15. Bölüm
15Bundan sonra, terbiye ve terbiyesizlik bakımından tabiatımızı şöyle bir duruma benzetmek gerekir. Mağaraya benzer, yeraltında bir barınakta yaşayan insanlar düşün; barınağın ışığa açılan girişi bütün mağara boyunca uzanıyor. İnsanlar çocukluklarından beri burada, bacakları ve boyunları zincirli olarak bulunuyorlar; öyle ki yerlerinde kalıyor ve yalnız önlerine bakabiliyorlar, zincir yüzünden başlarını çeviremiyorlar. Arkalarında, yukarıda ve uzakta yanan bir ateşin ışığı var; ateşle zincirliler arasında yukarıda bir yol, yolun boyunca da alçak bir duvar örülmüş, tıpkı hokkabazların seyircilerin önüne koyduğu ve üzerinden marifetlerini gösterdikleri perde gibi. Şimdi de bu duvarın boyunca insanların, duvarın üstünden aşan her türlü eşyayı, taştan, tahtadan ve her türlü malzemeden yapılmış insan heykellerini ve başka hayvan biçimlerini taşıdıklarını gör; taşıyanların, olağan olduğu gibi, kimi konuşuyor, kimi susuyor.
Bu tuhaf benzetmeyi ve bu tuhaf zincirlileri bize benzer say. Böyle insanların önce kendilerinden ve birbirlerinden, ateşin mağaranın karşı duvarına düşürdüğü gölgelerden başka bir şey görmüş olabileceklerini mi sanırsın? — Başka hiçbir şey. Hayatları boyunca başlarını kımıldatmamaya zorlanmışlarsa nasıl görsünler? — Peki, taşınan şeyler? Onlar için de aynı şey geçerli değil mi? — Elbette. — Birbirleriyle konuşabilselerdi, gördükleri şeylere ad verirken var olan şeylere ad verdiklerini düşünmezler miydi? — Zorunlu olarak. — Peki, hapishanenin karşı duvarı yankı yapsaydı, oradan geçenlerden biri konuştuğunda, konuşanın geçip giden gölgeden başka bir şey olduğunu düşünürler miydi? — Asla. — Demek ki böyle insanlar hakikatin, yapılmış şeylerin gölgelerinden başka bir şey olduğunu hiç düşünmezler. — Kesinlikle.
Şimdi onların zincirlerden ve akılsızlıktan kurtulup iyileşmelerinin, başlarına tabiatça şöyle bir şey gelse, nasıl olacağını düşün. Biri çözülse ve birden ayağa kalkmaya, boynunu çevirmeye, yürümeye ve ışığa bakmaya zorlansa, bütün bunları yaparken acı çekse, parıltı yüzünden de önceden gölgelerini gördüğü şeyleri seçemese, biri ona daha önce boş şeyler gördüğünü, şimdi ise var olana daha yakın ve daha çok var olan şeylere dönmüş olarak daha doğru gördüğünü söylese, hatta geçip giden şeylerin her birini gösterip ne olduğunu sorarak onu cevap vermeye zorlasa, ne diyeceğini sanırsın? Şaşkına dönüp daha önce gördüklerini şimdi gösterilenlerden daha hakiki sanacağını düşünmez misin? — Hem de nasıl. — Ya onu ışığın kendisine bakmaya zorlasa, gözleri acımaz mı, dönüp görebildiği şeylere kaçmaz mı, onları gerçekten de gösterilenlerden daha açık saymaz mı? Biri onu oradan zorla, sarp ve dik yokuştan yukarı çekse ve güneş ışığına çıkarıncaya kadar bırakmasa, sürüklenirken acı çekip öfkelenmez mi? Işığa çıkınca da gözleri parıltıyla dolu olduğundan, şimdi hakiki denen şeylerden tek birini bile göremez mi? Yukarıdaki şeyleri görecekse, sanırım alışmaya ihtiyacı olacaktır. Önce en kolay gölgeleri seçebilir, sonra sularda insanların ve öteki şeylerin yansımalarını, daha sonra da şeylerin kendisini görür. Bunlardan sonra gökteki şeyleri ve göğün kendisini, gündüz güneşe ve güneş ışığına bakmaktansa, geceleyin yıldızların ve ayın ışığına bakarak daha kolay seyreder. En sonunda da, sanırım, güneşi sularda ya da başka bir yerde beliren hayalleri olarak değil, kendi yerinde kendi başına görebilir ve nasıl bir şey olduğunu seyredebilir. Bundan sonra da onun hakkında, mevsimleri ve yılları getirenin, görülen yerdeki her şeyi yönetenin ve bir bakıma kendilerinin gördüğü bütün o şeylerin sebebinin o olduğu sonucuna varır. Bunlardan sonra bu sonuca varacağı açıktır.
Peki ne dersin? İlk barınağını, oradaki bilgeliği ve o zamanki zincir arkadaşlarını hatırlayınca, bu değişiklik yüzünden kendini mesut sayıp onlara acımaz mı? — Elbette. — Onlar arasında o zaman birbirlerine verdikleri birtakım şerefler ve övgüler, geçip giden şeyleri en keskin görene, bunlardan hangilerinin önce, hangilerinin sonra ve hangilerinin birlikte geçmeyi âdet edindiğini en iyi hatırlayana, bundan da gelecekte ne olacağını en iyi kestirene verilen ödüller varsa, onları arzulayacağını, o insanlar arasında şeref gören ve güç sahibi olanlara imreneceğini mi sanırsın? Yoksa Homeros'un dediği hâle düşüp "toprağı olmayan bir adamın yanında ırgat olarak çalışmayı" yeğleyeceğini, o kanaatlere sahip olup öyle yaşamaktansa her şeye katlanmaya razı olacağını mı? — Bence öyle yaşamaktansa her şeye katlanmayı kabul eder.
Şunu da düşün: Böyle biri yeniden aşağı inip aynı yere otursa, güneşten birden geldiği için gözleri karanlıkla dolmaz mı? — Hem de nasıl. — Gözleri alışmadan, henüz bulanık görürken (ki bu alışma süresi hiç de kısa olmayacaktır) o gölgeler hakkında tahminlerde bulunup hep zincirli kalmış olanlarla yarışması gerekse, gülünç olmaz mı? Onun hakkında yukarı çıkıp gözleri bozulmuş olarak döndüğünü, yukarı çıkmaya kalkışmaya bile değmeyeceğini söylemezler mi? Onları çözüp yukarı çıkarmaya kalkışanı, bir yolunu bulup ellerine geçirebilir ve öldürebilirlerse, öldürmezler mi? — Kesinlikle.
İşte bu benzetmenin bütününü söylenenlere gerçekten uygulamak gerekir. Görme yoluyla görünen yeri hapishane barınağına, oradaki ateşin ışığını da güneşin gücüne benzeten, yukarı çıkışı ve yukarıdaki şeylerin seyrini de psykhēnin düşünülür yere yükselişi sayan kişi hakikatten şaşmaz. Bilinebilir olan alanda en son görünen, ancak güçlükle görülen şey iyinin ideasıdır. O görülünce de herkes için bütün doğru ve güzel şeylerin sebebinin o olduğu sonucuna varılmalıdır: görülür alanda ışığı ve ışığın efendisini o doğurmuştur, düşünülür alanda da kendisi efendi olarak hakikati ve nousu sağlar. Kişisel ya da kamusal işlerde aklı başında davranacak olanın da onu görmesi gerekir. Terbiyenin işi buysa ve terbiyesizlikle arasında bu kadar büyük bir fark varsa, terbiyeye ve felsefeye sarılmaktan, şimdi çoğunluğa çok ciddiye alınacak şeyler gibi görünenleri ise saadete kayda değer hiçbir katkıları olmadığı için bırakmaktan başka ne yaraşır?
XV. Μετὰ ταῦτα δὴ ἀπεικάσαι δεῖ τοιούτῳ πάθει τὴν ἡμετέραν φύσιν παιδείας τε πέρι καὶ ἀπαιδευσίας. ἰδὲ γὰρ ἀνθρώπους οἷον ἐν καταγείῳ οἰκήσει σπηλαιώδει, ἀναπεπταμένην πρὸς τὸ φῶς τὴν εἴσοδον ἐχούσῃ μακρὰν παρὰ πᾶν τὸ σπήλαιον, ἐν ταύτῃ ἐκ παίδων ὄντας ἐν δεσμοῖς καὶ τὰ σκέλη καὶ τοὺς αὐχένας, ὥστε μένειν τε αὐτοὺς εἴς τε τὸ πρόσθεν μόνον ὁρᾶν, κύκλῳ δὲ τὰς κεφαλὰς ὑπὸ τοῦ δεσμοῦ ἀδυνάτους περιάγειν, φῶς δὲ αὐτοῖς πυρὸς ἄνωθεν καὶ πόρρωθεν καόμενον ὄπισθεν αὐτῶν, μεταξὺ δὲ τοῦ πυρὸς καὶ τῶν δεσμωτῶν ἐπάνω ὁδόν, παρʼ ἣν εἶναι τειχίον ᾠκοδομημένον, ὥσπερ τοῖς θαυματοποιοῖς πρὸ τῶν ἀνθρώπων πρόκειται τὰ παραφράγματα, ὑπὲρ ὧν τὰ θαύματα δεικνύουσιν. ἔτι τοίνυν ὅρα παρὰ τοῦτο τὸ τειχίον φέροντας ἀνθρώπους σκεύη τε παντοδαπὰ ὑπερέχοντα τοῦ τειχίου καὶ ἀνδριάντας καὶ ἄλλα ζῷα λίθινά τε καὶ ξύλινα καὶ παντοῖα εἰργασμένα, οἷον εἰκός, τοὺς μὲν φθεγγομένους, τοὺς δὲ σιγῶντας τῶν παραφερόντων. τὴν δὴ ἄτοπον εἰκόνα ταύτην καὶ τοὺς δεσμώτας τοὺς ἀτόπους θὲς εἶναι ὁμοίους ἡμῖν. τοὺς γὰρ τοιούτους πρῶτον μὲν ἑαυτῶν τε καὶ ἀλλήλων οἴει ἄν τι ἑωρακέναι ἄλλο πλὴν τὰς σκιὰς τὰς ὑπὸ τοῦ πυρὸς εἰς τὸ κατʼ ἀντικρὺ αὐτῶν τοῦ σπηλαίου προσπιπτούσας; οὐδὲν ἄλλο. πῶς γάρ, εἰ ἀκινήτους γε τὰς κεφαλὰς ἔχειν ἠναγκασμένοι εἶεν διὰ βίου; τί δὲ τῶν παραφερομένων; 94 A. οὐ ταὐτὸν τοῦτο; τί μήν; εἰ οὖν διαλέγεσθαι οἷοί τʼ εἶεν πρὸς ἀλλήλους, οὐ ταῦτα ἡγῇ ἂν τὰ ὄντα αὐτοὺς ὀνομάζειν, ἅπερ ὁρῷεν; ἀνάγκη. τί δʼ; εἰ καὶ ἠχὼ τὸ δεσμωτήριον ἐκ τοῦ κατʼ ἀντικρὺ ἔχοι, ὁπότε τις τῶν παριόντων φθέγξαιτο, οἴει ἂν ἄλλο τι αὐτοὺς ἡγεῖσθαι τὸ φθεγγόμενον ἢ τὴν παριοῦσαν σκιάν; οὐδὲν ἄλλο. παντάπασι δὴ οὖν οἱ τοιοῦτοι οὐκ ἂν ἄλλο τι νομίζοιεν τὸ ἀληθὲς ἢ τὰς τῶν σκευαστῶν σκιάς. πολλὴ ἀνάγκη. σκόπει οὖν αὐτῶν λύσιν τε καὶ ἴασιν τῶν τε δεσμῶν καὶ τῆς ἀφροσύνης, οἵα τις ἂν εἴη, εἰ φύσει τοιάδε ξυμβαίνοι αὐτοῖς· ὁπότε τις λυθείη καὶ ἀναγκάζοιτο ἐξαίφνης ἀνίστασθαί τε καὶ περιάγειν τὸν αὐχένα καὶ βαδίζειν καὶ πρὸς τὸ φῶς ἀναβλέπειν, πάντα δὲ ταῦτα ποιῶν ἀλγοῖ τε καὶ διὰ τὰς μαρμαρυγὰς ἀδυνατοῖ καθορᾶν ἐκεῖνα ὧν τότε τὰς σκιὰς ἐώρα, τί ἂν οἴει αὐτὸν εἰπεῖν, εἴ τις αὐτῷ λέγοι ὅτι τότε μὲν ἑώρα φλυαρίας, νῦν δὲ μᾶλλόν τι ἐγγυτέρω τοῦ ὄντος καὶ πρὸς μᾶλλον ὄντα τετραμμένος ὀρθότερον βλέποι, καὶ δὴ καὶ ἕκαστον τῶν παριόντων δεικνὺς αὐτῷ ἀναγκάζοι ἐρωτῶν ἀποκρίνασθαι ὅ τι ἐστίν; οὐκ οἴει αὐτὸν ἀπορεῖν τε ἂν καὶ ἡγεῖσθαι τὰ τότε ὁρώμενα ἀληθέστερα ἢ τὰ νῦν δεικνύμενα; πάντως δήπου. οὐκοῦν κἂν εἰ πρὸς αὐτὸ τὸ φῶς ἀναγκάζοι αὐτὸν βλέπειν, ἀλγεῖν τε ἂν τὰ ὄμματα καὶ φεύγειν ἀποστρεφόμενον πρὸς ἐκεῖνα ἃ δύναται καθορᾶν, καὶ νομίζειν ταῦτα τῷ ὄντι σαφέστερα τῶν δεικνυμένων ; εἰ δὲ ἐντεῦθεν ἕλκοι τις αὐτὸν βίᾳ διὰ τραχείας τῆς ἀναβάσεως καὶ ἀνάντους, καὶ μὴ ἀνείη πρὶν ἐξελκύσειεν εἰς τὸ τοῦ ἡλίου φῶς, ὀδυνᾶσθαί τε ἂν καὶ ἀγανακτεῖν ἑλκόμενον; καὶ ἐπειδὴ πρὸς τὸ φῶς ἔλθοι, αὐγῆς ἂν ἔχοντα τὰ ὄμματα μεστὰ ὁρᾶν οὐδʼ ἂν ἓν δύνασθαι τῶν ⟨νῦν⟩ λεγομένων ἀληθῶν, ὥστε ἐξαίφνης αὐτοῖς προσβάλλοντας; συνηθείας δή, οἶμαι, δέοιτʼ ἄν, εἰ μέλλοι τὰ ἄνω ὄψεσθαι· καὶ πρῶτον μὲν τὰς σκιὰς ἂν ῥᾷστα καθορῴη, καὶ μετὰ τοῦτο ἐν τοῖς ὕδασι τά τε τῶν ἀνθρώπων καὶ τὰ τῶν ἄλλων εἴδωλα, ὕστερον δὲ αὐτά· ἐκ δὲ τούτων τὰ ἐν τῷ οὐρανῷ καὶ αὐτὸν τὸν οὐρανὸν νύκτωρ ἂν ῥᾷον θεάσαιτο, προσβλέπων τὸ τῶν ἄστρων τε καὶ σελήνης φῶς, ἤ μεθʼ ἡμέραν τὸν ἥλιόν τε καὶ τὸ τοῦ ἡλίου. τελευταῖον δή, οἶμαι, τὸν ἥλιον οὐκ ἐν ὕδασιν οὐδʼ ἐν ἀλλοτρίᾳ ἕδρᾳ φαντάσματα αὐτοῦ, ἀλλʼ αὐτὸν καθʼ αὐτὸν ἐν τῇ αὐτοῦ χώρᾳ δύναιτʼ ἂν κατιδεῖν καὶ θεάσασθαι οἷός τέ ἐστι. καὶ μετὰ ταῦτʼ ἄν ἤδη συλλογίζοιτο περὶ αὐτοῦ, ὅτι οὗτος ὁ τάς τε ὥρας παρέχων καὶ ἐνιαυτοὺς καὶ πάντα ἐπιτροπεύων τὰ ἐν τῷ ὁρωμένῳ τόπῳ, καὶ ἐκείνων ὧν σφεῖς ἑώρων τρόπον τινὰ πάντων αἴτιος. δῆλον γὰρ ὅτι ἐπὶ ταῦτα ἂν μετʼ ἐκεῖνα ἔλθοι. τί οὖν; ἀναμιμνῃσκόμενον αὐτὸν τῆς πρώτης οἰκήσεως καὶ τῆς ἐκεῖ σοφίας καὶ τῶν τότε ξυνδεσμωτῶν οὐκ ἂν οἴει αὐτὸν μὲν εὐδαιμονίζειν τῆς μεταβολῆς, τοὺς δὲ ἐλεεῖν; καὶ μάλα. τιμαὶ δὲ καὶ ἔπαινοι εἴ τινες ἦσαν αὐτοῖς τότε παρʼ ἀλλήλων καὶ γέρα τῷ ὀξύτατα καθορῶντι τὰ παριόντα, καὶ μνημονεύοντι μάλιστα ὅσα τε πρότερα αὐτῶν καὶ ὕστερα εἴωθε καὶ ἅμα πορεύεσθαι, καὶ ἐκ τούτων δὴ δυνατώτατα ἀπομαντευομένῳ τὸ μέλλον ἥξειν, δοκεῖς ἂν αὐτὸν ἐπιθυμητικῶς αὐτῶν ἔχειν καὶ ζηλοῦν τοὺς παρʼ ἐκείνοις τιμωμένους τε καὶ ἐνδυναστεύοντας, ἢ τὸ τοῦ Ὁμήρου ἂν πεπονθέναι καὶ σφόδρα βούλεσθαι ἐπάρουρον ἐόντα θητευέμεν ἄλλῳ ἀνδρὶ παρʼ ἀκλήρῳ καὶ ὁτιοῦν ἂν πεπονθέναι μᾶλλον ἢ ἐκεῖνά τε δοξάζειν καὶ ἐκείνως ζῆν; οὕτως ἔγωγε οἶμαι, πᾶν μᾶλλον πεπονθέναι ἂν δέξασθαι ἢ ζῆν ἐκείνως. καὶ τόδε δὴ ἐννόησον· εἰ πάλιν ὁ τοιοῦτος καταβὰς εἰς τὸν αὐτὸν θᾶκον καθίζοιτο, ἆρʼ οὐ σκότους ἀνάπλεως σχοίη τοὺς ὀφθαλμούς, ἐξαίφνης ἥκων ἐκ τοῦ ἡλίου; μάλα γε. τὰς δὲ δὴ σκιὰς ἐκείνας πάλιν εἰ δέοι αὐτὸν γνωματεύοντα διαμιλλᾶσθαι τοῖς ἀεὶ δεσμώταις ἐκείνοις, ἐν ᾧ ἀμβλυωπεῖ, πρὶν καταστῆναι τὰ ὄμματα, οὗτος δὲ ὁ χρόνος μὴ πάνυ ὀλίγος εἴη τῆς συνηθείας, ἆρα οὐ γέλωτʼ ἂν παρέχοι, καὶ λέγοιτο ἂν περὶ αὐτοῦ, ὡς ἀναβὰς ἄνω διεφθαρμένος ἤκει τὰ ὄμματα, καὶ ὅτι οὐκ ἄξιον οὐδὲ πειρᾶσθαι ἀνιέναι, καὶ τὸν ἐπιχειροῦντα λύειν τε καὶ ἀνάγειν, εἴ πως ἐν ταῖς χερσὶ δύναιντο λαβεῖν καὶ ἀποκτείνειν, ἀποκτιννύναι ἄν; σφόδρα γε. ταύτην τοίνυν τὴν εἰκόνα προσαπτέον ἅπασαν ὡς ἀληθῶς τοῖς λεγομένοις, τὴν μὲν διʼ ὄψεως φαινομένην ἕδραν τῇ τοῦ δεσμωτηρίου οἰκήσει ἀφομοιοῦντα, τὸ δὲ τοῦ πυρὸς ἐν αὐτῇ φῶς τῇ τοῦ ἡλίου δυνάμει· τὴν δὲ ἄνω ἀνάβασιν καὶ θέαν τῶν ἄνω τὴν εἰς τὸν νοητὸν τόπον τῆς ψυχῆς ἄνοδον τιθεὶς οὐχ ἁμαρτήσει τῆς ἀληθείας. αὕτη δέ που οὕτω φαίνεται ἐν τῷ γνωστῷ τελευταία ἡ τοῦ ἀγαθοῦ ἰδέα καὶ μόγις ὁρᾶσθαι, ὀφθεῖσα δὲ συλλογιστέα εἶναι ὡς ἄρα πᾶσι πάντων αὕτη ὀρθῶν τε καὶ καλῶν αἰτία, ἔν τε ὁρατῷ φῶς καὶ τὸν τούτου κύριον τεκοῦσα, ἔν τε νοητῷ αὐτὴ κυρία ἀλήθειαν καὶ νοῦν παρεχομένη, καὶ ὅτι δεῖ ταύτην ἰδεῖν τὸν μέλλοντα ἐμφρόνως πράξειν ἢ ἰδίᾳ ἢ δημοσίᾳ. εἰ δὴ τοῦτο ἔργον ἐστὶ τῆς παιδείας, καὶ τοσοῦτον πρόκειται τὸ διάφορον αὐτῆς πρὸς τὴν ἀπαιδευσίαν, τί ἄν ἄλλο ἁρμόζοι ἢ παιδείας ἀντιλαμβάνεσθαι καὶ φιλοσοφίας, τῶν δὲ νῦν δοκούντων εἶναι περισπουδάστων τοῖς πολλοῖς ἀφίεσθαι ὡς οὐδεμίαν ἐχόντων εἰς εὐδαιμονίαν ῥοπὴν ἀξιόλογον;