17. Bölüm
17Dinleyenlere aynı çağrıyı eski sözlerden ve kutsal hikâyelerden, hem başkalarınınkinden hem de Pythagorasçılarınkinden yola çıkarak da hatırlatmak gerekiyorsa, buna da şuradan başlayalım. Hiçbir şeye ihtiyaç duymayanların mesut olduğu, arzuları sınırsız olanların hayatının ise korkunç olduğu doğru söylenir. Euripides'in şu sözlerinde doğruyu söylemesine hiç şaşmam:
Kim bilir, belki yaşamak ölmektir, ölmek de yaşamak?
Belki de biz gerçekten ölüyüz. Bilgelerden birinden de şunu işitmiştim: şimdi biz ölüyüz, beden (sōma) bizim için bir mezardır (sēma); psykhēnin arzuların bulunduğu kısmı da ikna olmaya ve bir aşağı bir yukarı savrulmaya yatkındır. Usta bir hikâye anlatıcısı, belki Sicilyalı ya da İtalyalı biri, ikna olmaya ve inanmaya yatkın olduğu için (pithanon) adla oynayarak bu kısma küp (pithos), akılsızlara (anoētoi) da erginlenmemişler (amyētoi) demiş. Akılsızların psykhēsinin arzuların bulunduğu bu kısmını, ölçüsüz ve sızdıran yapısını, doymak bilmezliği yüzünden delik bir küpe benzetmiş. Bu adam, çoğunluğun düşündüğünün tersine, Hades'tekiler arasında (görünmez olanı, aeides, kastediyor) en sefillerin erginlenmemişler olduğunu, bunların delik küpe yine böyle delik bir elekle su taşıdıklarını gösteriyor. Bana bunu anlatanın dediğine göre, elek de psykhēdir; akılsızların psykhēsini, güvenilmezliği ve unutkanlığı yüzünden hiçbir şeyi tutamadığı için delik bir eleğe benzetmiştir. Bunlar biraz tuhaftır elbette, ama benim göstermek istediğim şeyi açıkça ortaya koyar: doymak bilmeyen ve ölçüsüz hayattan, düzenli ve her zaman elindekiyle yetinen, ona kâfi gelen hayata geçmek ve ölçülülerin ölçüsüzlerden daha mesut olduğuna ikna olmak gerekir.
Haydi, aynı okuldan bir benzetme daha söyleyeyim. İtidalli hayat ile ölçüsüz hayat hakkında durumun şöyle olup olmadığına bak. İki adamın her birinin birçok küpü olsun. Birinin küpleri sağlam ve dolu olsun: kimi şarapla, kimi balla, kimi sütle, başka birçoğu da başka birçok şeyle. Bunların her birinin kaynakları ise kıt ve çetin olsun, ancak birçok zahmetle ve güçlükle sağlanabilsin. Bu adam küplerini doldurduktan sonra artık içlerine bir şey akıtmaz, onları hiç dert etmez, bu bakımdan rahattır. Ötekinin de kaynakları, birincininki gibi, sağlanabilir ama çetin olsun; ama kapları delik ve çürük olsun, onları gece gündüz durmadan doldurmak zorunda kalsın, yoksa en büyük acıları çeksin. Hayat böyleyse, ölçülü olanınki ölçüsüz olanınkinden daha mesut olmaz mı? Çünkü biri saadeti olabildiğince çok akıtmakta bulur; bunda zorunlu olarak akıp gidenin de çok olması, çıkış delikleri için büyük birtakım deliklerin bulunması gerekir ki bu, yiyip yiyip boşaltan bir kuşun hayatını yaşamaktan başka bir şey değildir. Öteki ise kendine ait iyiliklerle bir kez dolduktan sonra her zaman, bütün zaman boyunca kendine yeterli kalır. Aretēnin uygulanmasına yönelik eskilere yaraşır çağrı da böyle bir şeydir.
XVII. Εἰ δὲ δεῖ καὶ ἀπὸ τῶν παλαιῶν λόγων καὶ τῶν μύθων τῶν ἱερῶν τῶν τε ἄλλων καὶ τῶν Πυθαγορείων ὑπομνῆσαι τοὺς ἀκούοντας ἐπὶ τὴν αὐτὴν παράκλησιν, ἀρχώμεθα καὶ τούτου ἐντεῦθεν. ὀρθῶς λέγονται οἱ μηδενὸς δεόμενοι εὐδαίμονες εἶναι, καὶ ὡς τῶν ἀπεράντους ἐχόντων τὰς ἐπιθυμίας δεινὸς ὁ βίος. οὐ γάρ τι θαυμάζοιμʼ ἄν, εἰ Εὐριπίδης ἀληθῆ ἐν τοῖσδε λέγει, λέγων τίς δʼ οἶδεν, εἰ τὸ ζῆν μέν ἐστι κατθανεῖν, τὸ κατθανεῖν δὲ ζῆν; καὶ ἡμεῖς τῷ ὄντι ἴσως τέθναμεν· ἤδη γάρ του ἔγωγε καὶ ἤκουσα τῶν σοφῶν, ὡς νῦν ἡμεῖς τέθναμεν, καὶ τὸ μὲν σῶμά ἐστιν ἡμῖν σῆμα, τῆς δὲ ψυχῆς τοῦτο, ἐν ᾧ ἐπιθυμίαι εἰσί, τυγχάνει ὄν οἷον ἀναπείθεσθαι καὶ μεταπίπτειν ἄνω κάτω, καὶ τοῦτο ἄρα τις μυθολογῶν κομψὸς ἀνήρ, ἴσως Σικελικός τις ἢ Ἰταλικός τις, παράγων τῷ ὀνόματι διὰ τὸ πιθανόν τε καὶ πιστικὸν ὠνόμασε πίθον, τοὺς δὲ ἀνοήτους ἀμυήτους· τῶν δὲ ἀνοήτων τοῦτο τῆς ψυχῆς, οὗ αἱ ἐπιθυμίαι εἰσί, τὸ ἀκόλαστον αὐτοῦ καὶ οὐ στεγανόν, ὡς τετρημένος εἴη πίθος διὰ τὴν ἀπληστίαν ἀπεικάσας. τοὐναντίον δὴ οὗτος τοῖς πολλοῖς ἀνθρώποις ἐνδείκνυται, ὡς τῶν ἐν Ἅιδου, τὸ ἀειδὲς δὴ λέγων, οὗτοι ἀθλιώτατοί εἰσιν οἱ ἀμύητοι, καὶ φοροῖεν εἰς τὸν τετρημένον πίθον ὕδωρ ἑτέρῳ τοιούτῳ τετρημένῳ κοσκίνῳ. τὸ δὲ κόσκινον ἄρα λέγει, ὡς ἔφη ὁ πρὸς ἐμὲ λέγων, τὴν ψυχὴν εἶναι· τὴν δὲ ψυχὴν κοσκίνῳ ἀπείκασε τὴν τῶν ἀνοήτων ὡς τετρημένην, ἅτε οὐ δυναμένην στέγειν διʼ ἀπιστίαν στίαν τε καὶ λήθην. ταῦτα ἐπιεικῶς μέν ἐστιν ὑπό τι ἄτοπα, δηλοῖ μὴν ὅ ἐγὼ βούλομαι ἐνδείξασθαι, ὡς χρὴ μεταθέσθαι ἀπὸ τοῦ ἀπλήστως καὶ ἀκολάστως ἔχοντος βίου ἐπὶ τὸν κοσμίως καὶ τοῖς ἀεὶ παροῦσιν ἱκανῶς καὶ ἐξαρκούντως ἔχοντα βίον, καὶ πείθεσθαι εὐδαιμονεστέρους εἶναι τοὺς κοσμίους τῶν ἀκολάστων. φέρε δὴ οὖν καὶ ἄλλην εἰκόνα εἴπω ἐκ τοῦ αὐτοῦ γυμνασίου τὴν νῦν. σκόπει γὰρ εἰ τοιόνδε δοκεῖ περὶ τοῦ βίου ἑκατέρου, τοῦ τε σώφρονος καὶ τοῦ ἀκολάστου, οἷον εἰ δυοῖν ἀνδροῖν ἑκατέρῳ πίθοι πολλοὶ εἶεν, καὶ τῷ μὲν ἑτέρῳ ὑγιεῖς καὶ πλήρεις, ὁ μὲν οἴνου ὁ δὲ μέλιτος ὁ δὲ γάλακτος καὶ ἄλλοι πολλοὶ πολλῶν, νάματα δὲ σπάνια καὶ χαλεπὰ ἑκάστου τούτων εἴη καὶ μετὰ πολλῶν πόνων καὶ χαλεπῶν ἐκποριζόμενα· ὁ μὲν οὖν ἕτερος πληρωσάμενος μήτε ἐποχετεύοι μηδέ τι φροντίζοι, ἀλλʼ ἕνεκα τούτων ἡσυχίαν ἔχοι· τῷ δʼ ἑτέρῳ τὰ μὲν νάματα, ὥσπερ καὶ ἐκείνῳ, δυνατὰ μὲν πορίζεσθαι εἴη, χαλεπὰ δέ, τὰ δὲ ἀγγεῖα τετρημένα καὶ σαθρά, ἀναγκάζοιτο δὲ ἀεὶ καὶ νύκτα καὶ ἡμέραν πιμπλάναι αὐτά, ἢ τὰς ἐσχάτας λυποῖτο λύπας ἆρα τοιούτου ὄντος τοῦ βίου, οὐκ ἔσται εὐδαιμονέστερος ὁ τοῦ κοσμίου ἢ τοῦ ἀκολάστου; ὁ μὲν γὰρ τῷ ὡς πλεῖστον ἐπιρρεῖν ἔχει τὸ εὔδαιμον, ἐν ᾧ πολὺ ἀνάγκη καὶ τὸ ἀπιὸν εἶναι καὶ μεγάλα ἄττα τὰ τρήματα εἶναι ταῖς ἐκροαῖς, ὅπερ οὐδὲν ἄλλο ἐστὶν ἢ χαραδριοῦ τινα βίον διαζῆν· ὁ δὲ πεπληρωμένος εἰσάπαξ τῶν οἰκείων ἀγαθῶν αὐτάρκης ἀεὶ διαμένει πάντα τὸν χρόνον. τοιαύτη τίς ἐστι καὶ ἡ ἀρχαιοπρεπὴς παράκλησις ἐπὶ τὴν τῆς ἀρετῆς ἐπιτήδευσιν.