yapısının ne olduğunu sözle de işle de öğrenir. Böyle bir bilgiden öğrenilen en şaşılacak şey de şudur: içimizdeki daha üstün paya ait şeylerin her biri hangi bakımdan rahatça ve engelsiz yayılır, hangi bakımdan tutulup engellenir, öyle ki kolayca dışarı çıkıp bağlarından kurtulamaz.
πάντα ταῦτα ἀνάγων εἰς τὴν τῆς ἀρετῆς ἐπιτήδευσιν οὐχ ἀπλῶς τῆς τυχούσης, ἀλλʼ ἥτις ἡμᾶς ἀφίστησι μὲν τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως, ἐπὶ δὲ τὴν θείαν οὐσίαν καὶ τὴν γνῶσιν τῆς θείας ἀρετῆς καὶ τὴν κτῆσιν αὐτῆς περιάγει. ἀλλὰ μὴν εἴς γε τὴν θεωρητικὴν σοφίαν διὰ τούτων παρακαλεῖ· τούτων δὲ κρατήσας γνώσεαι ἀθανάτων τε θεῶν θνητῶν τʼ ἀνθρώπων σύστασιν, τε ἕκαστα διέρχεται ᾗ τε κρατεῖται· γνώσῃ δʼ, θέμις ἐστί, φύσιν περὶ παντὸς ὁμοίην, ὥστε σε μήτε ἄελπτʼ ἐλπίζειν μήτε τι λήθειν. τούτων γὰρ οὐκ ἔστιν ἄλλα θαυμασιώτερα τοῖς εὖ πεφυκόσιν εἰς τὸ παρορμᾶσθαι γενναίως εἰς τὴν θεωρητικὴν φιλοσοφίαν. ἡ μὲν γὰρ γνῶσις τῶν θεῶν ἀρετή τέ ἐστι καὶ σοφία καὶ εὐδαιμονία τελεία, ποιεῖ τε ἡμᾶς τοῖς θεοῖς ὁμοίους, ἡ δὲ τῶν ἀνθρωπίνων ἐπιστήμη τάς τε ἀνθρωπίνας ἀρετὰς παρέχει καὶ τῶν ἡμετέρων πραγμάτων ἐμπείρους ποιεῖ, τά τε ἀπὸ τούτων ὠφέλιμα καὶ βλαβερὰ διακρίνει, καὶ τὰ μὲν φυλάττεται τὰ δὲ περιποιεῖ, καὶ ὅλως τὴν σύστασιν ἥτις ἐστὶ τῆς ἀνθρωπίνης ζωῆς λόγῳ τε καὶ ἔργῳ καταμανθάνει. τὸ δὲ θαυμασιώτατον ἐκεῖνο διδάσκεται ἀπὸ τῆς τοιαύτης εἰδήσεως, κατὰ τί διέρχεται εὐλύτως καὶ ἀκωλύτως ἕκαστα τῶν ἐν ἡμῖν, ὅσα ἐστὶ τῆς κρείττονος μοίρας, καὶ κατὰ τί κρατεῖται καὶ κωλύεται, ὥστε μὴ δύνασθαι ῥᾳδίως ἐξιέναι καὶ τῶν δεσμῶν ἀπολύεσθαι.
s12Bundan sonraki özdeyiş tabiat bilgisine ve göğe dair bütün teoriye çağırır. Çünkü göğün tabiatı her zaman kendine benzer, aynı dönüşle hep aynı biçimde döner. Bunu öğrenen kişi ne beklenmedik bir şeyi bekler ne de zorunlu olarak başına gelecek şeylerden hiçbirini bilmez.
Bunlardan sonraki özdeyişler ise içimizdeki tercihe dayalı hayattan yola çıkarak çağırır; örneğin:
İnsanların, başlarına gelen dertleri kendilerinin seçtiğini bileceksin, zavallılar.
Çünkü eylemlerin başlangıcı insanlarsa ve iyileri seçmek, kötülerden kaçmak için kendilerinden gelen özgün bir güçleri varsa, bu gücü kullanmayan kişi tabiatın kendisine verdiği üstünlüklere layık değildir. Söylediği şey de şundan başkası değildir: daimōnumuzu biz seçeriz; kendimiz için talih ve daimōn yerine biz geçeriz; kendimizi mesut kılan da biziz. Bu, yalnız güzele teşvik eder ve güzele gösterilen saygının kendisi için seçilmeye değer olduğunu gösterir.
Şu tür dizeler de buna benzer:
Ἡ δὲ μετὰ ταύτην γνώμη εἰς φυσιολογίαν ποιεῖται τὴν παράκλησιν καὶ πᾶσαν τὴν περὶ τὸν οὐρανὸν θεωρίαν. ἡ γὰρ τούτου φύσις ἀεί ἐστιν ὁμοία κατὰ τὴν αὐτὴν περιφορὰν ὡσαύτως περιοῦσα, ἣν ἐάν τις καταμάθῃ, οὔτʼ ἄν ἀπροσδόκητά ποτε προσδοκήσειεν, οὔτʼ ἂν ἀγνοήσειέ τι τῶν κατʼ ἀνάγκην αὐτῷ μελλόντων συμβαίνειν. Ἄι δὲ ἐπὶ τούτοις γνῶμαι ἀπὸ τῆς προαιρετικῆς ἐν ἡμῖν ζωῆς ποιοῦνται τὴν παράκλησιν, οἷον γνώσῃ δʼ ἀνθρώπους αὐθαίρετα πήματʼ ἔχοντας τλήμονας. εἰ γὰρ ἀρχαὶ τῶν πράξεών εἰσιν οἱ ἄνθρωποι, καὶ 28 Κ δύναμιν ἔχουσιν ἐξ ἑαυτῶν οἰκείαν εἰς αἵρεσιν τῶν ἀγαθῶν καὶ φυγὴν τῶν κακῶν, ὁ μὴ χρώμενος ταύτῃ τῇ δυνάμει τῶν δοθέντων ἐκ φύσεως αὐτῷ πλεονεκτημάτων ἐστὶν ἀνάξιος. οὐδὲν οὖν ἄλλο λέγει ἢ τοῦτο, ὅτι ἡμεῖς τὸν δαίμονα αἱρούμεθα, καὶ ὅτι αὐτοὶ ἑαυτοῖς ἐσμεν ἐν τύχης τάξει καὶ δαίμονος, καὶ ὅτι εὐδαίμονας αὐτοὶ ἑαυτοὺς παρασκευάζομεν· ὃ πρὸς μόνον τὸ καλὸν προτρέπει καὶ τὴν τούτου τιμὴν διʼ ἑαυτὸ αἱρετὴν ἐπιδείκνυσι. Παραπλήσια δὲ τούτῳ καὶ τὰ τοιαῦτά ἐστιν·
s13Ne yakınlarındaki iyileri görürler ne de duyarlar; kötülüklerden kurtuluşu ise pek azı anlar.
İyilerin yakın olması, psykhēmizle birlikte doğmuş ve her şeyden çok bize ait olması, şaşılacak ölçüde teşvik edicidir. Görmemek, duymamak, hisler tarafından karartılmak ise, yalnız nous her şeyi gördüğü ve işittiği için, bizi tanrısal bir biçimde nousa dayanan hayata çağırır. Pek azının gördüğü kötülüklerden kurtuluş da bedenden kurtulmaya ve psykhēnin kendi başına yaşadığı hayata teşvik eder; buna ölüm alıştırması diyoruz.
Bunun ardından kötülüklerin kötülenmesinden yola çıkan başka bir teşvik tarzı da vardır. Çünkü silindirler gibi
bir oraya bir buraya sürüklenmek, sonsuz dertler içinde olmak
dayanılır şey değildir. Zorlamayı, akılsızlığı, gelişigüzel sürüklenmeyi, bir o yana bir bu yana dönmeyi ve hepsinden çok sınırsızlığı kötülük getirir; bunlardan özellikle kaçmak gerekir.
Bundan sonraki özdeyiş şöyledir:
Çünkü insana eşlik eden acı veren çekişme, fark ettirmeden zarar verir; doğuştan içimizdedir; onu körüklememeli, boyun eğip ondan kaçmalı.
Burada insan tabiatının ikiliğini de göstermiştir: doğuştan beri yanımızda biten
οἵ τʼ ἀγαθῶν πέλας ὄντων οὔτʼ ἐσορῶσιν οὔτε κλύουσι, λύσιν δὲ κακῶν παῦροι συνιᾶσι. τὸ γὰρ ἐγγὺς εἶναι τἀγαθὰ καὶ συμπεφυκέναι ἡμῶν τῇ ψυχῇ πάντων δὲ ὑπάρχειν οἰκειότατα ἡμῖν, θαυμαστῶς ἐστι προτρεπτικά. καὶ τὸ μήτε ὁρᾶν μήτε ἀκούειν, ὑπὸ δὲ τῆς αἰσθήσεως ἐπισκοτεῖσθαι, δαιμονίως εἰς τὴν νοερὰν ζωὴν παρακαλεῖ, ὡς τοῦ νοῦ μόνου καὶ ὁρῶντος πάντα καὶ ἀκούοντος. ἡ δὲ ἀπαλλαγὴ τῶν κακῶν, ἣν ὀλίγοι καθορῶσι, προτρέπει εἰς τὴν λύσιν τὴν ἀπὸ τοῦ σώματος καὶ τὴν ζωὴν τὴν καθʼ ἑαυτὴν τῆς ψυχῆς, ἥντινα μελέτην θανάτου προσαγορεύομεν. Καὶ ἄλλος δʼ ἐστὶ προτρεπτικὸς τρόπος ἐφεξῆς ἀπὸ τῆς διαβολῆς τῶν κακῶν. οὐ γὰρ ἀνεκτόν ἐστι κυλινδρίοις ἐοικότας ἄλλοτʼ ἐπʼ ἄλλα φέρεσθαι, ἀπείρονα πήματʼ ἔχοντας. τὸ γὰρ βίαιον καὶ ἀλόγιστον καὶ εἰκῇ φερόμενον καὶ ἄλλοτε ἀλλοῖον καὶ μάλιστα τὸ ἀπέραντον ἡ κακία παρίστησιν, ἃ δεῖ διαφερόντως φεύγειν. Ἡ δὲ μετὰ ταῦτα γνώμη ἐστὶ τοιαύτη· λυγρὰ γὰρ συνοπαδὸς ἔρις βλάπτουσα λέληθε σύμφυτος, ἣν οὐ δεῖ προάγειν, εἴκοντα δὲ φεύγειν. ἐνταῦθα καὶ τὸ διττὸν τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως ἐπέδειξε, καὶ τὸ παραπεφυκὸς ἡμῖν ἀπὸ τῆς γενέσεως
s14yabancı bir canlıyı; kimileri buna çok başlı canavar, kimileri ölümlü bir hayat türü, kimileri de oluşa yönelik tabiat der. Burada ise ona doğuştan gelen çekişme adını vermiştir; bizim en asıl hayatımızla eşit bir yere sahip olduğu için değil, daha eski olan hayata bir eşlikçi gibi eşlik ettiği için. Bundan kaçmayı, onun yerine zıtlıktan arınmış, tek biçimli, nousa dayanan etkinliği almayı öğütler. Bu etkinlik zarar vermek yerine iyiye benzer; yıkıma meyletmek yerine kurtuluşun başlangıcını sağlar; sonradan eklenen, ikinci derecede izleyen varlığı yabancı bir şey gibi dışarı bırakır; asıl iş gören, kendinden olan ve her şeyi kendi içinde taşıyan en yetkin hayatı ise benimser. Bütün bu sebeplerle birinciyi olabildiğince daraltmak, ikinciyi ise olabildiğince ilerletmek gerekir. Böylece bu tür bir teşvik, nousa dayanan hayat için en etkili teşvik olmuştur.
Tanrısal yetkinliğe ve tanrılarla birlikte olmanın getirdiği en iyi duruma da şu tür özdeyişler çağırır:
Ey baba Zeus, herkese nasıl bir daimōnu olduğunu gösterseydin, herkesi pek çok kötülükten kurtarırdın. Ama sen cesur ol, çünkü ölümlülerin soyu tanrısaldır.
Bu dizelerde tanrısal saadete yönelik en iyi çağrılardan biri, tanrılara, özellikle de onların kralı
ἀλλότριον ζῷον, ὅπερ οἱ μὲν πολυκέφαλον θηρίον, οἱ δὲ θνητόν τι ζωῆς εἶδος, ἄλλοι δὲ φύσιν γενεσιουργὸν καλοῦσιν· ἐνταῦθα δὲ ἔριν σύμφυτον ἐπωνόμασεν, οὐχ ὡς ἴσην τάξιν ἔχουσαν ἡμῶν πρὸς τὴν κυριωτάτην ζωήν, ἀλλʼ ὡς συνοπαδὸν συνακολουθοῦσαν τῇ πρεσβυτέρᾳ ζωῇ. ταύτην δὴ οὖν παραγγέλλει φεύγειν, ἀντὶ δὲ ταύτης ἀνταλλάττεσθαι τὴν ἄνευ ἐναντιώσεως ἑνοειδῆ νοερὰν ἐνέργειαν, ἥτις ἀντὶ μὲν τοῦ βλάπτειν ἀγαθοειδής ἐστιν, ἀντὶ δὲ τοῦ ῥέπειν εἰς ὄλεθρον σωτηρίας ἀρχὴν παρέχει, καὶ τὴν μὲν ἐπεισοδιώδη καὶ δευτέραν συνεπομένην ὑπόστασιν ὡς ἀλλοτρίαν ἐκτὸς μεθίησι, τὴν δὲ πρωτουργὸν καὶ ἀφʼ ἑαυτῆς καὶ ἐν ἑαυτῇ πάντα ἔχουσαν τελεωτάτην ζωὴν προσείληφε. διὰ πάντα οὖν ταῦτα ἐκείνην μὲν ὡς ἐπὶ βραχύτατον συστέλλειν ἄξιον, ταύτην δὲ προάγειν ὡς ἐπὶ πλεῖστον· καὶ οὕτως εἰς τὴν κατὰ νοῦν ζωὴν ἡ τοιαύτη προτροπὴ γέγονεν ἀνυσιμωτάτη. Πρός γε μὴν τὴν θείαν τελειότητα καὶ τὴν μετὰ θεῶν συνεπομένην ἀρίστην κατάστασιν αἱ τοιαῦται γνῶμαι παρακαλοῦσι· Ζεῦ πάτερ, ἦ πολλῶν γε κακῶν παύσειας ἅπαντας, εἰ πᾶσιν δείξεις οἵῳ τῷ δαίμονι χρῶνται. ἀλλὰ σὺ θάρσει, ἐπεὶ θεῖον γένος ἐστὶ βροτοῖσιν. ἐν δὴ τούτοις μία μὲν ἀρίστη παράκλησις εἰς τὴν θείαν εὐδαιμονίαν ἡ μεμιγμένη ταῖς εὐχαῖς καὶ ἀνακλήσεσι τῶν θεῶν καὶ μάλιστα τοῦ βασιλέως αὐτῶν
s15Zeus'a yapılan dualara ve yakarışlara karışmış olanıdır. İkincisi, tanrıların bize verdiği ve kurayla payımıza düşen daimōnun açıkça gösterilmesi ve onun aracılığıyla yeniden tanrılara yükselmektir. Çünkü kişi ancak böyle bir daimōnu rehber edinirse kendisinin en tanrısal ve ousiasının en asıl kısmına yükselebilir; tanrıları seven herkes bu daimōnu içtenlikle arındırmalıdır. Bundan önce doğuştan bize yapışmış kötülüklere bir son verilecek, sonra da daimōnca ve mutlu hayatın ne büyüklükte ve ne türden olduğuna dair gerçek bilgi bize gelecektir. Bu bilgiyle yükselerek insanların kaynağı olan tanrısal soyu göreceğiz ve ona yerleşerek tanrıların insanlar için koyduğu en mutlu hayatın gayesine ulaşacağız.
Sonunda psykhēnin göçüne ve onun kendi başına yaşadığı, bedenden ve bedene bağlı tabiatlardan kurtulduğu hayata teşvik eder. Şöyle der:
En iyi düşünceyi yukarıya arabacı olarak koy; bedeni bırakıp özgür esire vardığında ölümsüz bir tanrı, ölümsüz bir varlık olacaksın, artık ölümlü değil.
En yüksek mertebeye en iyi nousu önder olarak koymak, psykhēnin tanrılara benzerliğini katışıksız biçimde korur; zaten
Διός, δευτέρα δὲ ἡ τοῦ δοθέντος καὶ συγκληρωθέντος ἡμῖν ἀπὸ τῶν θεῶν δαίμονος δεῖξις ἐμφανὴς καὶ διʼ αὐτοῦ πάλιν πρὸς τοὺς θεοὺς ἀναγωγή. οὐδὲ γὰρ ἂν ἄλλως τις δυνηθείη πρὸς τὸ θειότατον ἑαυτοῦ καὶ κυριώτατον τῆς οὐσίας ἀναδραμεῖν, εἰ μὴ τῷ τοιούτῳ δαίμονι ἡγεμόνι χρήσαιτο, ὃν δεῖ πάντα τὸν ἐραστὴν τῶν θεῶν γνησίως ἀποκαθαίρειν. ἀφʼ οὗ δὴ πρωίη μὲν ἔσται κακῶν παῦλα τῶν συμπεφυκότων ἡμῖν ἀπὸ τῆς γενέσεως, ἔπειτα γνῶσις ἡμῖν ἀληθινὴ παρέσται τῆς δαιμονίας καὶ μακαρίας ζωῆς, ὅση τίς ἐστι καὶ ὁποία· μεθʼ ἧς ἀνιόντες τὸ ἀρχηγὸν θεῖον γένος τῶν ἀνθρώπων κατοψόμεθα, καὶ εἰς αὐτὸ ἐνιδρυθέντες τέλος ἕξομεν τοῦ προτεθέντος ὑπὸ τῶν θεῶν τοῖς ἀνθρώποις μακαριωτάτου βίου. Ἐπὶ τέλει τοίνυν πρὸς τὴν μετάστασιν τῆς ψυχῆς προτρέπει καὶ τὴν ζωὴν αὐτῆς τὴν καθʼ ἑαυτήν, καθʼ ἣν ἀπήλλακται τοῦ σώματος καὶ τῶν τῷ σώματι συνηρτημένων φύσεων. λέγει δὲ οὕτως· ἡνίοχον γνώμην στῆσον καθύπερθεν ἀρίστην, ἢν δʼ ἀπολείψας σῶμα ἐς αἰθέρʼ ἐλεύθερον ἔλθῃς, ἔσσεαι ἀθάνατος θεὸς ἄμβροτος, οὐκέτι θνητός. τὸ μὲν οὖν ἐν τῇ ἀνωτάτω τάξει τὸν ἄριστον νοῦν ἡγεμόνα προστήσασθαι, τῆς ψυχῆς ἀκραιφνῆ τὴν ὁμοιότητα διασῴζει πρὸς τοὺς θεούς, εἰς ἣν καὶ
s16öncelikle buna teşvik eder. Bedeni bırakıp esire göçmek, insan tabiatını tanrıların saflığıyla değiştirmek ve ölümlü yaşayış yerine ölümsüz hayatı seçmek ise, aynı ousiaya geri dönmemizi ve insan biçimine girmeden önce sahip olduğumuz tanrılarla birlikte dolaşmayı bize sağlar. Demek ki bu tür çağrıların yöntemi de bizi her türden iyiliğe ve daha iyi hayatın her biçimine teşvik eden bir yöntem olarak ortaya çıkmıştır.
προτρέπει πρώτως· τὸ δʼ ἀπολιπεῖν τὸ σῶμα καὶ μεταστῆναι εἰς τὸν αἰθέρα, μεταλλάττειν καὶ τὴν ἀνθρωπίνην φύσιν εἰς τὴν τῶν θεῶν καθαρότητα καὶ ἀντὶ θνητοῦ βίου ἀθάνατον ζωὴν προαιρεῖσθαι, εἰς τὴν αὐτὴν οὐσίαν τε ἀποκαθίστασθαι παρέχει καὶ μετὰ θεῶν περίοδον, ἥνπερ εἴχομεν καὶ πρότερον πρὶν ἐλθεῖν εἰς ἀνθρώπινον εἶδος. πέφηνεν ἄρα καὶ ἡ τῶν τοιούτων παρακλήσεων μέθοδος εἰς ὅλα τὰ γένη τῶν ἀγαθῶν καὶ πρὸς πάντα τὰ εἴδη τῆς βελτίονος ζωῆς ἡμᾶς προτρέπουσα.