20. Bölüm
20Sanırım burada öğütler yoluyla yapılan teşviki de anmak yersiz olmaz. Bu teşvik bir bakıma nasıl yaşamak gerektiğine dair yol göstermeye yaklaşır ve en çok da felsefeye dair öğretinin parçalarının birbirinden kopuk olmadığını, hepsinin birbiriyle bağlantılı olduğunu gösterir. Bu yönteme göre ilk önce en değerli şeylerden başlıyoruz: tanrıya saygıyı uygulamak gerekir. Bu da, hizmet eden kendini hizmet ettiğine benzetmedikçe gerçekleşmez; bu benzerliği de felsefeden başka hiçbir şey sağlamaz. Yalan söylememeyi de çok önemsemek gerekir; çünkü tanrılara karşı tanrısal hakikate göre, insanlara karşı da insanî hakikate göre doğruyu söylemek, bize bütün tanrısal ve insanî iyiliklerde yol gösterir. Hakikat böyle bir şey olduğuna göre, ancak felsefe yoluyla elde edilir; çünkü hakikati seyretmeyi sevenler yalnız filozoflardır.
Ayrıca her kanunun gücünü ve onu nasıl kullanmak gerektiğini bilmek gerekir. Bunlar ise, kanunların gücünü de kullanımını da kendisine bağladığımız aretēyi bilmeyenler tarafından öğrenilemez. Aretēnin uygulanması da felsefe yoluyla gerçekleşir; dolayısıyla buna da yol gösteren felsefedir. Ayrıca insanlarla nasıl ilişki kurmak gerektiğini bilmek gerekir. Bunu da bütün eylemlerde neyin yakıştığını hesaba katmayan biri ayırt edemez; insanların her birinin neye layık olup neye layık olmadığını bilmeli, her birinin huyunu, tabiatını, psykhēsinin yetilerini ve bütün bunlara uygun düşen sözleri ayırt edebilmelidir. Bunların hiçbiri felsefe olmadan gerçekleşmez; demek ki felsefe bunlar için de yararlı olacaktır.
XX. Οἶμαι τοίνυν οὐκ ἀνάρμοστον εἶναι ἐνταῦθα καὶ τὴν διὰ τῶν ὑποθηκῶν προτροπὴν ἤδη πως συνεγγίζουσαν εἰς τὴν ὑφήγησιν τὸ πῶς δεῖ βιοῦν, καὶ μάδἂν
λιστα ἐμφαίνουσαν τοῦτο, ὡς οὐκ ἀπέσπασται τὰ τοῦ λόγου τοῦ κατὰ φιλοσοφίαν μέρη, συνεχῆ δʼ ἐστὶ πάντα πρὸς ἄλληλα. κατὰ δὴ ταύτην οὖν τὴν μέθοδον ἀπὸ τῶν τιμιωτάτων ἀρχόμεθα πρῶτον, ὡς δεῖ θεοσέβειαν ἀσκεῖν. αὕτη δὲ οὐκ ἂν παραγένοιτο, εἰ μή τις ἀφομοιώσειε τῷ θεραπευομένῳ τὸ θεραπεῦον, τὴν δὲ ὁμοιότητα ταύτην οὐκ ἄλλη τις ἢ φιλοσοφία παρέχει. ἀλλὰ μὴν καὶ ἀψεύδειαν δεῖ περὶ πολλοῦ ποιεῖσθαι· τὸ γὰρ ἀληθεύειν καὶ πρὸς θεοὺς κατὰ τὴν θείαν ἀλήθειαν καὶ πρὸς ἀνθρώπους κατὰ τὴν ἀνθρωπίνην ἡγεῖται ἡμῖν πάντων τῶν θείων καὶ ἀνθρωπίνων ἀγαθῶν. τοιαύτης δὲ οὔσης τῆς ἀληθείας, μόνως διὰ φιλοσοφίας αὕτη παραγίγνεται· μόνοι γὰρ φιλοθεάμονές εἰσι τῆς ἀληθείας οἱ φιλόσοφοι. ἔτι τοίνυν τῶν νόμων τὴν δύναμιν ἑκάστου ἐπίστασθαι προσήκει, καὶ ὡς χρηστέον αὐτοῖς ἐστι· ταῦτα δὲ οὐκ ἔνεστι μαθεῖν μὴ τὴν ἀρετὴν εἰδότας, πρὸς ἣν καὶ τὴν δύναμιν καὶ τὴν χρῆσιν τῶν νόμων ἀναφέρομεν· ἡ δὲ τῆς ἀρετῆς ἐπιτήδευσις διὰ φιλοσοφίας παραγίγνεται· ὥστε καὶ πρὸς ταύτην ἡγεμών ἐστι φιλοσοφία. ἔτι τοίνυν εἰδέναι δεῖ πῶς πρὸς ἀνθρώπους ὁμιλητέον, τοῦτο δὲ οὐκ ἄν τις διαγνοίη μὴ τὸν τοῦ προσήκοντος ἀπολογισμὸν ἐπὶ πασῶν τῶν πράξεων ἐπεσκεμμένος. τὴν ἀξίαν τε καὶ ἀπαξίαν εἰδὼς ἑκάστου τῶν ἀνθρώπων, καὶ δυνάμενος διακρίνειν τὰ ἤθη καὶ τὰς φύσεις ἑκάστων καὶ τὰς τῆς ψυχῆς δυνάμεις καὶ τοὺς κατὰ πάντα ταῦτα συναρμόζοντας λόγους. ἀλλὰ μὴν τούτων γε οὐδὲν χωρὶς φιλοσοφίας παραγίγνεται· καὶ τούτων οὖν ἕνεκα χρήσιμος ἂν εἴη. εἰ δὲ καὶ τοὺς θηριώδεις ἀνθρώπους
s95Cesaretin kanunu yabanî insanlarla mücadele etmeyi ve hayvanların en zararlılarını alt etmeyi buyuruyorsa, tehlikelere gönülden atılmak ve onlara dayanmaya alışmak gerekiyorsa, bakalım bizi bunlara da hangi epistēmē ya da yeti hazırlar. Bana kalırsa yalnız felsefe, başka hiçbiri. Çünkü sabretmeye ve ölümü küçümsemeye o alıştırır, bütün hayat boyunca kendine hâkim olmayı o uygular; zahmetlerle yiğitçe mücadele eder, hazları ise tamamen hor görür. Demek ki tanrısal ve insanî bütün iyiliklerden pay almak isteyenler yalnız ona sarılmalıdır.
Kısacası, insan neyi en iyi gayeye kadar işleyip tamamlamak isterse, bilgeliği, cesareti, güzel konuşmayı, aretēnin bütününü ya da bir parçasını, şunlardan yola çıkarak başarabilir. Önce yetenekli doğmak gerekir; bu talihe bırakılmıştır. İnsanın kendi elinde olanlar ise şunlardır: güzel ve iyi şeylere arzu duymak, emeği sevmek, onları olabildiğince erken yaşta öğrenmeye başlamak ve uzun süre onlarla uğraşmayı sürdürmek. Bunlardan biri bile eksik olursa, iş en yüksek gayesine kadar götürülemez; bunların hepsine sahip olan ise, insanlardan biri hangi işle uğraşırsa uğraşsın, o işte aşılamaz olur. Bu, öteki epistēmēler için doğruysa, bütün tekhnēlerin en çok yön veren olanı felsefe için ne kadar daha çok doğrudur? Bütün zahmetlere yiğitçe katlanmalı, öğrenmeye çok zaman harcamalı ve
θρώπους καταγωνίζεσθαι ὁ τῆς ἀνδρείας παραγγέλλει νόμος καὶ τὰ βλαβερώτατα τῶν θηρίων χειροῦσθαι, χωρεῖν τε ἐπὶ τοὺς κινδύνους δεῖ προθύμως καὶ ἐθίζεσθαι αὐτοὺς ὑπομένειν, ἴδωμεν καὶ πρὸς ταῦτα τίς ἡμᾶς ἐπιστήμη ἢ δύναμις παρασκευάζει ἐπιτηδείους. οὐδεμία ἂν ἄλλη, ὡς ἐγᾦμαι, ἢ μόνη φιλοσοφία. αὕτη γὰρ διαμελετᾷ καρτερεῖν καὶ τοῦ θανάτου καταφρονεῖν ἐγκράτειάν τε ἐπιτηδεύει διʼ ὅλου τοῦ βίου, καὶ πρὸς μὲν τοὺς πόνους ἐναθλεῖ γενναίως, τῶν δὲ ἡδονῶν ὑπερορᾷ παντάπασι. μόνης ἄρα ταύτης ἀντιλαμβάνεσθαι χρὴ τοὺς βουλομένους τῶν θείων καὶ ἀνθρωπίνων ἀγαθῶν πάντων μεταλαγχάνειν. ὡς γὰρ ἁπλῶς εἰπεῖν, ὅ τι ἄν τις ἐθέλῃ ἐξεργάσασθαι εἰς τέλος τὸ βέλτιστον, ἐάν τε σοφίαν ἐάν τε ἀνδρείαν ἐάν τε εὐγλωσσίαν ἐάν τε ἀρετὴν ἢ τὴν σύμπασαν ἢ μέρος τι αὐτῆς, ἐκ τῶνδε οἷόν τε εἶναι κατεργάσασθαι. φῦναι μὲν πρῶτον δεῖν, καὶ τοῦτο μὲν τῇ τύχῃ ἀποδεδόσθαι, τὰ δὲ ἐπʼ αὐτῷ ἤδη τῷ ἀνθρώπῳ τάδε εἶναι, ἐπιθυμητὴν γενέσθαι τῶν καλῶν καὶ ἀγαθῶν φιλόπονόν τε καὶ πρωιαίτατα μανθάνοντα καὶ πολὺν χρόνον αὐτοῖς συνδιατελοῦντα. εἰ δέ τι ἀπέσται τούτων καὶ ἕν, οὐχ οἷόν τέ ἐστιν οὐδὲ ἐς τέλος τὸ ἄκρον ἐξεργάσασθαι, ἔχοντος δὲ ἅπαντα ταῦτα, ἀνυπέρβλητον γίγνεται τοῦτο, ὅ τι ἂν ἀσκῇ τις τῶν ἀνθρώπων. εἰ δὴ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ἐπιστημῶν ὀρθὸν τοῦτο, πόσῳ δὴ πλέον ἐπὶ τῆς ἡγεμονικωτάτης πασῶν τῶν τεχνῶν, φιλοσοφίας; πόνους τε δεῖ πάντας ὑφίστασθαι γενναίως καὶ χρόνον πολὺν καταναλίσκειν εἰς τὴν μάθησιν προθυμίαν τε εἰσφέρεσθαι
s96en büyük gayreti göstermelidir. Bunun yanında, insanlar arasında ne türden bir ün kazanmak ve olduğu gibi görünmek istiyorsa, buna hemen gençken başlamalı ve onu her zaman tutarlı bir biçimde, bir öyle bir böyle değil, sürdürmelidir. Çünkü bunların her biri zamanla birlikte, erkenden başlanıp büyüdükçe, sonunda sağlam bir ün ve şöhret kazanır. Sebebi şudur: artık hiç tereddüt edilmeden inanılır, insanların kıskançlığı da ortaya çıkmaz. Kıskançlık yüzünden insanlar kimi şeyleri büyütmez, hakkıyla dile getirmez, kimilerinde de haksız yere ayıplayarak yalan söylerler. Çünkü başkasına şeref vermek insanlara hoş gelmez (kendilerinden bir şey eksildiğini düşünürler); ama zorunluluğun kendisi tarafından yenilip uzun zamanda azar azar yola getirilince istemeyerek de olsa övücü olurlar. Aynı zamanda, bu insanın göründüğü gibi biri mi olduğu, yoksa aldatmak için pusuya yatıp ün mü avladığı, insanları kandırmak için mi yaptıklarını süslediği konusunda artık şüpheye düşmezler. Benim az önce söylediğim biçimde uygulanan aretē kendine güven ve iyi bir ün kazandırır. Çünkü insanlar artık sağlam bir biçimde yakalanmış olduklarından ne kıskançlıklarını kullanabilir ne de aldatıldıklarını düşünebilirler.
Ayrıca her işe ve uğraşa eşlik eden uzun zaman, uygulanan şeyi uzun sürede sağlamlaştırır; kısa zaman ise bunu yapamaz. Sözlere dayanan bir tekhnēyi biri dinleyip öğrenerek kısa zamanda öğretmeninden aşağı kalmayabilir; ama birçok eylemden oluşan aretēyi geç başlayarak
μεγίστην. πρὸς δὴ τούτοις, ἐξ οὗ ἄν τις βούληται δόξαν παρὰ τοῖς ἀνθρώποις λαβεῖν καὶ τοιοῦτος φαίνεσθαι οἷος ἂν ᾖ, αὐτίκα δεῖ νέον τε ἄρξασθαι καὶ ἐπιχρῆσθαι αὐτῷ ὁμαλῶς ἀεὶ καὶ μὴ ἄλλοτε ἄλλως. συγχρονισθὲν μὲν γὰρ ἕκαστον τούτων καὶ αὐτίκα τε ἀρξάμενον καὶ συναυξηθὲν εἰς τέλος λαμβάνει βέβαιον τὴν δόξαν καὶ τὸ κλέος διὰ τάδε, ὅτι πιστεύεταί τε ἤδη ἀνενδοιάστως, καὶ ὁ φθόνος τῶν ἀνθρώπων οὐ προσγίγνεται, διʼ ὅν τὰ μὲν οὐκ αὔξουσιν οὐδʼ εὐλόγως μηνύουσι, τὰ δὲ καταψεύδονται μεμφόμενοι παρὰ τὸ δίκαιον. οὐ γὰρ ἡδὺ τοῖς ἀνθρώποις ἄλλον τινὰ τιμᾶν (αὐτοὶ γὰρ στερίσκεσθαί τινος ἡγοῦνται), χειρωθέντες δὲ ὑπὸ τῆς ἀνάγκης αὐτῆς καὶ κατὰ σμικρὸν ἐκ πολλοῦ ἐπαχθέντες ἐπαινέται καὶ ἄκοντες ὅμως γίγνονται· ἅμα δὲ καὶ οὐκ ἀμφιβάλλουσιν, εἴτε ἄρα τοιοῦτος ἄνθρωπός ἐστιν οἷος φαίνεται, ἢ ἐνεδρεύει καὶ θηρεύεται τὴν δόξαν ἐπὶ ἀπάτῃ, καὶ ἃ ποιεῖ, ταῦτα καλλωπίζεται ὑπαγόμενος τοὺς ἀνθρώπους· ἐν ἐκείνῳ δὲ τῷ τρόπῳ, ᾦ ἐγὼ προεῖπον, ἀσκηθεῖσα ἡ ἀρετὴ πίστιν ἐμποιεῖ περὶ ἑαυτῆς καὶ εὔκλειαν. ἑαλωκότες γὰρ ἤδη κατὰ τὸ ἰσχυρὸν οἱ ἄνθρωποι οὔτε τῷ φθόνῳ ἔτι δύνανται χρῆσθαι οὔτε ἀπατᾶσθαι ἔτι οἴονται. ἔτι δὲ καὶ ὁ χρόνος συνὼν μὲν ἑκάστῳ ἔργῳ καὶ πράγματι πολὺς καὶ διὰ μακροῦ κρατύνει τὸ ἀσκούμενον, ὁ δὲ ὀλίγος χρόνος οὐ δύναται τοῦτο ἀπεργάζεσθαι. καὶ τέχνην μὲν ἄν τις τὴν κατὰ λόγους πυθόμενος καὶ μαθὼν οὐ χείρων τοῦ διδάσκοντος ἂν γένοιτο ἐν ὀλίγῳ χρόνῳ, ἀρετὴ δὲ ἥτις ἐξ ἔργων πολλῶν συνίσταται, ταύτην δὲ οὐχ οἷόν τε ὀψὲ ἀρξαμένῳ οὔτε
s97ya da kısa bir sürede tamamlamak mümkün değildir. Onunla birlikte yetişmek ve büyümek, kötü şeylerden, sözlerden ve huylardan uzak durup ötekileri uzun zaman ve özenle uygulayıp işlemek gerekir. Kısa sürede kazanılan iyi ünün şöyle bir zararı da vardır: insanlar birdenbire ve kısa sürede zengin, bilge, iyi ya da cesur olanları hoşnutlukla kabul etmezler. Bu söylediklerimiz doğruysa, huyların tutarlılığı, sağlamlığı ve değişmezliği yalnız felsefe yoluyla gerçekleşebiliyorsa, bundan şu da açıkça anlaşılmıştır: tam anlamıyla iyi olmak, iyi üne ve saadete gerçekten ortak olmak istiyorsak, felsefe yapmaktan başka bir şey yapmamalıyız.
Şu öğüt de aynı gayeye götürür: biri bir şeyi arzulayıp onu işleyerek sonuna kadar elde ettiğinde, ister güzel konuşma, ister bilgelik, ister güç olsun, onu iyi ve kanuna uygun şeyler için kullanmalıdır. Biri elindeki iyiliği adaletsiz ve kanunsuz şeyler için kullanırsa, böyle bir şey her şeyin en kötüsü olur, onun bulunmaması bulunmasından daha iyidir. Bunlardan birine sahip olan kişi onları iyi şeyler için kullanarak nasıl tam anlamıyla iyi oluyorsa, kötü şeyler için kullanan da tam anlamıyla kötü olur. Aretēnin bütününü arzulayan kişinin de hangi söz ya da eylemle en iyi olacağını düşünmesi gerekir; en iyi olan da en çok kişiye faydalı olandır. Biri para vererek yakınlarına iyilik ederse, parayı yeniden toplarken kötü olmak zorunda kalacaktır.
ὀλιγοχρονίως ἐπὶ τέλος ἀγαγεῖν, ἀλλὰ συντραφῆναί τε αὐτῇ δεῖ καὶ συναυξηθῆναι τῶν μὲν εἰργόμενον κακῶν καὶ λόγων καὶ ἠθῶν, τὰ δʼ ἐπιτηδεύοντα καὶ κατεργαζόμενον σύν πολλῷ χρόνῳ καὶ ἐπιμελείᾳ. ἅμα δέ τις καὶ τῇ ἐξ ὀλίγου χρόνου εὐδοξίᾳ προσγίγνεται βλάβη τοιάδε· τοὺς γὰρ ἐξαπιναίως καὶ ἐξ ὀλίγου χρόνου ἢ πλουσίους ἢ σοφοὺς ἢ ἀγαθοὺς ἢ ἀνδρείους γενομένους οὐκ ἀποδέχονται ἡδέως οἱ ἄνθρωποι. εἰ δὴ ταῦτα ἀληθῆ λέγομεν, καὶ οὐχ οἷόν τε ἄλλως τὴν ὁμοιότητα τῶν ἠθῶν καὶ τὸ βέβαιον καὶ τὸ ἀμετάπτωτον παραγίγνεσθαι ἢ διὰ μόνης φιλοσοφίας, καὶ τοῦτο σαφὲς γέγονεν ἐκ τούτων, ὡς, εἰ βουλοίμεθα τελείως ἀγαθοὶ γενέσθαι εὐκλείας τε καὶ εὐδαιμονίας ὄντως μεταλαβεῖν, οὐκ ἄλλο τι πρακτέον ἡμῖν ἢ φιλοσοφητέον. Ἔτι τοίνυν καὶ ἥδε ἡ παραίνεσις ἐπὶ τὸ αὐτὸ τέλος φέρει, ὡς, ὅταν τις ὀρεχθείς τινος τοῦτο κατεργασάμενος ἔχῃ αὐτὸ εἰς τέλος, ἐάν τε εὐγλωσσίαν ἐάν τε σοφίαν ἐάν τε ἰσχύν, τούτῳ εἰς ἀγαθὰ καὶ νόμιμα καταχρῆσθαι δεῖ· εἰ δὲ εἰς ἄδικά τε καὶ ἄνομα χρήσεταί τις τῷ ὑπάρχοντι ἀγαθῷ, πάντων κάκιστον εἶναι τὸ τοιοῦτον καὶ ἀπεῖναι κρεῖσσον αὐτὸ ἢ παρεῖναι· καὶ ὥσπερ ἀγαθὸς τελέως ὁ τούτων τι ἔχων γίγνεται εἰς τὰ ἀγαθὰ αὐτοῖς καταχρώμενος, οὕτω πάλιν πάγκακος τελέως ὁ εἰς τὰ πονηρὰ χρώμενος. τόν τε αὖ ἀρετῆς ὀρεγόμενον τῆς συμπάσης σκεπτέον εἶναι, ἐκ τίνος ἂν λόγου ἢ ἔργου ἄριστος εἴη· τοιοῦτος δʼ ἄν εἴη ὁ πλείστοις ὠφέλιμος ὤν. εἰ μέν τις χρήματα διδοὺς εὐεργετήσει τοὺς πλησίον, ἀναγκασθήσεται κακὸς εἶναι πάλιν αὖ συλλέγων τὰ χρήματα·
s98Sonra da, verip bağışladıkça tükenmeyecek kadar bol para toplayamaz. Ardından paranın toplanmasından sonra ikinci bir kötülük daha gelir: zenginken yoksul, sahipken hiçbir şeyi olmayan biri olursa. Peki biri para dağıtmadan başka bir yolla insanlara nasıl iyilik edebilir, hem de kötülükle değil aretēyle? Üstelik bağışta bulunurken bağışını nasıl tükenmez kılabilir? Bu şöyle olacaktır: kanunlara ve adalete yardım ederse. Çünkü şehirleri ve insanları bir araya getirip bir arada tutan budur. Buradan da yine aynı sonuç çıkar: hayattaki bütün şeylerin doğru kullanımını ve nousun kanun dediğimiz paylaştırmasını gerçek anlamda felsefe öğretiyorsa, en yetkin hayattan pay almak isteyenler gerçekten felsefe yapmaktan başka bir şey yapmamalıdır.
Her insan da kendine son derece hâkim olmalıdır. Böyle biri en çok, herkesin yoldan çıktığı paraya üstün gelir, adil şeyler uğruna canını esirgemeden çabalar ve aretēnin peşinden giderse olur. Çünkü insanların çoğu bu iki şey karşısında kendine hâkim olamaz. Bunun sebebi de şudur: canlarına düşkündürler, çünkü bu hayattır ya da psykhēdir; hayatı sevdikleri ve birlikte büyüdükleri alışkanlık yüzünden onu esirger ve özlerler. Paraya düşkünlükleri ise onları korkutan şu şeyler yüzündendir. Bunlar
ἔπειτα οὐκ ἂν οὕτω ἄφθονα συναγάγοι ὥστε μὴ ἐπιλείπειν διδόντα καὶ δωρούμενον· εἶτα αὕτη αὖθις δευτέρα κακία προσγίγνεται μετὰ τὴν συναγωγὴν τῶν χρημάτων, ἐὰν ἐκ πλουσίου πένης γένηται καὶ ἐκ κεκτημένου μηδὲν ἔχων. πῶς ἂν οὖν δή τις μὴ χρήματα νέμων ἀλλὰ ἄλλῳ δή τινι τρόπῳ εὐποιητικὸς ἂν εἴη ἀνθρώπων, καὶ ταῦτα μὴ σὺν κακίᾳ ἀλλὰ σὺν ἀρετῇ; καὶ προσέτι δωρούμενος πῶς ἂν ἔχοι τὴν δόσιν ἀνέκλειπτον; ὧδε οὖν ἔσται τοῦτο, εἰ τοῖς νόμοις τε καὶ τῷ δικαίῳ ἐπικουροίη· τοῦτο γὰρ τάς τε πόλεις καὶ τοὺς ἀνθρώπους τὸ συνοικίζον καὶ τὸ συνέχον εἶναι. πάλιν οὖν καὶ ἐκ τούτου τὰ αὐτὰ συμβαίνει· εἰ γὰρ τὴν ὀρθὴν χρῆσιν πάντων τῶν ἐν τῷ βίῳ πραγμάτων καὶ τὴν τοῦ νοῦ διανομὴν ἣν καλοῦμεν νόμον φιλοσοφία παραδίδωσι γνησίως, οὐδὲν ἄλλο δεῖ πράττειν ἢ φιλοσοφεῖν ἀληθινῶς τοὺς βουλομένους τῆς τελειοτάτης ζωῆς μεταλαμβάνειν. καὶ μὴν ἐγκρατέστατόν γε δεῖ εἶναι πάντα ἄνδρα διαφερόντως· τοιοῦτος δʼ ἂν μάλιστα, εἴ τις τῶν χρημάτων κρείσσων εἴη πρὸς ἃ πάντες διαφθείρονται, καὶ τῆς ψυχῆς ἀφειδὴς ἐπὶ τοῖς δικαίοις ἐσπουδακὼς καὶ τὴν ἀρετὴν μεταδιώκων· πρὸς ταῦτα γὰρ δύο οἱ πλεῖστοι ἀκρατεῖς εἰσι. διὰ τοιοῦτον δέ τι ταῦτα πάσχουσιν· φιλοψυχοῦσι μέν, ὅτι τοῦτο ἢ ζωή ἐστιν ἢ ψυχή· ταύτης οὖν φείδονται καὶ ποθοῦσιν αὐτὴν διὰ φιλίαν τῆς ζωῆς καὶ συνήθειαν ᾗ συντρέφονται· φιλοχρηματοῦσι δὲ τῶνδε εἵνεκα, ἅπερ φοβεῖ αὐτούς. τί δʼ
s99nelerdir? Hastalıklar, ihtiyarlık, ani kayıplar. Kanunlardan gelen cezaları kastetmiyorum (onlardan sakınmak ve korunmak mümkündür); yangınlar, kölelerin ve hayvanların ölümleri gibi kayıpları, bir kısmı bedenlerin, bir kısmı psykhēlerin, bir kısmı da malların başına gelen öteki felaketleri kastediyorum. İşte bütün bunlar yüzünden, bunlara karşı parayı kullanabilmek için her insan zenginliğe can atar. Bunlardan aşağı kalmayacak biçimde insanları para kazanmaya iten başka şeyler de vardır: birbirleriyle şeref yarışları, kıskançlıklar ve iktidar hırsları; para bunlara katkıda bulunduğu için ona büyük değer verirler. Ama gerçekten iyi olan insan şanını üzerine geçirdiği yabancı bir süsle değil, kendi aretēsiyle avlar. Bu yüzden felsefe, iyi insan için her şeyi kendisine bağlı kıldığı ve onu duygulardan ve dışarıdaki şeylere ihtiyaçtan uzaklaştırdığı için, mesut hayat bakımından bütün bilgilerin en yararlısı olacaktır.
Cana düşkünlük konusunda da şuna ikna olunabilir: insan, başkası tarafından öldürülmedikçe, geri kalan bütün zaman boyunca yaşlanmayan ve ölümsüz biri olabilseydi, canını esirgeyene çok hoşgörü gösterilebilirdi. Ama hayat uzadıkça hem insanlar için daha kötü olan ihtiyarlık gelir, hem de ölümsüz olmak mümkün değildir; üstelik bilgisizlik artık büyüktür, kötü sözlere ve arzulara da alışılmıştır. Böyleyken canını kötü bir ün pahasına korumak, onun yerine, ölümlü olan can karşılığında, ölümsüz, sonsuz ve hep yaşayan bir övgü bırakmamak yanlıştır. O hâlde yalnız felsefe
ἐστὶ ταῦτα; αἰ νόσοι, τὸ γῆρας, αἱ ἐξαπιναῖοι ζημίαι, οὐ τὰς ἐκ τῶν νόμων λέγω ζημίας (ταύτας μὲν γὰρ καὶ εὐλαβηθῆναι ἔστι καὶ φυλάξασθαι), ἀλλὰ τὰς τοιαύτας, πυρκαϊάς, θανάτους οἰκετῶν, τετραπόδων, ἄλλας αὖ συμφοράς, αἵ περίκεινται αἰ μὲν τοῖς σώμασιν, αἱ δὲ ταῖς ψυχαῖς, αἱ δὲ τοῖς χρήμασι. τούτων δὴ οὖν ἕνεκα πάντων, ὅπως ἐς ταῦτα ἔχωσι χρῆσθαι τοῖς χρήμασι, πᾶς ἀνὴρ τοῦ πλούτου ὀρέγεται. καὶ ἄλλʼ ἄττα δέ ἐστιν ἅπερ οὐχ ἧσσον ἢ τὰ προειρημένα ἐξορμᾷ τοὺς ἀνθρώπους ἐπὶ τὸν χρηματισμόν, αἰ πρὸς ἀλλήλους φιλοτιμίαι καὶ οἱ ζῆλοι καὶ αἱ δυναστεῖαι, διʼ ἃς τὰ χρήματα περὶ πολλοῦ ποιοῦνται, ὅτι συμβάλλεται εἰς τὰ τοιαῦτα. ὅστις δέ ἐστιν ἀνὴρ ἀληθῶς ἀγαθός, οὗτος οὐκ ἀλλοτρίῳ κόσμῳ περικειμένῳ τὴν δόξαν θηρᾶται, ἀλλὰ τῇ αὑτοῦ ἀρετῇ. διόπερ ἐπεὶ φιλοσοφία εἰς ἑαυτὸν ἀνηρτῆσθαι ποιεῖ τῷ ἀγαθῷ πάντα, παθῶν δὲ καὶ τῆς ἔξω χρείας ἀφίστησιν, εἴη ἂν χρησιμωτάτη πασῶν πρὸς τὸν εὐδαίμονα βίον. καὶ περὶ φιλοψυχίας δὲ ὧδε ἄν τις πεισθείη, ὅτι, εἰ μὲν ὑπῆρχε τῷ ἀνθρώπῳ εἰ μή ὑπʼ ἄλλου ἀποθάνοι ἀγήρῳ τε εἶναι καὶ ἀθανάτῳ τὸν λοιπὸν χρόνον, συγγνώμη ἄν πολλὴ τῷ φειδομένῳ τῆς ψυχῆς· ἐπεὶ δὲ ὑπάρχει τῷ βίῳ μηκυνομένῳ τό τε γῆρας κάκιον ὄν ἀνθρώποις καὶ μὴ ἀθάνατον εἶναι, καὶ ἡ ἀμαθία ἤδη ἐστὶ μεγάλη καὶ συνήθεια πονηρῶν λόγων τε καὶ ἐπιθυμημάτων, ταύτην περιποιεῖν ἐπὶ δυσκλείᾳ, ἀλλὰ μὴ ἀθάνατον ἀντʼ αὐτῆς λείπεσθαι, ἀντὶ θνητῆς οὔσης εὐλογίαν ἀέναον καὶ ἀεὶ ζῶσαν. εἰ τοίνυν μόνη φιλοσοφία
s100ölüm üzerine alıştırma yaptırıyor ve onu küçümsetiyorsa, ölümsüz ve hep var olan hayata yükseltiyor, hep var olan logosları öğretiyor ve onlara özenmeye alıştırıyorsa, bu bakımdan da bütün bilgilerin en faydalısı olacaktır.
Ayrıca açgözlülüğe yönelmemek, açgözlülük uğruna elde edilen gücü aretē, kanunlara itaat etmeyi de korkaklık saymamak gerekir. Çünkü bu, düşüncelerin en kötüsüdür; iyi şeylerin zıddı olan her şey, kötülük ve zarar, ondan doğar. İnsanlar tabiatça tek başına yaşayamayacak biçimde yaratıldılarsa, zorunluluğa boyun eğerek bir araya geldilerse, bütün hayatları ve hayat için gereken buluşlar bu sayede ortaya çıktıysa, birlikte olup da kanunsuzluk içinde yaşamaları da mümkün değilse (çünkü bu, tek başına yaşamaktan daha büyük bir zarar doğurur), işte bu zorunluluklar yüzünden kanun ve adalet insanlar üzerinde krallık eder ve hiçbir biçimde yerlerinden oynamaz; çünkü bunlar tabiatça sağlam bir biçimde bağlanmıştır.
Baştan böyle bir tabiatla doğmuş biri olsaydı, teni yaralanmaz, hastalanmaz ve etkilenmez, olağanüstü, bedeni ve psykhēsi çelikten biri, böyle birine açgözlülük uğruna elde edilen gücün yeteceği düşünülebilirdi belki (çünkü böyle biri kanuna boyun eğmese bile cezasız kalabilirdi). Ama bunu düşünen yanılır. Çünkü böyle biri olsa bile, ki olamaz, ancak kanunların ve adaletin müttefiki olur, onları güçlendirir, gücünü bunlar ve bunlara yardım eden şeyler için kullanırsa ayakta kalabilir; başka türlü varlığını sürdüremez. Çünkü bütün
μελέτην ἐμποιεῖ θανάτου καὶ καταφρόνησιν, ἐπὶ δὲ τὴν ἀθάνατον καὶ ἀεὶ οὖσαν ζωὴν ἐπανάγει καὶ τοὺς ἀεὶ ὄντας λόγους ἀναδιδάσκει καὶ τούτους ζηλοῦν ἐθίζει, πασῶν ἂν εἴη καὶ διὰ τοῦτο ὠφελιμωτάτη. Ἔτι τοίνυν οὐκ ἐπὶ πλεονεξίαν ὁρμᾶν δεῖ, οὐδὲ τὸ κράτος τὸ ἐπὶ τῇ πλεονεξίᾳ ἡγεῖσθαι ἀρετὴν εἶναι, τὸ δὲ τῶν νόμων ὑπακούειν δειλίαν· πονηροτάτη γὰρ αὕτη ἡ διάνοιά ἐστι, καὶ ἐξ αὐτῆς πάντα τἀναντία τοῖς ἀγαθοῖς γίνεται, κακία τε καὶ βλάβη. εἰ γὰρ ἔφυσαν μὲν οἱ ἄνθρωποι ἀδύνατοι καθʼ ἕνα ζῆν, συνῆλθον δὲ πρὸς ἀλλήλους τῇ ἀνάγκῃ εἴκοντες, πᾶσα δὲ ἡ ζωὴ αὐτοῖς εὕρηται καὶ τὰ τεχνήματα πρὸς αὐτήν, σὺν ἀλλήλοις δὲ εἶναι αὐτοὺς καὶ ἀνομίᾳ διαιτᾶσθαι οὐχ οἷόν τε (μείζω γὰρ αὐτοῖς ζημίαν οὕτω γίγνεσθαι ἐκείνης τῆς κατὰ ἕνα διαίτης), διὰ ταύτας τοίνυν τὰς ἀνάγκας τόν τε νόμον καὶ τὸ δίκαιον ἐμβασιλεύειν τοῖς ἀνθρώποις καὶ οὐδαμῇ μεταστῆναι ἂν αὐτά· φύσει γὰρ ἰσχυρὰ ἐνδεδέσθαι ταῦτα. εἰ μὲν δὴ γένοιτό τις ἐξ ἀρχῆς φύσιν τοιάνδε ἔχων, ἄτρωτος τὸν χρῶτα ἄνοσός τε καὶ ἀπαθὴς καὶ ὑπερφυὴς καὶ ἀδαμάντινος τό τε σῶμα καὶ τὴν ψυχήν, τῷ τοιούτῳ ἴσως ἄν τις ἀρκεῖν ἐνόμισε τὸ ἐπὶ τῇ πλεονεξίᾳ κράτος (τὸν γὰρ τοιοῦτον τῷ νόμῳ μὴ ὑποδύνοντα δύνασθαι ἀθῷον εἶναι), οὐ μὴν ὀρθῶς οὗτος οἴεται· εἰ γὰρ καὶ τοιοῦτός τις εἴη, ὡς οὐκ ἂν γένοιτο, τοῖς μὲν νόμοις συμμαχῶν καὶ τῷ δικαίῳ καὶ ταῦτα κρατύνων καὶ τῇ ἰσχύι χρώμενος ἐπὶ ταῦτά τε καὶ τὰ τούτοις ἐπικουροῦντα, οὕτω μὲν ἂν σῴζοιτο ὁ τοιοῦτος, ἄλλως δὲ οὐκ ἂν διαμένοι· δοκεῖν γὰρ ἂν τοὺς ἅπαντας ἀνδειλίαν
s101insanlar, kendi iyi kanun düzenleri yüzünden böyle bir tabiatla doğmuş kişiye düşman kesilir; kalabalık da ya ustalıkla ya da güçle böyle bir adamı alt eder, ona üstün gelir. Böylece gücün kendisinin de, gerçekten güç olduğu ölçüde, kanun ve adalet sayesinde korunduğu görülür. Bunlar bir yana, adil olan kendi başına seçilmeye değerdir ve biz tabiatça ona yatkın yaratılmışızdır. Dolayısıyla dışarıdan hiçbir kazanç gelmese ve birtakım insanî kayıplar baş gösterse bile, adil davranmak gerekir; çünkü bu herkes için en değerli şeydir.
İyi kanun düzeni ile kanunsuzluk hakkında da, ikisinin birbirinden ne kadar farklı olduğunu, iyi kanun düzeninin hem toplum hem kişi için en iyi, kanunsuzluğun ise en kötü şey olduğunu öğrenmeye değer; çünkü kanunsuzluktan doğan zararlar hemen ortaya çıkar. İyi kanun düzeninden doğanları göstermekle başlayalım, çünkü onlar önce gelir.
İyi kanun düzeninden önce güven doğar; bu da bütün insanlara büyük fayda sağlar ve büyük iyiliklerdendir. Çünkü onun sayesinde mallar ortak olur; böylece az olsalar bile dolaştıkları için yeterli gelirler, güven olmadan ise çok olsalar bile yetmezler. Mal ve hayatla ilgili talih durumları da, iyi olsun kötü olsun, iyi kanun düzeni sayesinde insanlar için en uygun biçimde yönetilir. Çünkü talihi yaver gidenler talihlerini güvenle ve kimse onlara tuzak kurmadan kullanır; talihsizler de iyi kanun düzeninden doğan kaynaşma ve güven sayesinde talihi yaver gidenlerden yardım görürler.
θρώπους τῷ τοιούτῳ φύντι πολεμίους κατασταθέντας διὰ τὴν ἑαυτῶν εὐνομίαν, καὶ τὸ πλῆθος ἢ τέχνῃ ἤ δυνάμει ὑπερβαλέσθαι ἂν καὶ περιγενέσθαι τοῦ τοιούτου ἀνδρός. οὕτω φαίνεται καὶ αὐτὸ τὸ κράτος, ὅπερ δὴ κράτος ἐστί, διά τε τοῦ νόμου καὶ διὰ τὴν δίκην σῳζόμενον. χωρὶς δὲ τούτων αὐτὸ διʼ αὑτὸ αἱρετόν ἐστι τὸ δίκαιον, καὶ φύσει πρὸς αὐτὸ πεφύκαμεν. κἂν μηδὲν οὖν τῶν ἔξωθεν περιγίγνηται κἂν ἐλαττώματά τινα συμβαίνῃ ἀνθρώπινα, δικαιοπραγεῖν ἄξιον, ὡς τούτου ὄντος πᾶσι τιμιωτάτου. Μαθεῖν δὲ ἄξιον καὶ ταῦτα περὶ τῆς εὐνομίας τε καὶ ἀνομίας, ὅσον διαφέρετον ἀλλήλοιν, καὶ ὅτι μὲν εὐνομία ἄριστον εἴη καὶ κοινῇ καὶ ἰδίᾳ, ἡ ἀνομία δὲ κάκιστον· αἱ γὰρ παραχρῆμα βλάβαι γίγνονται ἐκ τῆς ἀνομίας. ἀρξώμεθα δὲ τὰ τῆς εὐνομίας δηλοῦν, ἅπερ γίγνεται πρότερα. Πίστις μὲν πρώτη ἐγγίγνεται ἐκ τῆς εὐνομίας μεγάλα ὠφελοῦσα τοὺς ἀνθρώπους τοὺς σύμπαντας, καὶ τῶν μεγάλων ἀγαθῶν τοῦτό ἐστι· κοινὰ γὰρ τὰ χρήματα γίγνεται ἐξ αὐτῆς, καὶ οὕτω μὲν ἐὰν καὶ ὀλίγα ᾖ ἐξαρκεῖ ὅμως κυκλούμενα, ἄνευ δὲ ταύτης οὐδʼ ἂν πολλὰ ᾖ ἐξαρκεῖ. Καὶ αἱ τύχαι δὲ αἱ εἰς τὰ χρήματα καὶ τὸν βίον, αἵ τε ἀγαθαὶ καὶ μή, ἐκ τῆς εὐνομίας τοῖς ἀνθρώποις προσφορώτατα κυβερνῶνται· τούς τε γὰρ εὐτυχοῦντας ἀσφαλεῖ αὐτῇ χρῆσθαι καὶ ἀνεπιβουλεύτῳ, τούς τε αὖ δυστυχοῦντας ἐπικουρεῖσθαι ἐκ τῶν εὐτυχούντων διὰ τὴν ἐπιμιξίαν τε καὶ πίστιν, ἅπερ ἐκ τῆς εὐνομίας γίγνεται.
s102İyi kanun düzeni sayesinde insanların zamanı da davalar ve çekişmeler için boş, hayatın işleri için verimli olur. İyi kanun düzeninde insanlar en tatsız kaygıdan kurtulur, en hoş kaygıyla uğraşırlar; çünkü çekişmelerin kaygısı en tatsız, işlerin kaygısı en hoş olanıdır. İnsanlar için kötülüklerden bir dinlenme olan uykuya giderken de korkusuzca ve acısız düşüncelerle uykuya dalarlar; uyanınca da aynı şeyi yaşarlar, birden korkuya kapılmazlar, günün yeniden yüzünü göstermesini o en hoş değişim olarak beklerler; hayatın işleri hakkında hoşnutlukla acısız düşünceler kurar, emeklerini güvenilir ve beklenmeye değer iyilik umutlarıyla hafifletirler. Bütün bunların sebebi iyi kanun düzenidir. İnsanlara en büyük kötülükleri getiren, yıkım ve kölelik getiren savaş da kanunsuz yaşayanların başına daha çok, iyi kanunlarla yönetilenlerin başına daha az gelir. İyi kanun düzeninde başka birçok iyilik de vardır; hayata yardımlar ve güçlüklerde teselliler ondan doğar.
Kanunsuzluktan doğan kötülükler ise şunlardır. Önce insanlar işlerine vakit bulamaz olur, en tatsız şeyle, işlerle değil
Τόν τε αὖ χρόνον τοῖς ἀνθρώποις διὰ τὴν εὐνομίαν εἰς μὲν τὰ πράγματα ἀργὸν γίγνεσθαι, εἰς δὲ τὰ ἔργα τῆς ζωῆς ἐργάσιμον. Φροντίδος δὲ τῆς μὲν ἀηδεστάτης ἀπηλλάχθαι τοὺς ἀνθρώπους ἐν τῇ εὐνομίᾳ, τῇ δὲ ἡδίστῃ συνεῖναι· 298 Κ πραγμάτων μὲν γὰρ φροντίδα ἀηδεστάτην εἶναι, ἔργων δὲ ἡδίστην. Εἴς τε αὖ τὸν ὕπνον ἰοῦσιν, ὅπερ ἀνάπαυμα κακῶν ἐστιν ἀνθρώποις, ἀφόβους μὲν καὶ ἄλυπα μεριμνῶντας ἔρχεσθαι εἰς αὐτόν, γιγνομένους δὲ ἐπʼ αὐτοῦ ἕτερα τοιαῦτα πάσχειν, καὶ μὴ ἐμφόβους ἐξάπινα καθίστασθαι οὐδʼ ἐκ μεταλλαγῆς ἡδίστης τοῦ γνωστὴν τὴν ἡμέραν εἶναι προσδέχεσθαι, ἀλλὰ ἡδέως φροντίδας μὲν ἀλύπους περὶ τὰ ἔργα τῆς ζωῆς ποιουμένους, τοὺς πόνους δὲ τῇ ἀντιλήψει ἀγαθῶν ἐλπίσιν εὐπίστοις καὶ εὐπροσδοκήτοις ἀνακουφίζοντας, ὧν πάντων τὴν εὐνομίαν αἰτίαν εἶναι. Καὶ τὸ κακὰ μέγιστα τοῖς ἀνθρώποις πορίζον, πόλεμον ἐπιφερόμενον εἰς καταστροφὴν καὶ δούλωσιν, καὶ τοῦτο ἀνομοῦσι μὲν μᾶλλον ἐπέρχεσθαι, εὐνομουμένοις δʼ ἧσσον. Καὶ ἄλλα δὲ πολλά ἐστιν ἐν τῇ εὐνομίᾳ ἀγαθά, ἅπερ ἐπικουρήματα τῇ ζωῇ καὶ παραψυχὴ τῶν χαλεπῶν ἐξ αὐτῆς γίγνεται· τὰ δʼ ἐκ τῆς ἀνομίας κακὰ ἀποβαίνοντα τάδε ἐστίν. Ἄσχολοι μὲν πρῶτον οἱ ἄνθρωποι πρὸς τὰ ἔργα γίγνονται καὶ ἐπιμελοῦνται τοῦ ἀηδεστάτου, πραγμάτων
s103davalarla ve çekişmelerle uğraşırlar. Güvensizlik ve kaynaşmazlık yüzünden mallarını ortaklaşa kullanmayıp gömerler; böylece çok olsalar bile kıtlaşırlar. Kötü ve iyi talih durumları da tersine işler: kanunsuzlukta iyi talih güvende değildir, ona tuzak kurulur; kötü talih de güvensizlik ve kaynaşmazlık yüzünden def edilmez, aksine pekişir. Dışarıdan savaş daha çok gelir, aynı sebepten içeride ayaklanma da çıkar; daha önce çıkmadıysa o zaman çıkar. Birbirlerinin kurduğu tuzaklar yüzünden insanlar hep çekişmeler içinde bulunur; bu yüzden sürekli tetikte yaşar ve birbirlerine karşı tuzak kurarlar. Ne uyanıkken kaygıları hoştur, ne de uykuya giderken uyku onları hoş bir biçimde karşılar; aksine korkuyla karşılar. Uyanış da korkulu olur, insanı ürküterek birden kötülüklerin hatırasına götürür. Kanunsuzluktan bunlar ve daha önce söylenen öteki bütün kötülükler doğar.
Tiranlık da, o kadar büyük ve o türden bir kötülük, kanunsuzluktan başka hiçbir şeyden doğmaz. Doğru akıl yürütemeyen bazı insanlar, tiranın başka bir sebepten iş başına geldiğini, insanların da kendileri sebep olmadan, iş başına gelen tiran tarafından zorlanarak hürriyetlerinden yoksun kaldıklarını sanırlar. Bunu doğru hesaplamazlar. Çünkü bir kralın ya da tiranın kanunsuzluk ve açgözlülükten başka bir şeyden doğduğunu düşünen ahmaktır. Bu, herkes kötülüğe yöneldiğinde olur;
ἀλλʼ οὐκ ἔργων, τά τε χρήματα διʼ ἀπιστίαν καὶ ἀμιξίαν ἀποθησαυρίζουσιν ἀλλʼ οὐ κοινοῦνται, καὶ οὕτως σπάνια γίγνεται, ἐὰν καὶ πολλὰ ᾖ. Αἵ τε τύχαι αἰ φλαῦραι καὶ αἰ ἀγαθαὶ εἰς τἀναντία ὑπηρετοῦσιν· ἥ τε γὰρ εὐτυχία οὐκ ἀσφαλής ἐστιν ἐν τῇ ἀνομίᾳ ἀλλʼ ἐπιβουλεύεται, ἥ τε δυστυχία οὐκ ἀπωθεῖται ἀλλὰ κρατύνεται διὰ τὴν ἀπιστίαν καὶ ἀμιξίαν. Ὅ τε πόλεμος ἔξωθεν μᾶλλον ἐπάγεται καὶ ἡ οἰκεία στάσις ἀπὸ τῆς αὐτῆς αἰτίας, καὶ ἐὰν μὴ πρόσθεν γίγνηται, τότε συμβαίνει· ἔν τε πράγμασι συμβαίνει καθεστάναι ἀεὶ διὰ ἐπιβουλὰς τὰς ἐξ ἀλλήλων, διʼ ἅσπερ εὐλαβουμένους τε διατελεῖν καὶ ἀντεπιβουλεύοντας ἀλλήλοις. Καὶ οὔτε ἐγρηγορόσιν ἡδείας τὰς φροντίδας εἶναι οὔτε ἐς τὸν ὕπνον ἀπερχομένοις ἡδεῖαν τὴν ὑποδοχὴν ἀλλὰ ἐνδείματον, τήν τε ἀνέγερσιν ἔμφοβον καὶ πτοοῦσαν τὸν ἄνθρωπον ἐπὶ μνήμας κακῶν ἐξαπιναίους ἄγειν· ἅπερ ἐκ τῆς ἀνομίας ταῦτά τε καὶ τὰ ἄλλα κακὰ τὰ προειρημένα ἅπαντα ἀποβαίνει. Γίνεται δὲ καὶ ἡ τυραννίς, κακὸν τοσοῦτόν τε καὶ τοιοῦτον, οὐκ ἐξ ἄλλου τινὸς ἢ ἀνομίας. οἴονται δέ τινες τῶν ἀνθρώπων, ὅσοι μὴ ὀρθῶς συμβάλλονται, τύραννον ἐξ ἄλλου τινὸς καθίστασθαι καὶ τοὺς ἀνθρώπους στερίσκεσθαι τῆς ἐλευθερίας οὐκ αὐτοὺς αἰτίους ὄντας, ἀλλὰ βιασθέντας ὑπὸ τοῦ κατασταθέντος τυράννου, οὐκ ὀρθῶς ταῦτα λογιζόμενοι· ὅστις γὰρ ἡγεῖται βασιλέα ἢ τύραννον ἐξ ἄλλου τινὸς γίγνεσθαι ἢ ἐξ ἀνομίας τε καὶ πλεονεξίας, μωρός ἐστιν. ἐπειδὰν γὰρ ἄπαντες ἐπὶ κακίαν τράπωνται, τότε τοῦτο γίγνεται·
s104çünkü insanların kanunsuz ve adaletsiz yaşaması mümkün değildir. Bu ikisi, kanun ve adalet, kalabalıktan çekilip gidince, onların yönetimi ve korunması o zaman artık tek bir kişiye geçer. Yoksa kalabalığın yararına olan kanun kovulmadıkça tek kişinin hükümranlığı nasıl kurulabilir? Çünkü adaleti ortadan kaldıracak, herkes için ortak ve yararlı olan kanunu elinden alacak bu adamın, tek başına çok kişiden bunları çalıp alacaksa, çelikten olması gerekir. Etten kemikten ve ötekiler gibi biri olarak bunları yapamaz; ama eksilmiş olanların zıddını yerine koyarak tek başına hükmedebilir. Bu yüzden bu olup biterken bazı insanların gözünden kaçar.
O hâlde kanunsuzluk bu kadar kötülüğün sebebiyse, iyi kanun düzeni de bu kadar büyük bir iyilikse, insan kanunu kendi hayatının yöneticisi yapmadıkça saadete ulaşamaz. Kanun da doğru logostur; bütün evrende, şehirlerde, evlerde ve her insanın kendisiyle ilişkisinde yapılması gerekeni buyurur, yapılmaması gerekeni yasaklar. İyi ve kötü, güzel ve çirkin şeyler hakkındaki böyle bir logosu, tam anlamıyla felsefe yapmadan öğrenmek ve bilip yetkinleştirmek mümkün değilse, bu yüzden insanî uğraşların hepsinden çok felsefeyi uygulamak gerekir.
οὐ γὰρ οἷόν τε ἀνθρώπους ἄνευ νόμων καὶ δίκης ζῆν. ὅταν οὖν ταῦτα τὰ δύο ἐκ τοῦ πλήθους ἐκλίπῃ, ὁ τε νόμος καὶ ἡ δίκη, τότε ἤδη εἰς ἔνα ἀποχωρεῖν τὴν ἐπιτροπίαν τούτων καὶ φυλακήν. πῶς γὰρ ἂν ἄλλως εἰς ἕνα μοναρχία περισταίη, εἰ μὴ τοῦ νόμου ἐξωσθέντος τοῦ τῷ πλήθει συμφέροντος; δεῖ γὰρ τὸν ἄνδρα τοῦτον, ὅς τὴν δίκην καταλύει καὶ τὸν νόμον τὸν πᾶσι κοινὸν καὶ συμφέροντα ἀφαιρήσεται, ἀδαμάντινον γενέσθαι, εἰ μέλλει συλήσειν ταῦτα παρὰ τοῦ πλήθους τῶν ἀνθρώπων εἷς ὢν παρὰ πολλῶν· σάρκινος δὲ καὶ ὅμοιος τοῖς λοιποῖς γενόμενος ταῦτα μὲν οὐκ ἂν δυνηθείη ποιῆσαι, τἀναντία δὲ ἐκλελοιπότα καθιστὰς μοναρχήσειεν ἄν· διὸ καὶ γιγνόμενον τοῦτο ἐνίους τῶν ἀνθρώπων λανθάνει. εἰ τοίνυν τοσούτων μὲν αἰτία κακῶν ἐστιν ἀνομία, τοσοῦτον δὲ ἀγαθὸν εὐνομία, οὐκ ἄλλως ἔνεστι τυχεῖν εὐδαιμονίας εἰ μή τις νόμον ἡγεμόνα προστήσαιτο τοῦ οἰκείου βίου. οὗτος δʼ ἐστὶ λόγος ὀρθός, προστάττων μὲν ἃ δεῖ ποιεῖν ἀπαγορεύων δὲ ἃ μὴ χρή, ἔν τε τῷ παντὶ κόσμῳ καὶ ἐν πόλεσι καὶ ἐν ἰδίοις οἴκοις καὶ αὐτῷ τινι ἑκάστῳ πρὸς ἑαυτόν. εἰ τοίνυν τὸν τοιοῦτον λόγον περὶ ἀγαθῶν καὶ κακῶν ὄντα καὶ καλῶν καὶ αἰσχρῶν οὐχ οἷόν τε ἄλλως μαθεῖν καὶ γνόντα τελεώσασθαι, εἰ μή τις τελέως φιλοσοφήσειε, τούτων ἕνεκα φιλοσοφίαν ἀσκητέον πάντων μάλιστα τῶν ἀνθρωπίνων ἐπιτηδευμάτων.