11. Bölüm
11Nousa uygun hayatı seçenlerin hazla yaşamaya da en çok sahip olduğu şuradan anlaşılabilir. Yaşamak iki anlamda söyleniyor gibidir: biri kuvve hâlinde, öteki fiil hâlinde. Çünkü hayvanlardan hem görmeye sahip olan ve tabiatça görebilen, gözleri kapalı olsa bile, hem de bu yetiyi kullanan ve bakışını bir şeye yönelten için "görüyor" deriz. Bilmek ve tanımak için de aynı şekilde, bir anlamda kullanmayı ve temaşa etmeyi, bir anlamda yetiyi edinmiş olmayı ve epistēmēye sahip olmayı kastederiz. O hâlde yaşamayı yaşamamaktan hissetmekle ayırıyorsak, hissetmek de iki anlamlıysa, asıl anlamda hisleri kullanmak, başka bir anlamda ise bunlara muktedir olmak (bu yüzden, görünüşe göre, uyuyan için de "hissediyor" deriz), açıktır ki yaşamak da buna bağlı olarak iki anlamda söylenecektir. Uyanık olanın gerçekten ve asıl anlamda yaşadığını, uyuyanın ise uyanık olduğumuzu ve şeylerden birini hissettiğimizi söylediğimiz o harekete geçebildiği için yaşadığını söylemek gerekir.
Bu yüzden ve buna bakarak, iki şeyden her birine aynı şey yükleniyor, ama biri ya yapma ya da etkilenme bakımından söyleniyorsa, söylenen şeyin o ikincisine daha çok ait olduğunu kabul ederiz. Örneğin epistēmēyi kullananın, ona yalnızca sahip olandan daha çok bildiğini; bakışını yönelten kişinin, yöneltebilecek olandan daha çok gördüğünü söyleriz. Çünkü "daha çok" ifadesini yalnız tek bir tarifi olan şeylerde üstünlük bakımından değil, birinin önce, ötekinin sonra gelmesi bakımından da kullanırız. Örneğin sağlığın sağlıklı şeylerden daha çok iyi olduğunu, tabiatça kendi başına seçilmeye değer olanın onu meydana getirenden daha çok iyi olduğunu söyleriz. Oysa faydalı şeylerde de aretēde de her birine "iyi" dediğimiz için, tarifin ikisine de aynı şekilde yüklenmediğini görürüz. Demek ki uyanık olanın uyuyandan, psykhēsini fiil hâlinde kullananın da ona yalnızca sahip olandan daha çok yaşadığını söylemeliyiz; çünkü ikinciye de birincisi yüzünden "yaşıyor" deriz, birincinin etkilendiği ya da yaptığı şeyi yapabilecek durumda olduğu için.
Her şeyi kullanmak şudur: yeti tek bir şeye yönelikse, o şeyi yapmak; birden çok şeye yönelikse, bunların en iyisini yapmak. Örneğin kavalı ya yalnızca ya da en çok kaval çaldığında kullanırız; çünkü ötekilerin kullanımları da herhalde buna yöneliktir. O hâlde doğru kullananın daha çok kullandığını da söylemeliyiz; çünkü güzel ve kesin biçimde kullanana, şeyin ne için ve nasıl kullanılmaya yaratılmışsa öyle kullanmak düşer. Psykhēnin de ya tek ya da her şeyden çok işi düşünmek ve akıl yürütmektir. Bu durumda doğru düşünenin daha çok yaşadığı, en çok doğruyu bulanın da herkesten çok yaşadığı artık basit ve herkesin kolayca çıkarabileceği bir sonuçtur. Bu kişi ise en kesin epistēmēye göre phronēsisle düşünen ve temaşa edendir. Tam anlamıyla yaşamayı da o zaman ve bunlara, yani phronēsisle düşünenlere ve phronēsis sahiplerine vermek gerekir. Eğer her canlı için yaşamak var olmakla aynı şeyse, açıktır ki phronēsis sahibi her şeyden çok ve en asıl anlamda var olacaktır; hem de en çok, fiil hâlinde bulunduğu ve var olanlar içinde en bilinebilir olanı temaşa ettiği zaman.
Öte yandan yetkin ve engellenmemiş fiil sevinci kendi içinde taşır; dolayısıyla temaşaya dayalı fiil, fiillerin en hazlısı olacaktır. Ayrıca haz duyarak içmek başka, hazla içmek başkadır. Çünkü susamamış ya da sevdiği bir içecek sunulmamış biri de içerken sevinç duyabilir; ama içtiği için değil, o sırada oturup bir şey seyrettiği ya da seyredildiği için. O hâlde bu kişinin haz duyduğunu ve haz duyarak içtiğini söyleriz, ama içmekten haz aldığını ya da hazla içtiğini söylemeyiz. Aynı şekilde yürümeye, oturmaya, öğrenmeye ve her harekete de, varlıklarında acı ya da sevinç duymamızın tesadüf olduğu şeyler bakımından değil, varlıklarıyla hepimizin acı ya da sevinç duyduğu şeyler bakımından hazlı ya da acılı deriz. Hazlı hayat da aynı şekilde, varlığı sahiplerine hazlı gelen hayattır. Yaşarken sevinç duymak düşen herkesin değil, yaşamanın kendisi hoş gelen ve hayattan doğan hazdan sevinç duyanların hazla yaşadığını söyleriz.
Yaşamayı uyuyandan çok uyanık olana, akılsızdan çok phronēsis sahibine veririz; hayattan doğan hazzın da psykhēnin kullanılmasından doğan haz olduğunu söyleriz; çünkü gerçekten yaşamak budur. Psykhēnin birçok kullanımı olsa da, hepsinin en asıl olanı phronēsisle düşünmektir. Öyleyse açıktır ki phronēsisle düşünmekten ve temaşa etmekten doğan hazzın, hayattan doğan hazzın ya tek ya da en büyük kısmı olması zorunludur. Demek ki hazla yaşamak ve gerçekten sevinç duymak ya yalnız ya da en çok filozoflara aittir. Çünkü en hakiki düşüncelerin fiili, en çok var olan şeylerle dolduğu ve kendisine verilen yetkinliği her zaman sürekli olarak koruduğu için, sevince ulaştırmada da bütün fiillerin en etkilisidir. Öyle ki nous sahibi olanlar, hakiki ve iyi hazların tadını çıkarmak için bile felsefe yapmalıdır.
XI. Ὅτι τοίνυν τοῖς ἑλομένοις τὸν κατὰ νοῦν βίον καὶ τὸ ζῆν ἡδέως μάλιστα ὑπάρχει, δῆλον ἄν γένοιτο ἐντεῦθεν. φαίνεται διττῶς λέγεσθαι τὸ ζῆν, τὸ μὲν κατὰ δύναμιν τὸ δὲ κατʼ ἐνέργειαν· ὁρῶντα γὰρ εἶναί φαμεν ὅσα τε ἔχει τῶν ζῴων ὄψιν καὶ δυνατὰ πέφυκεν ἰδεῖν, κἂν μύοντα τυγχάνῃ, καὶ τὰ χρώμενα τῇ δυνάμει καὶ προσβάλλοντα τὴν ὄψιν. ὁμοίως δὲ καὶ τὸ ἐπίστασθαι καὶ τὸ γιγνώσκειν, ἕν μὲν τὸ χρῆσθαι καὶ θεωρεῖν λέγομεν, ἕν δὲ τὸ κεκτῆσθαι τὴν δύναμιν καὶ τὴν ἐπιστήμην ἔχειν. εἰ τοίνυν τῷ μὲν αἰσθάνεσθαι τὸ ζῆν διακρίνομεν καὶ τὸ μὴ ζῆν, τὸ δʼ αἰσθάνεσθαι διττόν, κυρίως μὲν τὸ χρῆσθαι ταῖς αἰσθήσεσιν ἄλλως δὲ τὸ δύνασθαι (διόπερ φαμὲν αἰσθάνεσθαι […] καὶ τὸν καθεύδοντα λέγοντες, ὡς ἔοικε), δῆλον ὅτι καὶ τὸ ζῆν ἀκολουθήσει διττῶς λεγόμενον· τὸν μὲν γὰρ ἐγρηγορότα φατέον ζῆν ἀληθῶς καὶ κυρίως, τὸν δὲ καθεύδοντα διὰ τὸ δύνασθαι μεταβάλλειν εἰς ταύτην τὴν κίνησιν, καθʼ ἢν λέγομεν ἐγρηγορέναι τε καὶ τῶν πραγμάτων αἰσθάνεσθαί τινος. διὰ τοῦτο καὶ εἰς τοῦτο βλέποντες, ὅταν οὖν λέγηταί τι ταὐτὸν ἑκάτερον δυοῖν ὄντοιν, δὲ θάτερον λεγόμενον ἢ τὸ ποιεῖν ἢ τὸ πάσχειν, τούτῳ μᾶλλον ἀποδώσομεν ὑπάρχειν τὸ λεχθέν, οἷον ἐπίστασθαι μὲν μᾶλλον τὸν χρώμενον τοῦ τὴν ἐπιστήμην ἔχοντος, ὁρᾶν δὲ τὸν προσβάλλοντα τὴν ὄψιν τοῦ δυναμένου προσβάλλειν. οὐ γὰρ μόνον τὸ μᾶλλον λέγομεν καθʼ ὑπεροχὴν ὧν ἄν εἶς ᾖ λόγος, ἀλλὰ καὶ κατὰ τὸ πρότερον εἶναι τὸ δὲ ὕστερον, οἷον τὴν ὑγείαν τῶν ὑγιεινῶν μᾶλλον ἀγαθὸν εἶναί φαμεν, καὶ τὸ καθʼ αὐτὸ τὴν φύσιν αἱρετὸν τοῦ ποιητικοῦ. καίτοι τόν γε λόγον ὁρῶμεν ὡς οὐχ ἐστι κατηγορούμενος ἀμφοῖν, ὅτι ἀγαθὸν ἑκάτερον ἐπί τε τῶν ὠφελίμων καὶ τῆς ἀρετῆς. καὶ ζῆν ἄρα μᾶλλον φατέον τὸν ἐγρηγορότα τοῦ καθεύδοντος καὶ τὸν ἐνεργοῦντα τῇ ψυχῇ τοῦ μόνον ἔχοντος· διὰ γὰρ ἐκεῖνον καὶ τοῦτον ζῆν φαμεν, ὅτι τοιοῦτός ἐστιν οἷος ἐκεῖνος πάσχειν ἢ ποιεῖν. οὐκοῦν τό γε χρῆσθαι παντὶ τοῦτʼ ἐστίν, ὅταν εἰ μὲν ἑνὸς ἡ δύναμίς ἐστι, τοῦτο αὐτὸ πράττῃ τις, εἰ δὲ πλειόνων τὸν ἀριθμόν, ὅ ἂν τούτων τὸ βέλτιστον, οἷον αὐλοῖς, ἤτοι μόνον ὅταν αὐλῇ χρῆταί τις ἢ μάλιστα· ἴσως γὰρ ἐπὶ τούτῳ καὶ τὰ τῶν ἄλλων. οὐκοῦν καὶ μᾶλλον χρῆσθαι τὸν ὀρθῶς χρώμενον φατέον· τὸ γὰρ ἐφʼ ᾧ καὶ ὣς πέφυκεν ὑπάρχειν τῷ χρωμένῳ καλῶς καὶ ἀκριβῶς. ἔστι δὴ καὶ ψυχῆς ἤτοι μόνον ἢ μάλιστα πάντων ἔργον τὸ διανοεῖσθαί τε καὶ λογίζεσθαι. ἁπλοῦν ἄρα ἤδη τοῦτο καὶ παντὶ συλλογίζεσθαι ῥᾴδιον ὅτι ζῇ μᾶλλον ὁ διανοούμενος ὀρθῶς καὶ μάλιστα πάντων ὁ μάλιστα ἀληθεύων, οὗτος δέ ἐστιν ὁ φρονῶν καὶ θεωρῶν κατὰ τὴν ἀκριβεστάτην ἐπιστήμην· καὶ τό γε τελέως ζῆν τότε καὶ τούτοις ἀποδοτέον, τοῖς φρονοῦσι καὶ τοῖς φρονίμοις. εἰ δὲ τὸ ζῆν ἐστι τῷ ζῴῳ γε ταὐτὸν παντὶ ὅπερ εἶναι, δῆλον ὅτι κἂν εἴη γε μάλιστα καὶ κυριώτατα πάντων ὁ φρόνιμος, καὶ τότε μάλιστα τοῦ χρόνου παντὸς ὅταν ἐνεργῇ καὶ τυγχάνῃ θεωρῶν τὸ μάλιστα τῶν ὄντων γνώριμον. ἀλλὰ μὴν ἥ γε τελεία ἐνέργεια καὶ ἀκώλυτος ἐν ἑαυτῇ ἔχει τὸ χαίρειν, ὥστε ἂν εἴη ἡ θεωρητικὴ ἐνέργεια πασῶν ἡδίστη. ἔτι τοίνυν ἕτερόν ἐστιν τὸ ἡδόμενον πίνειν καὶ τὸ ἡδέως πίνειν· οὐδὲν γὰρ κωλύει μὴ διψῶντά τινα μηδὲ οἵῳ χαίρει πόματι προσφερόμενον πίνοντα χαίρειν, μὴ τῷ πίνειν ἀλλὰ τῷ συμβαίνειν ἅμα θεωρεῖν ἢ θεωρεῖσθαι καθήμενον. οὐκοῦν τοῦτον ἥδεσθαι μὲν καὶ ἡδόμενον πίνειν φήσομεν, ἀλλʼ οὐ τῷ πίνειν οὐδὲ ἡδέως πίνειν. οὐκοῦν οὕτως καὶ βάδισιν καὶ καθέδραν καὶ μάθησιν καὶ πᾶσαν κίνησιν ἐροῦμεν ἡδεῖαν ἢ λυπηράν, οὐχ ὅσων συμβαίνει λυπεῖσθαι παρουσῶν ἡμᾶς ἢ χαίρειν, ἀλλʼ ὧν τῇ παρουσίᾳ καὶ λυπούμεθα πάντες καὶ χαίρομεν. καὶ ζωὴν οὖν ἡδεῖαν ὁμοίως ἐροῦμεν, ἧς ἡ παρουσία τοῖς ἔχουσιν ἡθεῖα, καὶ ζῆν ἡδέως οὐ πάντας ὅσοις ζῶσι συμβαίνει χαίρειν, ἀλλʼ οἷς αὐτὸ τὸ ζῆν ἡδὺ καὶ χαίρουσι τὴν ἀπὸ ζωῆς ἡδονήν. οὐκοῦν τὸ ζῆν ἀποδίδομεν τῷ μὲν ἐγρηγορότι μᾶλλον ἢ τῷ καθεύδοντι, τῷ φρονοῦντι δὲ ἢ τῷ ἄφρονι μᾶλλον, τὴν δʼ ἀπὸ ζωῆς ἡδονὴν τὴν ἀπὸ τῆς χρήσεως γιγνομένην φαμὲν εἶναι τῆς ψυχῆς· τοῦτο γάρ ἐστι τὸ ζῆν ἀληθῶς. εἰ τοίνυν καὶ πολλαὶ ψυχῆς εἰσι χρήσεις, ἀλλὰ κυριωτάτη γε πασῶν ἡ τοῦ φρονεῖν ὅ τι μάλιστα. δῆλον τοίνυν ὅτι καὶ τὴν γιγνομένην ἀπὸ τοῦ φρονεῖν καὶ θεωρεῖν ἡδονὴν ἢ μόνην ἢ μάλιστα ἀναγκαῖον ἀπὸ τοῦ ζῆν εἶναι. τὸ ζῆν ἄρα ἡδέως καὶ τὸ χαίρειν ὡς ἀληθῶς ἤτοι μόνοις ἢ μάλιστα ὑπάρχει τοῖς φιλοσόφοις. ἡ γὰρ τῶν ἀληθεστάτων νοήσεων ἐνέργεια καὶ ἀπὸ τῶν μάλιστα ὄντων πληρουμένη καὶ στέγουσα ἀεὶ μονίμως τὴν ἐνδιδομένην τελειότητα, αὕτη πασῶν ἐστι καὶ πρὸς εὐφροσύνην ἀνυσιμωτάτη. ὥστε καὶ διʼ αὐτὸ τὸ χαίρειν τὰς ἀληθεῖς καὶ ἀγαθὰς ἡδονὰς φιλοσοφητέον ἐστὶ τοῖς νοῦν ἔχουσιν.