İçeriğe geç
Eukleides

Eukleides

Gökyüzü Görünüşleri

Φαινόμενα

prGiriş

Sabit yıldızların hep aynı yerden doğup aynı yere battığı, birlikte doğanların hep birlikte doğup birlikte batanların hep birlikte battığı ve doğudan batıya hareketlerinde birbirlerine olan uzaklıklarını koruduğu görülmektedir. Optik'te gösterildiği gibi bu, yalnız dairesel bir hareketle hareket eden şeylerde, göz çevrenin her yerinden eşit uzaklıkta olduğunda olur. O hâlde yıldızların dairesel olarak hareket ettiği, tek bir cisme bağlı olduğu ve gözün çevrelerden eşit uzaklıkta bulunduğu kabul edilmelidir. Ayılar arasında bir yıldız görülür ki yerden yere geçmez, bulunduğu yerde döner. Bu yıldız, öbür yıldızların üzerinde hareket ettiği dairelerin çevrelerinden her yönde eşit uzaklıkta göründüğüne göre, bütün dairelerin paralel olduğu kabul edilmelidir; dolayısıyla bütün sabit yıldızlar, kutbu söz konusu yıldız olan paralel daireler üzerinde hareket eder. Bunlardan bazıları yüksek daireler üzerinde hareket ettikleri için ne doğarken ne de batarken görülür; bunlara "hep görünenler" denir. Bunlar görünen kutbu izleyen, arktik daireye kadar olan yıldızlardır. Kutba daha yakın olan yıldızlar daha küçük daireler üzerinde, arktik daire üzerindekiler ise en büyük daire üzerinde hareket eder; bunlar ufku sıyırıyormuş gibi de görünür. Bunların güneyine düşen yıldızların hepsi doğarken de batarken de görülür; çünkü daireleri bütünüyle yerin üstünde değildir, bir kısmı yerin üstünde, geri kalanı yerin altındadır. Bu dairelerin her birinin yer üstündeki kesimlerinden, hep görünenlerin en büyüğüne daha yakın olanı daha büyük, yer altındaki kesimlerinden de bu daireye daha yakın olanı en küçük görünür; çünkü bu daire üzerindeki yıldızlar yer altındaki hareketlerine en az, yer üstündeki hareketlerine en çok zamanı harcar; ondan daha uzaktaki daireler üzerindekiler ise yer üstündeki harekete her zaman daha az, yer altındakine daha çok zaman harcar. Güneye en yakın olanlar yer üstündeki harekete en az, yer altındakine en çok zamanı harcar. Bunların ortasındaki daire üzerinde bulunanlar yer üstündeki hareketlerini yer altındakiyle eşit sürede yapıyor görünür; bu yüzden bu daireye gün eşitliği dairesi, yani ekvator deriz. Ekvatordan eşit uzaklıktaki daireler üzerinde bulunanlar ise hareketlerini çapraz kesimlerde eşit sürede yapar: kuzeydekilerin yer üstündeki kesimleri güneydekilerin yer altındaki kesimleriyle, güneydekilerin yer üstündeki kesimleri de kuzeydekilerin yer altındaki kesimleriyle. Her dairenin toplam süresi, yani yer üstündeki ve onu izleyen yer altındaki süre, eşit görünür. Ayrıca Samanyolu dairesi ile zodyak, paralel dairelere eğik durdukları ve birbirlerini kestikleri hâlde, dönüş boyunca hep yarım dairelerini yerin üstünde tutuyor görünür.

Bütün bu söylenenlerden ötürü evrenin küre biçimli olduğu kabul edilsin. Çünkü silindir ya da koni biçimli olsaydı, eğik daireler üzerinde bulunan ve ekvatoru ikiye kesen yıldızlar dönüş sırasında hep eşit yarım daireler üzerinde hareket ediyor görünmez, kimi zaman yarım daireden büyük, kimi zaman ondan küçük bir kesim üzerinde görünürdü. Çünkü bir koni ya da silindir tabanına paralel olmayan bir düzlemle kesilirse, kesit dar açılı koni kesiti olur, bu da bir kalkana benzer. Böyle bir şeklin ortasından boyuna ve enine kesilince benzer olmayan kesimler oluşturduğu açıktır; ortasından eğik kesitlerle kesilse de yine benzer olmayan kesimler oluşturduğu açıktır. Oysa evrende bunun olduğu görülmez. Bütün bunlardan ötürü evren küre biçimlidir ve bir eksen çevresinde düzgün olarak döner; bu eksenin kutuplarından biri yerin üstünde ve görünür, öbürü yerin altında ve görünmezdir.

Gözümüzden geçip evrene uzanan ve yerin üstünde görülen kesimi sınırlayan düzleme ufuk denilsin. Ufuk bir dairedir, çünkü bir küre bir düzlemle kesilirse kesit dairedir.

Kürenin kutuplarından geçen ve ufka dik olan daireye meridyen denilsin.

Burçların ortasından geçen dairenin teğet olduğu ve kutupları kürenin kutuplarıyla aynı olan dairelere de dönenceler denilsin.

Burçların ortasından geçen daire ile ekvator en büyük dairelerdir, çünkü birbirlerini ikiye bölerler. Koç'un başlangıcı ile Kıskaçlar'ın başlangıcı çapça karşı karşıyadır ve ekvator üzerinde bulundukları için birbirine karşılık gelerek doğar ve batar; aralarında zodyakın on iki burcundan altısı, ekvatorun da iki yarım dairesi kalır; çünkü ekvator üzerindeki her iki başlangıç aynı sürede hareket eder, biri yer üstündeki, öbürü yer altındaki hareketini yapar. Bir küre kendi ekseni çevresinde düzgün olarak dönerse, kürenin yüzeyindeki bütün noktalar eşit sürede, üzerlerinde hareket ettikleri paralel dairelerin benzer yaylarını katederler. O hâlde bu iki başlangıç ekvatorun benzer yaylarını katederler, biri yer üstündeki yayı, öbürü yer altındakini; o hâlde yaylar eşittir; o hâlde her biri yarım dairedir, çünkü doğudan doğuya ya da batıdan batıya olan bütün bir dairedir. O hâlde burçlar dairesi ile ekvator birbirini ikiye böler. Bir kürede iki daire birbirini ikiye bölerse, kesişen dairelerin her biri en büyük dairedir; o hâlde burçlar dairesi ile ekvator en büyük dairelerdir.

Ufuk da en büyük dairelerdendir, çünkü en büyük daireler olan burçlar dairesini ve ekvatoru hep ikiye böler: on iki burcun altısını hep yerin üstünde tutar, ekvatorun da yarısını hep yukarıda tutar. Çünkü ekvator üzerindeki yıldızlar birlikte doğup batarak, biri doğudan batıya, öbürü batıdan doğuya eşit sürede varır. O hâlde daha önce ispatlananlardan ekvatorun yarısının hep ufkun üstünde olduğu açıktır. Bir kürede sabit duran bir daire, hep hareket eden en büyük dairelerden birini ikiye bölerse, bölen daire de en büyük dairedir; o hâlde ufuk en büyük dairelerdendir.

Evrenin dönüş süresi, sabit yıldızların her birinin bir doğuştan bir sonraki doğuşa ya da herhangi bir yerden yine aynı yere varmasına kadar geçen süredir.

Bir yayın görünen yarım küreyi geçişi, yayın önde giden noktası doğudayken arkadan gelen noktasının doğup yer üstündeki yarım kürenin bütününü geçerek batıya varmasıdır; görünmeyen yarım küreyi geçişi ise, yayın önde giden noktası batıdayken arkadan gelen noktasının batıp yer altındaki yarım kürenin bütününü geçerek doğuya varmasıdır.

pr

Ἐπειδὴ ὁρᾶται τὰ ἀπλανῆ ἄστρα ἀεὶ ἐκ τοῦ αὐτοῦ τόπου ἀνατέλλοντα καὶ εἰς τὸν αὐτὸν τόπον δυόμενα καὶ τὰ ἅμα ἀνατέλλοντα ἀεὶ ἅμα ἀνατέλλοντα καὶ τὰ ἅμα δυόμενα ἀεὶ ἅμα δυόμενα καὶ ἐν τῇ ἀπ᾿ ἀνατολῆς ἐπὶ δύσιν φορᾷ τὰ πρὸς ἄλληλα διαστήματα τὰ αὐτὰ ἔχοντα, τοῦτο δὲ γίνεται ἐπὶ τῶν ἐγκύκλιον φορὰν φερομένων μόνον, ἐπὰν ἡ ὄψις πάντῃ τῆς περιφερείας ἴσον ἀπέχῃ, ὡς ἐν τοῖς ὀπτικοῖς δείκνυται, θετέον, τὰ ἄστρα ἐγκυκλίως φέρεσθαι καὶ ἐνδεδέσθαι ἐν ἑνὶ σώματι καὶ τὴν ὄψιν ἴσον ἀπέχειν τῶν περιφερειῶν. ὁρᾶται δέ τις ἀστὴρ μεταξὺ τῶν ἄρκτων οὐ μεταλλάσσων τόπον ἐκ τόπου, ἀλλ᾿ ἐν ᾗ ἐστι χώρᾳ, ἐν ταύτῃ στρεφόμενος. ἐπεὶ δὲ οὗτος πρὸς τὰς περιφερείας τῶν κύκλων, καθ᾿ ὧν οἱ λοιποὶ ἀστέρες φέρονται, ἴσον ἀπέχων πάντῃ φαίνεται, θετέον, τοὺς κύκλους πάντας παραλλήλους εἶναι, ὥστε πάντα τὰ ἀπλανῆ ἄστρα κατὰ παραλλήλων φέρεσθαι πόλον ἐχόντων τὸν προειρημένον ἀστέρα. τούτων δὲ ἔνια οὔτε ἀνατέλλοντα οὔτε δυόμενα ὁρᾶται διὰ τὸ ἐπὶ μετεώρων κύκλων φέρεσθαι, οὓς καλοῦσιν ἀεὶ φανερούς. ταῦτα δέ ἐστι τὰ ἑπόμενα τῷ φανερῷ πόλῳ ἄστρα ἕως τοῦ ἀρκτικοῦ κύκλου. καὶ ἐπὶ ἐλασσόνων μὲν κύκλων φέρονται οἱ ἔγγιον τοῦ πόλου ὄντες ἀστέρες, ἐπὶ μεγίστου δὲ οἱ ἐπὶ τοῦ ἀρκτικοῦ, οἳ καὶ φαίνονται ξύοντες τὸν ὁρίζοντα. τὰ δὲ πρὸς μεσημβρίαν τούτων ἐχόμενα πάντα καὶ ἀνατέλλοντα καὶ δυόμενα ὁρᾶται διὰ τὸ τοὺς κύκλους αὐτῶν μὴ ὅλους εἶναι ὑπὲρ γῆς, ἀλλὰ μέρος μὲν αὐτῶν ὑπὲρ γῆς, τὸ δὲ λοιπὸν ὑπὸ γῆς. τῶν δὲ ὑπὲρ γῆς τμημάτων ἑκάστου αὐτῶν μεῖζον φαίνεται τὸ ἔγγιον τοῦ μεγίστου τῶν ἀεὶ φανερῶν, τῶν δὲ ὑπὸ γῆν ἐλάχιστον τὸ ἔγγιον τοῦ εἰρημένου κύκλου διὰ τὸ τὸν χρόνον τῆς ὑπὸ γῆν φορᾶς τῶν ἐπὶ τούτου τοῦ κύκλου ἀστέρων ὄντων ἐλάχιστον ἔχειν, τῆς δὲ ὑπὲρ γῆν φορᾶς πλεῖστον, τὰ δὲ ἐπὶ τῶν ἀπώτερον τούτων ἀεὶ τῆς μὲν ὑπὲρ γῆς φορᾶς ἐλάσσονα χρόνον ἔχειν, τῆς δὲ ὑπὸ γῆν πλείονα· ἐλάχιστον δὲ χρόνον ἕξει τῆς ὑπὲρ γῆν φορᾶς τὰ ἔγγιστα τῆς μεσημβρίας ὄντα, τῆς δὲ ὑπὸ γῆν πλεῖστον. φαίνονται δὲ οἱ ἐπὶ τοῦ κατὰ μέσον τούτων ὄντες ἰσοχρόνιον ποιούμενοι τὴν ὑπὲρ γῆν φορὰν τῇ ὑπὸ γῆν· διὸ λέγομεν τοῦτον τὸν κύκλον ἰσημερινόν· οἱ δὲ ἐπὶ τῶν ἴσον ἀπεχόντων τοῦ ἰσημερινοῦ κύκλου ἰσοχρόνιον ποιούμενοι τὴν φορὰν ἐν τοῖς ἐναλλὰξ τμήμασιν, οἷον τὰ ὑπὲρ γῆς τῶν πρὸς ἄρκτους ὄντων τοῖς ὑπὸ γῆν τῶν πρὸς μεσημβρίαν, τὰ δὲ ὑπὲρ γῆς τῶν πρὸς μεσημβρίαν τοῖς ὑπὸ γῆν τῶν πρὸς ἄρκτους ὄντων· ὁ δὲ συναμφότερος χρόνος ἑκάστου κύκλου ὅ τε ὑπὲρ γῆς καὶ ὁ συνεχὴς ὑπὸ γῆν ἴσος φαίνεται. ἔτι δὲ ὁ τοῦ γάλακτος κύκλος καὶ ὁ ζῳδιακὸς λοξοὶ ὄντες πρὸς τοὺς παραλλήλους κύκλους καὶ τέμνοντες ἀλλήλους ἐν τῇ περιφορᾷ ἀεὶ ἡμικύκλια ὑπὲρ γῆς ἔχοντες φαίνονται. διὰ δὴ τὰ προειρημένα πάντα ὁ κόσμος ὑποκείσθω σφαιροειδής· εἴτε γὰρ ἦν κυλινδροειδὴς ἢ κωνοειδής, οἱ ἐπὶ τῶν λοξῶν κύκλων καὶ τεμνόντων τὸν ἰσημερινὸν δίχα λαμβανόμενοι ἀστέρες ἐν τῇ περιφορᾷ οὐκ ἂν ἐφαίνοντο ἀεὶ ἐπὶ ἡμικυκλίων ἴσων φερόμενοι, ἄλλ᾿ ὅτε μὲν ἐπὶ μείζονος ἡμικυκλίου τμήματος, ὅτε δὲ ἐπ᾿ ἐλάσσονος. ἐὰν γὰρ κῶνος ἢ κύλινδρος ἐπιπέδῳ τμηθῇ μὴ παρὰ τὴν βάσιν, ἡ τομὴ γίγνεται ὀξυγωνίου κώνου τομή, ἥτις ἐστὶν ὁμοία θυρεῷ. δῆλον οὖν, ὅτι τοιούτου σχήματος διὰ τοῦ μέσου τεμνομένου κατά τε τὸ μῆκος καὶ πλάτος ἀνόμοια τμήματα ποιεῖ· δῆλον δέ, ὅτι κἀν λοξαῖς τομαῖς τμηθῇ διὰ τοῦ μέσου, καὶ οὕτως ἀνόμοια τμήματα ποιεῖ, ὅπερ οὐ φαίνεται τοῦτο γινόμενον κατὰ τὸν κόσμον. διὰ δὴ ταῦτα πάντα ὁ κόσμος ἐστὶ σφαιροειδὴς καὶ στρέφεται ὁμαλῶς περὶ τὸν ἄξονα, οὗ ὁ μὲν εἷς πόλος ὑπὲρ γῆν, φανερός, ὁ δὲ εἷς ὑπὸ γῆν ἀφανὴς ὤν. ὁρίζων δὲ καλείσθω τὸ διὰ τῆς ὄψεως ἡμῶν ἐπίπεδον ἐκπίπτον εἰς τὸν κόσμον καὶ ἀφορίζον τὸ ὑπὲρ γῆν ὁρώμενον τμῆμα· ἔστι δὲ κύκλος· ἐὰν γὰρ σφαῖρα ἐπιπέδῳ τμηθῇ, ἡ τομὴ κύκλος ἐστίν. μεσημβρινὸς δὲ κύκλος καλείσθω ὁ διὰ τῶν πόλων τῆς σφαίρας καὶ ὀρθὸς πρὸς τὸν ὁρίζοντα. τροπικοὶ δέ, ὧν ὁ διὰ μέσων τῶν ζῳδίων κύκλος ἐφάπτεται τοὺς αὐτοὺς πόλους ἐχόντων τῇ σφαίρᾳ. ὁ δὲ διὰ μέσων τῶν ζῳδίων κύκλος καὶ ὁ ἰσημερινὸς μέγιστοί εἰσιν· δίχα γὰρ τέμνουσιν ἀλλήλους· ἥτε γὰρ ἀρχὴ τοῦ Κριοῦ καὶ ἡ ἀρχὴ τῶν Χηλῶν κατὰ διάμετρόν τέ εἰσι καὶ ἐπὶ τοῦ ἰσημερινοῦ οὖσαι κατὰ συζυγίαν ἀνατέλλουσί τε καὶ δύνουσι μεταξὺ αὐτῶν ἔχουσαι τῶν μὲν δώδεκα ζῳδίων τοῦ ζῳδιακοῦ ἕξ, τοῦ δὲ ἰσημερινοῦ κύκλου ἡμικύκλια δύο, ἐπειδήπερ ἐκατέρα ἀρχὴ ἐπὶ τοῦ ἰσημερινοῦ κύκλου οὖσα ἐν τῷ αὐτῷ χρόνῳ φέρεται, ἡ μὲν τὴν ὑπὲρ γῆς φοράν, ἡ δὲ τὴν ὑπὸ γῆν. ἐὰν δὲ σφαῖρα στρέφεται ὁμαλῶς περὶ τὸν ἑαυτῆς ἄξονα, πάντα τὰ ἐπὶ τῆς ἐπιφανείας τῆς σφαίρας σημεῖα ἐν τῷ ἴσῳ χρόνῳ τὰς ὁμοίας περιφερείας διέρχεται τῶν παραλλήλων κύκλων, καθ᾿ ὧν φέρεται· ὁμοίας ἄρα περιφερείας διέξεισι τοῦ ἰσημερινοῦ κύκλου, ᾗ μὲν τὴν ὑπὲρ γῆς, ᾗ δὲ τὴν ὑπὸ γῆν· ἴσαι ἄρα εἰσὶν αἱ περιφέρειαι· ἡμικύκλιον ἄρα ἑκάτερόν ἐστιν· τὸ γὰρ ἀπ᾿ ἀνατολῆς ἐπὶ ἀνατολὴν ἢ ἀπὸ δύσεως ἐπὶ δύσιν ὅλος κύκλος ἐστίν· δίχα ἄρα τέμνουσιν ἀλλήλους ὅ τε τῶν ζῳδίων κύκλος καὶ ὁ ἰσημερινός. ἐὰν δὲ ἐν σφαίρᾳ δύο κύκλοι τέμνωσιν ἀλλήλους δίχα, ἑκάτερος τῶν τεμνόντων μέγιστος ἔσται· ὁ ἄρα τῶν ζῳδίων κύκλος καὶ ὁ ἰσημερινὸς μέγιστοί εἰσιν. καὶ ὁ ὁρίζων μὲν τῶν μεγίστων ἐστὶ κύκλων· τόν τε γὰρ τῶν ζῳδίων κύκλον καὶ τὸν ἰσημερινὸν μεγίστους ὄντας ἀεὶ δίχα τέμνει· τῶν τε γὰρ δώδεκα ζῳδίων τὰ ἓξ ἀεὶ ὑπὲρ γῆς ἄνω ἔχει, καὶ τοῦ ἰσημερινοῦ δὲ κύκλου τὸ ἡμικύκλιον ὑπεράνω ἀεὶ ἔχει· καὶ γὰρ τὰ ἐπὶ τούτου ἄστρα ἅμα ἀνατέλλοντα καὶ δύνοντα ἐν τῷ ἴσῳ χρόνῳ παραγίγνεται, τὸ μὲν ἀπ᾿ ἀνατολῆς ἐπὶ δύσιν, τὸ δὲ ἀπὸ δύσεως ἐπὶ ἀνατολήν. φανερὸν οὖν ἐκ τῶν πρότερον ἀποδεδειγμένων, ὅτι τοῦ ἰσημερινοῦ ἀεὶ ὑπὲρ τὸν ὁρίζοντά ἐστιν ἡμικύκλιον. ἐὰν δὲ ἐν σφαίρᾳ μένων κύκλος δίχα τέμνῃ τινὰ τῶν μεγίστων κύκλον ἀεὶ φερόμενον, καὶ ὁ τέμνων μέγιστός ἔστιν· ὁ ὁρίζων ἄρα τῶν μεγίστων ἐστὶ κύκλων. κόσμου περιστροφῆς χρόνος ἐστίν, ἐν ᾧ ἕκαστον τῶν ἀπλανῶν ἀστέρων ἀπʼ ἀνατολῆς ἐπὶ τὴν ἑξῆς ἀνατολὴν παραγίνεται ἢ ἀφ᾿ οὑδηποτοῦν τόπου ἐπὶ τὸν αὐτὸν τόπον. ἐξαλλαγὴ περιφερείας φανεροῦ ἡμισφαιρίου ἐστίν, ὅταν τοῦ προηγουμένου σημείου τῆς περιφερείας ἐπὶ τῆς ἀνατολῆς ὄντος τὸ ἑπόμενον ἀνατεῖλαν καὶ διελθὸν ὅλον τὸ ὑπὲρ γῆν ἡμισφαίριον ἐπὶ τῆς δύσεως γένηται· ἀφανοῦς δέ, ὅταν τοῦ προηγουμένου σημείου τῆς περιφερείας ἐπὶ τῆς δύσεως ὄντος τὸ ἑπόμενον δῦναν καὶ διελθὸν ὅλον τὸ ὑπὸ γῆν ἡμισφαίριον ἐπὶ τῆς ἀνατολῆς γένηται.

1Önermeler

Önerme 1. Yer evrenin ortasındadır ve evrene göre merkez konumundadır.

Evrende ufuk AB olsun; yer, yani bizim gözümüz D noktasında olsun; doğu tarafı G, batı tarafı A olsun. D noktasına konan bir dioptra ile G noktasında doğan Yengeç gözlensin; o hâlde aynı dioptra ile batan Oğlak gözlenecektir; bu A noktasında gözlensin. A, D, G noktaları dioptra ile gözlendiğinden, A, D, G'den geçen çizgi doğrudur. Dolayısıyla ADG hem sabit yıldızlar küresinin hem de zodyakın çapıdır, çünkü zodyaktan ufkun üstünde altı burç ayırır. Şimdi burçlar dairesi ve dioptra yer değiştirince B noktasında doğan Aslan gözlensin; o hâlde aynı dioptra ile batan Kova gözlenecektir; bu E noktasında gözlensin. E, D, B noktaları dioptra ile gözlendiğinden, E, D, B'den geçen çizgi doğrudur. Bu EDB olsun; o hâlde EDB de hem sabit yıldızlar küresinin hem de zodyak dairesinin çapıdır. ADG'nin de öyle olduğu gösterilmişti; o hâlde D noktası sabit yıldızlar küresinin merkezidir ve yer üzerindedir. Aynı şekilde yer üzerinde hangi nokta alınırsa alınsın, onun evrenin merkezi olduğunu göstereceğiz. O hâlde yer evrenin ortasındadır ve evrene göre merkez konumundadır.

1

α΄. Ἡ γῆ ἐν μέσῳ τῷ κόσμῳ ἐστὶ καὶ κέντρου τάξιν ἐπέχει πρὸς τὸν κόσμον. ἔστω ἐν κόσμῳ ὁρίζων ὁ ΑΒ, γῆ δὲ ἡμετέρα ὄψις, ἡ πρὸς τῷ Δ σημείῳ, καὶ ἔστω ἀνατολικὰ μὲν μέρη τὰ Γ, δυτικὰ δὲ τὰ Α, καὶ τεθεωρήσθω διὰ διόπτρας κειμένης πρὸς τῷ Δ σημείῳ Καρκίνος ἀνατέλλων κατὰ τὸ Γ σημεῖον· θεωρηθήσεται ἄρα διὰ τῆς αὐτῆς διόπτρας Αἰγόκερως δύνων· θεωρείσθω κατὰ τὸ Α σημεῖον. καὶ ἐπεὶ τὰ Α, Δ, Γ σημεῖα διὰ διόπτρας τεθεώρηται, εὐθεῖά ἔστιν ἡ διὰ τῶν Α, Δ, Γ. ὥστε ἡ ΑΔΓ διάμετρός ἐστι τῆς τε τῶν ἀπλανῶν σφαίρας καὶ τοῦ ζῳδιακοῦ, ἐπειδήπερ τοῦ ζῳδιακοῦ ὑπὲρ τὸν ὁρίζοντα ἓξ ζῴδια ἀποτέμνει. πάλιν δὴ μετακινηθέντος τοῦ τε τῶν ζῳδίων κύκλου καὶ τῆς διόπτρας, τεθεωρήσθω Λέων ἀνατέλλων κατὰ τὸ Β σημεῖον· θεωρηθήσεται ἄρα διὰ τῆς αὐτῆς διόπτρας Ὑδροχόος δύνων. θεωρείσθω κατὰ τὸ Ε σημεῖον. καὶ ἐπεὶ τὰ Ε, Δ, Β σημεῖα τεθεώρηται διὰ διόπτρας, εὐθεῖά ἐστιν ἡ διὰ τῶν Ε, Δ, Β. ἔστω ἡ ΕΔΒ· ἡ ΕΔΒ ἄρα διάμετρός ἐστι τῆς τε τῶν ἀπλανῶν σφαίρας καὶ τοῦ ζῳδιακοῦ κύκλου. ἐδείχθη δὲ καὶ ἡ ΑΔΓ· τὸ Δ ἄρα σημεῖον κέντρον ἐστὶ τῆς τῶν ἀπλανῶν σφαίρας, καί ἐστι πρὸς τῇ γῇ. ὁμοίως δὴ δείξομεν, ὅτι, ὃ ἂν ληφθῇ σημεῖον ἐπὶ τῆς γῆς, κέντρον ἐστὶ τοῦ κόσμου. ἡ γῆ ἄρα ἐν μέσῳ τῷ κόσμῳ ἐστὶ καὶ κέντρου τάξιν ἐπέχει πρὸς τὸν κόσμον.

2Önerme 2. Evrenin bir dönüşünde kürenin kutuplarından geçen daire ufka iki kez dik olur; burçlar dairesi ise, ufkun kutbu yaz dönencesi ile görünen kutup arasındaysa, meridyene iki kez dik olur, ufka ise hiçbir zaman. [Ufkun kutbu dönencelerden birinin üzerindeyse, burçlar dairesi ufka bir kez dik olur; ufkun kutbu dönenceler arasındaysa, burçlar dairesi ufka iki kez dik olur.]

Ufuk dairesi EBG olsun; hep görünen dairelerin en büyüğü ŌD, hep görünmeyenlerin en büyüğü EZ olsun; yaz dönencesi HThK, kış dönencesi LMN olsun; burçlar dairesi KL konumunda olsun; kürenin kutupları X ve O noktaları olsun. X ve O'dan AXEOP en büyük dairesi çizilsin. Diyorum ki kürenin bir dönüşünde kürenin kutuplarından geçen daire ufka iki kez dik olacak; burçlar dairesi ise, ufkun kutbu HThK dairesi ile kutup arasındaysa, meridyene iki kez dik olacak, ufka ise hiçbir zaman.

Kürenin kutuplarından geçen dairenin BEG'ye iki kez dik olduğu gösterilmişti.

Diyorum ki KL de ATh meridyenine iki kez dik olacaktır.

Kürede ŌBG ve HThK daireleri birbirini kestiğinden ve bunların kutuplarından AThO en büyük dairesi çizildiğinden, HTh yayı ThK'ye eşittir; aynı sebeple LP de PN yayına eşittir. HThK yayı da LPN yayına eşittir. O hâlde LP yayı KTh yayına eşit ve benzerdir. O hâlde K noktası K'den başlayıp KTh yayını geçerek Th'ye vardığı sürede, L de LP yayını geçerek P'ye varacak ve burçlar dairesi ThBPG konumunu alacaktır. Kürede HThK ve ThBPG daireleri birbirine teğet olduğundan ve birinin kutuplarından ve değme noktasından XThOP en büyük dairesi çizildiğinden, XThOP, ThBPG'nin kutuplarından da geçecek ve ona dik olacaktır; dolayısıyla ThBPG de XThOP'ye diktir. Yine, ThH yayı PN yayına benzer olduğundan, Th'nin H'ye vardığı sürede P de N'ye varacak ve burçlar dairesi HSN konumunu alacaktır. Yine, HA yayı MN yayına benzer olduğundan, H'nin A'ya vardığı sürede N de M'ye varacak ve burçlar dairesi ABMG konumunu alacaktır. Kürede ABMG ve ATh daireleri birbirine teğet olduğundan ve birinin kutuplarından ve değme noktasından AXThO en büyük dairesi çizildiğinden, AXThO ABMG'ye diktir; dolayısıyla ABMG de AXThO'ya diktir. Yine, AK yayı LM yayına benzer olduğundan, A'nın K'ye vardığı sürede M de L'ye varacak ve burçlar dairesi KL konumunu alacaktır. O hâlde K'nin K'den başlayıp KThHAK yayını geçerek yeniden K'ye vardığı sürede, ki bu evrenin bir dönüşünün süresidir, KL dairesi AO dairesine iki kez dik olacaktır.

Aynı şeyler varsayılarak BEG dairesinin kutbu Th ve X noktaları arasında olsun. Diyorum ki KL zodyak dairesi BEG ufkuna hiçbir zaman dik olmayacaktır.

KL, BEGK'ye dik olsaydı, onu kutuplarından geçerek keser, Th ile X noktaları arasında bulunan ufkun kutbundan geçer ve AHK'yi keserdi; bu imkânsızdır. O hâlde KL zodyakı BEGK ufkuna hiçbir zaman dik olmayacaktır.

Şimdi ufkun kutbu AHMK üzerinde M noktası olsun. Diyorum ki zodyak dairesi ufka bir kez dik olacaktır.

KM yayı LN yayına benzer olduğundan, K'nin KM yayını geçerek M'ye vardığı sürede L de N'ye varacak ve burçlar dairesi MBNG konumunu alacaktır. MBNG, HBG'yi kutuplarından geçerek kestiğinden, onu hem ikiye hem de dik olarak keser; o hâlde burçlar dairesi ufka diktir.

Şimdi ufkun kutbu dönenceler arasında O noktası olsun. Diyorum ki KL dairesi ufka iki kez dik olacaktır.

O kutbundan, AHMK'ye teğet SOT ve POR en büyük daireleri çizilsin; bunlar NR'ye de teğet olacaktır. POR, HEK'yi kutuplarından geçerek kestiğinden, onu hem ikiye hem de dik olarak keser; o hâlde PR dairesi HEK'ye diktir. Aynı sebeple SOT de HEK'ye diktir. K'den K, L tarafına doğru olan yarım daire, S'den S, T tarafına doğru olan yarım daireyle kesişmediğinden, KS yayı LT yayına benzerdir. O hâlde K'nin S'ye vardığı sürede L de T'ye varacak ve KL dairesi ST dairesiyle çakışacaktır; ST dairesi de HEK'ye diktir; o hâlde KL dairesi de HEK dairesine diktir. Yine, SMP yayı TNR'ye benzer olduğundan, S'nin P'ye vardığı sürede T de R'ye varacak ve burçlar dairesi POR dairesiyle çakışacaktır; POR dairesi de HEK'ye diktir; o hâlde burçlar dairesi de HEK ufkuna diktir. Demek ki burçlar dairesi ufka iki kez dik olacaktır.

2

β΄. Ἐν μιᾷ κόσμου περιφορᾷ ὁ μὲν διὰ τῶν πόλων τῆς σφαίρας κύκλος δὶς ἔσται ὀρθὸς πρὸς τὸν ὁρίζοντα· ὁ δὲ τῶν ζῳδίων κύκλος πρὸς μὲν τὸν μεσημβρινὸν δὶς ἔσται ὀρθός, πρὸς δὲ τὸν ὁρίζοντα οὐδέποτε, ὅταν ὁ πόλος τοῦ ὁρίζοντος μεταξὺ ᾖ τοῦ θερινοῦ τροπικοῦ καὶ τοῦ φανεροῦ πόλου. [ἐὰν δὲ ἐπί τινος τῶν τροπικῶν ὁ πόλος ᾖ τοῦ ὁρίζοντος, ὁ τῶν ζῳδίων κύκλος ἅπαξ ὀρθὸς ἔσται πρὸς τὸν ὁρίζοντα· ὅταν δὲ ὁ πόλος τοῦ ὁρίζοντος μεταξὺ τῶν τροπικῶν κύκλων ὑπάρχῃ, δὶς ἔσται ὁ τῶν ζῳδίων κύκλος ὀρθὸς πρὸς τὸν ὁρίζοντα.] ἔστω ὁρίζων κύκλος ὁ ΕΒΓ, καὶ μέγιστος μὲν τῶν ἀεὶ φανερῶν κύκλων ἔστω ὁ ΩΔ, μέγιστος δὲ τῶν ἀεὶ ἀφανῶν ἔστω ὁ ΕΖ, καὶ θερινὸς μὲν τροπικὸς ὁ ΗΘΚ, χειμερινὸς δὲ τροπικὸς ὁ ΛΜΝ, ὁ δὲ τῶν ζῳδίων κύκλος θέσιν ἐχέτω ὡς τὴν ΚΛ, πόλοι δὲ τῆς σφαίρας τὰ Ξ, Ο σημεῖα. καὶ γεγράφθω διὰ τῶν Ξ, Ο μέγιστος κύκλος ὁ ΑΞΕΟΠ· λέγω, ὅτι ἐν μιᾷ περιφορᾷ τῆς σφαίρας ὁ μὲν διὰ τῶν πόλων τῆς σφαίρας κύκλος δὶς ἔσται ὀρθὸς πρὸς τὸν ὁρίζοντα, ὁ δὲ τῶν ζῳδίων κύκλος πρὸς μὲν τὸν μεσημβρινὸν δὶς ἔσται ὀρθός, πρὸς δὲ τὸν ὁρίζοντα οὐδέποτε, ὅταν ὁ πόλος τοῦ ὁρίζοντος μεταξὺ τοῦ ΗΘΚ κύκλου καὶ τοῦ πόλου ὑπάρχῃ. ὅτι μὲν οὖν ὁ διὰ τῶν πόλων τῆς σφαίρας πρὸς τὸν ΒΕΓ δὶς ὀρθός ἐστιν, δέδεικται. λέγω, ὅτι καὶ ὁ ΚΛ πρὸς τὸν ΑΘ μεσημβρινὸν δὶς ἔσται ὀρθός. ἐπεὶ γὰρ ἐν σφαίρᾳ δύο κύκλοι οἱ ΩΒΓ, ΗΘΚ τέμνουσιν ἀλλήλους, διὰ δὲ τῶν πόλων αὐτῶν γέγραπται μέγιστος κύκλος ὁ ΑΘΟ, ἴση ἄρα ἐστὶν ἡ ΗΘ περιφέρεια τῇ ΘΚ· διὰ τὰ αὐτὰ δὴ καὶ ἡ ΛΠ τῇ ΠΝ περιφερείᾳ. καί ἐστιν ἴση ἡ ΗΘΚ περιφέρεια τῇ ΛΠΝ περιφερείᾳ. ἴση ἄρα καὶ ὁμοία ἡ ΛΠ περιφέρεια τῇ ΚΘ περιφερείᾳ. ἐν ᾧ ἄρα χρόνῳ τὸ Κ σημεῖον ἀρξάμενον ἀπὸ τοῦ Κ τὴν ΚΘ περιφέρειαν διελθὸν ἐπὶ τὸ Θ παραγίνεται, ἐν τούτῳ καὶ τὸ Λ τὴν ΛΠ περιφέρειαν διελθὸν ἐπὶ τὸ Π παρέσται καὶ ὁ τῶν ζῳδίων κύκλος θέσιν ἕξει ὡς τὴν ΘΒΠΓ. ἐπεὶ οὖν ἐν σφαίρᾳ δύο κύκλοι οἱ ΗΘΚ, ΘΒΠΓ ἐφάπτονται ἀλλήλων, διὰ δὲ τῶν τοῦ ἑνὸς πόλων καὶ τῆς ἁφῆς γέγραπται μέγιστος κύκλος ὁ ΞΘΟΠ, ὁ ΞΘΟΠ ἄρα ἥξει καὶ διὰ τῶν τοῦ ΘΒΠΓ πόλων καὶ ἔσται ὀρθὸς πρὸς αὐτόν· ὥστε καὶ ὁ ΘΒΠΓ πρὸς τὸν ΞΘΟΠ ὀρθός ἐστιν· πάλιν, ἐπεὶ ὁμοία ἐστὶν ἡ ΘΗ περιφέρεια τῇ ΠΝ περιφερείᾳ, ἐν ᾧ ἄρα χρόνῳ τὸ Θ ἐπὶ τὸ Η παραγίνεται, ἐν τούτῳ καὶ τὸ Π ἐπὶ τὸ Ν καὶ ὁ τῶν ζῳδίων κύκλος θέσιν ἕξει ὡς τὴν ΗΣΝ. πάλιν, ἐπεὶ ὁμοία ἐστὶν ἡ ΗΑ περιφέρεια τῇ ΜΝ περιφερείᾳ, ἐν ᾧ χρόνῳ τὸ Η ἐπὶ τὸ Α παραγίνεται, ἐν τούτῳ καὶ τὸ Ν ἐπὶ τὸ Μ καὶ ὁ τῶν ζῳδίων κύκλος θέσιν ἕξει ὡς τὴν ΑΒΜΓ. ἐπεὶ οὖν ἐν σφαίρᾳ δύο κύκλοι οἱ ΑΒΜΓ, ΑΘ ἐφάπτονται ἀλλήλων, διὰ δὲ τῶν τοῦ ἑνὸς πόλων καὶ τῆς ἁφῆς μέγιστος κύκλος γέγραπται ὁ ΑΞΘΟ, ὀρθὸς ἄρα ἐστὶν ὁ ΑΞΘΟ πρὸς τὸν ΑΒΜΓ· ὥστε καὶ ὁ ΑΒΜΓ πρὸς τὸν ΑΞΘΟ ὀρθός ἐστιν. πάλιν, ἐπεὶ ὁμοία ἐστὶν ἡ ΑΚ περιφέρεια τῇ ΛΜ περιφερείᾳ, ἐν ᾧ ἄρα χρόνῳ τὸ Α ἐπὶ τὸ Κ παραγίνεται, ἐν τούτῳ καὶ τὸ Μ ἐπὶ τὸ Λ παρέσται καὶ ὁ τῶν ζῳδίων κύκλος θέσιν ἕξει ὡς τὴν ΚΛ. ἐν ᾧ ἄρα χρόνῳ τὸ Κ ἀρξάμενον ἀπὸ τοῦ Κ τὴν ΚΘΗΑΚ περιφέρειαν διελθὸν ἐπὶ τὸ Κ παραγίνεται, ὅς ἐστι χρόνος μιᾶς τοῦ κόσμου περιφορᾶς, ἐν τούτῳ ὁ ΚΛ κύκλος δὶς ἔσται ὀρθὸς πρὸς τὸν ΑΟ κύκλον. τῶν αὐτῶν ὑποκειμένων ἔστω ὁ πόλος τοῦ ΒΕΓ κύκλου μεταξὺ τῶν Θ, Ξ σημείων· λέγω, ὅτι οὐδέποτε ἔσται ὁ ΚΛ ζῳδιακὸς κύκλος ὀρθὸς πρὸς τὸν ΒΕΓ ὁρίζοντα. εἰ γὰρ ἔσται ὁ ΚΛ ὀρθὸς πρὸς τὸν ΒΕΓΚ, τεμεῖ αὐτὸν διὰ τῶν πόλων καὶ ἐλεύσεται διὰ τοῦ πόλου τοῦ ὁρίζοντος, ὅς ἐστι μεταξὺ τῶν Θ, Ξ σημείων, καὶ τεμεῖ τὸν ΑΗΚ, ὅπερ ἀδύνατον. οὐδέποτε ἄρα ἔσται ὀρθὸς ὁ ΚΛ ζῳδιακὸς πρὸς τὸν ΒΕΓΚ ὁρίζοντα. [ἔστω] δὲ ὁ πόλος τοῦ ὁρίζοντος ἐπὶ τοῦ ΑΗΜΚ τὸ Μ σημεῖον· λέγω, ὅτι ἅπαξ ἔσται ὁ ζῳδιακὸς κύκλος ὀρθὸς πρὸς τὸν ὁρίζοντα. ἐπεὶ γὰρ ὁμοία ἐστὶν ἡ ΚΜ περιφέρεια τῇ ΛΝ περιφερείᾳ, ἐν ᾧ χρόνῳ τὸ Κ τὴν ΚΜ περιφέρειαν διελθὸν ἐπὶ τὸ Μ παραγίγνεται, ἐν τούτῳ καὶ τὸ Λ ἐπὶ τὸ Ν παρέσται καὶ ὁ τῶν ζῳδίων κύκλος θέσιν ἕξει ὡς τὴν ΜΒΝΓ. ἐπεὶ οὖν ὁ ΜΒΝΓ τὸν ΗΒΓ διὰ τῶν πόλων τέμνει, δίχα τε αὐτὸν τεμεῖ καὶ πρὸς ὀρθάς· ὀρθὸς ἄρα ἐστὶν ὁ τῶν ζῳδίων κύκλος πρὸς τὸν ὁρίζοντα. ἔστω δὲ ὁ πόλος τοῦ ὁρίζοντος μεταξὺ τῶν τροπικῶν τὸ Ο σημεῖον· λέγω, ὅτι δὶς ἔσται ὁ ΚΛ κύκλος ὀρθὸς πρὸς τὸν ὁρίζοντα. γεγράφθωσαν διὰ τοῦ Ο πόλου μέγιστοι κύκλοι οἱ ΣΟΤ, ΠΟΡ ἐφαπτόμενοι τοῦ ΑΗΜΚ· ἐφάψονται δὴ καὶ τοῦ ΝΡ. καὶ ἐπεὶ ὁ ΠΟΡ τὸν ΗΕΚ διὰ τῶν πόλων τέμνει, δίχα τε αὐτὸν τεμεῖ καὶ πρὸς ὀρθάς· ὀρθὸς ἄρα ἐστὶν ὁ ΠΡ κύκλος πρὸς τὸν ΗΕΚ. διὰ τὰ αὐτὰ δὴ καὶ ὁ ΣΟΤ πρὸς τὸν ΗΕΚ ὀρθός ἔστιν. καὶ ἐπεὶ ἀσύμπτωτόν ἐστι τὸ ἀπὸ τοῦ Κ ἡμικύκλιον ὡς ἐπὶ τὰ Κ, Λ μέρη τῷ ἀπὸ τοῦ Σ ἡμικυκλίῳ ὡς ἐπὶ τὰ Σ, Τ μέρη, ὁμοία ἐστὶν ἡ ΚΣ περιφέρεια τῇ ΛΤ περιφερείᾳ. ἐν ᾧ ἄρα χρόνῳ τὸ Κ ἐπὶ τὸ Σ παραγίνεται, ἐν τούτῳ καὶ τὸ Λ ἐπὶ τὸ Τ παρέσται καὶ ὁ ΚΛ κύκλος ἐφαρμόσει ἐπὶ τὸν ΣΤ κύκλον· ὁ δὲ ΣΤ κύκλος ὀρθός ἐστι πρὸς τὸν ΗΕΚ· καὶ ὁ ΚΛ ἄρα κύκλος ὀρθός ἐστι πρὸς τὸν ΗΕΚ κύκλον. πάλιν, ἐπεὶ ὁμοία ἐστὶν ἡ ΣΜΠ περιφέρεια τῇ ΤΝΡ, ἐν ᾧ ἄρα χρόνῳ τὸ Σ ἐπὶ τὸ Π παραγίνεται, ἐν τούτῳ καὶ τὸ Τ ἐπὶ τὸ Ρ παρέσται καὶ ὁ τῶν ζῳδίων κύκλος ἐφαρμόσει ἐπὶ τὸν ΠΟΡ κύκλον· ὁ δὲ ΠΟΡ κύκλος ὀρθός ἐστι πρὸς τὸν ΗΕΚ· καὶ ὁ τῶν ζῳδίων ἄρα κύκλος ὀρθός ἐστι πρὸς τὸν ΗΕΚ ὁρίζοντα. δὶς ἄρα ἔσται ὁ τῶν ζῳδίων κύκλος ὀρθὸς πρὸς τὸν [ὁρίζοντα.]

3Önerme 3. Doğup batan sabit yıldızların her biri ufkun hep aynı noktalarında doğar ve batar.

Evrende ufuk ABG olsun; hep görünen dairelerin en büyüğü ADE dairesi, hep görünmeyenlerin en büyüğü BHZ olsun; doğup batan yıldızlardan biri, Th alınsın; doğu tarafı G, batı tarafı A olsun. Diyorum ki küre dönerken Th noktası hep ufkun aynı noktalarında doğar ve batar.

Th noktasının üzerinde hareket ettiği daire KThG olsun; o hâlde KThG dairesi ufku keser ve kürenin eksenine diktir. Eksene dik olan ve ufku kesen daireler doğuşlarını ve batışlarını ufkun hep aynı noktalarında yapar. O hâlde KThG dairesi hep G noktasında doğar, K'de batar. Th yıldızı da KThG dairesinin çevresi üzerinde hareket eder; o hâlde Th yıldızı da hep G noktasında doğar, K'de batar.

3

γ΄. Τῶν ἀπλανῶν ἄστρων τῶν ἀνατολάς τε καὶ δύσεις ποιουμένων ἕκαστον κατὰ τὰ αὐτὰ σημεῖα τοῦ ὁρίζοντος ἀνατέλλει καὶ δύνει. ἔστω ἐν κόσμῳ ὁρίζων ὁ ΑΒΓ, καὶ μέγιστος μὲν τῶν ἀεὶ φανερῶν κύκλων ἔστω ὁ ΑΔΕ κύκλος, μέγιστος δὲ τῶν ἀεὶ ἀφανῶν ὁ ΒΗΖ, καὶ εἰλήφθω ἄστρον τὸ Θ τῶν ἀνατολὰς καὶ δύσεις ποιουμένων, καὶ ἔστω ἀνατολικὰ μὲν τὰ Γ μέρη, δυτικὰ δὲ τὰ ⟦Α⟧· λέγω, ὅτι τὸ Θ σημεῖον ἀεὶ κατὰ τὰ αὐτὰ σημεῖα τοῦ ὁρίζοντος ἀνατέλλει τε καὶ δύνει στρεφομένης τῆς σφαίρας. ἔστω κύκλος, καθ᾿ οὗ φέρεται τὸ Θ σημεῖον, ὁ ΚΘΓ· ὁ ΚΘΓ ἄρα κύκλος τέμνει τὸν ὁρίζοντα καὶ ὀρθός ἐστι πρὸς τὸν ἄξονα τῆς σφαίρας. οἱ δὲ τῷ ἄξονι πρὸς ὀρθὰς ὄντες κύκλοι καὶ τέμνοντες τὸν ὁρίζοντα τὰς τε ἀνατολὰς καὶ τὰς δύσεις κατὰ τὰ αὐτὰ σημεῖα τοῦ ὁρίζοντος ποιοῦνται. ὁ ΚΘΓ ἄρα κύκλος ἀεὶ κατὰ μὲν τὸ Γ σημεῖον ἀνατέλλει, κατὰ δὲ τὸ Κ δύνει. καὶ φέρεται τὸ Θ ἄστρον ἐπὶ τῆς περιφερείας τοῦ ΚΘΓ κύκλου· καὶ τὸ Θ ἄρα ἄστρον ἀεὶ κατὰ μὲν τὸ Γ σημεῖον ἀνατέλλει, κατὰ δὲ τὸ Κ δύνει.

4Önerme 4. Hep görünen dairelerin en büyüğünü ne kesen ne de ona teğet olan bir en büyük dairenin çevresi üzerindeki yıldızlardan önce doğan önce batar, önce batan da önce doğar.

Evrende ufuk ABG, hep görünenlerin en büyüğü ADE olsun; başka bir en büyük daire GZB, ADE dairesini ne kessin ne de ona teğet olsun; GZB dairesinin çevresi üzerinde rastgele iki nokta, Z ve H alınsın. Diyorum ki Z ve H noktalarından önce doğan önce batar, önce batan da önce doğar.

Doğu tarafı G, batı tarafı B olsun; Z ve H noktalarının üzerinde hareket ettiği paralel daireler ThK ve LM olsun; Z'den, ADE dairesine teğet NZE en büyük dairesi çizilsin; öyle ki E'den E, Z, N tarafına doğru olan yarım daire, A'dan A, G tarafına doğru olan yarım daireyle kesişmesin. O hâlde KZ yayı MN yayına benzerdir; dolayısıyla geriye kalan ZTh yayı ve onu izleyen, yer altında K noktasına kadar uzanan yay, NL yayına ve onu izleyen, yer altında M noktasına kadar uzanan yaya benzerdir. O hâlde Z ve N noktaları ZTh ve NL yaylarını ve onları izleyen, K ve M noktalarına kadar uzanan yayları eşit sürede katederler. O hâlde Z ve N noktaları birlikte doğar; H de N'den önce doğar; o hâlde H, Z'den de önce doğar.

Diyorum ki önce de batar.

Z noktasından, ADE dairesine teğet XZD en büyük dairesi çizilsin; öyle ki D'den D, Z, X tarafına doğru olan yarım daire, A'dan A, Th tarafına doğru olan yarım daireyle kesişmesin. O hâlde ZTh yayı XL yayına benzerdir; dolayısıyla Z noktası ZTh yayını, X noktası da XL yayını eşit sürede katederler. O hâlde Z noktası Th noktasına vardığında X de L'ye varacaktır; o hâlde Z ve X noktaları birlikte batar. H de X'ten önce batar; o hâlde H, Z'den de önce batar.

Aynı şekilde önce batanın önce doğduğunu da göstereceğiz.

4

δ΄. Ὅσα τῶν ἄστρων ἐστὶν ἐπὶ μεγίστου κύκλου περιφερείας, ὃς μήτε τέμνει τὸν μέγιστον τῶν ἀεὶ φανερῶν κύκλων μήτε ἐφάπτεται αὐτοῦ, τούτων τὰ πρότερον ἀνατέλλοντα καὶ πρότερον δύνει καὶ τὰ πρότερον δύνοντα πρότερον ἀνατέλλει. ἔστω ἐν κόσμῳ ὁρίζων ὁ ΑΒΓ καὶ μέγιστος τῶν ἀεὶ φανερῶν ὁ ΑΔΕ, ἕτερος δὲ μέγιστος κύκλος ἔστω ὁ ΓΖΒ, μήτε τέμνων τὸν ΑΔΕ κύκλον μήτε ἐφαπτόμενος αὐτοῦ, καὶ εἰλήφθω ἐπὶ τῆς περιφερείας τοῦ ΓΖΒ κύκλου δύο τυχόντα σημεῖα τὰ Ζ, ⟦Η⟧· λέγω, ὅτι τῶν Ζ, Η σημείων τὸ πρότερον ἀνατέλλον πρότερον δύνει καὶ τὸ πρότερον δῦνον πρότερον ἀνατέλλει. ἔστω ἀνατολικὰ μὲν τὰ Γ μέρη, δυτικὰ δὲ τὰ Β, καὶ ἔστωσαν παράλληλοι κύκλοι, καθ᾿ ὧν φέρεται τὰ Ζ, Η σημεῖα, οἱ ΘΚ, ΛΜ, καὶ διὰ τοῦ Ζ γεγράφθω μέγιστος κύκλος ὁ ΝΖΕ ἐφαπτόμενος τοῦ ΑΔΕ κύκλου, ὥστε ἀσύμπτωτον εἶναι τὸ ἀπὸ τοῦ Ε ἡμικύκλιον ὡς ἐπὶ τὰ Ε, Ζ, Ν μέρη τῷ ἀπὸ τοῦ Α ἡμικυκλίῳ ὡς ἐπὶ τὰ Α, Γ μέρη. ὁμοία ἄρα ἐστὶν ἡ ΚΖ περιφέρεια τῇ ΜΝ περιφερείᾳ· λοιπὴ ἄρα ἡ ΖΘ περιφέρεια καὶ ἡ συνεχὴς αὐτῇ ὑπὸ γῆν ἡ μέχρι τοῦ Κ σημείου ὁμοία ἐστὶ τῇ ΝΛ περιφερείᾳ καὶ τῇ συνεχεῖ αὐτῇ ὑπὸ γῆν μέχρι τοῦ Μ σημείου. ἐν ἴσῳ ἄρα χρόνῳ τὰ Ζ, Ν σημεῖα τὰς ΖΘ, ΝΛ καὶ τὰς συνεχεῖς αὐταῖς μέχρι τῶν Κ, Μ σημείων διαπορεύεται. τὰ Ζ, Ν ἄρα σημεῖα ἅμα ἀνατέλλει· τὸ δὲ Η τοῦ Ν πρότερον ἀνατέλλει· καὶ τὸ Η ἄρα τοῦ Ζ πρότερον ἀνατέλλει. λέγω, ὅτι καὶ πρότερον δύνει. γεγράφθω διὰ τοῦ ⟦Ζ⟧ σημείου μέγιστος κύκλος ὁ ΞΖΔ ἐφαπτόμενος τοῦ ΑΔΕ κύκλου, ὥστε ἀσύμπτωτον εἶναι τὸ ἀπὸ τοῦ Δ ἡμικύκλιον ὡς ἐπὶ τὰ Δ, Ζ, Ξ μέρη τῷ ἀπὸ τοῦ Α ἡμικυκλίῳ ὡς ἐπὶ τὰ Α, Θ μέρη· ὁμοία ἄρα ἐστὶν ἡ ΖΘ περιφέρεια τῇ ΞΛ περιφερείᾳ· ἐν ἴσῳ ἄρα χρόνῳ τὸ Ζ σημεῖον τὴν ΖΘ περιφέρειαν διαπορεύεται καὶ τὸ ⟦Ξ⟧ σημεῖον τὴν ΞΛ περιφέρειαν. τοῦ ἄρα ⟦Ζ⟧ σημείου ἐπὶ τὸ Θ σημεῖον παραγενομένου καὶ τὸ Ξ ἐπὶ τὸ Λ παρέσται· τὰ Ζ, Ξ ἄρα σημεῖα ἅμα δύνει. τὸ δὲ Η τοῦ ⟦Ξ⟧ πρότερον δύνει· τὸ ⟦Η⟧ ἄρα καὶ τοῦ Ζ πρότερον δύνει. ὁμοίως δὴ δείξομεν, ὅτι καὶ τὸ πρότερον δῦνον πρότερον ἀνατέλλει.

5Önerme 5. Hep görünen dairelerin en büyüğünü kesen bir en büyük dairenin çevresi üzerindeki yıldızlardan kuzeye yakın olanlar önce doğar, sonra batar.

Evrende ufuk ABG, hep görünenlerin en büyüğü ADE olsun; başka bir en büyük daire GZB, ADE dairesini kessin. GZB dairesinin çevresi üzerinde rastgele iki nokta, Z ve H alınsın ve Z noktası kuzeye yakın olsun. Diyorum ki Z noktası H'den önce doğar, sonra batar.

Doğu tarafı G, batı tarafı B olsun; Z ve H noktalarının üzerinde hareket ettiği paralel daireler ThK ve LM olsun; Z noktasından, ADE dairesine teğet NZE en büyük dairesi çizilsin; öyle ki E'den Z, N tarafına doğru olan yarım daire, A'dan A, G, K tarafına doğru olan yarım daireyle kesişmesin. O hâlde ZK yayı NM yayına benzerdir; dolayısıyla geriye kalan ThZ yayı ve onu izleyen, yer altında K noktasına kadar uzanan yay, LN yayına ve onu izleyen, yer altında M noktasına kadar uzanan yaya benzer olacaktır. O hâlde Z ve N noktaları ZTh ve NL yaylarını ve onları izleyen, K ve M noktalarına kadar uzanan yayları eşit sürede katederler; o hâlde Z ve N noktaları birlikte doğar; N de H'den önce doğar; o hâlde Z de H'den önce doğar.

Diyorum ki sonra da batar.

Z noktasından, ADE dairesine teğet XZD en büyük dairesi çizilsin; öyle ki D'den D, Z, X tarafına doğru olan yarım daire, A'dan A, Th tarafına doğru olan yarım daireyle kesişmesin. O hâlde ZTh yayı XL yayına benzerdir. O hâlde Z, ZTh yayını ve X, XL yayını eşit sürede katederler; dolayısıyla Z Th noktasına vardığında X de L'ye varacaktır. O hâlde Z ve X noktaları birlikte batar. H de X'ten önce batar; o hâlde H, Z'den de önce batar; dolayısıyla Z, H'den sonra batar. Önce doğduğu da gösterilmişti; o hâlde Z, H'den önce doğar, sonra batar.

5

ε΄. Ὅσα τῶν ἄστρων ἐστὶν ἐπὶ μεγίστου κύκλου περιφερείας, ὃς τέμνει τὸν μέγιστον τῶν ἀεὶ φανερῶν, τούτων τὰ πρὸς ταῖς ἄρκτοις ὄντα πρότερον μὲν ἀνατέλλει, ὕστερον δὲ δύνει. ἔστω ἐν κόσμῳ ὁρίζων ὁ ΑΒΓ καὶ μέγιστος τῶν ἀεὶ φανερῶν ὁ ΑΔΕ, ἕτερος δὲ μέγιστος κύκλος ἔστω ὁ ΓΖΒ τέμνων τὸν ΑΔΕ κύκλον. καὶ εἰλήφθω ἐπὶ τῆς περιφερείας τοῦ ΓΖΒ κύκλου δύο τυχόντα σημεῖα τὰ Ζ, Η, καὶ ἔστω τὸ Ζ σημεῖον πρὸς ταῖς ἄρκτοις· λέγω, ὅτι τὸ Ζ σημεῖον τοῦ Η πρότερον μὲν ἀνατέλλει, ὕστερον δὲ δύνει. ἔστω ἀνατολικὰ μὲν τὰ Γ μέρη, δυτικὰ δὲ τὰ Β, καὶ ἔστωσαν κύκλοι παράλληλοι, καθ᾿ ὧν φέρεται τὰ Ζ, Η σημεῖα, οἱ ΘΚ, ΛΜ, καὶ γεγράφθω διὰ τοῦ Ζ σημείου μέγιστος κύκλος ὁ ΝΖΕ ἐφαπτόμενος τοῦ ΑΔΕ κύκλου, ὥστε ἀσύμπτωτον εἶναι τὸ ἀπὸ τοῦ Ε ἡμικύκλιον ὡς ἐπὶ τὰ Ζ, Ν τῷ ἀπὸ τοῦ Α ἡμικυκλίῳ ὡς ἐπὶ τὰ Α, Γ, Κ μέρη· ὁμοία ἄρα ἐστὶν ἡ ΖΚ περιφέρεια τῇ ΝΜ περιφερείᾳ· λοιπὴ ἄρα ἡ ΘΖ περιφέρεια καὶ ἡ συνεχὴς αὐτῇ ὑπὸ γῆν μέχρι τοῦ Κ σημείου ὁμοία ἔσται τῇ ΛΝ περιφερείᾳ καὶ τῇ συνεχεῖ αὐτῇ τῇ ὑπὸ γῆν μέχρι τοῦ Μ σημείου. ἐν ἴσῳ ἄρα χρόνῳ τὰ Ζ, Ν σημεῖα τὰς ΖΘ, ΝΛ περιφερείας καὶ τὰς συνεχεῖς αὐταῖς τὰς μέχρι τῶν Κ, Μ σημείων διαπορεύεται· τὰ Ζ, Ν σημεῖα ἄρα ἅμα ἀνατέλλει· τὸ δὲ Ν τοῦ Η πρότερον ἀνατέλλει· καὶ τὸ Ζ ἄρα τοῦ Η πρότερον ἀνατέλλει. λέγω, ὅτι καὶ ὕστερον δύνει. γεγράφθω διὰ τοῦ ⟦Ζ⟧ σημείου μέγιστος κύκλος ὁ ΞΖΔ ἐφαπτόμενος τοῦ ΑΔΕ κύκλου, ὥστε ἀσύμπτωτον εἶναι τὸ ἀπὸ τοῦ Δ ἡμικύκλιον ὡς ἐπὶ τὰ Δ, ⟦Ζ, Ξ⟧ μέρη τῷ ἀπὸ τοῦ Α ἡμικυκλίῳ ὡς ἐπὶ τὰ Α, ⟦Θ⟧ μέρη. ὁμοία ἄρα ἐστὶν ἡ ΖΘ περιφέρεια τῇ ΞΛ περιφερείᾳ. ἐν ἴσῳ ἄρα χρόνῳ τὸ Ζ τὴν ΖΘ περιφέρειαν διαπορεύεται καὶ τὸ Ξ τὴν ΞΛ· τοῦ Ζ ἄρα ἐπὶ τὸ Θ σημεῖον παραγενομένου καὶ τὸ Ξ ἐπὶ τὸ Λ παρέσται. τὰ Ζ, Ξ ἄρα σημεῖα ἅμα δύνει. τὸ δὲ Η τοῦ Ξ πρότερον δύνει· καὶ τὸ Η ἄρα τοῦ Ζ πρότερον δύνει· ὥστε τὸ Ζ τοῦ Η ὕστερον δύνει· ἐδείχθη δὲ καὶ πρότερον ἀνατέλλον· τὸ Ζ ἄρα τοῦ Η πρότερον μὲν ἀνατέλλει, ὕστερον δὲ δύνει.

6Önerme 6. Zodyak dairesi üzerinde çapça karşı karşıya olan yıldızlar birbirine karşılık gelerek doğar ve batar; ekvator üzerindekiler de öyle.

Evrende ufuk ABG olsun; burçlar dairesi AHBD konumunda, ekvator EZD olsun; yer üstündeki kesimler AHB ve EHZ olsun; o hâlde A noktası B'nin, E de Z'nin çapça karşısındadır. Diyorum ki A ile B noktaları da E ile Z noktaları da birbirine karşılık gelerek doğar ve batar.

Doğu tarafı A ve G, batı tarafı B ve E olsun; A ve B noktalarının üzerinde hareket ettiği paralel daireler ATh ve BG olsun; ATh yer üstündeki, BG yer altındaki kesim olsun. A noktası B'nin, E de Z'nin çapça karşısında olduğundan, EB yayı AZ yayına eşittir; EB de ZG'ye eşittir; o hâlde AZ de ZG'ye eşittir. EZD de paralel dairelerin en büyüğüdür; o hâlde ATh dairesi BG dairesine eşittir. ATh ve BG de bunların çapraz kesimleridir; o hâlde ATh yayı BG yayına eşittir. O hâlde A noktası ATh yayını geçerek Th'ye ve B de BG'yi geçerek G'ye eşit sürede varacaktır. Oysa A, ATh'yi geçip Th'ye varınca batar, B ise BG'yi geçip G'ye varınca doğar; o hâlde A batarken B doğar. Aynı şekilde A doğarken B'nin battığını da göstereceğiz.

Yine, EHZ ve ZDE'nin her biri yarım daire olduğundan, ZDE yayı EBZ yayına eşittir; o hâlde Z noktası ZE yayını geçerek E'ye ve E de ED yayını geçerek Z'ye eşit sürede varacaktır. Oysa Z, ZE'yi geçip E'ye varınca batar, E ise EDZ'yi geçip Z'ye varınca doğar; o hâlde Z batarken E doğar. Aynı şekilde Z doğarken E'nin battığını da göstereceğiz. Zodyak dairesi üzerindeki bütün yıldızlar ve ekvator üzerinde çapça karşı karşıya olanlar da aynı şekilde birbirine karşılık gelerek doğar ve batar.

6

Ϛ΄. Τὰ ἐπὶ τοῦ ζῳδιακοῦ κύκλου ἄστρα τὰ κατὰ διάμετρον ὄντα κατὰ συζυγίαν ἀνατέλλει τε καὶ δύνει· ὁμοίως δὲ καὶ τὰ ἐπὶ τοῦ ἰσημερινοῦ. ἔστω ἐν κόσμῳ ὁρίζων ὁ ΑΒΓ, ὁ δὲ τῶν ζῳδίων κύκλος θέσιν ἐχέτω τὴν ΑΗΒΔ, ἰσημερινὸς δὲ ἔστω ὁ ΕΖΔ· καὶ ἔστω τὰ ὑπὲρ γῆν τμήματα τὰ ΑΗΒ, ΕΗ⟦Ζ⟧· κατὰ διάμετρον ἄρα ἐστὶ τὸ μὲν Α σημεῖον τῷ Β, τὸ δὲ Ε τῷ Ζ· λέγω, ὅτι τά τε Α, Β σημεῖα καὶ τὰ Ε, Ζ σημεῖα κατὰ συζυγίαν ἀνατέλλει τε καὶ δύνει. ἔστω ἀνατολικὰ μὲν τὰ Α, Γ μέρη, δυτικὰ δὲ τὰ Β, Ε, καὶ ἔστωσαν παράλληλοι κύκλοι, καθ᾿ ὧν φέρεται τὰ Α, Β σημεῖα οἱ ΑΘ, ΒΓ, καὶ ἔστω τὸ μὲν ΑΘ τμῆμα τὸ ὑπὲρ γῆν, τὸ δὲ ΒΓ τὸ ὑπὸ γῆν. ἐπεὶ κατὰ διάμετρόν ἐστι τὸ μὲν Α σημεῖον τῷ Β, τὸ δὲ Ε τῷ Ζ, ἴση ἄρα ἡ ΕΒ περιφέρεια τῇ ΑΖ περιφερείᾳ· ἀλλ᾿ ἡ ΕΒ τῇ ΖΓ ἴση ἐστίν· καὶ ἡ ΑΖ ἄρα τῇ ΖΓ ἴση ἐστιν. καί ἐστι μέγιστος τῶν παραλλήλων ὁ ΕΖΔ· ἴσος ἄρα ἐστὶν ὁ ΑΘ κύκλος τῷ ΒΓ κύκλῳ. καί ἐστιν αὐτῶν τὰ ἐναλλὰξ τμήματα τὰ ΑΘ, ΒΓ· ἴση ἄρα ἐστὶν ἡ ΑΘ περιφέρεια τῇ ΒΓ περιφερείᾳ· ἐν ἴσῳ ἄρα χρόνῳ τὸ Α σημεῖον τὴν ΑΘ περιφέρειαν διελθὸν ἐπὶ τὸ Θ παρέσται καὶ τὸ Β τὴν ΒΓ διελθὸν ἐπὶ τὸ Γ παρέσται. ἀλλὰ τὸ μὲν Α τὴν ΑΘ διελθὸν καὶ ἐπὶ τὸ Θ παραγενόμενον δύνει, τὸ δὲ Β τὴν ΒΓ διελθὸν καὶ ἐπὶ τὸ Γ παραγενόμενον ἀνατέλλει· τοῦ Α ἄρα δύνοντος τὸ Β ἀνατέλλει. ὁμοίως δὲ δείξομεν, ὅτι καὶ τοῦ Α ἀνατέλλοντος τὸ Β δύνει. πάλιν, ἐπεὶ ἡμικύκλιόν ἐστιν ἑκάτερον τῶν ΕΗΖ, ΖΔΕ, ἴση ἐστὶν ἡ ΖΔΕ περιφέρεια τῇ ΕΒΖ περιφερείᾳ· ἐν ἴσῳ ἄρα χρόνῳ τὸ ⟦Ζ⟧ σημεῖον τὴν ΖΕ περιφέρειαν διελθὸν ἐπὶ τὸ Ε παρέσται καὶ τὸ Ε τὴν ΕΔ περιφέρειαν διελθὸν ἐπὶ τὸ Ζ παρέσται. ἀλλὰ τὸ μὲν Ζ τὴν ΖΕ διελθὸν καὶ ἐπὶ τὸ Ε παραγενόμενον δύνει, τὸ δὲ Ε τὴν ΕΔΖ διελθὸν καὶ ἐπὶ τὸ Ζ παραγενόμενον ἀνατέλλει· τοῦ Ζ ἄρα δύνοντος τὸ Ε ἀνατέλλει. ὁμοίως δὴ δείξομεν, ὅτι καὶ τοῦ Ζ ἀνατέλλοντος τὸ Ε δύνει. ὁμοίως δὲ καὶ πάντα τὰ ἐπὶ τοῦ ζῳδιακοῦ κύκλου ἄστρα, καὶ τὰ ἐπὶ τοῦ ἰσημερινοῦ τὰ κατὰ διάμετρον ὄντα κατὰ συζυγίαν ἀνατέλλει τε καὶ δύνει.

7Önerme 7. Hep görünen dairelerin en büyüğü dönenceden büyük değilse, burçlar dairesi ufkun dönenceler arasındaki her yerinde doğar ve batar ve ters yönlerde yer değiştirerek dönüşler yapar: doğuşlarında güneye doğru yer değiştirdiğinde batışlarında kuzeye doğru, doğuşlarında kuzeye doğru yer değiştirdiğinde de batışlarında güneye doğru yer değiştiriyor görünür. Üstümüzde de her seferinde başka türlü durur.

Evrende ufuk ABG olsun; yaz dönencesi AD, kış dönencesi BG olsun; burçlar dairesi DEB konumunda olsun; DEB kesimi yerin altında, DZB yerin üstünde olsun. Diyorum ki burçlar dairesi ufkun dönenceler arasındaki her yerinde doğar ve batar ve ters yönlerde yer değiştirerek dönüşler yapar: doğuşlarında güneye doğru yer değiştirdiğinde batışlarında kuzeye doğru, doğuşlarında kuzeye doğru yer değiştirdiğinde de batışlarında güneye doğru yer değiştiriyor görünür. Üstümüzde de her seferinde başka türlü durur.

Doğu tarafı D ve G, batı tarafı A ve B olsun. Burçlar dairesinin ufkun dönenceler arasındaki her yerinde doğup battığı açıktır; çünkü ufkun teğet olduğu dairelerden daha büyük dairelere teğettir.

Diyorum ki ters yönlerde yer değiştirerek dönüşler de yapar.

Eşit ve karşılıklı DE ve ZB yayları alınsın; E ve Z noktalarının üzerinde hareket ettiği paralel daireler HETh ve KZL çizilsin. DE yayı ZB yayına eşit olduğundan, EB ortak olarak eklensin; o hâlde DEB'nin bütünü EBZ'nin bütününe eşittir. DEB yarım dairedir; o hâlde EBZ de yarım dairedir; demek ki E noktası Z noktasının çapça karşısındadır. ED yayı DM yayına, ZB de BN'ye eşit olduğundan ve DE ZB'ye eşit olduğundan, DM de BN'ye eşittir; MB ortak olarak eklensin; o hâlde DMB'nin bütünü MBN'nin bütününe eşittir. DMB yarım dairedir; o hâlde MBN de yarım dairedir; demek ki M noktası N noktasının çapça karşısındadır. Burçlar dairesinin çapça karşı karşıya olan noktaları birbirine karşılık gelerek doğup battığından, D noktası D noktasında doğarken onun çapça karşısındaki B, B noktasında batar; E Th noktasında doğarken onun çapça karşısındaki Z, K noktasında batar; N noktası L noktasında doğarken onun çapça karşısındaki M, H noktasında batar; ve B noktası G noktasında doğarken onun çapça karşısındaki D, A noktasında batar. Demek ki burçlar dairesi doğuşlarında güneye doğru yer değiştirdiğinde batışlarında kuzeye doğru yer değiştiriyor görünür.

Diyorum ki doğuşlarında kuzeye doğru yer değiştirdiğinde de batışlarında güneye doğru yer değiştiriyor görünür.

DEB yarım dairesi doğduğunda burçlar dairesi AXG konumunu alacaktır. Aynı şekilde X noktasının O noktasının, R'nin de P'nin çapça karşısında olduğunu göstereceğiz. G noktası G noktasında doğarken onun çapça karşısındaki A, A noktasında; O noktası L noktasında doğarken onun çapça karşısındaki X, H noktasında; P noktası Th noktasında doğarken onun çapça karşısındaki R, K noktasında; ve A noktası D noktasında doğarken onun çapça karşısındaki G, B noktasında battığına göre, burçlar dairesi doğuşlarında kuzeye doğru yer değiştirdiğinde batışlarında güneye doğru yer değiştiriyor görünür. Doğuşlarında güneye doğru yer değiştirdiğinde batışlarında kuzeye doğru yer değiştiriyor göründüğü de gösterilmişti.

Üstümüzde her seferinde başka türlü durduğu da açıktır.

Zodyak dairesi ile yaz dönencesinin değme noktası yaz dönencesinin yer üstündeki kesiminin ortasındayken zodyak bize göre en dik konumunda olur; yaz dönencesinin yer altındaki kesiminin ortasındayken bize göre en alçak konumunda olur; yaz dönencesinin yer üstündeki kesiminin ortasından uzaklaştıkça daha çok eğilmiş olur; iki ortadan hangisine olursa olsun eşit uzaklıkta olduğunda da aynı ölçüde eğilmiş olur.

7

ζ΄. Ὁ τῶν ζῳδίων κύκλος κατὰ πάντα τὸν τόπον τοῦ ὁρίζοντος τὸν μεταξὺ τῶν τροπικῶν κύκλων ἀνατέλλει τε καὶ δύνει, ὅταν ὁ μέγιστος τῶν ἀεὶ φανερῶν μὴ μείζων ᾖ τοῦ τροπικοῦ κύκλου, καὶ τροπᾶς ποιεῖται ἐναντίως μεθιστάμενος. ὅταν μὲν γὰρ ταῖς ἀνατολαῖς πρὸς μεσημβρίαν μεθίστηται, ταῖς δύσεσι πρὸς ἄρκτους μεθιστάμενος φαίνεται· ὅταν δὲ ταῖς ἀνατολαῖς πρὸς ἄρκτους μεθίστηται, ταῖς δύσεσι πρὸς μεσημβρίαν μεθιστάμενος φαίνεται. καὶ ἄλλοτε ἄλλως ὑπὲρ ἡμᾶς ἵσταται. ἔστω ἐν κόσμῳ ὁρίζων ὁ ΑΒΓ καὶ θερινὸς μὲν τροπικὸς ὁ ΑΔ, χειμερινὸς δὲ ὁ ΒΓ, ὁ δὲ ζῳδίων κύκλος θέσιν ἐχέτω τὴν ΔΕΒ, καὶ ἔστω τὸ μὲν ΔΕΒ τμῆμα ὑπὸ γῆν, τὸ δὲ ΔΖΒ ὑπὲρ γῆν· λέγω, ὅτι ὁ τῶν ζῳδίων κύκλος κατὰ πάντα τὸν τόπον τοῦ ὁρίζοντος τὸν μεταξὺ τῶν τροπικῶν ἀνατέλλει τε καὶ δύνει καὶ τροπὰς ποιεῖται ἐναντίως μεθιστάμενος. ὅταν μὲν γὰρ ταῖς ἀνατολαῖς πρὸς μεσημβρίαν μεθίστηται, ταῖς δύσεσι πρὸς ἄρκτους μεθιστάμενος φαίνεται· ὅταν δὲ ταῖς ἀνατολαῖς πρὸς ἄρκτους μεθίστηται, ταῖς δύσεσι πρὸς μεσημβρίαν μεθιστάμενος φαίνεται. καὶ ἄλλοτε ἄλλως ὑπὲρ ἡμᾶς ἵσταται. ἔστω ἀνατολικὰ μὲν τὰ Δ, Γ μέρη, δυτικὰ δὲ τὰ Α, Β. ὅτι μὲν οὖν ὁ τῶν ζῳδίων κύκλος κατὰ πάντα τὸν τόπον τοῦ ὁρίζοντος τὸν μεταξὺ τῶν τροπικῶν ἀνατέλλει τε καὶ δύνει, φανερόν, ἐπειδήπερ μειζόνων κύκλων ἐφάπτεται ἢ ὧν ὁ ὁρίζων ἐφάπτεται. λέγω, ὅτι καὶ τροπὰς ποιεῖται ἐναντίως μεθιστάμενος. εἰλήφθωσαν γὰρ ἴσαι τε καὶ ἀπεναντίον περιφέρειαι αἱ ΔΕ, ΖΒ, καὶ γεγράφθωσαν παράλληλοι κύκλοι, καθ᾿ ὧν φέρεται τὰ Ε, Ζ σημεῖα, οἱ ΗΕΘ, ΚΖΛ. ἐπεὶ ἴση ἐστὶν ἡ ΔΕ περιφέρεια τῇ ΖΒ περιφερείᾳ, κοινὴ προσκείσθω ἡ ΕΒ· ὅλη ἄρα ἡ ΔΕΒ ὅλῃ τῇ ΕΒΖ ἐστιν ἴση· ἡμικύκλιον δέ ἐστι τὸ ΔΕΒ· ἡμικύκλιον ἄρα καὶ τὸ ΕΒΖ· κατὰ διάμετρον ἄρα ἐστὶ τὸ Ε σημεῖον τῷ ⟦Ζ⟧ σημείῳ. καὶ ἐπεὶ ἴση ἐστὶν ἡ μὲν ΕΔ περιφέρεια τῇ ΔΜ περιφερείᾳ, ἡ δὲ ΖΒ τῇ ΒΝ, ἀλλ᾿ ἡ ΔΕ τῇ ΖΒ ἐστιν ἴση, καὶ ἡ ΔΜ ἄρα τῇ ΒΝ ἐστιν ἴση· κοινὴ προσκείσθω ἡ ΜΒ· ὅλη ἄρα ἡ ΔΜΒ ὅλῃ τῇ ΜΒΝ ἐστιν ἴση. ἡμικύκλιον δέ ἐστι τὸ ΔΜΒ· ἡμικύκλιον ἄρα ἐστὶ καὶ τὸ ΜΒΝ· κατὰ διάμετρον ἄρα ἐστὶ τὸ Μ σημεῖον τῷ Ν σημείῳ. καὶ ἐπεὶ τοῦ τῶν ζῳδίων κύκλου τὰ κατὰ διάμετρον ὄντα σημεῖα κατὰ συζυγίαν ἀνατέλλει τε καὶ δύνει, τοῦ Δ ἄρα σημείου ἀνατέλλοντος κατὰ τὸ Δ σημεῖον τὸ κατὰ διάμετρον αὐτῷ τὸ Β δύνει κατὰ τὸ Β σημεῖον καὶ τοῦ Ε ἀνατέλλοντος κατὰ τὸ Θ σημεῖον τὸ κατὰ διάμετρον αὐτῷ τὸ Ζ δύνει κατὰ τὸ Κ σημεῖον καὶ τοῦ Ν σημείου ἀνατέλλοντος κατὰ τὸ Λ σημεῖον τὸ κατὰ διάμετρον αὐτῷ τὸ Μ δύνει κατὰ τὸ Η σημεῖον, καὶ ἔτι τοῦ Β σημείου ἀνατέλλοντος κατὰ τὸ Γ σημεῖον τὸ κατὰ διάμετρον αὐτῷ τὸ Δ δύνει κατὰ τὸ Α σημεῖον. ὅταν ἄρα ὁ τῶν ζῳδίων κύκλος ταῖς ἀνατολαῖς πρὸς μεσημβρίαν μεθίστηται, ταῖς δύσεσι πρὸς ἄρκτους μεθιστάμενος φαίνεται. λέγω, ὅτι καί, ὅταν ταῖς ἀνατολαῖς πρὸς ἄρκτους μεθίστηται, ταῖς δύσεσι πρὸς μεσημβρίαν μεθιστάμενος φαίνεται. ἀνατείλαντος γὰρ τοῦ ΔΕΒ ἡμικυκλίου ὁ τῶν ζῳδίων κύκλος θέσιν ἕξει τὴν ΑΞΓ. καὶ ὁμοίως δείξομεν, ὅτι κατὰ διάμετρόν ἐστι τὸ μὲν Ξ σημεῖον τῷ Ο σημείῳ, τὸ δὲ Ρ τῷ Π. καὶ ἐπεὶ τοῦ Γ σημείου ἀνατέλλοντος κατὰ τὸ Γ σημεῖον τὸ κατὰ διάμετρον αὐτῷ τὸ Α δύνει κατὰ τὸ Α σημεῖον, τοῦ δὲ Ο σημείου ἀνατέλλοντος κατὰ τὸ Λ σημεῖον τὸ κατὰ διάμετρον αὐτῷ τὸ Ξ δύνει κατὰ τὸ Η σημεῖον, τοῦ δὲ Π σημείου ἀνατέλλοντος κατὰ τὸ Θ σημεῖον τὸ κατὰ διάμετρον αὐτῷ τὸ Ρ δύνει κατὰ τὸ Κ σημεῖον καὶ ἔτι τοῦ Α σημείου ἀνατέλλοντος κατὰ τὸ Δ σημεῖον τὸ κατὰ διάμετρον αὐτῷ τὸ Γ δύνει κατὰ τὸ Β σημεῖον, ὅταν ἄρα ὁ τῶν ζῳδίων κύκλος ταῖς ἀνατολαῖς πρὸς ἄρκτους μεθίστηται, ταῖς δύσεσι πρὸς μεσημβρίαν μεθιστάμενος φαίνεται. ἐδείχθη δέ, ὅτι καὶ ὅταν ταῖς ἀνατολαῖς πρὸς μεσημβρίαν μεθίστηται, ταῖς δύσεσι πρὸς ἄρκτους μεθιστάμενος φαίνεται. καὶ φανερόν, ὅτι ἄλλοτε ἄλλως ὑπὲρ ἡμᾶς ἵσταται. ὅταν μὲν γὰρ ἡ συναφὴ τοῦ ζῳδιακοῦ κύκλου καὶ τοῦ θερινοῦ τροπικοῦ ἐπὶ τῆς διχοτομίας ᾖ τοῦ ὑπὲρ γῆν τμήματος τοῦ θερινοῦ τροπικοῦ κύκλου, ὀρθότατος ἔσται πρὸς ἡμᾶς· ὅταν δὲ ἐπὶ τῆς διχοτομίας τοῦ ὑπὸ γῆν τμήματος τοῦ θερινοῦ τροπικοῦ, ταπεινότατος ἔσται πρὸς ἡμᾶς· καὶ ἀεὶ μὲν ποῤῥώτερον γιγνόμενος τῆς διχοτομίας τοῦ ὑπὲρ γῆν τμήματος τοῦ θερινοῦ τροπικοῦ, μᾶλλον ἔσται κεκλιμένος· ὁμοίως δὲ ἔσται κεκλιμένος, ἴσον ἀπέχων ὁποτεροσοῦν τῶν διχοτομιῶν.

8Önerme 8. Burçlar ufkun eşit olmayan kesimlerinde doğar ve batar: ekvatora yakın olanlar en büyük, onlardan sonra gelenler daha küçük, dönencelere yakın olanlar en küçük kesimlerde; ekvatordan eşit uzaklıkta olanlar ise eşit kesimlerde.

Evrende ufuk dairesi ABGD, dönenceler AG ve BD olsun; burçlar dairesi BG konumunda, ekvator EZ olsun; GH ve HB'nin her biri N, K, P, T noktalarında üç eşit parçaya bölünsün. Diyorum ki GN, NK, KH, HP, PT, TB yayları ufkun eşit olmayan kesimlerinde doğar ve batar: KH ve HP en büyük, KN ve PT daha küçük, GN ve BT en küçük kesimlerde; KH HP ile, KN PT ile, NG de TB ile eşit kesimlerde.

N, K, P, T noktalarının üzerinde hareket ettiği paralel daireler MX, ThD, OR, SY olsun. HK, KN, NG yayları birbirine eşit olduğundan, ZL, LX, XG yayları, en büyüğü ZL'den başlayarak sırayla birbirinden büyüktür. Aynı sebeple ETh, ThM, MA da en büyüğü ETh'den başlayarak sırayla birbirinden büyüktür; ZR, RY, YD de en büyüğü ZR'den başlayarak; EO, OS, SB de en büyüğü EO'dan başlayarak. GN, NK, KH, HP, PT, TB yayları GX, XL, LZ, ZR, RY, YD yaylarında doğup AM, MTh, ThE, EO, OS, SB yaylarında battığından, ufkun eşit olmayan kesimlerinde doğar ve batarlar. Kürede ThL ve OR paralel daireleri, bir en büyük daire olan GB'nin yaylarından, paralellerin en büyüğü EZ'ye doğru eşit PH ve HK yaylarını ayırdığından, ThL dairesi OR dairesine eşittir. Kürede eşit ve paralel ThL ve OR daireleri, bir en büyük daire olan ABGD'nin yaylarından, paralellerin en büyüğü EZ'ye doğru DZ ve ZR yaylarını ayırdığından, LZ yayı ZR yayına eşittir. Aynı şekilde XZ yayının da ZY yayına eşit olduğunu göstereceğiz; o hâlde geriye kalan XL de geriye kalan RY'ye eşittir. Aynı sebeple GX de YD'ye eşittir.

O hâlde burçlar ufkun eşit olmayan kesimlerinde doğar ve batar: ekvatora yakın olanlar en büyük, onlardan sonra gelenler daha küçük, dönencelere yakın olanlar en küçük kesimlerde; ekvatordan eşit uzaklıkta olanlar ise eşit kesimlerde.

8

η΄. Τὰ ζῴδια ἐν ἀνίσοις τμήμασι τοῦ ὁρίζοντος ἀνατέλλει τε καὶ δύνει· καὶ ἐν μεγίστοις μὲν τὰ πρὸς τῷ ἰσημερινῷ, ἐν ἐλάσσοσι δὲ τὰ ἑξῆς τούτων· ἐν ἐλαχίστοις δὲ τὰ πρὸς τοῖς τροπικοῖς, ἐν ἴσοις δὲ τὰ ἴσον ἀπέχοντα τοῦ ἰσημερινοῦ κύκλου. ἔστω ἐν κόσμῳ ὁρίζων κύκλος ὁ ΑΒΓΔ, τροπικοὶ δὲ οἱ ΑΓ, ΒΔ, ὁ δὲ τῶν ζῳδίων κύκλος θέσιν ἐχέτω τὴν ΒΓ, ἰσημερινὸς δὲ κύκλος ὁ ΕΖ, καὶ διῃρήσθω ἑκατέρα τῶν ΓΗ, ΗΒ εἰς τρία ἴσα κατὰ τὰ Ν, Κ, Π, Τ σημεῖα· λέγω, ὅτι αἱ ΓΝ, ΝΚ, ΚΗ, ΗΠ, ΠΤ, ΤΒ περιφέρειαι ἐν ἀνίσοις τμήμασι τοῦ ὁρίζοντος ἀνατέλλουσί τε καὶ δύνουσι, καὶ ἐν μεγίστοις μὲν αἱ ΚΗ, ΗΠ, ἐν ἐλάσσοσι δὲ αἱ ΚΝ, ΠΤ, ἐν ἐλαχίστοις δὲ αἱ ΓΝ, ΒΤ, ἐν ἴσοις δὲ ἡ μὲν ΚΗ τῇ ΗΠ, ἡ δὲ ΚΝ τῇ ΠΤ, ἡ δὲ ΝΓ τῇ ΤΒ. ἔστωσαν παράλληλοι κύκλοι, καθ᾿ ὧν φέρεται τὰ Ν, Κ, Π, Τ σημεῖα, οἱ ΜΞ, ΘΔ, ΟΡ, ΣΥ. καὶ ἐπεὶ περιφέρειαι αἱ ΗΚ, ΚΝ, ΝΓ ἴσαι ἀλλήλαις εἰσίν, αἱ ΖΛ, ΛΞ, ΞΓ ἄρα μείζους εἰσὶν ἀλλήλων ἀρχόμεναι ἀπὸ μεγίστης τῆς ΖΛ. διὰ τὰ αὐτὰ δὴ καὶ αἱ μὲν ΕΘ, ΘΜ, ΜΑ μείζους εἰσὶν ἀλλήλων ἀρχόμεναι ἀπὸ μεγίστης τῆς ΕΘ· καὶ ἔτι αἱ μὲν ΖΡ, ΡΥ, ΥΔ μείζους εἰσὶν ἀλλήλων ἀρχόμεναι ἀπὸ μεγίστης τῆς ΖΡ, καὶ ἔτι αἱ ΕΟ, ΟΣ, ΣΒ μείζους εἰσὶν ἀλλήλων ἀρχόμεναι ἀπὸ μεγίστης τῆς ΕΟ. καὶ ἐπεὶ αἱ ΓΝ, ΝΚ, ΚΗ, ΗΠ, ΠΤ, ΤΒ ἀνατέλλουσι μὲν κατὰ τὰς ΓΞ, ΞΛ, ΛΖ, ΖΡ, ΡΥ, ΥΔ περιφερείας, δύνουσι δὲ κατὰ τὰς ΑΜ, ΜΘ, ΘΕ, ΕΟ, ΟΣ, ΣΒ, [ὥστε] ἐν ἀνίσοις τμήμασι τοῦ ὁρίζοντος ἀνατέλλουσί τε καὶ δύνουσιν. καὶ ἐπεὶ ἐν σφαίρᾳ παράλληλοι κύκλοι οἱ ΘΛ, ΟΡ μεγίστου τινὸς κύκλου περιφερείας τοῦ ΓΒ τὰς ΠΗ, ΗΚ ἴσας ἀφαιροῦσι πρὸς τὸν μέγιστον τῶν παραλλήλων τὸν ΕΖ, ἴσος ἄρα ἐστὶν ὁ ΘΛ κύκλος τῷ ΟΡ κύκλῳ. ἐπεὶ οὖν ἐν σφαίρᾳ ἴσοι τε καὶ παράλληλοι κύκλοι οἱ ΘΛ, ΟΡ μεγίστου τινὸς κύκλου περιφερείας τοῦ ΑΒΓΔ τὰς ΔΖ, ΖΡ ἀφαιροῦσι πρὸς τὸν μέγιστον τῶν παραλλήλων τὸν ΕΖ, ἴση ἄρα ἐστὶν ἡ ΛΖ περιφέρεια τῇ ΖΡ περιφερείᾳ. ὁμοίως δὴ δείξομεν, ὅτι καὶ ἡ ΞΖ περιφέρεια ἴση ἐστὶ τῇ ΖΥ περιφερείᾳ· λοιπὴ ἄρα ἡ ΞΛ λοιπῇ τῇ ΡΥ ἴση ἐστίν. διὰ τὰ αὐτὰ δὴ καὶ ἡ ΓΞ ἴση ἐστὶ τῇ ΥΔ. τὰ ἄρα ζῴδια ἐν ἀνίσοις τμήμασι τοῦ ὁρίζοντος ἀνατέλλει τε καὶ δύνει, καὶ ἐν μεγίστοις μὲν τὰ πρὸς τῷ ἰσημερινῷ, ἐν ἐλάσσοσι δὲ τὰ ἑξῆς τούτων, ἐν ἐλαχίστοις δὲ τὰ πρὸς τοῖς τροπικοῖς, ἐν ἴσοις δὲ τὰ ἴσον ἀπέχοντα τοῦ ἰσημερινοῦ κύκλου.

9Önerme 9. Kuzey kutbu ufkun üstündeyken ve hep görünen dairelerin en büyüğü yaz dönencesinden küçükken, burçlar dairesinin başlangıçları aynı paralel daire üzerinde olmayan yarım daireleri eşit olmayan sürelerde doğar: Yengeç'ten sonraki en uzun, ondan sonra gelenler daha kısa, Oğlak'tan sonraki en kısa sürede. Başlangıçları aynı paralel daire üzerinde olanlar ise eşit sürede doğar.

Evrende ufuk ABG, yaz dönencesi DA, kış dönencesi EG olsun; burçlar dairesi AGZ konumunda olsun; Yengeç'ten sonraki yarım daire AZG yerin altında olsun; GHA yarım dairesi de Oğlak'tan sonraki olsun ve yerin üstünde bulunsun.

Eşit GH ve ZA yayları ayrılsın, öyle ki Z H'nin çapça karşısında olsun; Z ve H noktalarının üzerinde hareket ettiği paralel daireler BZTh ve KHL olsun; o hâlde M de N'nin çapça karşısındadır. Diyorum ki AZG yarım dairesi en uzun sürede, ondan sonra ZGH, ondan sonra NGM, en kısa sürede de GMA doğar.

DA yayı BMTh'den, BMTh LHK'den, LHK de GK'den büyük ya da ona benzer olduğundan, A'nın AD yayını katetmesi, Z'nin Th'den başlayarak ThMB'yi katetmesinden daha uzun sürer; Z'nin Th'den başlayarak ThMB'yi katetmesi, N'nin K'den başlayarak KHL'yi katetmesinden daha uzun sürer; N'nin K'den başlayarak KHL'yi katetmesi de G'nin G'den başlayarak EG'yi katetmesinden daha uzun sürer. Oysa A'nın A'dan başlayarak AD yayını katettiği sürede, onun çapça karşısındaki G de G'den başlayarak GE dairesinin yer altındaki yayını kateder ve AZG yarım dairesi doğar; Z'nin Th'den başlayarak ThMB'yi katettiği sürede, onun çapça karşısındaki H de L'den başlayarak LNK'yi kateder ve ZGH yarım dairesi doğar; N'nin K'den başlayarak KHL yayını katettiği sürede, onun çapça karşısındaki M de B'den başlayarak BZTh yayını kateder ve NGM yarım dairesi doğar; G'nin E'den başlayarak yer üstündeki EG yayını katettiği sürede, onun çapça karşısındaki A da D'den başlayarak yer altındaki DA yayını kateder ve GMA yarım dairesi doğar. O hâlde en uzun sürede AZG, yani Yengeç'ten sonraki yarım daire doğar; ondan sonra ZGH, ondan sonra NGM, en kısa sürede de GMA, yani Oğlak'tan sonraki.

Diyorum ki başlangıçları aynı paralel daire üzerinde olanlar da eşit sürede doğar.

Z'nin Th'den başlayarak ThMB yayını katettiği sürede M de Th'den başlayarak ThMB yayını kateder. Z'nin Th'den başlayarak ThMB'yi geçtiği sürede onun çapça karşısındaki H de L'den başlayarak LNK yayını geçer ve ZGH yarım dairesi doğar [çünkü Z G'den, G de H'den önce doğar]; M'nin Th'den başlayarak ThMB'yi katettiği sürede de onun çapça karşısındaki N, L'den başlayarak LNK'yi geçer ve MAN yarım dairesi doğar [çünkü M Z'den, Z de N'den önce doğar]. O hâlde ZGH ve MAN yarım daireleri eşit sürede doğar.

Demek ki burçlar dairesinin, başlangıçları aynı paralel daire üzerinde olan yarım daireleri eşit sürede doğar.

9

θ΄. Τοῦ τῶν ζῳδίων κύκλου τὰ ἡμικύκλια, ὅσα τὰς ἀρχὰς μὴ ἔχει ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ τῶν παραλλήλων, ἐν ἀνίσοις χρόνοις ἀνατέλλει, καὶ ἐν πλείστῳ μὲν τὸ μετὰ τὸν Καρκίνον, ἐν ἐλάσσονι δὲ τὰ μετὰ αὐτὸν ἑξῆς, ἐν ἐλαχίστῳ δὲ τὸ μετὰ τὸν Αἰγόκερων, ὅταν ὁ βόρειος πόλος ὑπὲρ τὸν ὁρίζοντα ᾖ καὶ ἔτι ὁ μέγιστος τῶν ἀεὶ φανερῶν ἐλάττων ᾖ τοῦ θερινοῦ τροπικοῦ· ὅσα δὲ τὰς ἀρχὰς ἔχει ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ τῶν παραλλήλων, ἐν ἴσῳ χρόνῳ ἀνατέλλει. ἔστω ἐν κόσμῳ ὁρίζων ὁ ΑΒΓ, θερινὸς δὲ τροπικὸς ὁ ΔΑ, χειμερινὸς δὲ τροπικὸς ὁ ΕΓ, ὁ δὲ τῶν ζῳδίων κύκλος θέσιν ἐχέτω τὴν ΑΓΖ, καὶ ἔστω τὸ μετὰ τὸν Καρκίνον ἡμικύκλιον ὑπὸ γῆν τὸ ΑΖΓ· τὸ δὲ ΓΗΑ ἡμικύκλιον ἔστω τὸ μετὰ τὸν Αἰγόκερων καὶ ἔστω ὑπὲρ γῆς. ἀπειλήφθωσαν δὴ ἴσαι περιφέρειαι αἱ ΓΗ, ΖΑ, ὥστε εἶναι τὸ Ζ τῷ Η κατὰ διάμετρον, καὶ ἔστωσαν παράλληλοι κύκλοι, καθ᾿ ὧν φέρεται τὰ Ζ, Η σημεῖα, οἱ ΒΖΘ, ΚΗΛ· τὸ ἄρα Μ τῷ Ν κατὰ διάμετρον· λέγω δή, ὅτι ἐν πλείστῳ μὲν χρόνῳ τὸ ΑΖΓ ἡμικύκλιον ἀνατέλλει, ἑξῆς δὲ τὸ ΖΓΗ, μετὰ δὲ τοῦτο τὸ ΝΓΜ, ἐν ἐλαχίστῳ δὲ τὸ ΓΜΑ. ἐπεὶ γὰρ μείζων ἐστὶν ἢ ὁμοία ἡ μὲν ΔΑ περιφέρεια τῆς ΒΜΘ, ἡ δὲ ΒΜΘ τῆς ΛΗΚ, ἡ δὲ ΛΗΚ τῆς ΓΚ, ἐν πλείονι ἄρα χρόνῳ τὸ Α τὴν ΑΔ περιφέρειαν διαπορεύεται ἤπερ τὸ Ζ ἀρξάμενον ἀπὸ τοῦ Θ τὴν ΘΜΒ διαπορεύεται, ἐν πλείονι δὲ ἀρξάμενον χρόνῳ τὸ Ζ ἀπὸ τοῦ Θ τὴν ΘΜΒ διαπορεύεται ἤπερ τὸ Ν ἀρξάμενον ἀπὸ τοῦ Κ τὴν ΚΑ ⟦ΚΗΛ⟧ διαπορεύεται καὶ τὸ Ν ἀρξάμενον ἀπὸ τοῦ Κ ἐν πλείονι χρόνῳ τὴν ΚΗΛ διαπορεύεται ἤπερ τὸ Γ ἀρξάμενον ἀπὸ τοῦ Γ τὴν ΕΓ διαπορεύεται· ἀλλ᾿ ἐν ᾧ μὲν τὸ Α ἀρξάμενον ἀπὸ τοῦ Α τὴν ΑΔ περιφέρειαν διαπορεύεται, ἐν τούτῳ τὸ κατὰ διάμετρον αὐτῷ τὸ Γ ἀρξάμενον ἀπὸ τοῦ Γ τὴν ὑπὸ γῆν διαπορεύεται τοῦ ΓΕ κύκλου καὶ ἀνατέλλει τὸ ΑΖΓ ἡμικύκλιον· ἐν ᾧ δὲ τὸ Ζ ἀρξάμενον ἀπὸ τοῦ Θ τὴν ΘΜΒ διαπορεύεται, ἐν τούτῳ καὶ τὸ κατὰ διάμετρον αὐτῷ τὸ Η ἀρξάμενον ἀπὸ τοῦ Λ τὴν ΛΝΚ διαπορεύεται καὶ ἀνατέλλει τὸ ΖΓΗ ἡμικύκλιον· ἐν ᾧ δὲ τὸ Ν ἀρξάμενον ἀπὸ τοῦ Κ τὴν ΚΗΛ περιφέρειαν διαπορεύεται, ἐν τούτῳ καὶ τὸ κατὰ διάμετρον αὐτῷ τὸ Μ ἀρξάμενον ἀπὸ τοῦ Β τὴν ΒΖΘ περιφέρειαν διαπορεύεται καὶ ἀνατέλλει τὸ ΝΓΜ ἡμικύκλιον· ἐν ᾧ δὲ τὸ Γ ἀρξάμενον ἀπὸ τοῦ Ε τὴν ΕΓ ὑπὲρ γῆν περιφέρειαν διαπορεύεται, ἐν τούτῳ τὸ κατὰ διάμετρον αὐτῷ τὸ Α ἀρξάμενον ἀπὸ τοῦ Δ τὴν ΔΑ ὑπὸ γῆν περιφέρειαν διαπορεύεται καὶ ἀνατέλλει τὸ ΓΜΑ ἡμικύκλιον. ἐν πλείστῳ μὲν ἄρα χρόνῳ τὸ ΑΖΓ ἀνατέλλει, τουτέστι τὸ μετὰ τὸν Καρκίνον, ἑξῆς δὲ τὸ ΖΓΗ, μετὰ τοῦτο τὸ ΝΓΜ, ἐν ἐλαχίστῳ δὲ τὸ ΓΜΑ, τουτέστι τὸ μετὰ τὸν Αἰγόκερων. λέγω δέ, ὅτι καὶ ὅσα τὰς ἀρχὰς ἔχει ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ τῶν παραλλήλων, ἐν ἴσῳ χρόνῳ ἀνατέλλει. ἐπεὶ γὰρ ἐν ᾧ τὸ Ζ ἀρξάμενον ἀπὸ τοῦ Θ τὴν ΘΜΒ περιφέρειαν διαπορεύεται, ἐν τούτῳ καὶ τὸ Μ ἀρξάμενον ἀπὸ τοῦ Θ τὴν ΘΜΒ περιφέρειαν διαπορεύεται, ἀλλʼ ἐν ᾧ τὸ Ζ ἀρξάμενον ἀπὸ τοῦ Θ τὴν ΘΜΒ διέρχεται, ἐν τούτῳ τὸ κατὰ διάμετρον αὐτῷ τὸ Η ἀρξάμενον ἀπὸ τοῦ Λ τὴν ΛΝΚ περιφέρειαν διέρχεται καὶ ἀνατέλλει τὸ ΖΓΗ ἡμικύκλιον, [προανατέλλει γὰρ τὸ μὲν Ζ τοῦ Γ, τὸ δὲ Γ τοῦ Η·] ἐν ᾧ δὲ τὸ Μ ἀρξάμενον ἀπὸ τοῦ Θ τὴν ΘΜΒ διαπορεύεται, ἐν τούτῳ τὸ κατὰ διάμετρον αὐτῷ τὸ Ν ἀρξάμενον ἀπὸ τοῦ Λ τὴν ΛΝΚ διέρχεται καὶ ἀνατέλλει τὸ ΜΑΝ ἡμικύκλιον, [προανατέλλει γὰρ τὸ μὲν Μ τοῦ Ζ, τὸ δὲ Ζ τοῦ Ν·] τὰ ΖΓΗ, ΜΑΝ ἄρα ἡμικύκλια ἐν ἴσῳ χρόνῳ ἀνατέλλει. ⟦τοῦ⟧ ἄρα τῶν ζῳδίων κύκλου τὰ ἡμικύκλια, ὅσα τὰς ἀρχὰς ἔχει ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ τῶν παραλλήλων, ἐν ἴσῳ χρόνῳ ἀνατέλλει.

10Önerme 10. Burçlar dairesinin ortak bir yayı olan iki yarım dairesi eşit olmayan sürelerde doğarsa, karşılıklı yaylar da eşit olmayan sürelerde doğar ve yarım dairelerin doğuş süreleri arasındaki fark, karşılıklı yayların doğuş süreleri arasındaki farkla aynı olur; burçlar dairesinin ortak bir yayı olan iki yarım dairesi eşit sürede doğarsa, karşılıklı yaylar da eşit sürede doğar.

Evrende ufuk ABG olsun, burçlar dairesi AEGD konumunda olsun; eşit AD ve GE yayları ayrılsın; o hâlde D E'nin çapça karşısındadır. ADG ve DGE yarım daireleri eşit olmayan sürelerde doğsun. Diyorum ki karşılıklı AD ve GE yayları da eşit olmayan sürelerde doğar ve ADG ile DGE yarım dairelerinin doğuş süreleri arasındaki fark, AD ile GE yaylarının doğuş süreleri arasındaki farkla aynıdır.

ADG ve DGE yarım daireleri eşit olmayan sürelerde doğduğundan, DG'nin doğuş süresi ortak olarak çıkarılsın (çünkü DG yayı her seferinde kendi kendine eşit sürede doğar); o hâlde geriye kalan AD ve GE yayları eşit olmayan sürelerde doğar ve süreler arasındaki farklar, ADG ile DGE yarım dairelerinde ve karşılıklı AD ile GE yaylarında aynıdır. Şimdi ADG ve DGE yarım daireleri eşit sürede doğsun; GD yayının süresi ortak olarak çıkarılsın; o hâlde geriye kalan AD ve GE eşit sürede doğar.

10

ι΄. Ἐὰν τοῦ τῶν ζῳδίων κύκλου δύο ἡμικύκλια ἐν ἀνίσοις χρόνοις ἀνατέλλῃ κοινήν τινα ἔχοντα περιφέρειαν, καὶ αἱ ἀπεναντίον περιφέρειαι ἐν ἀνίσοις χρόνοις ἀνατέλλουσιν, καὶ ἡ αὐτὴ διαφορὰ ἔσται τῶν χρόνων, ἐν οἷς τά τε ἡμικύκλια ἀνατέλλει καὶ αἱ ἀπεναντίον περιφέρειαι ἀνατέλλουσιν· καὶ ἐὰν τοῦ τῶν ζῳδίων κύκλου δύο ἡμικύκλια ἐν ἴσῳ χρόνῳ ἀνατέλλῃ κοινήν τινα ἔχοντα περιφέρειαν, καὶ αἱ ἀπεναντίον περιφέρειαι ἐν ἴσῳ χρόνῳ ἀνατέλλουσιν. ἔστω ἐν κόσμῳ ὁρίζων ὁ ΑΒΓ, ὁ δὲ τῶν ζῳδίων κύκλος θέσιν ἐχέτω τὴν ΑΕΓΔ, καὶ ἀπειλήφθωσαν ἴσαι περιφέρειαι αἱ ΑΔ, ΓΕ· κατὰ διάμετρον ἄρα ἐστὶ τὸ Δ τῷ Ε. τὰ δὲ ΑΔ⟦Γ⟧, ΔΓΕ ἡμικύκλια ἐν ἀνίσοις χρόνοις ἀνατελλέτω· λέγω, ὅτι καὶ αἱ ἀπεναντίον περιφέρειαι αἱ ΑΔ, ΓΕ ἐν ἀνίσοις χρόνοις ἀνατέλλουσι καὶ ἡ αὐτὴ διαφορά ἐστι τῶν χρόνων, ἐν οἷς τὰ ΑΔΓ, ΔΓΕ ἡμικύκλια ἀνατέλλει καὶ ἐν οἷς αἱ ΑΔ, ΓΕ περιφέρειαι ἀνατέλλουσιν. ἐπεὶ γὰρ τὰ ΑΔΓ, ΔΓΕ ἡμικύκλια ἐν ἀνίσοις χρόνοις ἀνατέλλει, κοινὸς ἀφῃρήσθω ὁ τῆς ΔΓ ἀνατολῆς χρόνος· (ἡ γὰρ ΔΓ περιφέρεια ἑαυτῇ ἀεὶ ἐν ἴσῳ χρόνῳ ἀνατέλλει)· λοιπαὶ ἄρα αἱ ΑΔ, ΓΕ περιφέρειαι ἐν ἀνίσῳ χρόνῳ ἀνατέλλουσι καὶ αἱ αὐταὶ διαφοραί εἰσι τῶν χρόνων, ἐν οἷς τά τε ΑΔΓ, ΔΓΕ ἡμικύκλια ἀνατέλλει καὶ αἱ ἀπεναντίον περιφέρειαι αἱ ΑΔ, ΓΕ. πάλιν δὴ τὰ ΑΔΓ, ΔΓΕ ἡμικύκλια ἐν ἴσῳ χρόνῳ ἀνατέλλει· κοινὸς ἀφῃρήσθω ὁ τῆς ΓΔ περιφερείας χρόνος· λοιπαὶ ἄρα αἱ ΑΔ, ΓΕ ἐν ἴσῳ χρόνῳ ἀνατέλλουσιν.

11Önerme 11. Burçlar dairesinin eşit ve karşılıklı yaylarından biri hangi sürede doğuyorsa öbürü o sürede batar; biri hangi sürede batıyorsa öbürü o sürede doğar.

Evrende ufuk ABG olsun, burçlar dairesi AEGD konumunda olsun; ADG yarım dairesi yerin altında olsun; eşit ve karşılıklı AD ve GE yayları ayrılsın. Diyorum ki AD yayı hangi sürede doğuyorsa GE yayı o sürede batar; GE hangi sürede doğuyorsa AD yayı o sürede batar.

E ve D noktalarının üzerinde hareket ettiği paralel daireler EThB ve KDL olsun. Zodyak dairesi üzerinde çapça karşı karşıya olan yıldızlar birbirine karşılık gelerek doğup battığından, E Th'de doğarken onun çapça karşısındaki D, L'de batar; o hâlde E'nin ETh yayını geçerek Th'ye vardığı sürede D de DL'yi geçerek L'ye varır. Oysa D'nin DL'yi katettiği sürede DA doğar, E'nin ETh'yi katettiği sürede de GE batar. O hâlde DA hangi sürede doğuyorsa GE o sürede batar. Aynı şekilde AD hangi sürede batıyorsa GE'nin o sürede doğduğunu göstereceğiz.

11

ια΄. Τοῦ τῶν ζῳδίων κύκλου τῶν ἴσων τε καὶ ἀπεναντίον περιφερειῶν ἐν ᾧ χρόνῳ ἡ ἑτέρα ἀνατέλλει, ἡ ἑτέρα δύνει, καὶ ἐν ᾧ χρόνῳ ἡ ἑτέρα δύνει, ἡ ἑτέρα ἀνατέλλει. ἔστω ἐν κόσμῳ ὁρίζων ὁ ΑΒΓ, ὁ δὲ τῶν ζῳδίων κύκλος θέσιν ἐχέτω τὴν ΑΕΓΔ, καὶ ἔστω ὑπὸ γῆν τὸ ΑΔΓ ἡμικύκλιον, καὶ ἀπειλήφθωσαν ἴσαι τε καὶ ἀπεναντίον περιφέρειαι αἱ ΑΔ, ΓΕ· λέγω, ὅτι, ἐν ᾧ χρόνῳ ἡ ΑΔ περιφέρεια ἀνατέλλει, ἐν τούτῳ ἡ ΓΕ περιφέρεια δύνει, καὶ ἐν ᾧ χρόνῳ ἡ ΓΕ ἀνατέλλει, ἐν τούτῳ ἡ ΑΔ περιφέρεια δύνει. ἔστωσαν γὰρ παράλληλοι κύκλοι, καθʼ ὧν φέρεται τὰ Ε, Δ σημεῖα, οἱ ΕΘΒ, ΚΔΛ. καὶ ἐπεὶ τὰ ἐπὶ τοῦ τῶν ζῳδίων κύκλου ἄστρα κατὰ διάμετρον ὄντα κατὰ συζυγίαν ἀνατέλλει τε καὶ δύνει, τοῦ Ε ἄρα ἀνατέλλοντος κατὰ τὸ Θ τὸ κατὰ διάμετρον αὐτῷ τὸ Δ δύνει κατὰ τὸ Λ· ἐν ᾧ ἄρα τὸ Ε τὴν ΕΘ περιφέρειαν διελθὸν ἐπὶ τὸ Θ παραγίνεται, ἐν τούτῳ καὶ τὸ Δ τὴν ΔΛ διελθὸν ἐπὶ τὸ Λ παραγίνεται. ἀλλ᾿ ἐν ᾧ μὲν τὸ Δ τὴν ΔΛ διαπορεύεται, ἡ ΔΑ ἀνατέλλει, ἐν ᾧ δὲ τὸ Ε τὴν ΕΘ διαπορεύεται, ἡ ΓΕ δύνει. ἐν ᾧ ἄρα χρόνῳ ἡ ΔΑ ἀνατέλλει, ἐν τούτῳ ἡ ΓΕ δύνει. ὁμοίως δὴ δείξομεν, ὅτι, ἐν ⟦ᾧ⟧ ἡ ΑΔ δύνει, ἐν τούτῳ ἡ ΓΕ ἀνατέλλει.

12Önerme 12. Yengeç'ten sonraki yarım dairenin eşit yayları eşit olmayan sürelerde batar: dönencelerle değme noktalarına yakın olanlar en uzun, onlardan sonra gelenler daha kısa, ekvatora yakın olanlar en kısa sürede; ekvatordan eşit uzaklıkta olanlar ise eşit sürede batar ve doğar.

Evrende ufuk ABG, hep görünenlerin en büyüğü RST, yaz dönencesi AE, kış dönencesi GZ, ekvator BHD olsun; burçlar dairesi AHG konumunda olsun. Yengeç'ten sonraki yarım daire AHG yerin üstünde olsun ve AH ile HG çeyreklerinin her biri Th, K, L, M noktalarında burçlara bölünsün. Diyorum ki ATh, ThK, KH, HL, LM, MG eşit olmayan sürelerde batar: ATh ve GM en uzun, ThK ve LM daha kısa, KH ve HL en kısa sürede; ATh MG ile, ThK ML ile, KH de LH ile eşit sürede.

Th, K, L, M'den NTh, XK, OL, PM paralel daireleri çizilsin; Th ve K'den de RS'ye teğet SThF ve TKKh en büyük daireleri çizilsin; öyle ki AR, SThF ve TKKh arasında kalan paralel daire yayları benzer olsun, yani R'den A, N tarafına doğru olan yarım daire S ve T'den geçen yarım dairelerle Kh, F tarafında kesişmeyecek şekilde çizilsinler. NTh, XY ve BF karşılıklıdır; o hâlde YK ve FKh de öyledir. Dolayısıyla Th'nin FN'yi geçtiği sürede Y YX'i, F de FB'yi kateder. Th'nin ThN'yi katettiği sürede YA battığına göre, Y'nin YX yayını ve F'nin BF'yi katettiği sürede ThA batar. Yine, K'nin KX'i ve Kh'nin KhB'yi geçtiği sürede KA battığına göre, K'nin KY'yi, yani Kh'nin KhF'yi geçtiği sürede (çünkü bu yaylar benzerdir) KTh batar. Aynı sebeple H'nin HKh'yi geçtiği sürede HK batar. Şimdi kürede ABG en büyük dairesi küredeki RST dairesine teğettir; paralellere eğik olan başka bir en büyük daire, AH, ABG'nin teğet olduğu dairelerden daha büyüklerine teğettir; paralellerin en büyüğü BHD'nin aynı tarafında ardışık eşit ATh, ThK, KH yayları ayrılmıştır; Th ve K noktalarından da, başlangıçtaki ABG'nin de teğet olduğu RST dairesine teğet SF ve TKh en büyük daireleri çizilmiştir; bunlar S ve T değme noktalarından K, Th tarafına doğru olan yarım daireleri, ufkun RAB yarım dairesiyle kesişmeyecek şekilde yapar (eğik dairenin ufukla değme noktası, görünen kutup ile paralellerin en büyüğü arasında, bu yarım daire üzerindedir). O hâlde bu daireler paralellerin en büyüğünden aralarında eşit olmayan yaylar ayıracaktır; yani BF yayı FKh'den, FKh de KhH'den büyüktür. Dolayısıyla F'nin FB'yi geçmesi, Kh'nin FKh'yi geçmesinden daha uzun sürer; Kh'nin FKh'yi geçmesi de H'nin HKh'yi geçmesinden daha uzun sürer. Oysa F'nin FB'yi geçtiği sürede ThA, Kh'nin KhF'yi geçtiği sürede ThK, H'nin HKh'yi geçtiği sürede HK batar. O hâlde ATh KTh'den, ThK de KH'den daha uzun sürede batar.

Diyorum ki ekvatordan eşit uzaklıkta olanlar da eşit sürede batar. Burçlar dairesi yer değiştirsin ve H B'ye gelsin; o hâlde zodyak ŌBPs konumunu alacaktır. KH HL'ye eşittir; o hâlde ŌB de BPs'ye eşittir. BHD paralellerin en büyüğüdür, ŌK ve PsL de paralel dairelerdir; o hâlde ŌK PsL'ye eşittir; dolayısıyla BX de BO'ya eşittir; o hâlde Ō'dan X'e olan doğru da O'dan Ps'ye olan doğruya eşittir; dolayısıyla ŌX yayı da OPs'ye eşittir. O hâlde Ō'nun X'ten başlayarak XŌ'yu geçtiği sürede Ps de PsO'yu geçer. Oysa Ō'nun X'ten başlayarak XŌ'yu geçtiği sürede BŌ batar; Ps'nin OPs'yi geçtiği sürede de BPs batar. O hâlde ŌB ve BPs yayları eşit sürede batar; dolayısıyla KH ve HL de eşit sürede batar; aynı şekilde ThK ve LM de. Aynı sebeple ATh ve MG de eşit sürede batar. ATh ThK'den, ThK de KH'den daha uzun sürede battığına göre, GM de ML'den, ML de LH'den daha uzun sürede batar. Paralellerin kutbu ufkun üzerindeyken de, K ve Th'den kutuptan geçen en büyük daireler çizilerek aynı şeyler gösterilecektir [Sphairika'nın üçüncü kitabının altıncı teoremindeki gibi çizilerek].

O hâlde Yengeç'ten sonraki yarım dairenin eşit yayları eşit olmayan sürelerde batar: dönencelerle değme noktalarına yakın olanlar en uzun, onlardan sonra gelenler daha kısa, ekvatora yakın olanlar en kısa sürede, ekvatordan eşit uzaklıkta olanlar ise eşit sürede. Aynı şekilde bunların birbirleriyle eşit sürede doğduklarını da göstereceğiz.

12

ιβ΄. Τοῦ μετὰ τὸν Καρκίνον ἡμικυκλίου αἱ ἴσαι περιφέρειαι ἐν ἀνίσοις χρόνοις δύνουσιν, καὶ ἐν πλείστοις μὲν αἱ πρὸς ταῖς συναφαῖς τῶν τροπικῶν, ἐν ἐλάσσονι δὲ αἱ ἐξῆς τούτων, ἐν ἐλαχίστοις δὲ αἱ πρὸς τῷ ἰσημερινῷ, ἐν ἴσῳ δὲ αἱ ἴσον ἀπέχουσαι τοῦ ἰσημερινοῦ καὶ δύνουσι καὶ ἀνατέλλουσιν. ἔστω ἐν κόσμῳ ὁρίζων ὁ ΑΒΓ, μέγιστος δὲ τῶν ἀεὶ φανερῶν ὁ ΡΣΤ, θερινὸς δὲ τροπικὸς ὁ ΑΕ, χειμερινὸς δὲ τροπικὸς ὁ ΓΖ, ἰσημερινὸς δὲ ὁ ΒΗΔ, ὁ δὲ τῶν ζῳδίων κύκλος θέσιν ἐχέτω τὴν ΑΗΓ. καὶ ἔστω τὸ μετὰ τὸν Καρκίνον ἡμικύκλιον ὑπὲρ γῆν τὸ ΑΗΓ, καὶ διῃρήσθω ἑκάτερον τῶν ΑΗ, ΗΓ τεταρτομορίων εἰς τὰ ζῳδία κατὰ τὰ Θ, Κ, Λ, Μ· λέγω, ὅτι αἱ ΑΘ, ΘΚ, ΚΗ, ΗΛ, ΛΜ, ΜΓ ἐν ἀνίσοις χρόνοις δύνουσι, καὶ ἐν πλείστοις μὲν αἱ ΑΘ, ΓΜ, ἐν ἐλάσσοσι δὲ αἱ ΘΚ, ΛΜ, ἐν ἐλαχίστῳ δὲ αἱ ΚΗ, ΗΛ, ἐν ἴσῳ δὲ ἡ μὲν ΑΘ τῇ ΜΓ, ἡ δὲ ΘΚ τῇ ΜΛ, ἡ δὲ ΚΗ τῇ ΛΗ. γεγράφθωσαν γὰρ διὰ τῶν Θ, Κ, Λ, Μ παράλληλοι κύκλοι οἱ ΝΘ, ΞΚ, ΟΛ, ΠΜ, διὰ δὲ τῶν Θ, Κ μέγιστοι κύκλοι γεγράφθωσαν ἐφαπτόμενοι τοῦ ΡΣ οἱ ΣΘΦ, ΤΚΧ, ὥστε τὰς μεταξὺ τῶν ΑΡ, ΣΘΦ, ΤΚΧ τῶν παραλλήλων κύκλων ὁμοίας εἶναι, τουτέστιν οὕτω γεγράφθωσαν, ὡς τὸ ἀπὸ τοῦ Ρ ἡμικύκλιον ὡς ἐπὶ τὰ Α, Ν μέρη ἀσύμπτωτον εἶναι τοῖς διὰ τῶν Σ, Τ ἡμικυκλίοις ὡς ἐπὶ τὰ Χ, Φ. αἱ μὲν ΝΘ, ΞΥ, ΒΦ ἀπεναντίον εἰσίν· καὶ ἄρα αἱ ΥΚ, ΦΧ. ὥστε ἐν ᾧ τὸ Θ τὴν ΦΝ διέρχεται, ἐν τούτῳ τὸ Υ τὴν ΥΞ διαπορεύεται καὶ τὸ Φ τὴν ΦΒ διαπορεύεται. καὶ ἐπεί, ἐν ᾧ χρόνῳ τὸ Θ τὴν ΘΝ διαπορεύεται, ἡ ΥΑ δύνει, ἐν ⟦ᾧ⟧ ἄρα τὸ Υ τὴν ΥΞ περιφέρειαν διαπορεύεται καὶ τὸ Φ τὴν Β Φ, ἡ Θ Α δύνει. πάλιν, ἐπεὶ ἐν ᾧ τὸ Κ τὴν ΚΞ διέρχεται καὶ τὸ Χ τὴν ΧΒ, ἡ ΚΑ δύνει, ἐν ᾧ ἄρα τὸ Κ τὴν Κ⟦Υ⟧ διέρχεται, τουτέστι τὸ ⟦Χ⟧ τὴν ΧΦ· ὅμοιαι γάρ εἰσιν· ἡ ΚΘ δύνει. διὰ τὰ αὐτὰ δὴ καὶ ἐν ⟦ᾧ⟧ τὸ Η τὴν ΗΧ διέρχεται, ἡ ΗΚ δύνει. ἐπεὶ οὖν ἐν σφαίρᾳ μέγιστος κύκλος ὁ ΑΒΓ κύκλου τινὸς τῶν ἐν τῇ σφαίρᾳ τοῦ ΡΣΤ ἐφάπτεται, ἄλλος δέ τις μέγιστος κύκλος ὁ ΑΗ λοξὸς ὢν πρὸς τοὺς παραλλήλους μειζόνων ἐφάπτεται ἢ ὧν ὁ ΑΒΓ ἐφάπτεται, καὶ ἀπειλημμέναι εἰσὶν ἴσαι περιφέρειαι αἱ ΑΘ, ΘΚ, Κ⟦Η⟧ ἑξῆς ἐπὶ τὰ αὐτὰ τοῦ μεγίστου τῶν παραλλήλων τοῦ Β Η Δ, διὰ δὲ τῶν Θ, Κ σημείων μέγιστοι κύκλοι γεγραμμένοι εἰσὶν οἱ ΣΦ, ΤΧ ἐφαπτόμενοι τοῦ ΡΣΤ κύκλου, οὗ καὶ ὁ ἐξ ἀρχῆς ΑΒΓ ἐφήπτετο, ἀσύμπτωτα ποιοῦντες τὰ ἀπὸ τῶν Σ, Τ ἐπαφῶν ἡμικύκλια ὡς ἐπὶ τὰ Κ, Θ μέρη τῷ ΡΑΒ ἡμικυκλίῳ τοῦ ὁρίζοντος, ἐφʼ οὗ ἐστιν ἡ συναφὴ τοῦ λοξοῦ κύκλου ἡ μεταξὺ τοῦ τε φανεροῦ πόλου καὶ τοῦ μεγίστου τῶν παραλλήλων, ἀνίσους ἀπολήψονται περιφερείας τοῦ μεγίστου τῶν παραλλήλων κύκλων τὰς μεταξὺ αὐτῶν· μείζων ἄρα ἐστὶν ἡ μὲν ΒΦ περιφέρεια τῆς ΦΧ, ἡ δὲ ΦΧ τῆς ΧΗ· ἐν πλείονι ἄρα χρόνῳ τὸ Φ τὴν ΦΒ διέρχεται, ἤπερ τὸ Χ τὴν ΦΧ διέρχεται· ἐν πλείονι δὲ χρόνῳ τὸ Χ τὴν ΦΧ ἤπερ τὸ Η τὴν ΗΧ· ἀλλʼ ἐν ᾧ μὲν τὸ Φ τὴν ΦΒ διέρχεται, ἡ ΘΑ δύνει, ἐν ᾧ δὲ τὸ Χ τὴν ΧΦ διέρχεται, ἡ ΘΚ δύνει, ἐν ᾧ δὲ τὸ Η τὴν ΗΧ διέρχεται, ἡ ΗΚ δύνει· ἐν πλείονι ἄρα χρόνῳ ἡ μὲν ΑΘ τῆς ΚΘ δύνει, ἡ δὲ ΘΚ τῆς ΚΗ. λέγω δή, ὅτι καὶ ἐν ἴσῳ χρόνῳ δύνουσιν αἱ ἴσον ἀπέχουσαι τοῦ ἰσημερινοῦ. μετακεκινήσθω γὰρ ὁ τῶν ζῳδίων κύκλος καὶ τὸ ⟦Η⟧ ἐπὶ τὸ Β παραγινέσθω· ἔξει ἄρα θέσιν ὁ ζῳδιακὸς τὴν ΩΒΨ. καὶ ἴση ἐστὶν ἡ Κ⟦Η⟧ τῇ ΗΛ· ἴση ἄρα ἐστὶ καὶ ἡ Ω Β τῇ ΒΨ. καί ἐστι μέγιστος τῶν παραλλήλων ὁ ΒΗΔ, καὶ παράλληλοι κύκλοι οἱ ΩΚ, ΨΛ· ἴσος ἄρα ἐστὶν ὁ Ω Κ τῷ ΨΛ· ὥστε καὶ ἡ ΒΞ τῇ ΒΟ ἴση ἐστίν, καὶ ἡ ἀπὸ τοῦ Ω ἄρα ἐπὶ τὸ Ξ ἴση ἐστὶ τῇ ἀπὸ τοῦ Ο ἐπὶ τὸ Ψ. ὥστε καὶ ἡ ΩΞ περιφέρεια ἴση ἐστὶ τῇ Ο Ψ. ἐν ⟦ᾧ⟧ ἄρα τὸ Ω ἀρξάμενον ἀπὸ τοῦ ⟦Ξ⟧ τὴν ΞΩ διέρχεται, ἐν τούτῳ καὶ τὸ Ψ τὴν ΨΟ. ἀλλʼ ἐν ᾧ μὲν τὸ Ω ἀρξάμενον ἀπὸ τοῦ Ξ τὴν ΞΩ διέρχεται, ἡ ΒΩ δύνει· ἐν ᾧ δὲ τὸ Ψ τὴν ΟΨ διέρχεται, ἡ ΒΨ δύνει. ἐν ἴσῳ ἄρα χρόνῳ αἱ ΩΒ, Β⟦Ψ⟧ περιφέρειαι δύνουσιν· ὥστε καὶ αἱ ΚΗ, ΗΛ ἐν ἴσῳ χρόνῳ δύνουσιν· ὁμοίως καὶ αἱ ΘΚ, ΛΜ. διὰ τὰ αὐτὰ δὴ καὶ αἱ ΑΘ, ΜΓ ἐν ἴσῳ χρόνῳ δύνουσιν. ἐν πλείονι δὲ χρόνῳ ἡ μὲν ΑΘ τῆς ΘΚ δύνει, ἡ δὲ ΘΚ τῆς Κ⟦Η⟧· ἐν πλείονι ἄρα χρόνῳ δύνει καὶ ἡ μὲν ΓΜ τῆς ΜΛ, ἡ δὲ ΜΛ τῆς ΛΗ. τὰ αὐτὰ δειχθήσεται καὶ ὅταν ὁ πόλος τῶν παραλλήλων ἐπὶ τοῦ ὁρίζοντος ᾖ, καὶ γραφομένων διὰ τῶν Κ, Θ μεγίστων κύκλων καὶ διὰ τοῦ πόλου [γραφομένων ὥστε τῷ ἕκτῳ θεωρήματι τοῦ τρίτου βιβλίου τῶν Σφαιρικῶν]. τοῦ ἄρα μετὰ τὸν Καρκίνον ἡμικυκλίου αἱ ἴσαι περιφέρειαι ἐν ἀνίσοις χρόνοις δύνουσιν, καὶ ἐν πλείστῳ μὲν αἱ πρὸς ταῖς συναφαῖς τῶν τροπικῶν, ἐν ἐλάσσονι δὲ αἱ ἑξῆς τούτων, ἐν ἐλαχίστοις δὲ αἱ πρὸς τῷ ἰσημερινῷ, ἐν ἴσοις δὲ αἱ ἴσον ἀπέχουσαι τοῦ ἰσημερινοῦ. ὁμοίως δὴ δείξομεν, ὅτι καὶ ἐν ἴσῳ χρόνῳ ἀλλήλαις ἀνατέλλουσιν.

13aÖnerme 13. Oğlak'tan sonraki yarım dairenin eşit yayları eşit olmayan sürelerde doğar: dönencelerle değme noktalarına yakın olanlar en uzun, onlardan sonra gelenler daha kısa, ekvatora yakın olanlar en kısa sürede; ekvatordan eşit uzaklıkta olanlar ise eşit sürede hem batar hem doğar.

Evrende ufuk ABG, yaz dönencesi AE, kış dönencesi GZ, ekvator BD olsun; burçlar dairesi AHGTh konumunda olsun. Oğlak'tan sonraki yarım daire GHA yerin altında olsun ve yer altındaki GH ile HA çeyreklerinin her biri K, L, M, N noktalarında burçlara bölünsün. Diyorum ki GK, KL, LH, HM, MN, NA yayları eşit olmayan sürelerde doğar: GK ve NA en uzun, KL ve MN daha kısa, LH ve HM en kısa sürede; GK NA ile, KL MN ile, LH de HM ile eşit sürede.

Yengeç'ten sonraki yarım dairenin ATh ve ThG çeyreklerinin her biri de X, O, P, R noktalarında burçlara bölünsün. Böylece daire on iki eşit parçaya bölünmüş olur; AX, XO, OTh, ThP, PR, RG yaylarının GK, KL, LH, HM, MN, NA yaylarına hem eşit hem de karşılıklı olduğu açıktır. Yengeç'ten sonraki yarım dairenin eşit yayları eşit sürede batmadığına, dönencelerle değme noktalarına yakın olanlar en uzun, onlardan sonra gelenler daha kısa, ekvatora yakın olanlar en kısa, ekvatordan eşit uzaklıkta olanlar ise eşit sürede battığına göre, AX ile RG en uzun, XO ile PR daha kısa, OTh ile ThP en kısa sürede batar; AX RG ile, XO PR ile, OTh de ThP ile eşit sürede batar. Oysa AX, XO, OTh, ThP, PR, RG'nin battığı sürede GK, KL, LH, HM, MN, NA doğar. O hâlde GK ile NA en uzun, KL ile MN daha kısa, LH ile HM en kısa sürede doğar; AN GK ile, MN KL ile, HL de MH ile eşit sürede doğar. Ayrıca OTh'nin doğduğu sürede ThP de doğduğuna, OTh doğarken LH, ThP doğarken de HM battığına göre, HL ile HM eşit sürede batar. Aynı sebeple MN ile LK, NA ile de KG eşit sürede batar.

13a

ιγ΄. Τοῦ μετὰ τὸν Αἰγόκερων ἡμικυκλίου αἱ ἴσαι περιφέρειαι ἐν ἀνίσοις χρόνοις ἀνατέλλουσιν, καὶ ἐν πλείστοις μὲν αἱ πρὸς ταῖς συναφαῖς τῶν τροπικῶν, ἐν ἐλάσσοσι δὲ αἱ ἐξῆς τούτων, ἐν ἐλαχίστοις δὲ αἱ πρὸς τῷ ἰσημερινῷ, ἐν ἴσοις δὲ αἱ ἴσον ἀπέχουσαι τοῦ ἰσημερινοῦ καὶ δύνουσι καὶ ἀνατέλλουσιν. ἔστω ἐν κόσμῳ ὁρίζων ὁ ΑΒΓ, θερινὸς δὲ τροπικὸς ὁ ΑΕ, χειμερινὸς δὲ τροπικὸς ὁ ΓΖ, ἰσημερινὸς ὁ ΒΔ, ὁ δὲ τῶν ζῳδίων κύκλος θέσιν ἐχέτω τὴν ΑΗΓΘ, καὶ ἔστω τὸ μετὰ τὸν Αἰγόκερων ἡμικύκλιον ὑπὸ γῆν τὸ ΓΗΑ, καὶ διῃρήσθω ἑκάτερον τῶν ὑπὸ γῆν ΓΗ, ΗΑ τεταρτημορίων εἰς τὰ ζῴδια κατὰ τὰ Κ, Λ, Μ, Ν λέγω, ὅτι αἱ ΓΚ, ΚΛ, ΛΗ, ΗΜ, ΜΝ, ΝΑ περιφέρειαι ἐν ἀνίσοις χρόνοις ἀνατέλλουσιν, καὶ ἐν πλείστοις μὲν αἱ ΓΚ, ΝΑ, ἐν ἐλάσσονι δὲ αἱ ΚΛ, ΜΝ, ἐν ἐλαχίστοις δὲ αἱ ΛΗ, ΗΜ, ἐν ἴσοις δὲ ἡ μὲν ΓΚ τῇ ΝΑ, ἡ δὲ ΚΛ τῇ ΜΝ, ἡ δὲ ΛΗ τῇ ΗΜ. διῃρήσθω δὲ καὶ ἑκάτερον τῶν ΑΘ, ΘΓ τεταρτημορίων τοῦ μετὰ τὸν Καρκίνον ἡμικυκλίου εἰς τὰ ζῴδια κατὰ τὰ Ξ, Ο, Π, Ρ ὁ ἄρα κύκλος ἔσται διῃρημένος εἰς τὰ δώδεκα ἴσα, καὶ φανερόν, ὅτι αἱ ΑΞ, ΞΟ, ΟΘ, ΘΠ, ΠΡ, ΡΓ ταῖς ΓΚ, ΚΛ, ΛΗ, ΗΜ, ΜΝ, ΝΑ ἴσαι τέ εἰσι καὶ ἀπεναντίον. καὶ ἐπεὶ τοῦ μετὰ τὸν Καρκίνον ἡμικυκλίου αἱ ἴσαι περιφέρειαι οὐκ ἐν ἴσῳ χρόνῳ δύνουσιν, ἀλλʼ ἐν πλείστοις μὲν αἱ πρὸς ταῖς συναφαῖς τῶν τροπικῶν, ἐν ἐλάσσονι δὲ αἱ ἑξῆς τούτων, ἐν ἐλαχίστοις δὲ αἱ πρὸς τῷ ἰσημερινῷ, ἐν ἴσῳ δὲ αἱ ἴσον ἀπέχουσαι τοῦ ἰσημερινοῦ, ἐν πλείστῳ μὲν ἄρα αἱ ΑΞ, ΡΓ δύνουσιν, ἐν ἐλάσσονι δὲ αἱ ΞΟ, ΠΡ, ἐν ἐλαχίστῳ δὲ αἱ ΟΘ, Θ⟦Π⟧, ἐν ἴσῳ δὲ ἡ μὲν ΑΞ τῇ ΡΓ, ἡ δὲ ΞΟ τῇ ΠΡ, ἡ δὲ ΟΘ τῇ ΘΠ. ἀλλʼ ἐν ᾧ αἱ ΑΞ, ΞΟ, ΟΘ, ΘΠ, ΠΡ, ΡΓ δύνουσιν, ἐν τούτῳ αἱ ΓΚ, ΚΛ, ΛΗ, ΗΜ, ΜΝ, ΝΑ ἀνατέλλουσιν. ἐν πλείστω ἄρα χρόνω αἱ ΓΚ, ΝΑ ἀνατέλλουσιν, ἐν ἐλάσσονι δὲ αἱ ΚΛ, ΜΝ, ἐν ἐλαχίστῳ δὲ αἱ ΛΗ, ⟦ΗΜ⟧, ἐν ἴσῳ δὲ ἡ μὲν ΑΝ τῇ ΓΚ, ἡ δὲ ΜΝ τῇ ΚΛ, ἡ δὲ ΗΛ τῇ ΜΗ. καὶ ἐπεὶ, ἐν ᾧ χρόνῳ ἀνατέλλει ἡ Ο Θ, ἐν τούτῳ καὶ ἡ Θ Π, ἀλλʼ ἐν ᾧ μὲν χρόνῳ ἡ Ο Θ ἀνατέλλει, ἡ Λ Η δύνει, ἔν ᾧ δὲ χρόνῳ ἡ Θ Π ἀνατέλλει, ἡ Η Μ δύνει, ἡ ΗΛ ἄρα τῇ ΗΜ ἐν ἴσῳ χρόνῳ δύνει. διὰ τὰ αὐτὰ δὴ καὶ ἡ μὲν ΜΝ τῇ ΛΚ, ἡ δὲ ΝΑ τῇ ΚΓ.

13bLemma. Burçlar dairesinin, birbirine eşit olan ve dönenceyle değme noktalarından herhangi birine eşit uzaklıkta bulunan iki yayından biri doğarken öbürü batar; tersi de böyledir.

Evrende ufuk dairesi ABGD, yaz dönencesi AD, kış dönencesi BG olsun; burçlar dairesi BED konumunda olsun ve dönenceyle değme noktasından eşit uzaklıkta, birbirine eşit EZ ve HTh yayları ayrılsın. Diyorum ki EZ'nin doğduğu sürede HTh batar.

Yengeç'ten sonraki yarım dairenin, yani BThD'nin battığı varsayılsın. HTh'ye eşit ve onun karşısında olan, Oğlak'tan sonraki yarım daireye ait KL yayı alınsın. O hâlde KL ile EZ, hem ekvatordan hem de dönencelerle değme noktalarından eşit uzaklıkta olduklarından eşit sürede doğar. Oysa KL doğarken karşısındaki ThH batar; o hâlde EZ doğarken de ThH batar; tersi de böyledir. Gösterilmesi gereken buydu.

13b

Λημμα. Τοῦ τῶν ζῳδίων κύκλου τῶν ἴσων περιφερειῶν καὶ ἴσον ἀπεχουσῶν ἀπὸ τῆς τροπικῆς συναφῆς ὁποτερασοῦν, ἐν ᾧ ἡ ἑτέρα ἀνατέλλει, ἡ ἑτέρα δύνει καὶ τὸ ἀνάπαλιν. ἔστω ἐν κόσμῳ ὁρίζων κύκλος ὁ ΑΒΓΔ, θερινὸς δὲ ὁ ΑΔ, χειμερινὸς δὲ ὁ ΒΓ, ὁ δὲ τῶν ζῳδίων κύκλος θέσιν ἐχέτω τὴν ΒΕΔ, καὶ ἀπειλήφθωσαν ἴσαι τε καὶ ἴσον ἀπέχουσαι τῆς τροπικῆς συναφῆς περιφέρειαι αἱ ΕΖ, ΗΘ λέγω, ὅτι ἐν ᾧ ἡ ΕΖ ἀνατέλλει, ἡ ΗΘ δύνει. ὑποκείσθω, ὅτι τὸ μετὰ τὸν Καρκίνον ἡμικύκλιον τὸ Β ΘΔ δύνει. εἰλήφθω δὲ τῇ ΗΘ ἴση τε καὶ ἀπεναντίον ἡ ΚΛ περιφέρεια οὖσα τοῦ μετὰ τὸν Αἰγόκερων ἡμικυκλίου. αἱ ΚΛ, ΕΖ ἄρα ἴσον ἀπέχουσαι τοῦ τε ἰσημερινοῦ καὶ τῶν τροπικῶν συναφῶν ἐν ἴσῳ χρόνῳ ἀνατέλλουσιν· ἀλλʼ ἐν ⟦ᾧ⟧ ἡ ΚΛ ἀνατέλλει, ἡ ἀπεναντίον ἡ ΘΗ δύνει· καὶ ἐν ᾧ ἄρα ἡ ΕΖ ἀνατέλλει, ἡ ΘΗ δύνει καὶ τὸ ἀνάπαλιν. ὅπερ ἔδει [δείξαι.]

14Önerme 14. Ufkun kutbu arktik daire ile yaz dönencesi arasında olduğunda, burçlar dairesinin eşit yayları görünen yarım küreyi eşit sürede geçmez; yaz dönencesine daha yakın olan, daha uzak olandan her zaman daha uzun sürede geçer.

Evrende ufuk ABG, hep görünenlerin en büyüğü AD, hep görünmeyenlerin en büyüğü ZH, yaz dönencesi BGK, kış dönencesi LMN olsun; burçlar dairesi bir zaman KXO, bir zaman da PTR konumunda olsun. Yarım daireden büyük olmayan bir KO yayı ayrılsın ve E'den ADE'ye teğet bir en büyük daire çizilsin; bu daire ZH'ye de teğettir. Bu daire ya K'den geçecek ya da K'yi B tarafına doğru aşacaktır; bunun bir farkı yoktur. Daire EHTh olsun ve E'den R tarafına doğru olan yarım daire, A'dan B tarafına doğru olan yarım daireyle kesişmesin. ABG dairesinin kutbu ADE ile BKG arasında olduğuna ve BAG'yi kesen daireler çizildiğine göre, YF yayı YPT'den küçüktür. Yine, ABG dairesinin kutbu ADE ile BKG arasında olduğuna ve ERO ADE'ye teğet olduğuna göre, ERO'nun kutbu da ADE ile BKG arasındadır; dolayısıyla öbür kutbu ZH ile MNL arasındadır. O hâlde YFO yayı YPR'den büyüktür. YF ise YPT'den küçüktür; o hâlde geri kalan OF, RT'den büyüktür. TR ve FKh benzer ve eşit yaylar olarak konulsun; R ve Kh noktalarının üzerinde hareket ettiği paralel daireler PsKhS ve ⟦?⟧ŌR olsun. O hâlde PsKhS ile ⟦?⟧ŌR benzerdir. S'nin SKh yayını katettiği sürede R de RŌ⟦?⟧ yayını kateder. O hâlde R'nin RŌ⟦?⟧ yayını katetmesi, Kh'nin PsKh'yi katetmesinden daha uzun sürer. Oysa R RŌ⟦?⟧'yi katederken RT görünen yarım küreyi geçer; Kh KhPs'yi katederken de FKh görünen yarım küreyi geçer. O hâlde TR görünen yarım küreyi FKh'den daha uzun sürede geçer.

Aynı şekilde öbür yarım dairedeki eşit yaylar da görünen yarım küreyi eşit sürede geçmez; yaz dönencesiyle değme noktasına daha yakın olan, daha uzak olandan her zaman daha uzun sürede geçer; değme noktasının iki yanından eşit uzaklıkta olanlar ise eşit sürede geçer.

Evrende ufuk ABG, yaz dönencesi AEZ olsun; burçlar dairesi BEG konumunda olsun ve eşit KH ve HM yayları ayrılsın. Diyorum ki KH görünen yarım küreyi HM'den daha uzun sürede geçer.

K, H ve M'nin üzerinde hareket ettiği KL, HTh, MN paralel daireleri çizilsin. O hâlde KH ve LTh yayları eşittir ve değme noktasının iki yanından eşit uzaklıktadır. LTh doğarken KH yayı batar; ayrıca Th X'ten başlayarak XThO'yu katederken [H de] X'ten başlayarak XHO'yu kateder. O hâlde LTh'nin doğduğu süre ile Th'nin X'ten başlayarak XThO'yu katettiği sürenin toplamı, H'nin X'ten başlayarak XHO'yu katettiği süre ile HK'nin battığı sürenin toplamına eşittir. Oysa LTh'nin doğduğu süre ile Th'nin X'ten başlayarak XThO yayını katettiği sürenin toplamı, LTh'nin görünen yarım küreyi geçtiği süredir; H'nin X'ten başlayarak XHO'yu katettiği süre ile KH'nin battığı sürenin toplamı da KH'nin görünen yarım küreyi geçtiği süredir. O hâlde LTh ile KH görünen yarım küreyi eşit sürede geçer. Aynı sebeple ThN ile HM de görünen yarım küreyi eşit sürede geçer. LTh ise görünen yarım küreyi ThN'den daha uzun sürede geçer; bu, bir önceki önermede gösterildi. O hâlde KH görünen yarım küreyi HM'den daha uzun sürede geçer. Böylece değme noktasının iki yanından eşit uzaklıkta olanların görünen yarım küreyi eşit sürede geçtiği de birlikte ispatlanmış oldu.

14

ιδ΄. Τοῦ τῶν ζῳδίων κύκλου αἱ ἴσαι περιφέρειαι οὐκ ἐν ἴσῳ χρόνῳ ἐξαλλάσσουσι τὸ φανερὸν ἡμισφαίριον, ἀλλʼ ἐν πλείονι ἀεὶ ἡ ἔγγιον τοῦ θερινοῦ τροπικοῦ τῆς ἀπώτερον, ὅταν ὁ πόλος τοῦ ὁρίζοντος μεταξὺ τοῦ τε ἀρκτικοῦ καὶ τοῦ θερινοῦ τροπικοῦ. ἔστω ἐν κόσμῳ ὁρίζων ὁ ΑΒΓ, μέγιστος δὲ τῶν ἀεὶ φανερῶν ὁ ΑΔ, τῶν δὲ ἀεὶ ἀφανῶν ὁ ΖΗ, καὶ θερινὸς μὲν τροπικὸς ὁ ΒΓΚ, χειμερινὸς δὲ ὁ ΛΜΝ, ὁ δὲ τῶν ζῳδίων κύκλος θέσιν ἐχέτω ὁτὲ μὲν τὴν ΚΞΟ, ὁτὲ δὲ τὴν ΠΤΡ, καὶ ἀπειλήφθω ἡ ΚΟ περιφέρεια μὴ μείζων ἡμικυκλίου, καὶ διὰ τοῦ Ε γεγράφθω μέγιστος κύκλος ἐφαπτόμενος τοῦ Α⟦Δ⟧Ε· ἐφάπτεται δὴ καὶ τοῦ ΖΗ ἤτοι δὴ διὰ τοῦ Κ ἐλεύσεται [ὁ ΕΗΘ κύκλος] ἢ ὑπερπεσεῖται τὸ Κ ὡς ἐπὶ τὰ Β μέρη· οὐδὲν γὰρ διαφέρει· ἔστω ὁ ΕΗΘ καὶ ἔστω ἀσύμπτωτον τὸ ἀπὸ τοῦ Ε ἡμικύκλιον ὡς ἐπὶ τὰ Ρ μέρη τῷ ἀπὸ τοῦ Α ἡμικυκλίῳ ὡς ἐπὶ τὰ Β μέρη. ἐπεὶ οὖν τοῦ ΑΒΓ κύκλου ὁ πόλος μεταξύ ἐστι τῶν ΑΔΕ, ΒΚΓ, καὶ γεγραμμένοι εἰσὶ κύκλοι τέμνοντες τὸν ΒΑΓ, ἐλάσσων ἄρα ἐστὶν ἡ ΥΦ περιφέρεια τῆς ΥΠΤ. πάλιν, ἐπεὶ τοῦ ΑΒΓ κύκλου ὁ πόλος μεταξύ ἐστι τῶν ΑΔΕ, ΒΚΓ καὶ τοῦ ΑΔΕ ἐφαπτόμενός ἐστιν ὁ ΕΡΟ, καὶ τοῦ ΕΡΟ ἄρα ὁ πόλος μεταξύ ἐστι τῶν ΑΔΕ, ΒΚΓ ὁ ἄρα ἕτερος αὐτοῦ πόλος μεταξὺ ἐστι τῶν ΖΗ, ΜΝΛ· μείζων ἄρα ἐστὶν ἡ ΥΦΟ περιφέρεια τῆς ΥΠΡ· ἡ δὲ ΥΦ τῆς ΥΠΤ ἐλάσσων ἐστίν· λοιπὴ ἄρα ἡ ΟΦ τῆς ΡΤ μείζων ἐστίν. κείσθωσαν ὅμοιαι καὶ ἴσαι περιφέρειαι αἱ ΤΡ, ΦΧ, καὶ ἔστωσαν παράλληλοι κύκλοι, καθʼ ὧν φέρεται τὰ Ρ, Χ σημεῖα, οἱ ΨΧΣ, ⟦?⟧ΩΡ ὅμοιαι ἄρα εἰσὶν αἱ ΨΧΣ, ⟦?⟧ΩΡ· ἐν ⟦ᾧ⟧ δὲ τὸ Σ τὴν ΣΧ περιφέρειαν διαπορεύεται, ἐν τούτῳ καὶ τὸ Ρ τὴν ΡΩ⟦?⟧ περιφέρειαν διαπορεύεται. ἐν πλείονι ἄρα χρόνῳ τὸ Ρ τὴν ΡΩ⟦?⟧ περιφέρειαν διαπορεύεται ἤπερ τὸ Χ τὴν ΨΧ ἀλλʼ ἐν ᾧ μὲν τὸ Ρ τὴν ΡΩ⟦?⟧ διαπορεύεται, ἡ ΡΤ ἐξαλλάσσει τὸ φανερὸν ἡμισφαίριον· ἐν ᾧ δὲ τὸ Χ τήν ΧΨ διαπορεύεται, ἡ ΦΧ ἐξαλλάσσει τὸ φανερὸν ἡμισφαίριον· ἐν πλείονι ἄρα χρόνῳ ἡ ΤΡ τῆς ΦΧ ἐξαλλάσσει τὸ φανερὸν ἡμισφαίριον. ὡσαύτως δὲ καὶ τῶν ἐν τῷ ἑτέρῳ ἡμικυκλίῳ αἱ ἴσαι περιφέρειαι οὐκ ἐν ἴσῳ χρόνῳ ἐξαλλάσσουσι τὸ φανερὸν ἡμισφαίριον, ἀλλʼ ἐν πλείονι ἀεὶ ἡ ἔγγιον τῆς συναφῆς τοῦ θερινοῦ τροπικοῦ τῆς ἀπώτερον, ἐν ἴσῳ δὲ αἱ ἴσον ἀπέχουσαι τῆς συναφῆς ὁποτεροσοῦν. ἔστω ἐν κόσμῳ ὁρίζων ὁ ΑΒΓ, θερινὸς δὲ τροπικὸς ὁ ΑΕΖ, ὁ δὲ τῶν ζῳδίων κύκλος θέσιν ἐχέτω ὡς τὴν ΒΕΓ, καὶ ἀπειλήφθωσαν ἴσαι περιφέρειαι αἱ ΚΗ, ΗΜ· λέγω, ὅτι ἡ ΚΗ ἐν πλείονι χρόνῳ ἐξαλλάσσει τὸ φανερὸν ἡμισφαίριον ἤπερ ἡ ΗΜ. γεγράφθωσαν γὰρ παράλληλοι κύκλοι, καθʼ ὧν φέρεται τὰ Κ, Η, Μ, οἱ ΚΛ, ΗΘ, ΜΝ· αἱ ἄρα ΚΗ, ΛΘ περιφέρειαι ἴσαι εἰσὶ καὶ ἴσον ἀπέχουσιν ἀπὸ τῆς συναφῆς ὁποτεροσοῦν. καὶ ἐπεὶ ἐν ᾧ ἡ ΛΘ ἀνατέλλει, ἐν τούτῳ ἡ ΚΗ περιφέρεια δύνει, ἀλλὰ μὴν καὶ ἐν ⟦ᾧ⟧ τὸ Θ ἀρξάμενον ἀπὸ τοῦ Ξ τὴν ΞΘΟ διαπορεύεται, ἐν τούτῳ καὶ τὸ ⟦Η⟧ ἀρξάμενον ἀπὸ τοῦ Ξ τὴν Ξ⟦Η⟧Ο διαπορεύεται, ὁ ἄρα χρόνος, ἐν ᾧ ἡ ΛΘ ἀνατέλλει, προσλαμβάνων τὸν χρόνον, ἐν ᾧ τὸ Θ ἀρξάμενον ἀπὸ τοῦ Ξ τὴν ΞΘΟ διαπορεύεται, ἴσος ἐστὶ τῷ χρόνῳ, ἐν ⟦ᾧ⟧ τὸ Η ἀρξάμενον ἀπὸ τοῦ Ξ τὴν ΞΗΟ διαπορεύεται, προσλαμβάνων τὸν χρόνον, ἐν ⟦ᾧ⟧ ἡ ΗΚ δύνει. ἀλλʼ ὁ μὲν χρόνος, ἐν ᾧ ἡ ⟦Λ⟧Θ ἀνατέλλει, προσλαβὼν τὸν χρόνον, ἐν ᾧ τὸ Θ ἀρξάμενον ἀπὸ τοῦ Ξ τὴν ΞΘΟ περιφέρειαν διαπορεύεται, ὁ χρόνος ἐστίν, ἐν ⟦ᾧ⟧ ἡ ΛΘ ἐξαλλάσσει τὸ φανερὸν ἡμισφαίριον· ὁ δὲ χρόνος, ἐν ᾧ τὸ Η ἀρξάμενον ἀπὸ τοῦ ⟦Ξ⟧ τὴν ΞΗΟ διαπορεύεται, προσλαβὼν τὸν χρόνον, ἐν ᾧ ἡ ΚΗ δύνει, ὁ χρόνος ἐστίν, ἐν ᾧ ἡ ΚΗ ἐξαλλάσσει τὸ φανερὸν ἡμισφαίριον· αἱ ⟦Λ⟧Θ, Κ⟦Η⟧ ἄρα ἐν ἴσῳ χρόνῳ ἐξαλλάσσουσι τὸ φανερὸν ἡμισφαίριον. καὶ ἡ ΘΝ διὰ τὰ αὐτὰ ἐν ἴσῳ χρόνῳ καὶ ἡ ΗΜ ἐξαλλάσσουσι τὸ φανερὸν ἡμισφαίριον. ἐν πλείονι δὲ χρόνῳ ἡ ΛΘ ἐξαλλάσσει τὸ φανερὸν ἡμισφαίριον ἤπερ ἡ ΘΝ ἐδείχθη γὰρ ἐν τῷ πρὸ τούτου· ἐν πλείονι ἄρα χρόνῳ ἡ ΚΗ ἐξαλλάσσει τὸ φανερὸν ἡμισφαίριον ἤπερ ἡ ΗΜ. καὶ συναποδέδεικται, ὅτι αἱ ἴσον ἀπέχουσαι τῆς συναφῆς ὁποτεροσοῦν ἐν ἴσῳ χρόνῳ ἐξαλλάσσουσι τὸ φανερὸν ἡμισφαίριον.

15Önerme 15. Burçlar dairesinin eşit ve karşılıklı yaylarından biri görünen yarım küreyi geçerken öbürü görünmeyeni geçer; biri görünmeyeni geçerken de öbürü görüneni geçer.

Evrende ufuk ABG olsun; burçlar dairesi ZAEG konumunda olsun ve eşit ve karşılıklı AE ile GZ yayları ayrılsın. Diyorum ki AE görünen yarım küreyi geçerken GZ görünmeyeni geçer; tersine, AE görünmeyen yarım küreyi geçerken GZ görüneni geçer.

AEG yarım dairesi yerin altında olsun; E ve Z noktalarının üzerinde hareket ettiği paralel daireler de EHB ve ZThD olsun. Burçlar dairesi üzerinde çapça karşı karşıya duran yıldızlar karşılıklı olarak doğup battığına göre, E B'de batarken çapça karşısındaki Z D'de doğar. O hâlde E'nin EHB yayını geçip B'ye vardığı sürede Z de ZThD yayını geçip D'ye varır. E'nin EHB yayını geçip B'ye vardığı süre, AE'nin görünen yarım küreyi geçtiği süredir; Z'nin ZThD'yi katettiği süre de GZ'nin görünmeyen yarım küreyi geçtiği süredir. O hâlde AE görünen yarım küreyi geçerken GZ de görünmeyeni geçer.

15

ιε΄. Τοῦ τῶν ζῳδίων κύκλου τῶν ἴσων τε καὶ ἀπεναντίον περιφερειῶν ἐν ᾧ χρόνῳ ἡ ἑτέρα ἐξαλλάσσει τὸ φανερὸν ἡμισφαίριον, ἡ ἑτέρα τὸ ἀφανές, καὶ ἐν ᾧ χρόνῳ ἡ ἑτέρα τὸ ἀφανές, ἡ ἑτέρα τὸ φανερόν. ἔστω ἐν κόσμῳ ὁρίζων ὁ ΑΒΓ ὁ δὲ τῶν ζῳδίων κύκλος θέσιν ἐχέτω ὡς ΖΑΕΓ. καὶ ἀπειλήφθωσαν ἴσαι τε καὶ ἀπεναντίον περιφέρειαι αἱ ΑΕ, ΓΖ· λέγω, ὅτι ἐν ᾧ χρόνῳ ἡ ΑΕ ἐξαλλάσσει τὸ φανερὸν ἡμισφαίριον, ἡ ΓΖ τὸ ἀφανές, καὶ ἀνάπαλιν, ἐν ᾧ ἡ ΑΕ ἐξαλλάσσει τὸ ἀφανὲς ἡμισφαίριον, ἡ ΓΖ τὸ φανερόν. ἔστω γὰρ ὑπὸ γῆν τὸ ΑΕΓ ἡμικύκλιον καὶ ἔστωσαν παράλληλοι κύκλοι, καθʼ ὧν φέρεται τὰ Ε, Ζ σημεῖα, οἱ ΕΗΒ, ΖΘΔ. καὶ ἐπεὶ τὰ ἐπὶ τοῦ τῶν ζῳδίων κύκλου ἄστρα τὰ κατὰ διάμετρον ὄντα κατὰ συζυγίαν ἀνατέλλει τε καὶ δύνει, τοῦ ἄρα Ε δύνοντος κατὰ τὸ Β τὸ κατὰ διάμετρον αὐτῷ τὸ Ζ ἀνατέλλει κατὰ τὸ Δ· ἐν ᾧ ἄρα χρόνῳ τὸ Ε τὴν ΕΗΒ περιφέρειαν διελθὸν ἐπὶ τὸ Β παραγίνεται, ἐν τούτῳ τὸ Ζ τὴν ΖΘΔ περιφέρειαν διελθὸν ἐπὶ τὸ Δ παραγίνεται. ὁ δὲ χρόνος, ἐν ᾧ τὸ Ε τὴν ΕΗΒ περιφέρειαν διελθὸν ἐπὶ τὸ Β παραγίνεται, ὁ χρόνος ἐστίν, ἐν ᾧ ἡ ΑΕ ἐξαλλάσσει τὸ φανερὸν ἡμισφαίριον· ὁ δὲ χρόνος, ἐν ᾧ τὸ Ζ τὴν ΖΘΔ διαπορεύεται, ὁ χρόνος ἐστίν, ἐν ᾧ ἡ ΓΖ ἐξαλλάσσει τὸ ἀφανὲς ἡμισφαίριον. ἐν ᾧ ἄρα ἡ ΑΕ ἐξαλλάσσει τὸ φανερὸν ἡμισφαίριον, ἐν τούτῳ καὶ ἡ ΓΖ τὸ ἀφανές.

16Önerme 16. Burçlar dairesinin eşit yayları görünmeyen yarım küreyi eşit sürede geçmez; kış dönencesiyle değme noktasına daha yakın olan, daha uzak olandan her zaman daha uzun sürede geçer; değme noktasının iki yanından eşit uzaklıkta olanlar ise eşit sürede geçer.

Evrende ufuk ABG olsun; burçlar dairesi AZG konumunda olsun ve eşit DE ve EZ yayları ayrılsın. Diyorum ki DE ile EZ yayları görünmeyen yarım küreyi eşit sürede geçmez; ZE, ED'den daha uzun sürede geçer.

ZE'ye eşit ve karşılıklı ThK, ED'ye eşit ve karşılıklı KL konulsun. O hâlde ThK, KL'ye eşittir. KTh görünen yarım küreyi KL'den daha uzun sürede geçtiğine göre… [Kaynak metin burada kesiliyor.]

16

ιϚ΄. Τοῦ τῶν ζῳδίων κύκλου αἱ ἴσαι περιφέρειαι οὐκ ἐν ἴσῳ χρόνῳ ἐξαλλάσσουσι τὸ ἀφανὲς ἡμισφαίριον, ἀλλʼ ἐν πλείονι ἀεὶ ἡ ἔγγιον τῆς συναφῆς τοῦ χειμερινοῦ τροπικοῦ τῆς ἀπώτερον, ἐν ἴσῳ δὲ αἱ ἴσον ἀπέχουσαι τῆς συναφῆς ὁποτεροσοῦν. ἔστω ἐν κόσμῳ ὁρίζων ὁ ΑΒΓ, ὁ δὲ τῶν ζῳδίων κύκλος θέσιν ἐχέτω τὴν ΑΖΓ, καὶ ἀπειλήφθωσαν ἴσαι περιφέρειαι αἱ ΔΕ, ΕΖ λέγω, ὅτι αἱ ΔΕ, ΕΖ περιφέρειαι οὐκ ἐν ἴσῳ χρόνῳ ἐξαλλάσσουσι τὸ ἀφανὲς ἡμισφαίριον, ἀλλʼ ἐν πλείονι ἡ Ζ⟦Ε⟧ τῆς ΕΔ. κείσθω γὰρ τῇ μὲν ΖΕ ἴση τε καὶ ἀπεναντίον ἡ ΘΚ, τῇ δὲ ΕΔ ἴση τε καὶ ἀπεναντίον ἡ ΚΛ. καὶ ἡ ΘΚ ἄρα τῇ ΚΛ ἴση ἐστίν. καὶ ἐπεὶ ἐν πλείονι χρόνῳ ἡ ΚΘ ἐξαλλάσσει τὸ φανερὸν ἡμισφαίριον ἤπερ ἡ ΚΛ,

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…