Eukleides
Optik
Ὀπτικά
prVarsayımlar
1. Gözden çıkan doğru çizgilerin, aralarında aralık bırakarak büyük büyüklüklere kadar ilerlediği varsayılsın.
2. Görme ışınlarının çevrelediği şekil, tepesi gözde, tabanı görülen şeylerin sınırlarında olan bir konidir.
3. Görme ışınlarının üzerine düştüğü şeyler görülür; görme ışınlarının üzerine düşmediği şeyler görülmez.
4. Daha büyük bir açı altında görülen şeyler daha büyük, daha küçük bir açı altında görülenler daha küçük, eşit açılar altında görülenler de eşit görünür.
5. Daha yüksek ışınlarla görülen şeyler daha yüksekte, daha alçak ışınlarla görülenler daha alçakta görünür.
6. Aynı şekilde daha sağdaki ışınlarla görülen şeyler daha sağda, daha soldaki ışınlarla görülenler daha solda görünür.
7. Daha çok açı altında görülen şeyler daha net görünür.
Όροι. 1. Ὑποκείσθω τὰς ἀπὸ τοῦ ὄμματος ἐξαγομένας εὐθείας γραμμὰς φέρεσθαι διάστημα μεγεθῶν μεγάλων. 2. καὶ τὸ [μὲν] ὑπὸ τῶν ὄψεων περιεχόμενον σχῆμα εἶναι κῶνον τὴν κορυφὴν μὲν ἔχοντα ἐν τῷ ὄμματι τὴν δὲ βάσιν πρὸς τοῖς πέρασι τῶν ὁρωμένων. 3. καὶ ὁρᾶσθαι μὲν ταῦτα, πρὸς ἃ ἂν αἱ ὄψεις προσπίπτωσι, μὴ ὁρᾶσθαι δέ, πρὸς ἃ ἂν μὴ προσπίπτωσιν αἱ ὄψεις. 4. καὶ τὰ μὲν ὑπὸ μείζονος γωνίας ὁρώμενα μείζονα φαίνεσθαι, τὰ δὲ ὑπὸ ἐλάττονος ἐλάττονα, ἴσα δὲ τὰ ὑπὸ ἴσων γωνιῶν ὁρώμενα. 5. καὶ τὰ μὲν ὑπὸ μετεωροτέρων ἀκτίνων ὁρώμενα μετεωρότερα φαίνεσθαι, τὰ δὲ ὑπὸ ταπεινοτέρων ταπεινότερα. 6. καὶ ὁμοίως τὰ μὲν ὑπὸ δεξιωτέρων ἀκτίνων ὁρώμενα δεξιώτερα φαίνεσθαι, τὰ δὲ ὑπὸ ἀριστερωτέρων ἀριστερώτερα. 7. τὰ δὲ ὑπὸ πλειόνων γωνιῶν ὁρώμενα ἀκριβέστερον φαίνεσθαι.
1Önermeler
Önerme 1. Görülen şeylerden hiçbiri bir anda bütünüyle görülmez.
Görülen bir şey AD, göz de B olsun; B'den BA, BG, BK, BD görme ışınları düşsün. Düşen görme ışınları aralarında aralık bırakarak ilerlediğinden, AD'ye kesintisiz düşmezler; dolayısıyla AD üzerinde de görme ışınlarının düşmeyeceği aralıklar olur. O hâlde AD bir anda bütünüyle görülmez. Bir anda görülüyormuş gibi gelmesi, görme ışınlarının hızla üzerinden geçmesindendir.
α΄. Οὐδὲν τῶν ὁρωμένων ἅμα ὅλον ὁρᾶται. ἔστω γὰρ ὁρώμενόν τι τὸ ΑΔ, ὄμμα δὲ ἔστω τὸ Β, ἀφʼ οὗ προσπιπτέτωσαν ὄψεις αἱ ΒΑ, ΒΓ, ΒΚ, ΒΔ. οὐκοῦν, ἐπεὶ ἐν διαστήματι φέρονται αἱ προσπίπτουσαι ὄψεις, οὐκ ἂν προσπίπτοιεν συνεχεῖς πρὸς τὸ ΑΔ· ὥστε γένοιντο ἂν καὶ κατὰ τὸ ΑΔ διαστήματα, πρὸς ἃ αἱ ὄψεις οὐ προσπεσοῦνται. οὐκ ἄρα ὀφθήσεται ὅλον ἅμα τὸ ΑΔ. δοκεῖ δὲ ὁρᾶσθαι ἅμα τῶν ὄψεων ταχὺ παραφερομένων.
2Önerme 2. Eşit büyüklükler farklı uzaklıklarda durduğunda, daha yakında duranlar daha net görülür.
Göz B, görülen şeyler GD ile KL olsun; bunların eşit ve paralel olduğunu düşünmek gerekir; GD daha yakında olsun; BG, BD, BK, BL görme ışınları düşsün. Gözden KL'ye düşen görme ışınlarının G ve D noktalarından geçeceğini söyleyemeyiz; çünkü öyle olsaydı, BDLKGB üçgeninde KL, GD'den büyük olurdu; oysa ona eşit olduğu kabul edilmiştir. O hâlde GD, KL'den daha çok görme ışınıyla görülür; demek ki GD, KL'den daha net görünür, çünkü daha çok açı altında görülen şeyler daha net görünür.
β΄. Τῶν ἴσων μεγεθῶν ἐν διαστήματι κειμένων τὰ ἔγγιον κείμενα ἀκριβέστερον ὁρᾶται. ἔστω ὄμμα μὲν τὸ Β, ὁρώμενα δὲ τὸ ΓΔ καὶ τὸ ΚΛ, χρὴ δὲ νοεῖν αὐτὰ ἴσα καὶ παράλληλα, ἔγγιον δὲ ἔστω τὸ ΓΔ, καὶ προσπιπτέτωσαν ὄψεις αἱ ΒΓ, ΒΔ, ΒΚ, ΒΛ. οὐ γὰρ ἂν εἴποιμεν, ὡς αἱ ἀπὸ τοῦ ὄμματος πρὸς τὸ ΚΛ προσπίπτουσαι ὄψεις διὰ τῶν Γ, Δ σημείων ἐλεύσονται. ἢ γὰρ τριγώνου τοῦ ΒΔΛΚΓΒ ἡ ΚΛ μείζων ἂν ἦν τῆς ΓΔ· ὑπόκειται δὲ καὶ ἴση. οὐκοῦν τὸ ΓΔ ὑπὸ πλειόνων ὄψεων ὁρᾶται ἤπερ τὸ ΚΛ. ἀκριβέστερον ἄρα φανήσεται τὸ ΓΔ τοῦ ΚΛ· τὰ γὰρ ὑπὸ πλειόνων γωνιῶν ὁρώμενα ἀκριβέστερον φαίνεται.
3Önerme 3. Görülen her şeyin, ona varınca artık görülmediği belli bir uzaklığı vardır.
Göz B, görülen şey GD olsun. Diyorum ki GD belli bir uzaklığa varınca artık görülmeyecektir. GD, görme ışınlarının arasındaki aralıkta, K'nin bulunduğu yere gelsin. O hâlde B'den çıkan görme ışınlarından hiçbiri K'ye düşmez; görme ışınlarının düşmediği şey ise görülmez. Demek ki görülen her şeyin, ona varınca artık görülmediği belli bir uzaklığı vardır.
γ΄. Ἕκαστον τῶν ὁρωμένων ἔχει τι μῆκος ἀποστήματος, οὗ γενόμενον οὐκέτι ὁρᾶται. ἔστω γὰρ ὄμμα μὲν τὸ Β, ὁρώμενον δὲ τὸ ΓΔ. φημὶ δή, ὅτι τὸ ΓΔ ἔν τινι ἀποστήματι γενόμενον οὐκέτι ὁραθήσεται. γεγενήσθω γὰρ τὸ ΓΔ ἐν τῷ μεταξὺ διαστήματι τῶν ὄψεων, ἐφʼ οὗ τὸ Κ. οὐκοῦν πρὸς τὸ Κ οὐδεμία τῶν ἀπὸ τοῦ Β ὄψεων προσπεσεῖται· πρὸς ὃ δὲ αἱ ὄψεις οὐ προσπίπτουσιν, ἐκεῖνο οὐχ ὁρᾶται. ἕκαστον ἄρα τῶν ὁρωμένων ἔχει τι μῆκος ἀποστήματος, οὗ γενόμενον οὐκέτι ὁρᾶται.
4Önerme 4. Aynı doğru üzerindeki eşit aralıklardan daha uzaktan görülenler daha küçük görünür.
AB, BG, GD bir doğru üzerinde eşit aralıklar olsun; A'dan dik bir AE doğrusu çizilsin ve göz bunun üzerinde, E'de bulunsun. Diyorum ki AB, BG'den, BG de GD'den büyük görünecektir.
EB, EG, ED ışınları düşsün ve B noktasından EG doğrusuna paralel BZ çizilsin. O hâlde AZ, ZE'ye eşittir. Çünkü AEG üçgeninin kenarlarından biri olan GE'ye paralel BZ doğrusu çizilmiş olduğundan, GB'nin BA'ya oranı EZ'nin ZA'ya oranı gibidir; demek ki, söylendiği gibi, AZ, ZE'ye eşittir. BZ kenarı ZA'dan büyüktür; o hâlde ZE'den de büyüktür; demek ki ZEB açısı ZBE açısından büyüktür. ZBE açısı ise BEG açısına eşittir; o hâlde ZEB açısı GEB açısından büyüktür. Demek ki AB, BG'den büyük görünecektir. Aynı şekilde G noktasından DE'ye paralel bir doğru çizilirse, BG de GD'den büyük görünecektir.
δ΄. Τῶν ἴσων διαστημάτων καὶ ἐπὶ τῆς αὐτῆς εὐθείας ὄντων τὰ ἐκ πλείονος διαστήματος ὁρώμενα ἐλάττονα φαίνεται. ἔστω ἴσα διαστήματα ἐπὶ μιᾶς εὐθείας τὰ ΑΒ, ΒΓ, ΓΔ, καὶ ἀνήχθω πρὸς ὀρθὰς ἡ ΑΕ, ἐφʼ ἧς κείσθω ὄμμα τὸ Ε. λέγω, ὅτι μεῖζον φανήσεται τὸ μὲν ΑΒ τοῦ ΒΓ, τὸ δὲ ΒΓ τοῦ ΓΔ. προσπιπτέτωσαν γὰρ ἀκτῖνες αἱ ΕΒ, ΕΓ, ΕΔ, καὶ ἤχθω διὰ τοῦ Β σημείου τῇ ΓΕ εὐθείᾳ παράλληλος ἡ ΒΖ. ἴση ἄρα ἐστὶν ἡ ΑΖ τῇ ΖΕ. ἐπεὶ γὰρ τριγώνου τοῦ ΑΕΓ παρὰ μίαν τῶν πλευρῶν τὴν ΓΕ ἦκται εὐθεῖα ἡ ΒΖ, ἔστιν ἄρα καί, ὡς ἡ ΓΒ πρὸς ΒΑ, ἡ ΕΖ πρὸς ΖΑ. ἴση ἄρα ἐστὶν ἡ ΑΖ, ὡς εἴρηται, τῇ ΖΕ. μείζων δὲ πλευρὰ ἡ ΒΖ τῆς ΖΑ· μείζων ἄρα καὶ τῆς ΖΕ. μείζων ἄρα καὶ γωνία ἡ ὑπὸ ΖΕΒ γωνίας τῆς ὑπὸ ΖΒΕ. καὶ ἡ ὑπὸ ΖΒΕ τῇ ὑπὸ ΒΕΓ ἴση· καὶ ἡ ὑπὸ ΖΕΒ ἄρα τῆς ὑπὸ ΓΕΒ γωνίας μείζων ἐστίν. μείζων ἄρα ὀφθήσεται ἡ ΑΒ τῆς ΒΓ. πάλιν ὁμοίως κἂν διὰ τοῦ Γ σημείου τῇ ΔΕ παράλληλος ἀχθῇ, μείζων ὀφθήσεται ἡ ΒΓ τῆς ΓΔ.
5Önerme 5. Eşit büyüklükler gözden farklı uzaklıklarda durduklarında eşit görünmez; göze daha yakın olan her zaman daha büyük görünür.
AB ve GD eşit iki büyüklük, E de göz olsun; büyüklükler gözden farklı uzaklıklarda dursun ve AB daha yakın olsun. Diyorum ki AB daha büyük görünecektir.
AE, EB, EG, ED ışınları düşsün. Daha büyük açılar altında görülen şeyler daha büyük göründüğünden ve AEB açısı GED açısından büyük olduğundan, AB de GD'den büyük görünecektir.
ε΄. Τὰ ἴσα μεγέθη ἄνισον διεστηκότα ἄνισα φαίνεται, καὶ μεῖζον ἀεὶ τὸ ἔγγιον κείμενον τοῦ ὄμματος. ἔστω δύο ἴσα μεγέθη τὰ ΑΒ, ΓΔ, ὄμμα δὲ ἔστω τὸ Ε, ἀφʼ οὗ ἄνισον διεστηκέτω, καὶ ἔστω ἔγγιον τὸ ΑΒ. λέγω, ὅτι μεῖζον φανήσεται τὸ ΑΒ. προσπιπτέτωσαν ἀκτῖνες αἱ ΑΕ, ΕΒ, ΕΓ, ΕΔ. ἐπεὶ οὖν τὰ ὑπὸ μειζόνων γωνιῶν ὁρώμενα μείζονα φαίνεται, μείζων δὲ γωνία ἡ ὑπὸ ΑΕΒ τῆς ὑπὸ ΓΕΔ, μείζων ἄρα φανήσεται καὶ ἡ ΑΒ τῆς ΓΔ.
6Önerme 6. Paralel aralıklar uzaktan görüldüklerinde genişlikleri eşit değilmiş gibi görünür.
AB ve GD iki paralel büyüklük, E de göz olsun. Diyorum ki AB ile GD'nin arasındaki genişlik eşit değilmiş gibi görünür ve her zaman yakındaki aralık uzaktakinden büyük görünür.
EB, EZ, ETh, ED, EH, EK ışınları düşsün; BD, ZH, ThK doğruları birleştirilsin. BED açısı ZEH açısından büyük olduğundan, BD de ZH'den büyük görünür. Yine, ZEH açısı ThEK açısından büyük olduğundan, ZH de ThK'den büyük görünür. O hâlde BD aralığı ZH'den, ZH de ThK'den büyük görünür. Demek ki paralel olan aralıklar artık eşit genişlikte görülmeyecek, genişlikleri eşit değilmiş gibi görülecektir.
Yüksekte bulunan aralıklar için de: A noktasından alttaki düzleme AB dikmesi indirilsin ve LX, KN, ThM paralel olsun. Diyorum ki bu durumda da GD ile EZ büyüklüklerinin genişliği eşit değilmiş gibi görünür. B'den LX'e BR dikmesi çizilsin ve BR, O'ya kadar uzatılsın; AL, AK, ATh, AX, AN, AM ışınları düşsün ve AR, AP, AO birleştirilsin. Daha yüksekteki A noktasından RX'e AR doğrusu birleştirilmiş olduğundan, AR, RX'e diktir; aynı şekilde AO, OM'ye, AP de PN'ye diktir. O hâlde ARX, APN, AOM üçgenleri dik açılıdır. Dik açılı olduklarından ve PN, RX'e eşit, PA ise AR'den büyük olduğundan, XAR açısı PAN açısından büyüktür. O hâlde RX, PN'den büyük görünecektir. Aynı şekilde RL de PK'den büyük görünür. Demek ki LX bütünü KN bütününden büyük görünecektir; böylece bu durumda da büyüklüklerin genişliği eşit değilmiş gibi görünecektir.
ς΄. Τὰ παράλληλα τῶν διαστημάτων ἐξ ἀποστήματος ὁρώμενα ἀνισοπλατῆ φαίνεται. ἔστω δύο παράλληλα μεγέθη τὰ ΑΒ, ΓΔ, ὄμμα δὲ ἔστω τὸ Ε. λέγω, ὅτι τὰ ΑΒ, ΓΔ ἀνισοπλατῆ φαίνεται, καὶ μεῖζον ἀεὶ τὸ ἔγγιον διάστημα τοῦ πορρώτερον. προσπιπτέτωσαν ἀκτῖνες αἱ ΕΒ, ΕΖ, ΕΘ, ΕΔ, ΕΗ, ΕΚ, καὶ ἐπεζεύχθωσαν εὐθεῖαι αἱ ΒΔ, ΖΗ, ΘΚ. ἐπεὶ οὖν μείζων ἐστὶν ἡ ὑπὸ ΒΕΔ γωνία τῆς ὑπὸ ΖΕΗ γωνίας, μείζων ἄρα καὶ ἡ ΒΔ τῆς ΖΗ φαίνεται. πάλιν ἐπεὶ μείζων ἡ ὑπὸ ΖΕ⟦Η⟧ γωνία τῆς ὑπὸ ΘΕΚ γωνίας, μείζων ἄρα καὶ ἡ ΖΗ τῆς ΘΚ φαίνεται. μεῖζον ἄρα τὸ μὲν ΒΔ διάστημα τοῦ ΖΗ, τὸ δὲ ΖΗ τοῦ ΘΚ. οὐκέτι οὖν ὀφθήσεται παράλληλα ὄντα τὰ διαστήματα ἐπʼ ἴσης, ἀλλʼ ἀνισοπλατῆ. ἐπὶ τῶν ἐν μετεώρῳ κειμένων διαστημάτων καθιέσθω ἀπὸ τοῦ Α σημείου ἐπὶ τὸ ὑποκείμενον ἐπίπεδον κάθετος ἡ ΑΒ, καὶ ἔστωσαν παράλληλοι αἱ ΛΞ, ΚΝ, ΘΜ. λέγω, ὅτι καὶ οὕτως ἀνισοπλατῆ φαίνεται τὰ ΓΔ, ΕΖ μεγέθη. ἤχθω κάθετος ἀπὸ τοῦ Β ἐπὶ τὴν ΛΞ ἡ ΒΡ. καὶ ἐκβεβλήσθω ἡ ΒΡ ἐπὶ τὸ Ο, καὶ προσπιπτέτωσαν ἀκτῖνες αἱ ΑΛ, ΑΚ, ΑΘ, ΑΞ, ΑΝ, ΑΜ, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΑΡ, ΑΠ, ΑΟ. ἐπεὶ οὖν ἀπὸ μετεωροτέρου σημείου τοῦ Α ἐπὶ τὴν ΡΞ ἐπέζευκταί τις εὐθεῖα ἡ ΑΡ, ἡ ΑΡ ἄρα ἐπὶ τὴν ΡΞ κάθετός ἐστιν, καὶ ἡ ΑΟ ἐπὶ τὴν ΟΜ, καὶ ἡ ΑΠ ἐπὶ τὴν ΠΝ. ὀρθογώνια ἄρα ἐστὶ τὰ ΑΡΞ, ΑΠΝ, ΑΟΜ τρίγωνα. ἐπεὶ οὖν ὀρθογώνιά ἐστι, καί ἐστιν ἡ μὲν ΠΝ τῇ ΡΞ ἴση, ἡ δὲ ΠΑ τῆς ΑΡ μείζων, μείζων ἄρα γωνία ἡ ὑπὸ ΞΑΡ τῆς ὑπὸ ΠΑΝ. μεῖζον ἄρα καὶ ὀφθήσεται τὸ ΡΞ τοῦ ΠΝ. ὁμοίως καὶ τὸ ΡΛ τοῦ ΠΚ μεῖζον. ὅλον ἄρα τὸ ΛΞ ὅλου τοῦ ΚΝ ὀφθήσεται μεῖζον. ἀνισοπλατῆ ἄρα καὶ οὕτως ὀφθήσεται τὰ μεγέθη.
7Önerme 7. Aynı doğru üzerinde bulunan, birbirine bitişik konmamış ve gözden farklı uzaklıklarda duran eşit büyüklükler eşit görünmez.
AB ve GD, aynı AD doğrusu üzerinde, birbirine bitişik olmayan ve E gözünden farklı uzaklıklarda duran eşit iki büyüklük olsun; EA ve ED ışınları düşsün ve EA, ED'den büyük olsun. Diyorum ki GD, AB'den büyük görünecektir.
EB ve EG ışınları düşsün ve AED üçgeninin çevresine AED dairesi çizilsin. EB ve EG doğruları BZ ve GH kadar uzatılsın; B ve G noktalarından dik açıyla eşit BTh ve GK doğruları dikilsin. AB, GD'ye eşittir; ABTh açısı da DGK açısına eşittir; o hâlde ATh yayı DK yayına eşittir. Demek ki KD yayı ZA yayından büyüktür; HD yayı ise ZA yayından çok daha büyüktür. ZA yayının üzerinde AEZ açısı, HD yayının üzerinde ise HED açısı durur; o hâlde HED açısı AEZ açısından büyüktür. AB, AEZ açısıyla, GD de HED açısıyla görülür; demek ki GD, AB'den büyük görünür.
ζ΄. Τὰ ἐπὶ τῆς αὐτῆς εὐθείας ὄντα ἴσα μεγέθη μὴ ἐφεξῆς ἀλλήλοις τεθέντα καὶ ἄνισον διεστηκότα τοῦ ὄμματος ἄνισα φαίνεται. ἔστω δύο ἴσα μεγέθη τὰ ΑΒ, ΓΔ ἐπὶ τῆς αὐτῆς εὐθείας τῆς ΑΔ μὴ ἐφεξῆς ἀλλήλοις ὄντα καὶ ἄνισον διεστηκότα ἀπὸ τοῦ ὄμματος τοῦ Ε, καὶ προσπιπτέτωσαν ἀκτῖνες αἱ ΕΑ, ΕΔ, καὶ ἔστω μείζων ἡ ΕΑ τῆς ΕΔ. λέγω, ὅτι ἡ ΓΔ τῆς ΑΒ μείζων φανήσεται. προσπιπτέτωσαν ἀκτῖνες αἱ ΕΒ, ΕΓ, καὶ περιγεγράφθω περὶ τὸ ΑΕΔ τρίγωνον κύκλος ὁ ΑΕΔ. καὶ προσεκβεβλήσθωσαν ταῖς ΕΒ, ΕΓ εὐθείαις εὐθεῖαι αἱ ΒΖ, ΓΗ, καὶ ἀνεστάτωσαν ἀπὸ τῶν Β, Γ σημείων πρὸς ὀρθὰς γωνίας ἴσαι εὐθεῖαι αἱ ΒΘ, ΓΚ. ἔστι δὲ ἴση ἡ ΑΒ τῇ ΓΔ, ἀλλὰ καὶ γωνία ἡ ὑπὸ ΑΒΘ τῇ ὑπὸ ΔΓΚ ἐστιν ἴση. καὶ περιφέρεια ἄρα ἡ ΑΘ περιφερείᾳ τῇ ΔΚ ἐστιν ἴση. ἡ ΚΔ ἄρα περιφέρεια τῆς ΖΑ περιφερείας μείζων ἐστίν. πολλῷ ἄρα ἡ ΗΔ περιφέρεια τῆς ΖΑ μείζων ἐστίν. ἀλλʼ ἐπὶ μὲν τῆς ΖΑ περιφερείας ἡ ὑπὸ ΑΕΖ γωνία βέβηκεν, ἐπὶ δὲ τῆς ΗΔ περιφερείας ἡ ὑπὸ ΗΕΔ. ἡ ἄρα ὑπὸ ΗΕΔ γωνία τῆς ὑπὸ ΑΕΖ μείζων ἐστίν. ἀλλʼ ὑπὸ μὲν τῆς ὑπὸ ΑΕΖ ἡ ΑΒ βλέπεται, ὑπὸ δὲ τῆς ὑπὸ ΗΕΔ ἡ ΓΔ. μείζων ἄρα ἡ ΓΔ τῆς ΑΒ φαίνεται.
8Önerme 8. Eşit ve paralel büyüklükler gözden farklı uzaklıklarda durduklarında, uzaklıklarla orantılı görülmez.
AB ve GD, E gözünden farklı uzaklıklarda duran iki büyüklük olsun. Diyorum ki görünüşteki oranları, GD'nin AB'ye oranı BE'nin ED'ye oranı gibi değildir.
AE ve EG ışınları düşsün ve merkezi E, yarıçapı EZ olan HZTh daire yayı çizilsin. EZG üçgeni EZH diliminden büyük, EZD üçgeni ise EZTh diliminden küçük olduğundan, EZG üçgeninin EZH dilimine oranı, EZD üçgeninin EZTh dilimine oranından büyüktür. Yer değiştirerek, EZG üçgeninin EZD üçgenine oranı EZH diliminin EZTh dilimine oranından büyüktür; birleştirerek, EGD üçgeninin EZD üçgenine oranı EHTh diliminin EZTh dilimine oranından büyüktür. EDG üçgeninin EZD üçgenine oranı ise GD'nin DZ'ye oranı gibidir. GD, AB'ye eşittir ve AB'nin DZ'ye oranı BE'nin ED'ye oranı gibidir. O hâlde BE'nin ED'ye oranı EHTh diliminin EZTh dilimine oranından büyüktür. Dilimin dilime oranı ise HETh açısının ZETh açısına oranı gibidir; o hâlde BE'nin ED'ye oranı HETh açısının ZETh açısına oranından büyüktür. GD, HETh açısıyla, AB de ZETh açısıyla görülür. Demek ki eşit büyüklükler uzaklıklarla orantılı görülmez.
η΄. Τὰ ἴσα μεγέθη καὶ παράλληλα ἄνισον διεστηκότα ἀπὸ τοῦ ὄμματος οὐκ ἀναλόγως τοῖς διαστήμασιν ὁρᾶται. ἔστω δύο μεγέθη τὰ ΑΒ, ΓΔ ἄνισον διεστηκότα ἀπὸ τοῦ ὄμματος τοῦ Ε. λέγω, ὅτι οὔκ ἐστιν, ὡς φαίνεται ἔχον, ὡς τὸ ΓΔ πρὸς τὸ ΑΒ, οὕτως τὸ ΒΕ πρὸς τὸ ΕΔ. προσπιπτέτωσαν γὰρ ἀκτῖνες αἱ ΑΕ, ΕΓ, καὶ κέντρῳ μὲν τῷ Ε διαστήματι δὲ τῷ ΕΖ κύκλου γεγράφθω περιφέρεια ἡ ΗΖΘ. ἐπεὶ οὖν τὸ ΕΖΓ τρίγωνον τοῦ ΕΖΗ τομέως μεῖζόν ἐστιν, τὸ δὲ ΕΖΔ τρίγωνον τοῦ ΕΖΘ τομέως ἔλαττόν ἐστιν, τὸ ΕΖΓ ἄρα τρίγωνον πρὸς τὸν ΕΖΗ τομέα μείζονα λόγον ἔχει ἤπερ τὸ ΕΖΔ τρίγωνον πρὸς τὸν ΕΖΘ τομέα. καὶ ἐναλλὰξ τὸ ΕΖΓ τρίγωνον πρὸς τὸ ΕΖΔ τρίγωνον μείζονα λόγον ἔχει ἤπερ ὁ ΕΖΗ τομεὺς πρὸς τὸν ΕΖΘ τομέα, καὶ συνθέντι τὸ ΕΓΔ τρίγωνον πρὸς τὸ ΕΖΔ τρίγωνον μείζονα λόγον ἔχει ἤπερ ὁ ΕΗΘ τομεὺς πρὸς τὸν ΕΖΘ τομέα. ἀλλʼ ὡς τὸ ΕΔΓ πρὸς τὸ ΕΖΔ τρίγωνον, οὕτως ἡ ΓΔ πρὸς τὴν ΔΖ. ἡ δὲ ΓΔ τῇ ΑΒ ἐστιν ἴση, καὶ ὡς ἡ ΑΒ πρὸς τὴν ΔΖ, ἡ ΒΕ πρὸς τὴν ΕΔ. ἡ ΒΕ ἄρα πρὸς τὴν ΕΔ μείζονα λόγον ἔχει ἤπερ ὁ ΕΗΘ τομεὺς πρὸς τὸν ΕΖΘ τομέα. ὡς δὲ ὁ τομεὺς πρὸς τὸν τομέα, οὕτως ἡ ὑπὸ ΗΕΘ γωνία πρὸς τὴν ὑπὸ ΖΕΘ γωνίαν. ἡ ΒΕ ἄρα πρὸς τὴν ΕΔ μείζονα λόγον ἔχει ἤπερ ἡ ὑπὸ ΗΕΘ γωνία πρὸς τὴν ὑπὸ ΖΕΘ. καὶ ἐκ μὲν τῆς ὑπὸ ΗΕΘ γωνίας βλέπεται τὸ ΓΔ, ἐκ δὲ τῆς ὑπὸ ΖΕΘ τὸ ΑΒ. οὐκ ἀνάλογον ἄρα τοῖς ἀποστήμασιν ὁρᾶται τὰ ἴσα μεγέθη.
9Önerme 9. Dikdörtgen biçimli büyüklükler uzaktan görüldüklerinde yuvarlak görünür.
BG, yüksekte duran ve uzaktan görülen bir dikdörtgen olsun. Görülen her şeyin, ona varınca artık görülmediği belli bir uzaklığı olduğundan, G köşesi görülmez; yalnız D ve Z noktaları görünür. Öbür köşelerin her birinde de aynı şey olur; dolayısıyla şeklin bütünü yuvarlak görünecektir.
θ΄. Τὰ ὀρθογώνια μεγέθη ἐξ ἀποστήματος ὁρώμενα περιφερῆ φαίνεται. ἔστω γὰρ ὀρθογώνιον τὸ ΒΓ ἑστὼς μετέωρον ἐξ ἀποστήματος ὁρώμενον. οὐκοῦν, ἐπεὶ ἕκαστον τῶν ὁρωμένων ἔχει τι μῆκος ἀποστήματος, οὗ γενόμενον οὐκέτι ὁρᾶται, ἡ μὲν Γ ἄρα γωνία οὐχ ὁρᾶται, τὰ δὲ Δ, Ζ σημεῖα μόνον φαίνεται. ὁμοίως καὶ ἐφʼ ἑκάστης τῶν λοιπῶν γωνιῶν τοῦτο συμβήσεται. ὥστε ὅλον περιφερὲς φανήσεται.
10Önerme 10. Gözün aşağısında bulunan düzlemlerin uzaktaki kısımları daha yüksekte görünür.
A gözü BEG düzleminden daha yukarıda bulunsun; AB, AE, AD, AG ışınları düşsün; bunlardan AB alttaki düzleme dik olsun. Diyorum ki GD, DE'den, DE de BE'den daha yüksekte görünür.
BE üzerinde rastgele bir Z noktası alınsın ve ZH dik olarak çizilsin. Görme ışınları ZG'den önce ZH'ye düştüğünden, AG ışını ZH'ye H noktasında, AD Th noktasında, AE de K noktasında düşsün. H, Th'den; Th de K'den daha yüksektedir. G, H ile aynı ışın üzerindedir; D, Th ile; E de K ile. DG, AG ile AD ışınlarıyla, DE de AD ile AE ışınlarıyla görünür. O hâlde GD, DE'den daha yüksekte görünür. Aynı şekilde DE de BE'den daha yüksekte görünecektir; çünkü daha yüksek ışınlarla görülen şeyler daha yüksekte görünür. Buradan, yüksekte bulunan şeylerin çukur görüneceği de açıktır.
ι΄. Τῶν κάτω τοῦ ὄμματος κειμένων ἐπιπέδων τὰ πόρρω μετεωρότερα φαίνεται. ἔστω ὄμμα τὸ Α μετεωρότερον κείμενον τοῦ ΒΕΓ καὶ προσπιπτέτωσαν ἀκτῖνες αἱ ΑΒ, ΑΕ, ΑΔ, ΑΓ, ὧν ἡ ΑΒ κάθετος ἔστω ἐπὶ τὸ ὑποκείμενον ἐπίπεδον. λέγω, ὅτι τὸ ΓΔ τοῦ ΔΕ μετεωρότερον φαίνεται, τὸ δὲ ΔΕ τοῦ ΒΕ. εἰλήφθω γὰρ ἐπὶ τῆς ΒΕ τυχὸν σημεῖον κατὰ τὸ Ζ, καὶ ἤχθω πρὸς ὀρθὰς ἡ ΖΗ. [καὶ] ἐπεὶ αἱ ὄψεις πρότερον πρὸς τὴν ΖΗ προσπίπτουσιν ἤπερ πρὸς τὴν ΖΓ, προσπιπτέτω τῇ ΖΗ ἡ μὲν ΑΓ κατὰ τὸ Η σημεῖον, ἡ δὲ ΑΔ κατὰ τὸ Θ, ἡ δὲ ΑΕ κατὰ τὸ Κ. ἐπεὶ οὖν τὸ Η τοῦ Θ ἐστι μετεωρότερον, τὸ δὲ Θ τοῦ Κ, ἀλλʼ ἐν ᾧ ἐστι τὸ Η, ἐν τούτῳ τὸ Γ, ἐν ᾧ δὲ τὸ Θ, ἐν τούτῳ τὸ Δ, ἐν ᾧ τὸ Κ, ἐν τούτῳ τὸ Ε, διὰ δὲ τῶν ΑΓ, ΑΔ ἡ ΔΓ φαίνεται, διὰ δὲ τῶν ΑΔ, ΑΕ ἡ ΔΕ, ἡ ΓΔ ἄρα τῆς ΔΕ μετεωροτέρα φαίνεται. ὁμοίως καὶ ἡ ΔΕ τῆς ΒΕ μετεωροτέρα φανήσεται· τὰ γὰρ ὑπὸ μετεωροτέρων ἀκτίνων ὁρώμενα μετεωρότερα φαίνεται. καὶ φανερόν, ὅτι τὰ ἐν μετεώρῳ κείμενα κοῖλα φανήσεται.
11Önerme 11. Gözün yukarısında bulunan düzlemlerin uzaktaki kısımları daha alçakta görünür.
A gözü BG düzleminden daha aşağıda bulunsun; BA, AD, AE, AG ışınları düşsün; bunlardan AB düzleme dik olsun. Diyorum ki GE, ED'den daha alçakta görünür.
Önceki önermede gösterildiği gibi, AG ışını AE'den, AE AD'den, AD de AB'den daha alçaktır. GE, GA ile AE ışınlarıyla; ED, EA ile AD ışınlarıyla; DB de DA ile AB ışınlarıyla görülür. O hâlde GE, ED'den; ED de DB'den daha alçakta görünür.
ια΄. Τῶν ἄνω τοῦ ὄμματος κειμένων ἐπιπέδων τὰ πόρρω ταπεινότερα φαίνεται. ἔστω ὄμμα τὸ Α ταπεινότερον κείμενον τοῦ ΒΓ ἐπιπέδου, καὶ προσπιπτέτωσαν ἀκτῖνες αἱ ΒΑ, ΑΔ, ΑΕ, ΑΓ, ὧν ἡ ΑΒ κάθετος ἔστω ἐπὶ τὸ ὑποκείμενον ἐπίπεδον. λέγω, ὅτι τὸ ΓΕ τοῦ ΕΔ ταπεινότερον φαίνεται. διὰ δὴ τὸ προεκτεθὲν θεώρημα ταπεινοτέρα ἡ μὲν ΑΓ ἀκτὶς τῆς ΑΕ, ἡ δὲ ΑΕ τῆς ΑΔ, ἡ δὲ ΑΔ τῆς ΑΒ. ἀλλὰ διὰ μὲν τῶν ΓΑ, ΑΕ τὸ ΓΕ βλέπεται, διὰ δὲ τῶν ΕΑ, ΑΔ τὸ ΕΔ, διὰ δὲ τῶν ΔΑ, ΑΒ τὸ ΔΒ φαίνεται. τὸ ΓΕ ἄρα τοῦ ΕΔ ταπεινότερον φαίνεται, τὸ δὲ ΕΔ τοῦ ΔΒ.
12Önerme 12. Önümüze doğru uzanan şeylerden sağdakiler sola, soldakiler sağa kaymış gibi görünür.
AB ve GD görülen iki büyüklük, E de göz olsun; E'den ETh, EK, EA, EZ, EH, EG ışınları düşsün. Diyorum ki EZ, EH, EG sola, ETh, EK, EA ise sağa kaymış gibi görünür.
EZ, EH'den, EH de EG'den daha sağda olduğundan, bu bakımdan EG, EH'ye göre, HE de EZ'ye göre sola kaymış gibi görünür. Aynı şekilde EK, EA, ETh de sağa kaymış gibi görünür.
ιβ΄. Τῶν εἰς τοὔμπροσθεν μῆκος ἐχόντων τὰ μὲν ἐν τοῖς δεξιοῖς εἰς τὰ ἀριστερὰ δοκεῖ παρῆχθαι, τὰ δὲ ἐν τοῖς ἀριστεροῖς εἰς τὰ δεξιά. ἔστω δύο ὁρώμενα μεγέθη τὰ ΑΒ, ΓΔ, ὄμμα δὲ ἔστω τὸ Ε, ἀφʼ οὗ προσπιπτέτωσαν ἀκτῖνες αἱ ΕΘ, ΕΚ, ΕΑ, ΕΖ, ΕΗ, ΕΓ. λέγω, ὅτι αἱ μὲν ΕΖ, ΕΗ, ΕΓ δοκοῦσιν εἰς τὰ ἀριστερὰ μετῆχθαι, αἱ δὲ ΕΘ, ΕΚ, ΕΑ εἰς τὰ δεξιά. ἐπεὶ γὰρ ἡ ΕΖ τῆς ΕΗ ἐστι δεξιωτέρα, ἡ δὲ ΕΗ τῆς ΕΓ, ἐντεῦθεν ἄρα ἡ ΕΓ τῆς ΕΗ δοκεῖ εἰς τὰ ἀριστερὰ μετῆχθαι, ἡ δὲ ΗΕ τῆς ΕΖ. ὁμοίως καὶ αἱ ΕΚ, ΕΑ, ΕΘ δοκοῦσιν εἰς τὰ δεξιὰ μετῆχθαι.
13Önerme 13. Eşit büyüklükler aynı gözün aşağısında bulunduğunda, uzaktakiler daha yüksekte görünür.
AB, GD, EZ eşit büyüklükler, H de büyüklüklerden daha yukarıda bulunan göz olsun; HA, HG, HE ışınları düşsün. Diyorum ki AB, GD'den, GD de EZ'den daha yüksekte görünür.
HA, HG'den, HG de HE'den daha yüksek olduğundan; A, G, E noktaları HA, HG, HE ışınları üzerinde, AB, GD, EZ büyüklükleri de A, G, E noktalarında bulunduğundan, AB, GD'den, GD de EZ'den daha yüksekte görünür.
ιγ΄. Τῶν ἴσων μεγεθῶν καὶ ὑπὸ τὸ αὐτὸ ὄμμα κειμένων τὰ πόρρω μετεωρότερα φαίνεται. ἔστω ἴσα μεγέθη τὰ ΑΒ, ΓΔ, ΕΖ, ὄμμα δὲ ἔστω τὸ Η μετεωρότερον κείμενον τῶν μεγεθῶν, καὶ προσπιπτέτωσαν ἀκτῖνες αἱ ΗΑ, ΗΓ, ΗΕ. λέγω, ὅτι τὸ ΑΒ τοῦ ΓΔ μετεωρότερον φαίνεται, τὸ δὲ ΓΔ τοῦ ΕΖ. ἐπεὶ γὰρ ἡ ΗΑ τῆς ΗΓ ἐστι μετεωροτέρα, ἡ δὲ ΗΓ τῆς ΗΕ, καὶ ἐν ᾧ εἰσιν αἱ ΗΑ, ΗΓ, ΗΕ, ἐν τούτῳ ἐστὶ καὶ τὰ Α, Γ, Ε σημεῖα, ἐν ᾧ δὲ τὰ Α, Γ, Ε, ἐν τούτῳ καὶ τὰ ΑΒ, ΓΔ, ΕΖ μεγέθη, τὸ ΑΒ ἄρα τοῦ ΓΔ μετεωρότερον φαίνεται, τὸ δὲ ΓΔ τοῦ ΕΖ.
14Önerme 14. Eşit büyüklükler gözün yukarısında bulunduğunda, uzaktakiler daha alçakta görünür.
AB, GD, EZ, H gözünden daha yukarıda bulunan eşit büyüklükler olsun. Diyorum ki AB, GD'den, GD de EZ'den daha alçakta görünür.
HB, HD, HZ ışınları düşsün. HB ışını HD'den, HD de HZ'den daha alçak olduğundan; B, D, Z noktaları HB, HD, HZ ışınları üzerinde, AB, GD, EZ büyüklükleri de B, D, Z noktalarında bulunduğundan, AB, GD'den, GD de EZ'den daha alçakta görünür.
ιδ΄. Τῶν ἴσων μεγεθῶν καὶ ἀνωτέρω τοῦ ὄμματος κειμένων τὰ πόρρω ταπεινότερα φαίνεται. ἔστω ἴσα μεγέθη τὰ ΑΒ, ΓΔ, ΕΖ μετεωρότερα κείμενα τοῦ ὄμματος τοῦ Η. λέγω, ὅτι τὸ ΑΒ τοῦ ΓΔ ταπεινότερον φαίνεται, τὸ δὲ ΓΔ τοῦ ΕΖ. προσπιπτέτωσαν ἀκτῖνες αἱ ΗΒ, ΗΔ, ΗΖ. ἐπεὶ οὖν ἡ ΗΒ ἀκτὶς τῆς ΗΔ ἐστι ταπεινοτέρα, ἡ δὲ ΗΔ τῆς ΗΖ, ἀλλʼ ἐν ᾧ εἰσιν αἱ ΗΒ, ΗΔ, ΗΖ, ἐν τούτῳ ἐστὶ καὶ τὰ Β, Δ, Ζ σημεῖα, ἐν ᾧ δὲ τὰ Β, Δ, Ζ, ἐν τούτῳ καὶ τὰ ΑΒ, ΓΔ, ΕΖ μεγέθη, τὸ μὲν ΑΒ ἄρα τοῦ ΓΔ ταπεινότερον φαίνεται, τὸ δὲ ΓΔ τοῦ ΕΖ [ταπεινότερόν ἐστιν].
15Önerme 15. Birbirini aşan şeyler aynı gözün aşağısında bulunduğunda, göz yaklaştıkça öbürünü aşan büyüklük ondan daha fazla, göz uzaklaştıkça daha az büyük görünür.
AB ve GD eşit olmayan iki büyüklük olsun ve AB daha büyük olsun; göz E olsun ve E'den G'nin üzerinden geçen EZ ışını düşsün. ZB ile GD gözden aynı EZ ışınıyla sınırlanarak göründüğünden, AB, GD'yi AZ büyüklüğü kadar aşıyor görünür. Göz daha yakına taşınsın ve H olsun; H'den G'nin üzerinden geçen HTh ışını düşsün. GD ile ThB gözden aynı HTh ışınıyla sınırlanarak göründüğünden, AB, GD'den ATh kadar büyük görünecektir. E'den ise AZ kadar büyük görünüyordu; ATh da AZ'den büyüktür. O hâlde göz yaklaştıkça öbürünü aşan büyüklük daha fazla, uzaklaştıkça daha az büyük görünür.
ιε΄. Ὅσα ἀλλήλων ὑπερέχει ὑπὸ τὸ αὐτὸ ὄμμα κείμενα, προσιόντος μὲν τοῦ ὄμματος μείζονι μεῖζον τὸ ὑπερφαινόμενον φαίνεται, ἀπιόντος δὲ ἐλάσσονι. ἔστω δύο ἄνισα μεγέθη τὰ ΑΒ, ΓΔ, μεῖζον δὲ ἔστω τὸ ΑΒ, ὄμμα δὲ ἔστω τὸ Ε, ἀφʼ οὗ προσπιπτέτω ἀκτὶς διὰ τοῦ Γ ἡ ΕΖ. ἐπεὶ οὖν ὑπὸ τοῦ ὄμματος καὶ τῆς ΕΖ ἀκτῖνος τὰ ΖΒ, ΓΔ φαίνεται, τὸ ΑΒ ἄρα τοῦ ΓΔ ὕπερθεν φαίνεται τῷ ΑΖ μεγέθει. μετακείσθω τὸ ὄμμα ἐγγυτέρω καὶ ἔστω τὸ Η, ἀφʼ οὗ προσπιπτέτω ἀκτὶς διὰ τοῦ Γ ἡ ΗΘ. ἐπεὶ οὖν ὑπὸ τοῦ ὄμματος καὶ τῆς ΗΘ ἀκτῖνος φαίνεται τὸ ΓΔ καὶ τὸ ΘΒ, τὸ ΑΒ ἄρα τοῦ ΓΔ μεῖζον φανήσεται τῷ ΑΘ. ἐβλέπετο δὲ ὑπὸ τοῦ Ε τῷ ⟦ΑΖ⟧ μεῖζον, μεῖζον δὲ τὸ ΑΘ τοῦ ΑΖ. προσιόντος μὲν ἄρα τοῦ ὄμματος μεῖζον τὸ ὑπερφαινόμενον φαίνεται μείζονι, ἀπιόντος δὲ ἐλάττονι [φαίνεται τὸ ὑπερφαινόμενον μεῖζον].
16Önerme 16. Gözün yukarısında bulunan ve birbirini aşan eşit olmayan büyüklüklerde, göz yaklaştıkça öbürünü aşan büyüklük daha az, uzaklaştıkça daha fazla büyük görünür.
AB ve GD eşit olmayan büyüklükler olsun; bunlardan AB daha büyük olsun. Göz E olsun ve E'den G'nin üzerinden geçen EZ ışını düşsün. EZ ışını ZB ile GD büyüklüklerini ayırdığından, BZ ile GD birbirine eşit görünür; o hâlde AB, GD'den AZ büyüklüğü kadar büyük görünür. Göz daha yakına getirilsin ve H olsun; H'den G'nin üzerinden geçen HTh ışını düşsün. HTh ışını BTh ile GD'yi, EZ ışını ise ZB ile GD'yi ayırdığından ve ZA, ATh'den büyük olduğundan, göz yaklaştıkça öbürünü aşan büyüklük daha az, uzaklaştıkça daha fazla büyük görünür.
ιϚ΄. Ὅσα ἀλλήλων ὑπερέχει ἐπάνω τοῦ ὄμματος ἄνισα μεγέθη, προσιόντος μὲν τοῦ ὄμματος ἐλάσσονι μεῖζον φαίνεται τὸ ὑπερφαινόμενον, ἀπιόντος δὲ μείζονι. ἔστω ἄνισα μεγέθη τὰ ΑΒ, ΓΔ, ὧν μεῖζον τὸ ΑΒ. ἔστω ὄμμα τὸ Ε, ἀφʼ οὗ προσπιπτέτω ἀκτὶς διὰ τοῦ ⟦Γ⟧ ἡ ΕΖ. ἐπεὶ οὖν ὑπὸ τῆς ΕΖ ἀκτῖνος ἀπολαμβάνεται τὰ ΖΒ, ΓΔ μεγέθη, τὰ ΒΖ, ΓΔ ἄρα ἴσα ἀλλήλοις φαίνεται. τὸ ΑΒ ἄρα τοῦ ΓΔ μεῖζον φαίνεται τῷ ΑΖ μεγέθει. προσήχθω δὴ τὸ ὄμμα ἐγγυτέρω καὶ ἔστω τὸ Η, ἀφʼ οὗ προσπιπτέτω ἀκτὶς διὰ τοῦ Γ ἡ ΗΘ. ἐπεὶ οὖν ὑπὸ τῆς ⟦ΗΘ⟧ ἀκτῖνος ἀπολαμβάνεται τὰ ΒΘ, ΓΔ, ὑπὸ δὲ τῆς ΕΖ τὰ ΖΒ, ΓΔ, ἔστι δὲ τὸ ΖΑ τοῦ ΑΘ μεῖζον, προσιόντος μὲν ἄρα τοῦ ὄμματος ἐλάσσονι μεῖζον τὸ ὑπερφαινόμενον φαίνεται, ἀπιόντος δὲ μείζονι [μεῖζον].
17Önerme 17. Birbirini aşan şeylerde göz, küçük büyüklükle aynı doğru üzerinde kalarak yaklaşsa da uzaklaşsa da, öbürünü aşan büyüklük küçüğü her zaman aynı miktarla aşıyor görünür.
AB ve GD eşit olmayan iki büyüklük olsun ve bunlardan AB daha büyük olsun; Z gözü de küçük büyüklüğün G ucuyla aynı doğru üzerinde bulunsun. Diyorum ki Z gözü aynı doğru üzerinde kalarak yaklaşsa da uzaklaşsa da AB, GD'yi aynı miktarla aşıyor görünecektir.
G'nin üzerinden geçen ZE ışını düşsün; o hâlde AB, GD'yi AE kadar aşıyor görünür. Göz yerinden oynatılsın, daha uzağa gitsin ve aynı doğru üzerinde H'de bulunsun. O hâlde H gözünden düşen ışın G noktasının üzerinden geçecek ve E noktasına kadar varacaktır; böylece AB, GD'yi yine aynı miktarla aşıyor görünecektir.
ιζ΄. Ὅσα ἀλλήλων ὑπερέχει, ἐπʼ εὐθείας τῷ ἐλάττονι μεγέθει τοῦ ὄμματος προσιόντος τε καὶ ἀφισταμένου τῷ ἴσῳ ἀεὶ δόξει τὸ ὑπερφαινόμενον τοῦ ἐλάττονος ὑπερέχειν. ἔστω δύο ἄνισα μεγέθη τὰ ΑΒ, ΓΔ, ὧν μεῖζον τὸ ΑΒ, ὄμμα δὲ ἔστω τὸ Ζ ἐπʼ εὐθείας κείμενον τῷ πέρατι τοῦ ⟦ἐλάττονος⟧ μεγέθους τῷ Γ. λέγω, ὅτι τοῦ Ζ ὄμματος προσιόντος καὶ ἀφισταμένου ἐπʼ εὐθείας ὄντος τῷ ἴσῳ δόξει ὑπερφαίνεσθαι τὸ ΑΒ τοῦ ΓΔ. προσπιπτέτω γὰρ ἀκτὶς διὰ τοῦ Γ ἡ ΖΕ. τὸ ΑΒ ἄρα τοῦ ΓΔ ὑπερφαίνεται τῷ ΑΕ. μετακεκινήσθω δὴ τὸ ὄμμα καὶ ἔστω ἀπωτέρω καὶ ἔστω ἐπʼ εὐθείας τὸ Η. ἡ ἄρα ἀπὸ τοῦ Η ὄμματος ἀκτὶς προσπίπτουσα ἐλεύσεται διὰ τοῦ Γ σημείου καὶ προσενεχθήσεται μέχρι τοῦ Ε σημείου, καὶ τῷ αὐτῷ ὑπερφανήσεται τὸ ΑΒ τοῦ ΓΔ.
18Önerme 18. Güneş parlarken verilmiş bir yüksekliğin ne kadar olduğunu bilmek.
Verilmiş yükseklik AB olsun ve bunun ne kadar olduğunu bilmek gereksin. Göz D, güneş ışını da AB büyüklüğünün ucuna değen ve D gözüne kadar uzanan GA olsun. AB'nin gölgesi DB olsun. Ucu Z'de ışına değen ve ışığın bütünüyle aydınlatmadığı başka bir EZ büyüklüğü konsun. Böylece ABD üçgeninin içine başka bir üçgen, EZD üçgeni yerleşmiş olur. O hâlde DE'nin ZE'ye oranı DB'nin BA'ya oranı gibidir. DE'nin EZ'ye oranı bilinmektedir; o hâlde DB'nin BA'ya oranı da bilinir. DB de bilinmektedir; o hâlde AB de bilinir.
ιη΄. Τὸ δοθὲν ὕψος γνῶναι, πηλίκον ἐστίν, ἡλίου φαίνοντος. ἔστω τὸ δοθὲν ὕψος τὸ ΑΒ, καὶ δέον αὐτὸ γνῶναι, πηλίκον ἐστίν. ἔστω μὲν ὄμμα τὸ Δ, ἡλίου δὲ ἀκτὶς ἡ ΓΑ συμβάλλουσα τῷ πέρατι τοῦ ΑΒ μεγέθους καὶ διήχθω μέχρι τοῦ Δ ὄμματος. ἔστω δὲ σκιὰ ἡ ΔΒ τοῦ ΑΒ. καὶ κείσθω ἕτερόν τι μέγεθος τὸ ΕΖ συμβάλλον τῇ ἀκτῖνι μὴ πάντως καταυγαζόμενον ὑπʼ αὐτῆς κατὰ τὸ Ζ πέρας. ἥρμοσται οὖν εἰς τὸ ΑΒΔ τρίγωνον ἕτερόν τι τρίγωνον τὸ ΕΖΔ. ἔστιν ἄρα, ὡς ἡ ΔΕ πρὸς τὴν ΖΕ, οὕτως ἡ ΔΒ πρὸς τὴν ΒΑ. ἀλλ᾿ ὁ τῆς ΔΕ πρὸς τὴν ΕΖ λόγος ἐστὶ γνώριμος· καὶ ὁ τῆς ΔΒ ἄρα πρὸς τὴν ΒΑ λόγος ἐστὶ γνώριμος. γνώριμον δὲ τὸ ΔΒ. γνώριμον ἄρα καὶ τὸ ΑΒ.
19Önerme 19. Güneş yokken verilmiş bir yüksekliğin ne kadar olduğunu bilmek.
AB bir yükseklik, G de göz olsun ve güneşin olmadığı varsayılarak AB'nin ne kadar olduğunu bilmek gereksin. DZ aynası konsun; ED'nin doğrultusunda DB, AB büyüklüğünün B ucuyla buluşana kadar uzatılsın; G gözünden GH ışını düşsün ve AB büyüklüğünün A ucuyla buluşana kadar yansısın; DE'nin doğrultusunda ETh uzatılsın ve G'den ETh'ye GTh dikmesi çizilsin. GH ışını düşüp HA olarak yansıdığından, Katoptrika'da söylendiği gibi, eşit açılarla yansımıştır; o hâlde GHTh açısı AHB açısına eşittir. ABH açısı da GThH açısına eşittir; o hâlde geriye kalan HGTh açısı geriye kalan HAB açısına eşittir. Demek ki AHB üçgeni GHTh üçgeniyle eşit açılıdır. Eşit açılı üçgenlerin kenarları ise orantılıdır. O hâlde GTh'nin ThH'ye oranı AB'nin BH'ye oranı gibidir. GTh'nin ThH'ye oranı bilinmektedir; o hâlde BA'nın BH'ye oranı da bilinir. HB de bilinmektedir; o hâlde AB de bilinir.
ιθ΄. Μὴ ὑπάρχοντος ἡλίου τὸ δοθὲν ὕψος γνῶναι, πηλίκον ἐστίν. ἔστω τι [μεγέθους] ὕψος τὸ ΑΒ, ὄμμα δὲ ἔστω τὸ Γ, καὶ δέον ἔστω τὸ ΑΒ γνῶναι, πηλίκον ἐστίν, ὡς μὴ ὑπάρχοντος ἡλίου. κείσθω κάτοπτρον τὸ ΔΖ, καὶ προσεκβεβλήσθω τῇ ΕΔ ἐπʼ εὐθείας ἡ ΔΒ, ἄχρις οὗ συμβαλεῖ τῷ πέρατι τοῦ ΑΒ μεγέθους τῷ Β, καὶ προσπιπτέτω ἀκτὶς ἀπὸ τοῦ ὄμματος τοῦ Γ ἡ ΓΗ, καὶ ἀντανακεκλάσθω, ἄχρις οὗ συμβαλεῖ τῷ πέρατι τοῦ ΑΒ μεγέθους τῷ Α, καὶ προσεκβεβλήσθω τῇ ΔΕ ἡ ΕΘ, καὶ ἤχθω ἀπὸ τοῦ Γ ἐπὶ τὴν ΕΘ κάθετος ἡ ΓΘ. ἐπεὶ οὖν προσπέπτωκεν ἀκτὶς ἡ ΓΗ καὶ ἀντανακέκλασται ἡ ΗΑ, πρὸς ἴσας γωνίας ἀνακεκλασμέναι εἰσίν, ὡς ἐν τοῖς Κατοπτρικοῖς λέγεται· ἴση ἄρα γωνία ἡ ὑπὸ ΓΗΘ τῇ ὑπὸ ΑΗΒ. ἀλλὰ καὶ ἡ ὑπὸ ΑΒΗ τῇ ὑπὸ ΓΘΗ ἴση· καὶ λοιπὴ ἄρα ἡ ὑπὸ ΗΓΘ λοιπῇ τῇ ὑπὸ ΗΑΒ ἐστιν ἴση. ἰσογώνιον ἄρα ἐστὶ τὸ ΑΗΒ τρίγωνον τῷ ΓΗΘ τριγώνῳ. τῶν δὲ ἰσογωνίων τριγώνων ἀνάλογόν εἰσιν αἱ πλευραί. ἔστιν ἄρα, ὡς ἡ ΓΘ πρὸς τὴν ΘΗ, οὕτως ἡ ΑΒ πρὸς τὴν ΒΗ. ἀλλʼ ὁ τῆς ΓΘ πρὸς τὴν ⟦ΘΗ⟧ λόγος ἐστὶ γνώριμος· καὶ ὁ τῆς ΒΑ ἄρα πρὸς τὴν ΒΗ λόγος ἐστὶ γνώριμος. ἀλλʼ ἡ ΗΒ ἐστι γνώριμος. καὶ ἡ ΑΒ ἄρα ἐστὶ γνώριμος.
20Önerme 20. Verilmiş bir derinliğin ne kadar olduğunu bilmek.
Verilmiş derinlik AD, göz de E olsun ve derinliğin ne kadar olduğunu bilmek gereksin. Görme ışınıyla aynı doğrultuda, düzlemle B noktasında, derinlikle D noktasında buluşan ED güneş ışını düşsün. B'den aynı doğru üzerinde BZ uzatılsın ve E'den BZ doğrusuna EZ dikmesi çizilsin. EZB açısı BAD açısına, ABD açısı da EBZ açısına eşit olduğundan, üçüncü açılar olan BEZ ile ADB de eşittir. O hâlde ADB üçgeni BEZ üçgeniyle eşit açılıdır; demek ki kenarları da orantılı olacaktır. O hâlde EZ'nin ZB'ye oranı DA'nın AB'ye oranı gibidir. EZ'nin ZB'ye oranı bilinmektedir; o hâlde DA'nın AB'ye oranı da bilinir. AB de bilinmektedir; o hâlde AD de bilinir.
κ΄. Τὸ δοθὲν βάθος γνῶναι, πηλίκον ἐστίν. ἔστω τὸ δοθὲν βάθος τὸ ΑΔ, ὄμμα δὲ ἔστω τὸ Ε, καὶ δέον τὸ βάθος γνῶναι, πηλίκον ἐστίν. προσπιπτέτω γὰρ τῇ ὄψει ἡλίου ἀκτὶς ἡ ΕΔ συμβάλλουσα τῷ ἐπιπέδῳ κατὰ τὸ Β σημεῖον καὶ τῷ βάθει κατὰ τὸ Δ. καὶ προσεκβεβλήσθω ἀπὸ τοῦ Β ἐπʼ εὐθείας ἡ ΒΖ, καὶ ἤχθω ἀπὸ τοῦ Ε ἐπὶ τὴν ΒΖ εὐθεῖαν κάθετος ἡ ΕΖ. ἐπεὶ οὖν ἴση γωνία ἡ ὑπὸ ΕΖΒ τῇ ὑπὸ ΒΑΔ, ἀλλὰ καὶ ἡ ὑπὸ ΑΒΔ τῇ ὑπὸ ΕΒΖ, καὶ ἡ τρίτη ἄρα ἡ ὑπὸ ΒΕΖ τῇ ὑπὸ ΑΔΒ ἐστιν ἴση. ἰσογώνιον ἄρα ἐστὶ τὸ ΑΔΒ τρίγωνον τῷ ΒΕΖ τριγώνῳ. καὶ αἱ πλευραὶ ἄρα ἀνάλογον ἔσονται. ἔστιν ἄρα, ὡς ἡ ΕΖ πρὸς τὴν ΖΒ, ἡ ΔΑ πρὸς τὴν ΑΒ. ἀλλʼ ὁ τῆς ΕΖ πρὸς τὴν ΖΒ λόγος ἐστὶ γνώριμος· καὶ ὁ τῆς ΔΑ ἄρα πρὸς τὴν ΑΒ λόγος ἐστὶ γνώριμος. καί ἐστι καὶ τὸ ΑΒ γνώριμον. καὶ τὸ ΑΔ ἄρα γνώριμόν ἐστιν.
21Önerme 21. Verilmiş bir uzunluğun ne kadar olduğunu bilmek.
Verilmiş uzunluk AB, göz de G olsun ve AB uzunluğunun ne kadar olduğunu bilmek gereksin. GA ve GB ışınları düşsün; G gözünün yakınında, ışın üzerinde rastgele bir D noktası alınsın ve D noktasından AB'ye paralel DE doğrusu çizilsin. ABG üçgeninin kenarlarından biri olan BA'ya paralel DE çizilmiş olduğundan, GD'nin DE'ye oranı GA'nın AB'ye oranı gibidir. GD'nin DE'ye oranı bilinmektedir; o hâlde AG'nin AB'ye oranı da bilinir. AG de bilinmektedir; o hâlde AB de bilinir.
κα΄. Τὸ δοθὲν μῆκος ἐπιγνῶναι, πηλίκον ἐστίν. ἔστω τὸ δοθὲν μῆκος τὸ ΑΒ, ὄμμα δὲ ἔστω τὸ Γ. καὶ δέον ἔστω τὸ ΑΒ μῆκος γνῶναι, πηλίκον ἐστίν. προσπιπτέτωσαν ἀκτῖνες αἱ ΓΑ, ΓΒ, καὶ εἰλήφθω ἐγγὺς τοῦ ὄμματος τοῦ Γ ἐπὶ τῆς ἀκτῖνος τυχὸν σημεῖον τὸ Δ, καὶ ἤχθω διὰ τοῦ Δ σημείου τῇ ΑΒ παράλληλος εὐθεῖα ἡ ΔΕ. ἐπεὶ οὖν τριγώνου τοῦ ΑΒΓ παρὰ μίαν τῶν πλευρῶν τὴν ΒΑ ἦκται ἡ ΔΕ, ἔστιν ἄρα, ὡς ἡ ΓΔ πρὸς τὴν ΔΕ, οὕτως ἡ ⟦ΓΑ⟧ πρὸς τὴν ΑΒ. ἀλλʼ ὁ τῆς ΓΔ πρὸς τὴν ΔΕ λόγος ἐστὶ γνώριμος· καὶ ὁ τῆς ΑΓ ἄρα πρὸς τὴν ΑΒ λόγος γνώριμός ἐστιν. καὶ γνώριμός ἐστιν ἡ ΑΓ. γνώριμος ἄρα καὶ ἡ ΑΒ.
22Önerme 22. Bir daire yayı gözle aynı düzlemde konursa, dairenin yayı düz bir çizgi gibi görünür.
BG daire yayı A gözüyle aynı düzlemde bulunsun; A'dan AB, AD, AE, AZ, AH, ATh, AG ışınları düşsün. Diyorum ki BG yayı düz görünür.
Yayın merkezi alınsın ve K olsun; KB, KD, KE, KZ, KH, KTh, KG doğruları birleştirilsin. KB, KAB açısıyla, KD de KAD açısıyla görüldüğünden, KB, KD'den; KD, KE'den; KE de KZ'den büyük görünecektir; öbür yanda da KG, KTh'den; KTh, KH'den; KH de KZ'den büyük görünecektir. Bu yüzden BG, sabit kalan KA doğrusuna her zaman dikmiş gibidir. Aynı şey içbükey yay için de geçerli olacaktır.
Başka bir yolla. Bunu görme ışınlarının kendileri üzerinden de söylemek mümkündür: A gözü ile çap arasındaki ışın en kısadır; ona daha yakın olan da her zaman daha uzaktakinden kısadır. AZ çapa dik olduğunda da aynı şey olur. Bu yüzden yay düz bir çizgi izlenimi verir, özellikle de dışbükeyliğini fark etmeyeceğimiz kadar uzaktan görülürse. Bu yüzden pek gergin olmayan halatlar yandan bakıldığında sarkık, alttan bakıldığında ise düz görünür; ışık kaynağıyla aynı düzlemde bulunan halkaların gölgeleri de düz olur.
Başka bir yolla. Bir daire yayı gözle aynı düzlemde konursa, dairenin yayı düz bir çizgi gibi görünür. BG bir daire yayı, D de BG yayıyla aynı düzlemde bulunan göz olsun; D'den DB, DZ, DG görme ışınları düşsün. Görülen şeylerden hiçbiri bir anda bütünüyle görülmediğinden, BZ düzdür. Aynı şekilde ZG de düzdür. O hâlde BG yayının bütünü düz görünecektir.
κβ΄. Ἐὰν ἐν τῷ αὐτῷ ἐπιπέδῳ, ἐν ᾧ τὸ ὄμμα, κύκλου περιφέρεια τεθῇ, ἡ τοῦ κύκλου περιφέρεια εὐθεῖα γραμμὴ φαίνεται. ἔστω κύκλου περιφέρεια ἡ ΒΓ ἐν τῷ αὐτῷ ἐπιπέδῳ κειμένη τῷ ὄμματι τῷ Α, ἀφʼ οὗ προσπιπτέτωσαν ἀκτῖνες αἱ ΑΒ, ΑΔ, ΑΕ, ΑΖ, ΑΗ, ΑΘ, ΑΓ. λέγω, ὅτι ἡ ΒΓ περιφέρεια εὐθεῖα φαίνεται. κείσθω τῆς περιφερείας τὸ κέντρον καὶ ἔστω τὸ Κ, καὶ ἐπεζεύχθωσαν εὐθεῖαι αἱ ΚΒ, ΚΔ, ΚΕ, ΚΖ, ΚΗ, ΚΘ, ΚΓ. ἐπεὶ οὖν ἡ ΚΒ ὑπὸ τῆς ὑπὸ ΚΑΒ γωνίας βλέπεται, ἡ δὲ ΚΔ ὑπὸ τῆς ὑπὸ ΚΑΔ, μείζων ἄρα φανήσεται ἡ μὲν ΚΒ τῆς ΚΔ, ἡ δὲ ΚΔ τῆς ΚΕ, ἡ δὲ ΚΕ τῆς ΚΖ, καὶ ἐκ τοῦ ἑτέρου μέρους ἡ μὲν ΚΓ τῆς ΚΘ, ἡ δὲ ⟦ΚΘ⟧ τῆς ΚΗ, ἡ δὲ ΚΗ τῆς ⟦ΚΖ⟧ μείζων φανήσεται. διὰ τοῦτο δὴ τῆς μενούσης εὐθείας τῆς ΚΑ κάθετος ἡ ΒΓ ἀεί ἐστιν. τὰ δʼ αὐτὰ συμβήσεται καὶ ἐπὶ τῆς κοίλης περιφερείας. Ἄλλως. Δυνατὸν δὲ καὶ ἐπʼ αὐτῶν τῶν ὄψεων ταῦτα λέγειν, ὅτι ἐλαχίστη μὲν ἡ μεταξὺ τοῦ Α ὄμματος καὶ τῆς διαμέτρου, ἀεὶ δὲ ἡ ἔγγιον αὐτῆς ἐλάττων τῆς ἀπώτερον. ταὐτὰ δὲ συμβαίνει καὶ [ἐὰν] καθέτου ἐπʼ αὐτὴν οὔσης τῆς ΑΖ. διὰ τοῦτο φαντασίαν εὐθείας ἀποστέλλει ἡ περιφέρεια, καὶ μάλιστα εἰ ἀπὸ πλείονος φαίνοιτο διαστήματος ὥστε μὴ συναισθάνεσθαι ἡμᾶς τῆς κυρτότητος. διὰ τοῦτο καὶ οἱ μὴ πάνυ ἀποτεταμένοι κάλοι ἐκ πλαγίου μὲν ὁρώμενοι ἐγχάλασμα ἔχειν δοκοῦσιν, ὑποκάτωθεν δʼ εὐθεῖς εἶναι, καὶ αἱ σκιαὶ δὲ τῶν κρίκων ἐν τῷ αὐτῷ ἐπιπέδῳ κειμένων τῷ φωτίζοντι εὐθεῖαι γίνονται. Ἄλλως. Ἐὰν ἐν τῷ αὐτῷ ἐπιπέδῳ τῷ ὄμματι κύκλου περιφέρεια τεθῇ, εὐθεῖα γραμμὴ ἡ τοῦ κύκλου περιφέρεια φαίνεται. ἔστω κύκλου περιφέρεια ἡ ΒΓ, ὄμμα δὲ ἔστω τὸ Δ ἐν τῷ αὐτῷ ἐπιπέδῳ ὄν τῇ ΒΓ περιφερείᾳ, ἀφʼ οὗ προσπιπτέτωσαν ὄψεις αἱ ΔΒ, ΔΖ, ΔΓ. οὐκοῦν, ἐπειδὴ τῶν ὁρωμένων οὐδὲν ὅλον ἅμα ὁρᾶται, εὐθεῖα ἄρα ἐστὶν ἡ ΒΖ. ὁμοίως δὴ καὶ ἡ ΖΓ. ὅλη ἄρα ἡ ΒΓ περιφέρεια εὐθεῖα δόξει.
23Önerme 23. Bir küre tek bir gözle nasıl görülürse görülsün, görülen kısım her zaman yarım küreden küçüktür; kürenin görülen kısmının sınırı da bir daire olarak görünür.
Merkezi A olan bir küre, göz de B olsun. AB birleştirilsin ve BA'dan geçen bir düzlem uzatılsın; bu düzlem küreyi bir daire boyunca keser. Kesit GDThH dairesi olsun; AB çapı üzerine GBD dairesi çizilsin ve GB, BD, AD, AG doğruları birleştirilsin. AGB yarım daire olduğundan, AGB açısı diktir; aynı şekilde BDA açısı da diktir. O hâlde GB ve BD küreye teğettir. GD birleştirilsin ve A noktasından GD'ye paralel HTh çizilsin. O hâlde K'deki açılar diktir. Şimdi AB sabit kalırken BGK üçgeni K dik açısı çevresinde döndürülüp hareket etmeye başladığı yere geri getirilirse, BG küreye tek bir noktada değecek, KG de kesit olarak bir daire çizecektir. O hâlde kürede bir daire yayı görülecektir.
Diyorum ki görülen kısım yarım küreden de küçüktür. HTh bir yarım daire olduğundan, GD yarım daireden küçüktür. Kürenin bu kısmı BG ve BD ışınlarıyla görülür. O hâlde BG ve BD ışınlarıyla görülen GD kısmı yarım küreden küçüktür.
κγ΄. Σφαίρας ὁπωσδηποτοῦν ὁρωμένης ὑπὸ ἑνὸς ὄμματος ἔλασσον ἀεὶ ἡμισφαιρίου φαίνεται, αὐτὸ δὲ τὸ ὁρώμενον τῆς σφαίρας μέρος κύκλου περιφέρεια φαίνεται. ἔστω σφαῖρα, ἧς κέντρον μὲν τὸ Α, ὄμμα δὲ ἔστω τὸ Β. καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΑΒ, καὶ ἐκβεβλήσθω τὸ διὰ τῆς ΒΑ ἐπίπεδον. ποιήσει οὖν τομὴν κύκλον. ποιείτω τὸν ΓΔΘΗ κύκλον, καὶ περὶ διάμετρον τὴν ΑΒ κύκλος γεγράφθω ὁ ΓΒΔ, καὶ ἐπεζεύχθωσαν εὐθεῖαι αἱ ΓΒ, ΒΔ, ΑΔ, ΑΓ. ἐπεὶ οὖν ἡμικύκλιόν ἐστι τὸ ΑΓΒ, ὀρθὴ γωνία ἐστὶν ἡ ὑπὸ ΑΓΒ· ὁμοίως καὶ ἡ ὑπὸ ΒΔΑ. αἱ ΓΒ, ΒΔ ἄρα ἐφάπτονται. ἐπεζεύχθω οὖν ἡ ΓΔ, καὶ ἤχθω διὰ τοῦ Α σημείου τῇ ΓΔ παράλληλος ἡ ΗΘ. ὀρθαὶ ἄρα αἱ πρὸς τῷ Κ. ἐὰν δὴ τὸ ΒΓΚ τρίγωνον μενούσης τῆς ΑΒ περὶ τὴν ὀρθὴν γωνίαν τὴν Κ περιενεχθὲν εἰς τὸ αὐτὸ πάλιν ἀποκατασταθῇ, ὅθεν ἤρξατο φέρεσθαι, ἡ μὲν ΒΓ καθʼ ἓν σημεῖον ἐφάψεται τῆς σφαίρας, ἡ δὲ ΚΓ ποιήσει τὴν τομὴν κύκλον. κύκλου μὲν ἄρα περιφέρεια ὀφθήσεται ἐν τῇ σφαίρᾳ. λέγω δέ, ὅτι καὶ ἔλαττον ἡμισφαιρίου. ἐπεὶ γὰρ ἡμικύκλιόν ἐστι τὸ ΗΘ, τὸ ΓΔ ἔλαττον ἡμικυκλίου ἐστίν. καὶ ὁρᾶται ὑπὸ τῶν ΒΓ, ΒΔ ἀκτίνων τὸ αὐτὸ τῆς σφαίρας μέρος. ἔλαττον ἄρα ἡμισφαιρίου τὸ ΓΔ· καὶ ὑπὸ τῶν ἀκτίνων τῶν ΒΓ, ΒΔ βλέπεται.
24Önerme 24. Göz küreye yaklaştıkça görülen kısım küçülür, ama daha büyük görülüyormuş gibi gelir.
Merkezi A olan bir küre, göz de B olsun; B'den AB doğrusu birleştirilsin. AB çevresine GBD dairesi çizilsin; A noktasından AB doğrusuna her iki yana doğru dik bir EZ doğrusu çizilsin ve EZ ile AB'den geçen düzlem uzatılsın; bu düzlem küreyi bir daire boyunca keser. Bu daire GEZD olsun; GA, AD, DB, BG birleştirilsin. Önceki önermeye göre G ve D noktalarındaki açılar diktir. O hâlde ışın olan BG ve BD teğettir ve kürenin GD kısmı B gözünden görülür.
Göz küreye daha yakın taşınsın ve Th olsun; Th'den ThA doğrusu birleştirilsin, ALK dairesi çizilsin ve ThK, KA, AL, ATh doğruları birleştirilsin. Aynı şekilde Th gözünden kürenin KL kısmı görülür; B'den ise GD görülüyordu. KL, GD'den küçüktür. O hâlde göz yaklaştıkça görülen kısım küçülür. Ama daha büyük görünüyormuş gibi gelir; çünkü KThL açısı GBD açısından büyüktür.
κδ΄. Τοῦ ὄμματος προσιόντος τῇ σφαίρᾳ ἔλαττον ἔσται τὸ ὁρώμενον, δόξει δὲ μεῖζον ὁρᾶσθαι. ἔστω σφαῖρα, ἧς κέντρον μὲν τὸ Α, ὄμμα δὲ τὸ Β, ἀφʼ οὗ ἐπεζεύχθω εὐθεῖα ἡ ΑΒ. καὶ περιγεγράφθω περὶ τὴν ΑΒ κύκλος ὁ ΓΒΔ, καὶ ἤχθω ἀπὸ τοῦ Α σημείου τῇ ΑΒ εὐθείᾳ πρὸς ὀρθὰς ἐφʼ ἑκάτερα εὐθεῖα ἡ ΕΖ, καὶ ἐκβεβλήσθω τὸ διὰ τῶν ⟦ΕΖ⟧, ΑΒ ἐπίπεδον. ποιήσει οὖν τομὴν κύκλον. ἔστω ὁ ΓΕΖΔ, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΓΑ, ⟦ΑΔ, ΔΒ⟧, ΒΓ. διὰ δὴ τὸ πρὸ αὐτοῦ ὀρθαὶ [μὲν] αἱ πρὸς τοῖς Γ, Δ σημείοις. ἐφάπτονται ἄρα αἱ ΒΓ, ΒΔ, αἵτινές εἰσιν ἀκτῖνες, καὶ βλέπεται ὑπὸ τοῦ Β ὄμματος τὸ ΓΔ μέρος τῆς σφαίρας. μετακεκινήσθω δὴ τὸ ὄμμα ἔγγιον τῆς σφαίρας καὶ ἔστω τὸ Θ, ἀφʼ οὗ ἐπεζεύχθω εὐθεῖα ἡ ΘΑ, καὶ [περι] γεγράφθω κύκλος ὁ ΑΛΚ, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΘΚ, ΚΑ, ΑΛ, ΑΘ εὐθεῖαι. ὁμοίως δὴ ὑπὸ τοῦ Θ ὄμματος βλέπεται μὲν τὸ ΚΛ μέρος τῆς σφαίρας, ὑπὸ δὲ τοῦ Β ἐβλέπετο τὸ ΓΔ. ἔλαττον δὲ τὸ ΚΛ τοῦ ΓΔ. προσιόντος ἄρα τοῦ ὄμματος ἔλαττόν ἐστι τὸ ὁρώμενον. δοκεῖ δὲ μεῖζον φαίνεσθαι· μείζων γὰρ ἡ ὑπὸ ΚΘΛ γωνία τῆς ὑπὸ ΓΒΔ γωνίας.
25Önerme 25. Bir küre iki gözle görülürken kürenin çapı, gözlerin birbirinden ayrı durduğu doğruya eşitse, kürenin yarısı bütünüyle görülür.
Merkezi A olan bir küre olsun; kürede A merkezi çevresinde BG dairesi çizilsin, bu dairenin BG çapı çizilsin, B ve G'den BD ve GE dikleri çizilsin; DE de BG'ye paralel olsun ve D, E gözleri bunun üzerinde dursun. Diyorum ki yarım kürenin bütünü görülecektir. A'dan BD ve GE'nin her birine paralel AZ çizilsin; o hâlde ABDZ bir paralelkenardır. Şimdi A sabit kalırken şekil döndürülüp hareket etmeye başladığı yere geri getirilirse, B'den başlayacak, G'ye ve yeniden B'ye varacaktır; AB'nin çizdiği şekil de bir daire olacaktır, hem de kürenin merkezinden geçen bir daire. O hâlde D ve E gözlerinden yarım küre görülecektir.
κε΄. Σφαίρας διὰ δύο ὀμμάτων ὁρωμένης ἐὰν ἡ διάμετρος τῆς σφαίρας ἴση ᾖ τῇ εὐθείᾳ, ἐφʼ ἣν διεστήκασι τὰ ὄμματα ἀπʼ ἀλλήλων, τὸ ἡμισφαίριον αὐτῆς ὀφθήσεται ὅλον. ἔστω σφαῖρα, ἧς κέντρον τὸ Α, καὶ γεγράφθω ἐν τῇ σφαίρᾳ περὶ κέντρον τὸ Α κύκλος ὁ ΒΓ, καὶ ἤχθω διάμετρος αὐτοῦ ἡ ΒΓ, καὶ ἤχθωσαν ἀπὸ τῶν Β, Γ πρὸς ὀρθὰς αἱ ΒΔ, ΓΕ, τῇ δὲ ΒΓ παράλληλος ἔστω ἡ ΔΕ, ἐφʼ ἧς κείσθω τὰ ὄμματα τὰ Δ, Ε. λέγω, ὅτι τὸ ἡμισφαίριον ὅλον ὀφθήσεται. ἤχθω διὰ τοῦ Α ἑκατέρᾳ τῶν ΒΔ, ΓΕ παράλληλος ἡ ΑΖ τὸ ΑΒΔΖ ἄρα παραλληλόγραμμόν ἐστιν. ἐὰν δὴ μενούσης τῆς Α περιενεχθὲν εἰς τὸ αὐτὸ πάλιν ἀποκατασταθῇ, ὅθεν ἤρξατο φέρεσθαι τὸ περιενεχθὲν σχῆμα, ἄρξεται μὲν ἀπὸ τοῦ Β, ἐλεύσεται δὲ καὶ ἐπὶ τὸ Γ καὶ τὸ Β, καὶ τὸ περιγραφὲν ὑπὸ τῆς ΑΒ σχῆμα κύκλος ἔσται, ὅς γε διὰ τοῦ κέντρου τῆς σφαίρας ἐστίν. ἡμισφαίριον ἄρα ὀφθήσεται ὑπὸ τῶν Δ, Ε ὀμμάτων.
26Önerme 26. Gözler arasındaki uzaklık kürenin çapından büyükse, kürenin yarısından fazlası görülür.
Merkezi A olan bir küre olsun; A merkezi çevresinde EThDH dairesi çizilsin; gözler B ve G olsun, B ile G arasındaki uzaklık kürenin çapından büyük olsun ve BG birleştirilsin. Diyorum ki yarım küreden fazlası görülecektir. BE ve GD ışınları düşsün ve E, D yönünde uzatılsın; çap BG'den küçük olduğundan birbirleriyle buluşurlar. Z noktasında buluşsunlar. Dairenin dışındaki bir noktadan çevreye ZE ve ZD doğruları düştüğüne göre, DThE yarım daireden küçüktür; o hâlde EHD yarım daireden büyüktür. Oysa B ve G'den görülen EHD'dir. Demek ki B ve G'den dairenin yarısından fazlası görülecektir; o hâlde küreden de aynı ölçüde, yarısından fazlası görülecektir.
κς΄. Ἐὰν τὸ τῶν ὀμμάτων διάστημα μεῖζον ᾖ τῆς ἐν τῇ σφαίρᾳ διαμέτρου, μεῖζον τοῦ ἡμισφαιρίου ὀφθήσεται τῆς σφαίρας. ἔστω σφαῖρα, ἧς κέντρον τὸ Α, καὶ περιγεγράφθω περὶ κέντρον τὸ Α κύκλος ὁ ΕΘΔΗ, ὄμματα δὲ τὰ Β, Γ, καὶ ἔστω τὸ διάστημα τὸ μεταξὺ τῶν Β, Γ ὄψεων μεῖζον τῆς ἐν τῇ σφαίρᾳ διαμέτρου, καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΒΓ. λέγω, ὅτι μεῖζον τοῦ ἡμισφαιρίου ὀφθήσεται. προσπιπτέτωσαν ἀκτῖνες αἱ ΒΕ, ΓΔ καὶ προσεκβεβλήσθωσαν ἐπὶ τὰ Ε, Δ μέρη· συμβάλλουσι δὴ ἀλλήλαις διὰ τὸ ἐλάσσονα εἶναι τὴν διάμετρον τῆς ΒΓ. συμβαλλέτωσαν δὴ κατὰ τὸ Ζ σημεῖον. ἐπεὶ οὖν ἀπό τινος σημείου τῶν ἐκτὸς τοῦ κύκλου πρὸς τὴν περιφέρειαν προσπεπτώκασιν εὐθεῖαι αἱ ΖΕ, ΖΔ, τὸ ΔΘΕ ἄρα ἔλαττόν ἐστιν ἡμικυκλίου. τὸ ΕΗΔ ἄρα μεῖζόν ἐστιν ἡμικυκλίου. ἀλλʼ ὑπὸ τῶν Β, Γ τὸ ΕΗΔ βλέπεται. μεῖζον ἄρα ἢ τὸ ἥμισυ ὀφθήσεται τοῦ κύκλου ὑπὸ τῶν Β, Γ. τὸ αὐτὸ ἄρα καὶ τῆς σφαίρας ὀφθήσεται.
27Önerme 27. Gözler arasındaki uzaklık kürenin çapından küçükse, yarım küreden azı görülür.
Merkezi A noktası olan bir küre olsun; A noktası çevresinde BG dairesi çizilsin; gözler arasındaki DE uzaklığı kürenin çapından küçük olarak konsun ve D ile E'den DB, EG teğetleri çizilsin; bunlar aynı zamanda ışındır. Diyorum ki yarım küreden azı görülecektir. BD ve GE uzatılsın; DE kürenin çapından küçük olduğundan, dairenin öbür yanında buluşacaklardır. Z noktasında buluşsunlar. Z noktasından ZG ve ZB doğruları düştüğüne göre, BHG yarım daireden küçüktür. BHG kesimi nerede kalıyorsa, kürenin görülen kısmı da oradadır; o hâlde ışınlar kürenin yarısından küçük bir kısmını ayırır.
κζ΄. Ἐὰν τὸ τῶν ὀμμάτων διάστημα ἔλαττον ᾖ τῆς ἐν τῇ σφαίρᾳ διαμέτρου, ἔλαττον ἡμισφαιρίου ὀφθήσεται. ἔστω σφαῖρα, ἧς κέντρον τὸ Α σημεῖον, καὶ περιγεγράφθω περὶ τὸ Α σημεῖον κύκλος ὁ ΒΓ, καὶ κείσθω τὸ διάστημα τῶν ὀμμάτων τὸ ΔΕ ἔλασσον ὂν τῆς ἐν τῇ σφαίρᾳ διαμέτρου, ἀφʼ οὗ ἤχθωσαν ἐφαπτόμεναι αἱ ΔΒ, ΕΓ αἱ αὐταὶ καὶ ἀκτῖνες. λέγω, ὅτι ἔλασσον ἡμισφαιρίου ὀφθήσεται. ἐκβεβλήσθωσαν γὰρ αἱ ΒΔ, ΓΕ· συμπεσοῦνται δὴ ἐπὶ τὰ Γ, Η, Β μέρη, ἐπειδήπερ ἡ ΔΕ ἐλάσσων ἐστὶ τῆς ἐν τῇ σφαίρᾳ διαμέτρου. συμπιπτέτωσαν κατὰ τὸ ⟦Ζ⟧ σημεῖον. ἐπεὶ οὖν ἀπό τινος σημείου τοῦ Ζ προσπεπτώκασιν εὐθεῖαι αἱ ΖΓ, ΖΒ. τὸ ΒΗΓ ἄρα ἔλαττόν ἐστιν ἡμικυκλίου. ἀλλʼ ἐν ᾧ ἐστι τὸ ΒΗΓ τμῆμα, ἐν τούτῳ καὶ τὸ τῆς σφαίρας· ἀπολαμβάνουσιν ἄρα ἔλαττον ἡμισφαιρίου.
28Önerme 28. Bir silindir tek bir gözle nasıl görülürse görülsün, yarım silindirden azı görülür.
Tabanının merkezi A noktası olan bir silindir olsun; A çevresinde BG dairesi çizilsin; D gözü silindirin BG tabanıyla aynı düzlemde bulunsun; D'den A'ya DA birleştirilsin, D'den de daireye teğet olan DB ve DG ışınları çizilsin. B ve G noktalarından silindirin kenarları olan BE ve GZ dik olarak yukarı çizilsin; DB ile BE'den geçen düzlem ve DG ile GZ'den geçen düzlem uzatılsın. Bunlardan hiçbiri silindiri kesmez, çünkü hem DB ile DG hem de BE ile GZ teğettir. O hâlde BD ve DG ışınlarıyla yarım daireden küçük olan BG görülür. Aynı şekilde silindirden de yarısından azı görülecektir.
Silindir iki gözle görülürse, küre için söylenenlerin onda da olacağı açıktır.
Başka bir yolla. Merkezi A olan bir daire, dışında da bir Z noktası olsun; A'dan Z'ye AZ birleştirilsin ve A noktasından AZ'ye her iki yana doğru dik GD çizilsin; o hâlde GD dairenin çapıdır. AZ üzerine ABZE dairesi çizilsin ve AB, BZ, ZE, EA birleştirilsin. B ve E noktalarındaki açılar dik olduğundan, ZB ve ZE teğettir. Bir noktadan dairenin çevresine BZ ve ZE ışınları düştüğüne göre, dairenin BE kısmı görülecektir. GBED ise yarım dairedir; o hâlde BE yarım daireden küçüktür.
Bu teorem koniler ve silindirler için konmuştur. B ve E noktalarından silindirlerin kenarları dik olarak çizilirse, ışınların düştüğü yerde silindirlere teğet olurlar; BDE kısmı görüşün dışında kalır, yarım dairenin BE kısmı ise görülür. O hâlde konilerin de aynı, daha küçük kısmı görülecektir.
κη΄. Κυλίνδρου ὁπωσδηποτοῦν ὑπὸ ἑνὸς ὄμματος ὁρωμένου ἔλαττον ἡμικυλινδρίου ὀφθήσεται. ἔστω κύλινδρος, οὗ ἔστω κέντρον τῆς βάσεως τὸ Α σημεῖον, καὶ περιγεγράφθω περὶ τὸ Α κύκλος ὁ ΒΓ καὶ κείσθω ὄμμα τὸ Δ ἐν τῷ αὐτῷ ἐπιπέδῳ κείμενον τῇ βάσει τοῦ κυλίνδρου τῇ ΒΓ, καὶ ἐπεζεύχθω ἀπὸ τοῦ Δ ἐπὶ τὸ Α ἡ ΔΑ, καὶ ἤχθωσαν ἀπὸ τοῦ Δ ἀκτῖνες αἱ ΔΒ, ΔΓ. καὶ ἐφαπτέσθωσαν τοῦ κύκλου, καὶ ἀνήχθωσαν ἀπὸ τῶν Β, Γ σημείων πρὸς ὀρθὰς πλευραὶ τοῦ κυλίνδρου αἱ ΒΕ, ΓΖ, καὶ ἐκβεβλήσθω τό τε διὰ τῶν ΔΒ, ΒΕ ἐπίπεδον καὶ τὸ διὰ τῶν ΔΓ, ΓΖ. οὐδέτερον ἄρα αὐτῶν τέμνει τὸν κύλινδρον· ἐφάπτονται γὰρ καὶ αἱ ΔΒ, ΔΓ καὶ αἱ ΒΕ, ΓΖ. βλέπεται οὖν ὑπὸ τῶν ΒΔ, ΔΓ ἀκτίνων τὸ ΒΓ, ὅπερ ἐστὶν ἔλαττον ἡμικυκλίου. τὸν αὐτὸν δὴ τρόπον καὶ ἔλαττον ἡμικυλινδρίου ὁραθήσεται. εἰ δὲ ὑπὸ δύο ὀμμάτων ὁρῷτο, φανερόν, ὅτι καὶ ἐπʼ αὐτοῦ συμβήσεται τὰ ἐπὶ τῆς σφαίρας εἰρημένα. Ἄλλως. Ἔστω κύκλος, οὗ ἔστω κέντρον τὸ Α, σημεῖον δὲ ἐκτὸς ἔστω τὸ Ζ, καὶ ἐπεζεύχθω ἀπὸ τοῦ Α ἐπὶ τὸ Ζ ἡ ΑΖ, καὶ ἀνήχθω ἀπὸ τοῦ Α σημείου τῇ ΑΖ πρὸς ὀρθὰς ἐφʼ ἑκάτερα τὰ μέρη ἡ ΓΔ· ἡ ΓΔ ἄρα διάμετρός ἐστι τοῦ κύκλου. καὶ περιγεγράφθω περὶ τὴν ΑΖ κύκλος ὁ ΑΒΖΕ, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΑΒ, ΒΖ, ΖΕ, ΕΑ. αἱ ΖΒ, ΖΕ ἄρα ἐφάπτονται, ἐπειδήπερ αἱ πρὸς τοῖς Β, Ε σημείοις εἰσὶν ὀρθαί. ἐπεὶ οὖν ἀπό τινος σημείου τοῦ ⟦Ζ⟧ πρὸς τὴν τοῦ κύκλου περιφέρειαν προσπεπτώκασιν ἀκτῖνες αἱ ΒΖ, ΖΕ, τὸ ΒΕ ἄρα μέρος ὁραθήσεται τοῦ κύκλου. ἔστι δὲ τὸ ΓΒΕΔ ἡμικύκλιον. τὸ ΒΕ ἄρα ἔλαττόν ἐστιν ἡμικυκλίου. τοῦτο δὲ τὸ θεώρημα γέγονε πρὸς τοὺς κώνους τε καὶ τοὺς κυλίνδρους. ἐὰν γὰρ ἀπὸ τῶν Β, Ε σημείων ἀχθῶσι πρὸς ὀρθὰς αἱ πλευραὶ τῶν κυλίνδρων, ἐφάψονται αὐτῶν, καθ᾿ ὃ μέρος καὶ αἱ ἀκτῖνες προσπίπτουσι, καὶ ἀποκλεισθήσεται τὸ ΒΔΕ μέρος τῆς ὄψεως, θεωρηθήσεται δὲ τὸ ΒΕ μέρος τοῦ ἡμικυκλίου. τὸ αὐτὸ ἄρα μέρος καὶ τῶν κώνων θεωρηθήσεται τὸ ἔλαττον.
29Önerme 29. Göz silindire daha yakın konursa, silindirin ışınlarca kuşatılan kısmı küçülür, ama daha büyük görülüyormuş gibi gelir.
Tabanı BG dairesi, merkezi A olan bir silindir, göz de E olsun; E'den merkeze EA birleştirilsin, EB ve EG ışınları düşsün ve B, G noktalarından silindire dik GZ, BH çizilsin. Önceki önermelere göre HBGZ yarım silindirden küçüktür ve E gözünden görülür. Göz daha yakına, Th'ye konsun. Diyorum ki Th gözünün kuşattığı kısım ZGBH'den küçük olduğu hâlde ondan büyük görünüyormuş gibi gelir. ThK ve ThL ışınları düşsün ve K, L noktalarından silindirin kenarları olan KM, LN dik olarak çizilsin. ThK ve ThL ışınlarıyla silindirin MKLN kısmı görülecektir; EB ve EG ile de ZGBH görülüyordu. ZGBH, MKLN'den büyüktür, ama daha küçük görünüyormuş gibi gelir; çünkü Th'deki açı E'dekinden büyüktür.
κθ΄. Τοῦ ὄμματος τεθέντος ἔγγιον τοῦ κυλίνδρου ἔλαττον μέν ἐστι τὸ περιλαμβανόμενον ὑπὸ τῶν ἀκτίνων τοῦ κυλίνδρου, δόξει δὲ μεῖζον ὁρᾶσθαι. ἔστω κύλινδρος, οὗ βάσις μὲν ὁ ΒΓ κύκλος, κέντρον δὲ τὸ Α, ὄμμα δὲ τὸ Ε, ἀφ᾿ οὗ ἐπεζεύχθω ἐπὶ τὸ κέντρον ἡ ΕΑ, καὶ προσπιπτέτωσαν ἀκτῖνες αἱ ΕΒ, ΕΓ, καὶ ἀνήχθωσαν ἀπὸ τῶν Β, Γ σημείων πρὸς ὀρθὰς τῷ κυλίνδρῳ αἱ ΓΖ, ΒΗ. διὰ δὴ τὰ πρότερα τὸ ΗΒΓΖ ἔλαττόν ἐστιν ἡμικυλινδρίου· καὶ βλέπεται ὑπὸ τοῦ Ε ὄμματος. μετακείσθω δὴ τὸ ὄμμα ἔγγιον τὸ Θ. λέγω, ὅτι τὸ περιλαμβανόμενον ὑπὸ τοῦ Θ ὄμματος δοκεῖ τοῦ ΖΓΒΗ μεῖζον φαίνεσθαι ἔλαττον αὐτοῦ ὄν. προσπιπτέτωσαν ἀκτῖνες αἱ ΘΚ, ΘΛ, καὶ ἀνήχθωσαν ἀπὸ τῶν Κ, Λ σημείων [αἱ] πλευραὶ τοῦ κυλίνδρου πρὸς ὀρθὰς αἱ ΚΜ, ΛΝ. θεωρηθήσεται δὴ ὑπὸ τῶν ΘΚ, ΘΛ ἀκτίνων τὸ ΜΚΛΝ μέρος τοῦ κυλίνδρου. ἀλλὰ καὶ ὑπὸ τῶν ΕΒ, ΕΓ τὸ ΖΓΒΗ. ἔστι δὲ τὸ ΖΓΒΗ τοῦ ΜΚΛΝ μεῖζον· δοκεῖ δὲ ἔλασσον φαίνεσθαι, ἐπειδήπερ καὶ μείζων γωνία ἡ πρὸς τῷ Θ τῆς πρὸς τῷ Ε.
30Önerme 30. Tabanı daire, ekseni tabanına dik olan bir koni tek gözle görülürse, koninin yarısından azı görülür.
Tabanı BG dairesi, tepesi A noktası olan bir koni, göz de D olsun; D'den DB ve DG ışınları düşsün. DG ve DB ışınları BG'ye teğet olarak düştüğüne göre, daha önce ispatlananlar gereği BG yarım daireden küçüktür. Koninin A tepesinden B ve G noktalarına koninin kenarları olan AB ve AG çizilsin. AB, AG doğruları ile BG yayının kuşattığı kısım koninin yarısından küçüktür, çünkü BG de yarım daireden küçüktür. O hâlde koninin yarısından azı görülecektir.
λ΄. Κώνου κύκλον ἔχοντος τὴν βάσιν καὶ πρὸς ὀρθὰς αὐτῇ τὸν ἄξονα ὑπὸ τοῦ ἑνὸς ὄμματος ὁρωμένου ἔλαττον ἡμικωνίου ὀφθήσεται. ἔστω κῶνος, οὗ βάσις μὲν ὁ ΒΓ κύκλος, κορυφὴ δὲ τὸ Α σημεῖον, ὄμμα δὲ ἔστω τὸ Δ, ἀφ᾿ οὗ προσπιπτέτωσαν ἀκτῖνες αἱ ΔΒ, ΔΓ. καὶ ἐπεὶ προσπεπτώκασιν ἀκτῖνες αἱ ΔΓ, ΔΒ ἐφαπτόμεναι τοῦ ΒΓ, τὸ ΒΓ ἄρα ἔλασσόν ἐστιν ἡμικυκλίου διὰ τὰ προαποδεδειγμένα. ἤχθωσαν ἀπὸ τῆς κορυφῆς τοῦ κώνου τῆς Α ἐπὶ τὰ Β, Γ σημεῖα πλευραὶ τοῦ κώνου αἱ ΑΒ, ΑΓ. τὸ ἄρα ἐμπεριλαμβανόμενον ὑπὸ τῶν ΑΒ, ΑΓ εὐθειῶν καὶ τοῦ ΒΓ τομέως ἔλαττόν ἐστιν ἡμικωνίου, ἐπειδήπερ καὶ τὸ ΒΓ ἔλασσόν ἐστιν ἡμικυκλίου. ἔλασσον ἄρα ἡμικωνίου ὀφθήσεται.
31Önerme 31. Göz, koninin tabanıyla aynı düzlemde daha yakına konursa, görme ışınlarının kuşattığı kısım küçülür, ama daha büyük görülüyormuş gibi gelir.
Tabanı AB dairesi, tepesi G noktası olan bir koni, göz de D olsun; dairenin L merkezi alınsın, DL doğrusu birleştirilsin, DA ve DB ışınları düşsün, koninin AG ve GB kenarları birleştirilsin. O hâlde D gözü ile DA, DB görme ışınları koninin ABG kısmını kuşatır ve bu kısım koninin yarısından küçüktür. Göz daha yakına taşınsın ve E olsun; EZ ve EH ışınları düşsün, ZG ve GH kenarları birleştirilsin. Bu kez E gözü ile EZ, EH görme ışınları koninin ZGH kısmını kuşatır. ZGH, ABG'den küçüktür; ama ZEH açısı ADB açısından büyük olduğundan, daha büyük görünüyormuş gibi gelir.
Koni iki gözle görülürse, küre ve silindir aynı şekilde görüldüğünde olanların onda da olacağı açıktır.
λα΄. Τοῦ δὲ ὄμματος ἔγγιον τεθέντος ἐν τῷ αὐτῷ ἐπιπέδῳ, ἐν ᾧ ἐστιν ἡ βάσις τοῦ κώνου, ἔλαττον μὲν ἔσται τὸ ὑπὸ τῶν ὄψεων ἐμπεριλαμβανόμενον μέρος, δόξει δὲ μεῖζον ὁρᾶσθαι. ἔστω κῶνος, οὗ βάσις μὲν ὁ ΑΒ κύκλος, κορυφὴ δὲ τὸ Γ σημεῖον, ὄμμα δὲ ἔστω τὸ Δ, καὶ εἰλήφθω τὸ κέντρον τοῦ κύκλου τὸ Λ, καὶ ἐπεζεύχθω εὐθεῖα ἡ ΔΛ, καὶ προσπιπτέτωσαν ἀκτῖνες αἱ ΔΑ, ΔΒ, καὶ ἐπεζεύχθωσαν [αἱ] πλευραὶ τοῦ κώνου αἱ ΑΓ, ΓΒ. οὐκοῦν ὑπὸ τοῦ Δ ὄμματος καὶ τῶν ΔΑ, ΔΒ ὄψεων ἐμπεριλαμβάνεται τὸ ΑΒΓ μέρος τοῦ κώνου, καί ἐστιν ἔλαττον ἡμικωνίου. μετακείσθω δὴ τὸ ὄμμα ἔγγιον καὶ ἔστω τὸ Ε, καὶ προσπιπτέτωσαν ἀκτῖνες αἱ ΕΖ, ΕΗ, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ πλευραὶ αἱ ΖΓ, ΓΗ. πάλιν οὖν ἐμπεριλαμβάνεται ὑπὸ τοῦ Ε ὄμματος καὶ τῶν ΕΖ, ΕΗ ὄψεων τὸ ΖΓΗ μέρος τοῦ κώνου. ἔστι δὲ τὸ ΖΓΗ τοῦ ΑΒΓ ἔλασσον· δοκεῖ δὲ μεῖζον φαίνεσθαι, ἐπειδὴ μείζων ἐστὶν ἡ ὑπὸ ΖΕΗ γωνία τῆς ὑπὸ ΑΔΒ γωνίας. φανερὸν δέ, ὅτι καὶ ἐπὶ κώνου ὑπὸ τῶν δύο ὀμμάτων ὁρωμένου συμβήσεται τὰ ἐπὶ τῆς σφαίρας καὶ τοῦ κυλίνδρου τῶν ὁμοίως ὁρωμένων συμβαίνοντα.
32Önerme 32. Gözden koninin tabanına teğet ışınlar düşer, bu ışınların değme noktalarından koninin yüzeyi boyunca tepesine doğrular çizilir, bu doğrulardan ve gözden tabana düşen ışınlardan geçen düzlemler uzatılır ve göz bu düzlemlerin birleştiği yere, yani ortak kesitlerine konursa, göz baştaki düzleme paralel bir düzlemde kaldıkça koninin görülen kısmı hep eşit görünür.
Tabanı BG dairesi, tepesi A noktası olan bir koni, göz de D olsun; D'den DZ ve DG ışınları düşsün; Z ve G değme noktalarından koninin A tepesine koninin kenarları olan ZA ve GA çizilsin; DZ ile ZA'dan geçen düzlem ve GD ile GA'dan geçen düzlem uzatılsın. Bunların ortak kesiti bir doğru olacaktır; bu AED olsun. Diyorum ki göz AED üzerine taşınırsa, koninin DG ve DZ ışınlarıyla görülen kısmı kadarı görülecektir. Göz AED üzerinde E'ye konsun ve buradan koniye ışınlar düşsün. Göz paralel bir düzlemde durduğundan ve görme ışınları düz çizgiler boyunca ilerlediğinden, bu ışınlar AZ ve AG boyunca gidecektir; AG ve AZ'nin dışına düşselerdi görme ışınları kırılmış olurdu, bu ise saçmadır. Bunlar ETh ve EH olsun. Paralel bir düzlemde görme ışınları düz çizgiler boyunca ilerlediğine, eşit açılar altında görülenler eşit göründüğüne ve AED doğrusu üzerine konan bütün paralel görme ışınları eşit açılar kuşattığına göre, koninin eşit bir kısmı görülecektir [eşit bir kısmını görüyorlarsa; oysa koninin daha küçük bir kısmını görüyorlar; dolayısıyla koninin daha küçük bir kısmı görülecektir].
λβ΄. Ἐὰν ἀπὸ τοῦ ὄμματος πρὸς τὴν τοῦ κώνου βάσιν προσπίπτωσιν ἀκτῖνες, ἀπὸ δὲ τῶν προσπιπτουσῶν ἀκτίνων καὶ ἐφαπτομένων ἀπὸ τῶν ἁφῶν εὐθεῖαι ἀχθῶσι διὰ τῆς ἐπιφανείας τοῦ κώνου πρὸς τὴν κορυφὴν αὐτοῦ, διὰ δὲ τῶν ἀχθεισῶν καὶ τῶν ἀπὸ τοῦ ὄμματος πρὸς τὴν βάσιν τοῦ κώνου προσπιπτουσῶν ἐπίπεδα ἐκβληθῇ, ἐπὶ δὲ τῆς συναφῆς αὐτῶν, τουτέστιν ἐπὶ τῆς κοινῆς τομῆς τῶν ἐπιπέδων, τὸ ὄμμα τεθῇ, τὸ ὁρώμενον τοῦ κώνου διὰ παντὸς ἴσον ὀφθήσεται τῆς ὄψεως ἐπὶ παραλλήλου ἐπιπέδου τῷ προϋποκειμένῳ ἐπιπέδῳ ὑπαρχούσης. ἔστω κῶνος, οὗ βάσις μὲν ὁ ΒΓ κύκλος, κορυφὴ δὲ τὸ Α σημεῖον, ὄμμα δὲ ἔστω τὸ Δ, ἀφ᾿ οὗ προσπιπτέτωσαν ἀκτῖνες αἱ ΔΖ, ΔΓ, καὶ ἀνήχθωσαν ἀπὸ τῶν συναφῶν τῶν Ζ, Γ πρὸς τὴν κορυφὴν τοῦ κώνου τὴν Α πλευραὶ τοῦ κώνου αἱ ΖΑ, ΓΑ, καὶ ἐκβεβλήσθω τό τε διὰ τῶν ΔΖ, ΖΑ ἐπίπεδον καὶ τὸ διὰ τῶν ΓΔ, ΓΑ. ποιήσει ἄρα τὴν κοινὴν τομὴν εὐθεῖαν. ἔστω ἡ ΑΕΔ. λέγω, ὅτι, ἐὰν ἐπὶ τῆς ΑΕΔ μετατεθῇ τὸ ὄμμα, τὸ ἴσον τοῦ κώνου ὀφθήσεται, ὅσον καὶ ὑπὸ τῶν ΔΓ, ΔΖ ἀκτίνων ἐβλέπετο. κείσθω γὰρ ἐπὶ τῆς ΑΕΔ τὸ ὄμμα τὸ Ε, ἀφ᾿ οὗ προσπιπτέτωσαν ἀκτῖνες πρὸς τὸν κῶνον. ἐλεύσονται δὴ κατὰ τὰς ΑΖ, ΑΓ, ἐπειδήπερ ἐπὶ παραλλήλου ἐπιπέδου κεῖται τὸ ὄμμα, κατ᾿ εὐθείας δὲ γραμμὰς φέρονται αἱ ὄψεις. εἰ γὰρ ἐκτὸς πεσοῦνται τῶν ΑΓ, ΑΖ, κλασθήσονται αἱ ὄψεις· ὅπερ ἄτοπον. ἔστωσαν οὖν αἱ ΕΘ, ΕΗ. ἐπεὶ οὖν ἐπὶ παραλλήλου μὲν ἐπιπέδου κατ᾿ εὐθείας γραμμὰς φέρονται αἱ ὄψεις, τὰ δὲ ὑπὸ ἴσων γωνιῶν ὁρώμενα ἴσα φαίνεται, ὅσαι δ᾿ ἂν ὄψεις ἐπὶ τῆς ΑΕΔ εὐθείας τεθῶσι παράλληλοι, ἴσας γωνίας περιέχουσι, τὸ ἴσον ἄρα τοῦ κώνου ὀφθήσεται [εἴπερ ἴσον ὁρῶσιν· ἔλασσον δὲ τοῦ κώνου ὁρῶσιν· ὥστε καὶ τὸ ἔλαττον ὀφθήσεται τοῦ κώνου].
33Önerme 33. Göz yine alçak yerinden taşınırsa: daha yükseğe konduğunda koninin görülen kısmı büyür, ama daha küçük görünüyormuş gibi gelir; daha alçağa konduğunda küçülür, ama daha büyük görünüyormuş gibi gelir.
Tabanı BG dairesi, tepesi A noktası olan bir koni olsun ve koninin kenarları BA ile AG olsun. BG birleştirilsin, BG doğrultusunda BH uzatılsın ve rastgele bir Th noktasından AB'ye paralel ThK çizilsin. Diyorum ki göz Th noktasına konduğunda koninin görülen kısmı K'ye konduğundakinden büyük olur, ama daha küçük görünür. AK ve ATh birleştirilsin; ATh H'ye, AK de L'ye kadar uzatılsın. Göz H'ye ve L'ye konduğunda koninin görülen kısımları eşit olmayacaktır: H'deki daha büyük olacak, L'deki ise daha küçük olduğu hâlde daha büyük görünecektir. Bir önceki önermede gösterildiği gibi, H'deki Th'dekine, L'deki de K'dekine eşittir. O hâlde göz Th'ye konduğunda koninin görülen kısmı K'ye konduğundakinden büyük olur, ama daha küçükmüş gibi gelir.
λγ΄. Πάλιν δέ γε τοῦ ὄμματος μετατεθέντος ἀπὸ τοῦ ταπεινοῦ μετεώρου μὲν τοῦ ὄμματος τεθέντος μεῖζον μὲν ἔσται τοῦ κώνου τὸ ὁρώμενον, δόξει δὲ ἔλασσον φαίνεσθαι, ταπεινοτέρου δὲ ἔλασσον μὲν ἔσται, δόξει δὲ μεῖζον φαίνεσθαι. ἔστω κῶνος, οὗ βάσις μὲν ὁ ΒΓ κύκλος, κορυφὴ δὲ τὸ Α σημεῖον, καὶ ἔστωσαν αἱ πλευραὶ τοῦ κώνου αἱ ΒΑ, ΑΓ. ἐπεζεύχθω ἡ ΒΓ, καὶ προσεκβεβλήσθω τῇ ΒΓ ἡ ΒΗ, καὶ ἤχθω διὰ τοῦ τυχόντος τοῦ Θ σημείου τῇ ΑΒ παράλληλος ἡ ΘΚ. λέγω, ὅτι μεῖζον μὲν ἔσται, ἔλασσον δὲ ὀφθήσεται τοῦ κώνου τὸ ὁρώμενον τοῦ ὄμματος τεθέντος ἐπὶ τοῦ Θ σημείου ἤπερ ἐπὶ τοῦ Κ. ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΑΚ, ΑΘ, καὶ προσεκβεβλήσθω ἡ ΑΘ ἐπὶ τὸ Η, ἡ δὲ ΑΚ ἐπὶ τὸ Λ. οὐκοῦν ἐπὶ τοῦ ⟦Η⟧ καὶ τοῦ Λ τεθέντος τοῦ ὄμματος ἄνισα τὰ ὁρώμενα τοῦ κώνου ὀφθήσεται, καὶ μεῖζον μὲν ἔσται τὸ πρὸς τῷ Η, ἔλασσον δὲ ὂν μεῖζον ὀφθήσεται τὸ πρὸς τῷ Λ. ἴσον δὲ τὸ πρὸς τῷ Η τῷ πρὸς τῷ Θ, τὸ δὲ πρὸς τῷ Λ τῷ πρὸς τῷ Κ, ὡς ἐν τῷ πρὸ τούτου ἐδείχθη. τοῦ ἄρα ὄμματος πρὸς τῷ Θ τεθέντος μεῖζον ἔσται τὸ ὁρώμενον τοῦ κώνου ἤπερ πρὸς τῷ Κ, δόξει δὲ ἔλασσον εἶναι.
34Önerme 34. Bir dairenin merkezinden dairenin düzlemine dik bir doğru çıkarılır ve göz bunun üzerine konursa, dairenin düzleminde çizilen çapların hepsi eşit görünür.
Merkezi A noktası olan bir daire olsun; A'dan dairenin düzlemine dik bir AB çıkarılsın ve göz bunun üzerinde B'de dursun. Diyorum ki çaplar eşit görünecektir. İki çap GD ve EZ olsun; BG, BE, BD, BZ birleştirilsin. ZA, AG'ye eşit, AB ortak ve açılar dik olduğundan, ZB tabanı BG tabanına eşittir; tabanlardaki açılar da eşittir. O hâlde ZB ile BA'nın kuşattığı açı, AB ile BG'nin kuşattığı açıya eşittir. Aynı şekilde EBA açısı da ABD açısına eşittir. O hâlde GB ile BD'nin kuşattığı açı, EB ile BZ'nin kuşattığı açıya eşittir. Eşit açılar altında görülenler eşit görünür; o hâlde GD, EZ'ye eşit [görünür].
Merkezden çıkarılan doğru düzleme dik olmasa da yarıçapa eşitse, çapların hepsi yine eşit görünür.
ABGD dairesi olsun ve içinde AB, GD çapları çizilsin; E noktasından çıkarılan ve üzerinde Z gözünün durduğu ZE dik olmasın, ama yarıçapların her birine eşit olsun; ZA, ZG, ZB, ZD ışınları birleştirilsin. BE, EZ'ye eşit, EA da EZ'ye eşit olduğundan, EZ, EA, EB üçü birbirine eşittir. O hâlde AB ile EZ'den geçen düzlemde AB çapı üzerine çizilen yarım daire Z'den geçecektir; dolayısıyla AZ ile ZB'nin kuşattığı açı diktir. Aynı şekilde GZ ile ZD'nin kuşattığı açı da diktir. Dik açılar eşittir, eşit açılar altında görülenler de eşit görünür. O hâlde AB de GD'ye eşit görünecektir.
Şimdi AZ ne yarıçapa eşit ne de dairenin düzlemine dik olsun, ama DAZ ile ZAG açılarını ve EAZ ile ZAB açılarını eşit yapsın. Diyorum ki bu durumda da eşit açılar yapan çaplar eşit görünecektir.
GA ile AZ, ZA ile AD'ye; BA ile AZ de ZA ile AE'ye eşit olduğundan ve aradaki açılar eşit olduğundan, DZ tabanı ZG tabanına eşittir; dolayısıyla DZA açısı da AZG açısına eşittir. Aynı şekilde EZA açısının da AZB açısına eşit olduğunu göstereceğiz. O hâlde DZB açısının bütünü EZG açısına eşittir. Dolayısıyla DB ve EG çapları da eşit görünecektir.
λδ΄. Ἐὰν κύκλου πρὸς ὀρθὰς ἀπὸ τοῦ κέντρου ἀνασταθῇ τῷ τοῦ κύκλου ἐπιπέδῳ εὐθεῖα, ἐπὶ δὲ ταύτης τὸ ὄμμα τεθῇ, αἱ διάμετροι αἱ ἐν τῷ τοῦ κύκλου ἐπιπέδῳ διαγόμεναι πᾶσαι ἴσαι φανήσονται. ἔστω κύκλος, οὗ κέντρον τὸ Α σημεῖον, καὶ ἀπ᾿ αὐτοῦ ἀνήχθω τις πρὸς ὀρθὰς ἡ ΑΒ τῷ τοῦ κύκλου ἐπιπέδῳ, ἐφ᾿ ἧς ὄμμα κείσθω τὸ Β. λέγω, ὅτι αἱ διάμετροι ἴσαι φανήσονται. ἔστωσαν δύο διάμετροι αἱ ΓΔ, ΕΖ, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΒΓ, ΒΕ, ΒΔ, ΒΖ. ἐπεὶ οὖν ἴση ἐστὶν ἡ ΖΑ τῇ ΑΓ, κοινὴ δὲ ἡ ΑΒ, καὶ ὀρθαὶ αἱ γωνίαι, βάσις ἄρα ἡ ΖΒ βάσει τῇ ΒΓ ἴση ἐστίν, καὶ αἱ περὶ τὰς βάσεις γωνίαι. ἴση ἄρα ἡ ὑπὸ τῶν ΖΒ, ΒΑ τῇ ὑπὸ τῶν ΑΒ, ΒΓ. ὁμοίως καὶ ἡ ὑπὸ ΕΒΑ τῇ ὑπὸ ΑΒΔ. ἡ ἄρα ὑπὸ τῶν ΓΒ, ΒΔ ἴση ἐστὶ τῇ ὑπὸ τῶν ΕΒ, ΒΖ. τὰ δ᾿ ὑπὸ τῶν ἴσων γωνιῶν ὁρώμενα ἴσα φαίνεται. ἴση ἄρα ἡ ΓΔ τῇ ΕΖ. κἂν ἡ ἀπὸ τοῦ κέντρου ἀχθεῖσα μὴ πρὸς ὀρθὰς ᾖ τῷ ἐπιπέδῳ, ἴση δὲ ᾖ τῇ ἐκ τοῦ κέντρου, αἱ διάμετροι πᾶσαι ἴσαι φανήσονται. ἔστω κύκλος ὁ ΑΒΓΔ, καὶ ἤχθωσαν εἰς αὐτὸν δύο διάμετροι αἱ ΑΒ, ΓΔ, καὶ ἔστω ἡ ἀπὸ τοῦ Ε σημείου ἀναγομένη, ἐφ᾿ ἧς τὸ ὄμμα κεῖται τὸ Ζ, μὴ πρὸς ὀρθάς, ἀλλὰ ἴση ἑκάστῃ τῶν ἐκ τοῦ κέντρου ἡ ΖΕ, καὶ ἐπεζεύχθωσαν ἀκτῖνες αἱ ΖΑ, ΖΓ, ΖΒ, ΖΔ. ἐπεὶ οὖν ἴση ἐστὶν ἡ ΒΕ τῇ ΕΖ, ἀλλὰ καὶ ἡ ΕΑ ἴση ἐστὶ τῇ ΕΖ, αἱ τρεῖς ἄρα αἱ ΕΖ, ΕΑ, ΕΒ ἴσαι εἰσίν. τὸ ἄρα ἐν τῷ διὰ τῶν ΑΒ, ΕΖ ἐπιπέδῳ περὶ τὴν ΑΒ διάμετρον ἡμικύκλιον γραφόμενον ἐλεύσεται διὰ τοῦ Ζ. ὀρθὴ ἄρα ἡ ὑπὸ τῶν ΑΖ, ΖΒ. ὁμοίως καὶ ἡ ὑπὸ τῶν ΓΖ, ΖΔ ἐστιν ὀρθή. αἱ δὲ ὀρθαὶ ἴσαι, τὰ δὲ ὑπὸ ἴσων γωνιῶν ὁρώμενα ἴσα φαίνεται. ἴση ἄρα φανήσεται καὶ ἡ ΑΒ τῇ ΓΔ. ἀλλὰ δὴ ἡ ΑΖ μήτε ἴση ἔστω τῇ ἐκ τοῦ κέντρου μήτε πρὸς ὀρθὰς τῷ τοῦ κύκλου ἐπιπέδῳ, ἴσας δὲ γωνίας ποιείτω τὰς ὑπὸ ΔΑΖ, ΖΑΓ καὶ τὰς ὑπὸ ΕΑΖ, ΖΑΒ. λέγω, ὅτι καὶ οὕτως αἱ διάμετροι ἴσαι φανήσονται αἱ ποιοῦσαι τὰς ἴσας γωνίας. ἐπεὶ γὰρ ἴσαι εἰσὶν αἱ μὲν ΓΑ, ΑΖ ταῖς ΖΑ, ΑΔ, αἱ δὲ ΒΑ, ΑΖ ταῖς ΖΑ, ΑΕ, καὶ αἱ γωνίαι ἴσαι, βάσις ἄρα ἡ ΔΖ βάσει τῇ ΖΓ ἴση ἐστίν· ὥστε καὶ ἡ ὑπὸ ΔΖΑ ἴση τῇ ὑπὸ ΑΖΓ. ὁμοίως δὴ δείξομεν, ὅτι καὶ ἡ ὑπὸ ΕΖΑ ἴση ἐστὶ τῇ ὑπὸ ΑΖΒ. ὅλη ἄρα ἡ ὑπὸ ΔΖΒ ἴση ἐστὶ τῇ ὑπὸ ΕΖΓ. ὥστε καὶ αἱ ΔΒ, ΕΓ διάμετροι ἴσαι φανήσονται.
35Önerme 35. Gözden dairenin merkezine düşen doğru ne dairenin düzlemine dik, ne yarıçapa eşit olur, ne de [çaplarla] eşit açılar kuşatırsa, eşit olmayan açılar yaptığı çaplar eşit görünmez.
λε΄. Ἐὰν δὲ ἡ ἀπὸ τοῦ ὄμματος πρὸς τὸ κέντρον τοῦ κύκλου προσπίπτουσα μήτε πρὸς ὀρθὰς ᾖ τῷ ἐπιπέδῳ τοῦ κύκλου μήτε τῇ ἐκ τοῦ κέντρου ἴση μήτε ἴσας γωνίας περιέχουσα, αἱ διάμετροι ἄνισοι φανήσονται πρὸς ἃς ποιεῖ ἀνίσους γωνίας.
s66ABGD dairesi olsun; birbirini E noktasında dik olarak kesen AG ve BD çapları çizilsin; E noktasından çıkarılan ve üzerinde gözün durduğu ZE ne düzleme dik, ne yarıçapa eşit olsun, ne de AG ve DB ile eşit açılar kuşatsın. Diyorum ki AG ve DB çapları eşit görünmeyecektir. ZG, ZA, ZD, ZB birleştirilsin. EZ ya yarıçaptan büyüktür ya da küçüktür. Bu yüzden, birazdan göstereceğimiz gibi, ya DZ ile ZB'nin kuşattığı açı GZ ile ZA'nın kuşattığından büyüktür, ya da GZ ile ZA'nın kuşattığı açı DZ ile ZB'nin kuşattığından. O hâlde çaplar eşit görünmeyecektir.
Yardımcı önerme. Merkezi A noktası olan bir daire, göz de B olsun; B'den dairenin düzlemine indirilen dikme A merkezine değil, onun dışına düşsün; bu BG olsun; A'dan G'ye AG, A'dan B'ye de AB birleştirilsin. Diyorum ki A'dan geçen doğruların AB doğrusuyla yaptığı bütün açıların en küçüğü, GA ile AB'nin kuşattığı açıdır. A'dan DAE doğrusu çizilsin.
ἔστω κύκλος ὁ ΑΒΓΔ, καὶ ἤχθωσαν δύο διάμετροι αἱ ΑΓ, ΒΔ τέμνουσαι ἀλλήλας πρὸς ὀρθὰς κατὰ τὸ Ε σημεῖον, καὶ ἡ ἀπὸ τοῦ Ε σημείου ἀναγομένη, ἐφ᾿ ἧς τὸ ὄμμα κεῖται, ἡ ΖΕ μήτε πρὸς ὀρθὰς ἔστω τῷ ἐπιπέδῳ μήτε ἴση τῇ ἐκ τοῦ κέντρου μήτε ἴσας γωνίας περιέχουσα μετὰ τῶν ΑΓ, ΔΒ. λέγω, ὅτι ἄνισοι ὀφθήσονται αἱ ΑΓ, ΔΒ διάμετροι. ἐπεζεύχθωσαν γὰρ αἱ ΖΓ, ΖΑ, ΖΔ, ΖΒ. ἤτοι οὖν μείζων ἐστὶν ἡ ΕΖ τῆς ἐκ τοῦ κέντρου ἢ ἐλάσσων. διὰ ταῦτα δὴ ἤτοι μείζων ἐστὶν ἡ ὑπὸ ΔΖ, ΖΒ τῆς ὑπὸ ΓΖ, ΖΑ ἢ ἡ ὑπὸ τῶν ΓΖ, ΖΑ τῆς ὑπὸ ΔΖ, ΖΒ, ὡς ἑξῆς δείξομεν. ἄνισοι ἄρα αἱ διάμετροι ὀφθήσονται. Λῆμμα. Ἔστω κύκλος, οὗ κέντρον ἔστω τὸ Α σημεῖον, ὄμμα δὲ τὸ Β, ἀφ᾿ οὗ ἐπὶ τὸν κύκλον κάθετος ἀγομένη μὴ πιπτέτω ἐπὶ τὸ κέντρον τὸ Α, ἀλλ᾿ ἐκτός, καὶ ἔστω ἡ ΒΓ, καὶ ἐπεζεύχθω ἀπὸ τοῦ Α ἐπὶ τὸ Γ ἡ ΑΓ καὶ ἀπὸ τοῦ Α ἐπὶ τὸ Β ἡ ΑΒ. λέγω, ὅτι πασῶν τῶν γωνιῶν τῶν περιεχομένων ὑπὸ τῶν διὰ τοῦ Α διαγομένων εὐθειῶν καὶ ποιουσῶν πρὸς τῇ ΑΒ εὐθείᾳ γωνίαν ἐλαχίστη ἐστὶν ἡ ὑπὸ τῶν ΓΑ, ΑΒ. ἤχθω
s68 Diyorum ki GAB açısı EAB açısından küçüktür. G'den DE'ye düzlemde GZ dikmesi çizilsin ve BZ birleştirilsin; o hâlde BZ de DE'ye diktir. GZA açısı dik olduğundan, AGZ açısı dik açıdan küçüktür. Büyük açının karşısında büyük kenar bulunur; o hâlde AG, AZ'den büyüktür. Oysa AG ile GB'nin kuşattığı açı da BZ ile ZA'nın kuşattığı açı da diktir; dolayısıyla GB ile BZ eşit değildir. O hâlde ZA ile AB'nin kuşattığı açı da GA ile AB'nin kuşattığından büyüktür. Aynı şekilde, A'dan geçen doğruların AB doğrusuyla yaptığı bütün açıların en küçüğünün GA ile AB'nin kuşattığı açı olduğu gösterilecektir.
Şu da açıktır: A'dan, AG'ye AZ'den daha uzak düşen ATh gibi başka bir doğru çizilirse, BATh açısı BAZ açısından büyük olacaktır. Çünkü G'den ATh'ye yine GK dikmesi çizilirse, birleştirilen BK de aynı şekilde ATh'ye dik olacaktır. AL, AK'den büyük olduğundan (çünkü AKL dik açısının karşısındadır), AZ, AK'den çok daha büyüktür.
διὰ τοῦ Α εὐθεῖα ἡ ΔΑΕ. λέγω, ὅτι ἡ ὑπὸ ΓΑΒ τῆς ὑπὸ ΕΑΒ ἐλάσσων ἐστίν. ἤχθω γὰρ ἀπὸ τοῦ Γ ἐπὶ τὴν ΔΕ κάθετος ἐν τῷ ἐπιπέδῳ ἡ ΓΖ, καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΒΖ. καὶ ἡ ΒΖ ἄρα ἐπὶ τὴν ΔΕ κάθετός ἐστιν. ἐπεὶ οὖν ὀρθὴ ἡ ὑπὸ ΓΖΑ, ἡ ὑπὸ ΑΓΖ ἄρα ἐλάσσων ὀρθῆς. τὴν δὲ μείζονα γωνίαν ἡ μείζων πλευρὰ ὑποτείνει. μείζων ἄρα ἡ ΑΓ τῆς ΑΖ. ἀλλ᾿ ἡ ὑπὸ τῶν ΑΓ, ΓΒ καὶ ἡ ὑπὸ τῶν ΒΖ, ΖΑ ὀρθαί εἰσιν· ὥστε εἰσὶν αἱ ΓΒ, ΒΖ ἄνισοι. καὶ ἡ ὑπὸ τῶν ΖΑ, ΑΒ ἄρα τῆς ὑπὸ τῶν ΓΑ, ΑΒ ἐστι μείζων. ὁμοίως δὴ δειχθήσεται καὶ πασῶν τῶν γωνιῶν τῶν περιεχομένων ὑπὸ τῶν διὰ τοῦ Α διαγομένων εὐθειῶν καὶ ποιουσῶν πρὸς τῇ ΑΒ εὐθείᾳ γωνίαν ἐλαχίστη ἡ ὑπὸ τῶν ΓΑ, ΑΒ. καὶ φανερόν, ὅτι, ἐὰν διαχθῇ τις καὶ ἄλλη εὐθεῖα διὰ τοῦ Α ὡς ἡ ΑΘ πορρώτερον οὖσα τῆς ΑΓ ἤπερ ἡ ΑΖ, μείζων ἔσται ἡ ὑπὸ ΒΑΘ τῆς ὑπὸ ΒΑΖ. ἀχθείσης γὰρ πάλιν καθέτου ἐπὶ τὴν ΑΘ τῆς ΓΚ ἐπιζευχθεῖσα ἡ ΒΚ κάθετος ἔσται ὁμοίως ἐπὶ τὴν ΑΘ. καὶ ἐπεὶ μείζων ἡ ΑΛ τῆς ΑΚ (ὀρθὴν γὰρ ὑποτείνει τὴν ὑπὸ ΑΚΛ), πολλῷ ἄρα ἡ ΑΖ τῆς ΑΚ μείζων
s70 BZA ve BKA açıları da diktir. O hâlde BZ, BK'den küçüktür, çünkü BZ ile ZA üzerindeki karelerin toplamı da BK ile KA üzerindeki karelerin toplamı da BA üzerindeki kareye, dolayısıyla birbirine eşittir; buna karşılık BAK açısı BAZ açısından büyüktür. GA, H'ye kadar uzatılırsa, A'dan geçen doğruların BA ile yaptığı bütün açıların en büyüğü BAH olur, çünkü BAG hepsinden küçüktür. BA ile en küçük açıyı kuşatan MA'nın iki yanında ona eşit uzaklıkta olan doğrular ise eşit açılar yapar. EM'ye eşit MN konsun ve EM, MN, EG, GN, BE, BN, AN birleştirilsin. MN, ME'ye eşit, MG ortak olduğundan ve eşit açılar kuşattıklarından, EG de GN'ye eşittir. GB ortaktır ve [düzleme] diktir; o hâlde EB de BN'ye eşittir. EA da AN'ye eşittir ve AB ortaktır; o hâlde EAB açısı da NAB açısına eşittir.
Merkezi Z olan ABGD dairesi olsun; içinde A, B, G, D'den geçen ve birbirini dik olarak kesen doğrular çizilsin; göz de E olsun; E'den merkeze birleştirilen doğru GD'ye dik olsun, AB ile ise rastgele bir açı kuşatsın; EZ de yarıçaptan büyük olsun.
ἐστίν. καί εἰσιν ὀρθαὶ αἱ ὑπὸ ΒΖΑ, ΒΚΑ. ἐλάσσων μὲν ἄρα ἡ ΒΖ τῆς ΒΚ διὰ τὸ ἴσα εἶναι τά τε ἀπὸ τῶν ΒΖ, ΖΑ καὶ τὰ ἀπὸ τῶν ΒΚ, ΚΑ τῷ ἀπὸ τῆς ΒΑ καὶ ἀλλήλοις, μείζων δὲ πάλιν ἡ ὑπὸ ΒΑΚ τῆς ὑπὸ ΒΑΖ. πασῶν δὲ τῶν πρὸς τῇ ΒΑ γινομένων γωνιῶν ὑπὸ τῶν διὰ τοῦ Α διαγομένων μεγίστη ἐστὶν ἡ ὑπὸ ΒΑΗ ἐκβληθείσης τῆς ΓΑ ἐπὶ τὸ Η, ἐπεὶ καὶ πασῶν ἐλάττων ἡ ὑπὸ ΒΑΓ. ἴσαι δὲ γίνονται αἱ ἴσον ἀπέχουσαι ἐφ᾿ ἑκάτερα τῆς ΜΑ τῆς τὴν ἐλαχίστην γωνίαν περιεχούσης μετὰ τῆς ΒΑ. κείσθω γὰρ τῇ ΕΜ ἴση ἡ ΜΝ, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΕΜ, ΜΝ, ΕΓ, ΓΝ, ΒΕ, ΒΝ, ΑΝ. ἐπεὶ οὖν ἴση ἐστὶν ἡ ΜΝ τῇ ΜΕ, κοινὴ δὲ ἡ ΜΓ, καὶ γωνίας ἴσας περιέχουσιν, ἴση ἄρα καὶ ἡ ΕΓ τῇ ΓΝ. κοινὴ δὲ καὶ πρὸς ὀρθὰς ἡ ΓΒ. ἴση ἄρα καὶ ἡ ΕΒ τῇ ΒΝ. ἀλλὰ καὶ ἡ ΕΑ τῇ ΑΝ· καὶ κοινὴ ἡ ΑΒ. καὶ γωνία ἄρα ἡ ὑπὸ ΕΑΒ τῇ ὑπὸ ΝΑΒ ἴση ἐστίν. Ἔστω κύκλος ὁ ΑΒΓΔ, οὗ κέντρον τὸ Ζ, ἐν ᾧ εὐθεῖαι ἤχθωσαν διὰ τῶν Α, Β, Γ, Δ τέμνουσαι ἀλλήλας πρὸς ὀρθάς, ὄμμα δὲ ἔστω τὸ Ε, ἀφ᾿ οὗ ἡ ἐπὶ τὸ κέντρον ἐπιζευγνυμένη πρὸς ὀρθὰς τῇ ΓΔ, πρὸς δὲ
s72 Diyorum ki AB ve GD çapları eşit görünmeyecektir: en büyüğü GD, en küçüğü AB görünecek, en küçüğe daha yakın olan her zaman daha uzak olandan küçük görünecek, yalnız en küçüğün iki yanında ondan eşit uzaklıkta duran iki çap eşit görünecektir. GD, AB ve EZ'nin her birine dik olduğundan, GD'den geçen bütün düzlemler EZ ile AB'den geçen düzleme diktir; dolayısıyla GD'nin üzerinde bulunduğu, dairenin dayandığı düzlem de ona diktir. E noktasından dairenin düzlemine bir dikme indirilsin; bu dikme düzlemlerin ortak kesiti olan AB'ye düşer. Düşsün ve EK olsun. Dairenin çapına eşit LM çizilsin ve N noktasında ikiye bölünsün; N'den LM'ye dik NX çıkarılsın ve NX, EZ'ye eşit olsun. NX, LN ve NM'nin her birinden büyük olduğundan, LM üzerine çizilip X'ten geçen daire kesimi yarım daireden büyüktür. Bu LXM olsun ve XL, XM birleştirilsin.
τὴν ΑΒ τυχοῦσαν γωνίαν περιεχέτω· καὶ ἔστω ἡ ΕΖ τῆς ἐκ τοῦ κέντρου μείζων. λέγω, ὅτι ἄνισοι αἱ διάμετροι αἱ ΑΒ, ΓΔ φανήσονται, καὶ μεγίστη μὲν ἡ ΓΔ, ἐλαχίστη δὲ ἡ ΑΒ, ἀεὶ δὲ ἡ ἔγγιον τῆς ἐλαχίστης ἐλάσσων τῆς ἀπώτερον, δύο δὲ μόνον διάμετροι ἴσαι φανήσονται ἴσον ἀπεχουσαι ἐφ᾿ ἑκάτερα τῆς ἐλαχίστης. ἐπεὶ γὰρ ἡ ΓΔ ἑκατέρᾳ τῶν ΑΒ, ΕΖ ἐστι πρὸς ὀρθάς, καὶ πάντα ἄρα τὰ διὰ τῆς ΓΔ ἐπίπεδα ἐκβαλλόμενα τῷ διὰ τῶν ΕΖ, ΑΒ ἐστι πρὸς ὀρθάς· ὥστε καὶ τὸ ὑποκείμενον τοῦ κύκλου ἐπίπεδον, ἐφ᾿ οὗ ἐστιν ἡ ΓΔ. ἤχθω οὖν ἀπὸ τοῦ Ε σημείου ἐπὶ τὸ ὑποκείμενον ἐπίπεδον κάθετος. ἐπὶ τὴν κοινὴν ἄρα τομὴν πίπτει τῶν ἐπιπέδων τὴν ΑΒ. πιπτέτω οὖν καὶ ἔστω ἡ ΕΚ, καὶ διήχθω τῇ διαμέτρῳ τοῦ κύκλου ἴση ἡ ΛΜ καὶ τετμήσθω δίχα κατὰ τὸ Ν σημεῖον, καὶ ἀνήχθω ἀπὸ τοῦ Ν τῇ ΛΜ πρὸς ὀρθὰς εὐθεῖα ἡ ΝΞ, καὶ ἔστω ἡ ΝΞ τῇ ΕΖ ἴση. τὸ ἄρα περὶ τὴν ΛΜ γραφόμενον τμῆμα καὶ ἐρχόμενον διὰ τοῦ Ξ μεῖζόν ἐστιν ἡμικυκλίου, ἐπειδήπερ ἡ ΝΞ μείζων ἐστὶν ἑκατέρας τῶν ΛΝ, ΝΜ. ἔστω τὸ ΛΞΜ, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΞΛ,
s74 O hâlde X'teki, LX ile XM doğrularının kuşattığı açı, E noktasında EG ile ED'nin kuşattığı açıya eşittir. LN doğrusu üzerinde N noktasında HZ ile ZE'nin kuşattığı açıya eşit LNO açısı kurulsun, NO, EZ'ye eşit konsun, LO ve OM birleştirilsin ve LOM üçgeninin çevresine LOM kesimi çizilsin. O hâlde O noktasındaki açı da E'deki HETh açısına eşit olacaktır. Ayrıca LN doğrusu üzerinde N noktasında AZE açısına eşit LNP açısı kurulsun, NP, EZ'ye eşit konsun, LP ve PM birleştirilsin ve LPM üçgeninin çevresine LPM daire kesimi çizilsin. O hâlde P noktasındaki açı da AEB açısına eşit olacaktır. X'teki açı O'dakinden büyük olduğundan ve X noktasındaki açı GED'ye, O'daki de HETh'ye eşit olduğundan, GD, HTh'den büyük görünecektir. Yine, O noktasındaki açı HETh'ye, P'deki de AEB'ye eşit olduğundan ve O'daki açı P'dekinden büyük olduğundan, HETh açısı da AEB açısından büyüktür. O hâlde HTh, AB'den büyük görünecektir. Demek ki Z'den geçen ve EZ ile açı yapan bütün doğruların en büyüğü GD, en küçüğü AB görünecektir; çünkü E'de kurulan açıların da en büyüğü GED, en küçüğü AEB'dir.
ΞΜ. ἡ ἄρα πρὸς τῷ ⟦Ξ⟧ γωνία ἡ περιεχομένη ὑπὸ τῶν ΛΞ, ΞΜ εὐθειῶν ἴση ἐστὶ τῇ πρὸς τῷ Ε σημείῳ τῇ περιεχομένῃ ὑπὸ τοῦ Ε καὶ τῶν Γ, Δ. συνεστάτω πρὸς τῇ ΛΝ εὐθείᾳ καὶ τῷ Ν σημείῳ τῇ ὑπὸ τῶν ΗΖ, ΖΕ ἴση ἡ ὑπὸ τῶν ΛΝ, ΝΟ, καὶ κείσθω ἴση τῇ ΕΖ ἡ ΝΟ, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΛΟ, ΟΜ, καὶ περιγεγράφθω περὶ τὸ ΛΟΜ τρίγωνον τμῆμα τὸ ΛΟΜ. ἔσται δὴ καὶ ἡ πρὸς τῷ Ο σημείῳ γωνία ἴση τῇ πρὸς τῷ Ε τῇ ὑπὸ τῶν ΗΕΘ. ἔτι συνεστάτω πρὸς τῇ ΛΝ εὐθείᾳ καὶ τῷ πρὸς αὐτῇ σημείῳ τῷ Ν τῇ ὑπὸ τῶν ΑΖΕ γωνίᾳ ἴση ἡ ὑπὸ τῶν ΛΝ, ΝΠ, καὶ κείσθω τῇ ΕΖ ἴση ἡ ΝΠ, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΛΠ, ΠΜ, καὶ περιγεγράφθω περὶ τὸ ΛΠΜ τρίγωνον τμῆμα κύκλου τὸ ΛΠΜ. ἔσται δὴ καὶ ἡ πρὸς τῷ Π σημείῳ γωνία ἴση τῇ ὑπὸ ΑΕΒ γωνίᾳ. ἐπεὶ οὖν μείζων ἐστὶν ἡ πρὸς τῷ Ξ τῆς πρὸς τῷ Ο, ἀλλ᾿ ἡ μὲν πρὸς τῷ Ξ σημείῳ ἴση τῇ ὑπὸ ΓΕΔ, ἡ δὲ πρὸς τῷ Ο τῇ ὑπὸ ΗΕΘ, μείζων ἄρα φανήσεται ἡ ΓΔ τῆς ΗΘ. πάλιν ἐπεὶ ἡ μὲν πρὸς τῷ Ο σημείῳ γωνία τῇ ὑπὸ ΗΕΘ ἐστιν ἴση, ἡ δὲ πρὸς τῷ Π τῇ ὑπὸ ΑΕΒ, μείζων δ᾿ ἡ πρὸς τῷ Ο τῆς πρὸς τῷ Π, μείζων ἄρα καὶ ἡ ὑπὸ ΗΕΘ τῆς ὑπὸ ΑΕΒ. μείζων ἄρα φανήσεται ἡ ΗΘ τῆς ΑΒ. πασῶν ἄρα τῶν διὰ τοῦ Ζ διαγομένων εὐθειῶν καὶ ποιουσῶν πρὸς τῇ ΕΖ γωνίας μεγίστη μὲν ὀφθήσεται ἡ ΓΔ, ἐλαχίστη δὲ ἡ ΑΒ, διότι καὶ τῶν πρὸς τῷ Ε συνισταμένων γωνιῶν μεγίστη μέν ἐστιν ἡ ὑπὸ ΓΕΔ, ἐλαχίστη δὲ ἡ ὑπὸ ΑΕΒ, τῇ δὲ
s76 HETh açısına ise yalnız tek bir açı eşit olacaktır: HA'ya eşit AT kesilip TZ birleştirilir ve S'ye kadar uzatılırsa oluşan TES açısı. Bu, X, O, P'deki açılardan bellidir. Bunların en küçüğü P'dir, çünkü PNL açısı en küçük açı olan EZA'ya eşittir; en büyüğü X'tir, çünkü NX diktir ve LXM kesiminde N'den geçen doğruların en büyüğüdür; ona eşit konan öbür doğrular ise LXM kesiminin dışına taşar: O en içe, P en dışa düşer, çünkü PNL'den küçük bir açı yoktur. Daha önce gösterildiği gibi EZT açısı EZH'ye eşit olduğundan, ona komşu olan EZS açısı da EZTh'ye, yani ONM'ye eşittir. Dolayısıyla TES ve HETh açılarının her biri O'daki açıya eşittir; o hâlde HTh, TS'ye eşit görünecektir.
Şimdi gözden merkeze birleştirilen doğru yarıçaptan küçük olsun. Bu durumda çaplarda iş tersine döner: önce büyük görünen şimdi küçük, küçük görünen büyük görünecektir. ABGD dairesi olsun; birbirini dik olarak kesen AB ve GD çapları çizilsin, rastgele başka bir EZ çapı da çizilsin; göz Th olsun ve Th'den merkeze birleştirilen HTh yarıçapların her birinden küçük olsun.
ὑπὸ ΗΕΘ ἄλλη μία μόνη ἴση συσταθήσεται ἀφαιρεθείσης ἴσης τῇ ΗΑ τῆς ΑΤ καὶ ἐπιζευχθείσης τῆς ΤΖ καὶ ἐκβληθείσης ἐπὶ τὸ Σ ἡ ὑπὸ ΤΕΣ. τοῦτο δὲ δῆλον ἀπὸ τῶν πρὸς τοῖς Ξ, Ο, Π γωνιῶν. καὶ γὰρ τούτων ἐλαχίστη μὲν ἡ Π, ἐπεὶ καὶ ἡ ὑπὸ ΠΝΛ ἴση ἐστὶ τῇ ὑπὸ ΕΖΑ ἐλαχίστῃ γωνίᾳ, μεγίστη δὲ ἡ Ξ διὰ τὸ πρὸς ὀρθὰς εἶναι τὴν ΝΞ μεγίστην γινομένην τῶν διὰ τοῦ Ν διαγομένων εὐθειῶν ἐν τῷ ΛΞΜ τμήματι καὶ τὴν ἴσην αὐτῇ τιθεμένην ὑπερπίπτειν τὸ ΛΞΜ τμῆμα καὶ τὸ μὲν ⟦Ο⟧ ἐσωτάτω πίπτειν τὸ δὲ Π ἐξωτάτω ἅτε μηδεμιᾶς ἐλάττονος γωνίας οὔσης τῆς ὑπὸ ΠΝΛ. τῆς δὲ ὑπὸ ΕΖΤ ἴσης οὔσης τῇ ὑπὸ ΕΖΗ ὡς προδέδεικται, καὶ ἡ ἐφεξῆς ἄρα ἡ ὑπὸ ΕΖΣ ἴση ἐστὶ τῇ ὑπὸ ΕΖΘ, τουτέστι τῇ ὑπὸ ΟΝΜ. ὥστε ἑκατέρα τῶν ὑπὸ ΤΕΣ, ΗΕΘ τῇ πρὸς τῷ Ο ἴσαι εἰσίν· ἡ ἄρα ΗΘ τῇ ΤΣ ἴση φανήσεται. ἔστω ἐλάττων ἡ ἀπὸ τοῦ ὄμματος ἐπὶ τὸ κέντρον ἐπιζευγνυμένη τῆς ἐκ τοῦ κέντρου. ἀλλὰ δὴ περὶ τὰς διαμέτρους τοὐναντίον· ἡ γὰρ πρότερον μείζων νῦν ἐλάσσων φανήσεται, ἡ δὲ ἐλάσσων μείζων. ἔστω κύκλος ὁ ΑΒΓΔ, καὶ διήχθωσαν δύο διάμετροι αἱ ΑΒ, ΓΔ τέμνουσαι ἀλλήλας πρὸς ὀρθάς, ἑτέρα δέ τις τυχοῦσα διήχθω ἡ ΕΖ, ὄμμα δὲ ἔστω τὸ Θ, ἀφ᾿ οὗ ἡ ἐπὶ τὸ κέντρον ἐπιζευχθεῖσα ἔστω ἡ ΗΘ ἐλάσσων οὖσα ἑκατέρας τῶν ἐκ τοῦ κέντρου. καὶ κείσθω τῇ τοῦ κύκλου
s78 Dairenin çapına eşit KL konsun ve M'de ikiye bölünsün; M noktasından MN dikmesi çıkarılsın, MN, ThH'ye eşit olsun ve KL ile N noktası üzerinden NKL daire kesimi çizilsin. MN yarıçaptan küçük olduğundan, bu kesim yarım daireden küçüktür. O hâlde N'de KN ile LN'nin kuşattığı açı, Th'de GTh ile ThD'nin kuşattığı açıya eşit olacaktır. Ayrıca EHTh açısına eşit KMX açısı konsun, MX, HTh'ye eşit konsun ve KL ile X noktası üzerinden KXL kesimi çizilsin. O hâlde X noktasında KXL'nin kuşattığı açı, Th'de ZThE'nin kuşattığı açıya eşittir. Ayrıca AH ile HTh'nin kuşattığı açıya eşit KMO açısı konsun, MO, HTh'ye eşit konsun ve KL ile O üzerinden bir kesim çizilsin. O hâlde O'da KOL'nin kuşattığı açı, Th'de AThB'nin kuşattığı açıya eşit olacaktır. O'daki açı X'tekinden büyük olduğundan ve O'daki Th'de AThB'nin kuşattığı açıya, X'teki de Th'de EThZ'nin kuşattığı açıya eşit olduğundan, AB, EZ'den büyük görünecektir.
διαμέτρῳ ἴση ἡ ΚΛ καὶ τετμήσθω δίχα κατὰ τὸ Μ, καὶ ἀνήχθω ἀπὸ τοῦ Μ σημείου πρὸς ὀρθὰς ἡ ΜΝ, καὶ ἔστω ἴση ἡ ΜΝ τῇ ΘΗ, καὶ περιγεγράφθω περὶ τὴν ΚΛ καὶ τὸ Ν σημεῖον τμῆμα κύκλου τὸ ΝΚΛ. ἔστι δὴ ἔλασσον ἡμικυκλίου, ἐπειδήπερ ἡ ΜΝ ἐλάσσων ἐστὶ τῆς ἐκ τοῦ κέντρου. ἔσται δὴ πρὸς τῷ Ν γωνία περιεχομένη ὑπὸ τῶν ΚΝ, ΛΝ ἴση τῇ πρὸς τῷ ⟦Θ⟧ περιεχομένῃ δὲ ὑπὸ τῶν ΓΘ, ΘΔ. ἔτι κείσθω τῇ ὑπὸ τῶν ΕΗΘ ἴση ἡ ὑπὸ τῶν ΚΜΞ, καὶ κείσθω τῇ ΗΘ ἴση ἡ ΜΞ, καὶ περιγεγράφθω περὶ τὴν ΚΛ καὶ τὸ Ξ σημεῖον τὸ ΚΞΛ τμῆμα. ἔστιν ἄρα πρὸς τῷ Ξ σημείῳ γωνία ἡ περιεχομένη ὑπὸ τῶν ΚΞΛ ἴση τῇ πρὸς τῷ Θ, περιεχομένῃ δὲ ὑπὸ τῶν ΖΘΕ. ἔτι κείσθω τῇ ὑπὸ τῶν ΑΗ, ΗΘ ἴση ἡ ὑπὸ τῶν ΚΜ, ΜΟ, καὶ κείσθω ἡ ΜΟ τῇ ΗΘ ἴση, καὶ περιγεγράφθω περὶ τὴν ΚΛ καὶ τὸ Ο τμῆμα. ἔσται δὴ ἡ πρὸς τῷ Ο γωνία περιεχομένη ὑπὸ τῶν ΚΟΛ ἴση τῇ πρὸς τῷ ⟦Θ⟧ γωνίᾳ περιεχομένῃ ὑπὸ τῶν ΑΘΒ. ἐπεὶ οὖν μείζων ἡ πρὸς τῷ Ο τῆς πρὸς τῷ Ξ, ἴση δὲ ἡ μὲν πρὸς τῷ Ο τῇ πρὸς τῷ Θ, περιεχομένῃ δὲ ὑπὸ τῶν ΑΘΒ, ἡ δὲ πρὸς τῷ Ξ τῇ πρὸς τῷ Θ, περιεχομένῃ δὲ ὑπὸ τῶν ΕΘΖ, μείζων
s80 Yine, Th'de ETh ile ThZ'nin kuşattığı açı, Th'de GTh ile ThD'nin kuşattığı açıdan büyük olduğundan, EZ, GD'den büyük görünecektir.
ἄρα φανήσεται ἡ ΑΒ τῆς ΕΖ. πάλιν ἐπεὶ μείζων ἡ πρὸς τῷ Θ περιεχομένη ὑπὸ τῶν ΕΘ, ΘΖ τῆς πρὸς τῷ Θ, περιεχομένης δὲ ὑπὸ τῶν ΓΘΔ, μείζων ἄρα ὀφθήσεται ἡ ΕΖ τῆς ΓΔ.
36Önerme 36. Arabaların tekerlekleri kimi zaman daire biçiminde, kimi zaman çarpık görünür.
ABGD tekerleği olsun; birbirini E noktasında dik olarak kesen BA ve GD çapları çizilsin ve göz dairenin düzleminde olmayan bir yere konsun. Gözden merkeze birleştirilen doğru düzleme dikse ya da yarıçapa eşitse, çapların hepsi eşit görünür; dolayısıyla tekerlek daire biçiminde görünür. Gözden merkeze birleştirilen doğru ne düzleme dik ne de yarıçapa eşitse, çaplar eşit görünmez: biri en büyük, biri en küçük görünür; en büyükle en küçük arasında çizilen her başka çapa da öbür yanda çizilen yalnız tek bir çap eşit görünür. Dolayısıyla tekerlek çarpık görünür.
λϚ΄. Τῶν ἁρμάτων οἱ τροχοὶ ποτὲ μὲν κυκλοειδεῖς φαίνονται, ποτὲ δὲ παρεσπασμένοι. ἔστω τροχὸς ὁ ΑΒΓΔ, καὶ διήχθωσαν διάμετροι αἱ ΒΑ, ΓΔ τέμνουσαι ἀλλήλας πρὸς ὀρθὰς κατὰ τὸ Ε σημεῖον, καὶ κείσθω ὄμμα μὴ ἐν τῷ ἐπιπέδῳ τοῦ κύκλου. ἐὰν ἄρα ἡ ἀπὸ τοῦ ὄμματος ἐπὶ τὸ κέντρον ἐπιζευγνυμένη πρὸς ὀρθὰς τῷ ἐπιπέδῳ ἢ ἴση τῇ ἐκ τοῦ κέντρου, αἱ διάμετροι πᾶσαι ἴσαι φανήσονται· ὥστε ὁ τροχὸς κυκλοειδὴς φαίνεται. ἐὰν δὲ ἡ ἀπὸ τοῦ ὄμματος ἐπὶ τὸ κέντρον ἐπιζευγνυμένη μήτε πρὸς ὀρθὰς τῷ ἐπιπέδῳ μήτε ἴση τῇ ἐκ τοῦ κέντρου, αἱ διάμετροι ἄνισοι φανήσονται, μία μὲν μεγίστη μία δὲ ἐλαχίστη, πάσῃ δὲ ἄλλῃ μεταξὺ τῆς μεγίστης καὶ τῆς ἐλαχίστης διηγμένῃ ἄλλη μία μόνον ὀφθήσεται ἴση ἐπὶ τὰ ἕτερα μέρη διηγμένη· ὥστε ὁ τροχὸς παρεσπασμένος φαίνεται.
37Önerme 37. Öyle bir yer vardır ki göz sabit durup görülen şey yer değiştirdiğinde, görülen şey hep eşit görünür.
Göz A, görülen büyüklük BG olsun; gözden buna AB ve AG ışınları düşsün ve ABG üçgeninin çevresine ABG dairesi çizilsin. Diyorum ki öyle bir yer vardır ki göz sabit durup görülen büyüklük yer değiştirdiğinde, görülen şey hep eşit görünür.
Büyüklük yer değiştirsin ve DG olsun; AD de AB'ye eşit olsun. BA, AD'ye, BG de GD'ye eşit olduğundan, BAG açısı da DAG açısına eşittir; çünkü eşit yaylar üzerinde dururlar, dolayısıyla eşittirler. O hâlde görülen şey eşit görünecektir.
Göz dairenin merkezinde sabit durup görülen şey çevre üzerinde yer değiştirse de aynı şey olacaktır.
λζ΄. Ἔστι τόπος, οὗ τοῦ ὄμματος μένοντος, τοῦ δὲ ὁρωμένου μεθισταμένου, ἴσον ἀεὶ τὸ ὁρώμενον φαίνεται. ἔστω ὄμμα τὸ Α, ὁρώμενον δὲ μέγεθος τὸ ΒΓ, ἀφ᾿ οὗ προσπιπτέτωσαν ἀκτῖνες αἱ ΑΒ, ΑΓ, καὶ περιγεγράφθω περὶ τὸ ΑΒΓ κύκλος ὁ ΑΒΓ. λέγω, ὅτι ἔστι τόπος, οὗ μένοντος μὲν τοῦ ὄμματος, τοῦ δὲ ὁρωμένου μεγέθους μεθισταμένου, ἴσον ἀεὶ τὸ ὁρώμενον φαίνεται. μεθιστάσθω γὰρ καὶ ἔστω τὸ ΔΓ, τῇ δὲ ΑΒ ἴση ἔστω ἡ ΑΔ. ἐπεὶ οὖν ἴση ἐστὶν ἡ ΒΑ τῇ ΑΔ, ἡ δὲ ΒΓ τῇ ΓΔ, ἴση ἄρα καὶ ἡ ΒΑΓ τῇ ΔΑΓ. καὶ γὰρ ἐπὶ ἴσων περιφερειῶν εἰσιν· ὥστε ἴσαι εἰσίν. ἴσον ἄρα φανήσεται τὸ ὁρώμενον. τὸ αὐτὸ δὲ συμβήσεται, καὶ εἰ τὸ ὄμμα ἐπὶ τοῦ κέντρου τοῦ κύκλου μένοι, τὸ δὲ ὁρώμενον ἐπὶ τῆς περιφερείας μεταβαίνοι.
38Önerme 38. Öyle bir yer vardır ki göz yer değiştirip görülen şey sabit durduğunda, görülen şey hep eşit görünür.
Görülen şey BG, göz Z olsun; gözden ZB ve ZG ışınları düşsün; BZG üçgeninin çevresine BZG daire kesimi çizilsin; Z gözü D'ye taşınsın ve ışınlar bu kez DB, DG olarak düşsün. O hâlde D açısı Z açısına eşittir, çünkü aynı kesim içindedirler. Eşit açılar altında görülenler eşit görünür; o hâlde göz BDG yayı üzerinde yer değiştirdikçe BG hep eşit görünecektir.
λη΄. Ἔστι τις τόπος, οὗ τοῦ ὄμματος μεθισταμένου, τοῦ δὲ ὁρωμένου μένοντος, ἀεὶ ἴσον τὸ ὁρώμενον φαίνεται. ἔστω γὰρ ὁρώμενον μὲν τὸ ΒΓ, ὄμμα δὲ τὸ Ζ, ἀφ᾿ οὗ προσπιπτέτωσαν ἀκτῖνες αἱ ΖΒ, ΖΓ, καὶ περιγεγράφθω περὶ τὸ ΒΖΓ τρίγωνον τμῆμά τι κύκλου τὸ ΒΖΓ, καὶ μετακείσθω τὸ Ζ ὄμμα ἐπὶ τὸ Δ, καὶ μεταπιπτέτωσαν αἱ ἀκτῖνες αἱ ΔΒ, ΔΓ. οὐκοῦν ἴση ἡ Δ γωνία τῇ Ζ· ἐν γὰρ τῷ αὐτῷ τμήματί εἰσιν. τὰ δὲ ὑπὸ ἴσων γωνιῶν ὁρώμενα ἴσα φαίνεται. ἴσον ἄρα τὸ ΒΓ διὰ παντὸς φανεῖται τοῦ ὄμματος μεθισταμένου ἐπὶ τῆς ΒΔΓ περιφερείας.
39Önerme 39. Bir büyüklük dayandığı düzleme dikse, göz düzlemin bir noktasına konur ve görülen şey, merkezi göz olan bir dairenin çevresi üzerinde baştaki duruşuna paralel kalarak yer değiştirirse, görülen şey hep eşit görünür.
Görülen bir AB büyüklüğü düzleme dik olsun, göz de G olsun. GB birleştirilsin ve G merkezli, GB yarıçaplı BD dairesi çizilsin. Diyorum ki AB büyüklüğü dairenin çevresi üzerinde yer değiştirirse, G gözünden hep eşit görülecektir. Çünkü AB diktir ve BG ile dik açı yapar; G merkezinden dairenin çevresine düşen bütün doğrular da [büyüklükle] eşit açılar yapar. O hâlde görülen büyüklük eşit görünecektir.
G merkezinden dik bir doğru çıkarılır, göz bunun üzerine konur ve görülen büyüklük, gözün üzerinde durduğu doğruya paralel kalarak dairenin çevresi boyunca hareket ettirilirse, görülen şey yine hep eşit görünecektir.
λθ΄. Ἐὰν μέγεθός τι πρὸς ὀρθὰς ᾖ τῷ ὑποκειμένῳ ἐπιπέδῳ, τεθῇ δὲ τὸ ὄμμα ἐπί τι σημεῖον τοῦ ἐπιπέδου καὶ μεθίστηται τὸ ὁρώμενον ἐπὶ κύκλου περιφερείας κέντρον ἔχοντος τὸ ὄμμα, ἴσον ἀεὶ τὸ ὁρώμενον ὀφθήσεται κατὰ παράλληλον θέσιν τῇ ἐξ ἀρχῆς μεταβαῖνον. ἔστω ὁρώμενόν τι μέγεθος τὸ ΑΒ πρὸς ὀρθὰς ὂν τῷ ἐπιπέδῳ, ὄμμα δὲ ἔστω τὸ Γ. καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΓΒ, καὶ κέντρῳ μὲν τῷ Γ, διαστήματι δὲ τῷ ΓΒ κύκλος γεγράφθω ὁ ΒΔ. λέγω, ὅτι, ἐὰν ἐπὶ τῆς τοῦ κύκλου περιφερείας μεθίστηται τὸ ΑΒ μέγεθος, ἀπὸ τοῦ Γ ὄμματος ἴσον ὀφθήσεται τὸ ΑΒ. καὶ γὰρ ἡ ΑΒ ὀρθή ἐστι καὶ ποιεῖ πρὸς τὴν ΒΓ γωνίαν ὀρθήν, πᾶσαι δὲ αἱ ἀπὸ τοῦ Γ κέντρου προσπίπτουσαι πρὸς τὴν τοῦ κύκλου περιφέρειαν εὐθεῖαι ἴσας γωνίας ποιοῦσιν. ἴσον ἄρα τὸ ὁρώμενον ὀφθήσεται μέγεθος. ἐὰν δὲ ἀπὸ τοῦ Γ κέντρου πρὸς ὀρθὰς ἀνασταθῇ εὐθεῖα, ἐπὶ δὲ ταύτης τὸ ὄμμα τεθῇ, καὶ μετακινῆται τὸ ὁρώμενον μέγεθος κατὰ τῆς τοῦ κύκλου περιφερείας παράλληλον ὂν τῇ εὐθείᾳ, ἐφ᾿ ἧς τὸ ὄμμα, ἴσον ἀεὶ τὸ ὁρώμενον ὀφθήσεται.
40Önerme 40. Görülen şey dayandığı düzleme dik değilse ve yarıçapa eşit olarak bir dairenin çevresi üzerinde baştaki duruşuna paralel kalarak yer değiştirirse, kimi zaman kendine eşit, kimi zaman eşit olmayan büyüklükte görünür.
AD dairesi olsun; çevresi üzerinde D noktası alınsın; bu noktada daireye dik olmayan ve yarıçapa eşit DZ doğrusu dursun; göz de E olsun. Diyorum ki DZ dairenin çevresi üzerinde yer değiştirirse, kimi zaman eşit, kimi zaman daha büyük, kimi zaman daha küçük görünecektir. Merkez olan E'den DZ'ye paralel GE çizilsin ve EG, DZ'ye eşit olsun. G noktasından dayanılan düzleme GH dikmesi indirilsin ve düzlemle H noktasında buluşsun. EH birleştirilip uzatılsın ve çevreyle A noktasında buluşsun; A'dan GE'ye paralel AB çizilsin ve AB, DZ'ye eşit olsun. Diyorum ki AB, dairenin çevresi üzerinde yer değiştiren bütün doğrulardan küçük görünecektir. ED, GZ, GB, EB, ZE doğruları birleştirilsin. GE, AB'ye paralel ve eşit olduğundan, EA da GB'ye eşit ve paraleldir; o hâlde AEGB bir paralelkenardır. Aynı sebeple EDZG de bir paralelkenardır. Geriye aynı şeyin daha küçük ve daha büyük göründüğünü göstermek kalıyor. GEA açısının GED açısından küçük olduğu açıktır; çünkü merkezden geçen doğruların [EG ile] yaptığı bütün açıların en küçüğünün GEA olduğu gösterilmişti. O hâlde GED'den de küçüktür. BEA açısı GEA'nın yarısıdır, çünkü BE eşkenar bir paralelkenardır; ZED de GED'nin yarısıdır, çünkü ZE de eşkenar bir paralelkenardır. O hâlde BEA açısı ZED açısından küçüktür. Dolayısıyla AB büyüklüğü DZ büyüklüğünden küçük görünecektir.
Daha önce ispatlanan yardımcı önermeden şu da açıktır: büyüklük A'da en küçük, A noktasının çapça karşısındaki noktada en büyük görünecek, A noktasının iki yanında ondan eşit uzaklıkta olan yerlerde de eşit görünecektir.
μ΄. Ἐὰν δὲ τὸ ὁρώμενον μὴ πρὸς ὀρθὰς ᾖ τῷ ὑποκειμένῳ ἐπιπέδῳ, μεθίστηται δὲ ἐπὶ κύκλου περιφερείας ἴσον ὂν τῇ ἐκ τοῦ κέντρου, ποτὲ μὲν ἴσον ἑαυτῷ, ποτὲ δὲ ἄνισον ὀφθήσεται κατὰ παράλληλον θέσιν τῇ ἐξ ἀρχῆς μεταβαῖνον. ἔστω κύκλος ὁ ΑΔ, καὶ εἰλήφθω ἐπὶ τῆς περιφερείας αὐτοῦ σημεῖον τὸ Δ, καὶ ἐφεστάτω μὴ πρὸς ὀρθὰς τῷ κύκλῳ εὐθεῖα ἡ ΔΖ ἴση οὖσα τῇ ἐκ τοῦ κέντρου, ὄμμα δὲ ἔστω τὸ Ε. λέγω, ὅτι ἡ ΔΖ, ἐὰν ἐπὶ τῆς τοῦ κύκλου περιφερείας μεθίστηται, ποτὲ ἴση φανήσεται, ποτὲ μείζων, ποτὲ ἐλάσσων. ἤχθω δὴ διὰ τοῦ Ε, ὅ ἐστι κέντρον, τῇ Δ⟦Ζ⟧ παράλληλος ἡ ΓΕ, καὶ ἔστω ἴση τῇ ΔΖ ἡ ΕΓ. καὶ ἤχθω ἀπὸ τοῦ Γ σημείου ἐπὶ τὸ ὑποκείμενον ἐπίπεδον κάθετος ἡ ΓΗ καὶ συμβαλλέτω τῷ ἐπιπέδῳ κατὰ τὸ Η σημεῖον. καὶ ἐπιζευχθεῖσα ἡ ΕΗ ἐκβεβλήσθω καὶ συμβαλλέτω τῇ περιφερείᾳ κατὰ τὸ Α σημεῖον, καὶ ἤχθω διὰ τοῦ Α τῇ ΓΕ παράλληλος ἡ ΑΒ, καὶ ἔστω ἡ ΑΒ τῇ ΔΖ ἴση. λέγω, ὅτι ἡ ΑΒ πασῶν τῶν ἐπὶ τῆς τοῦ κύκλου περιφερείας μεθισταμένων εὐθειῶν ἐλάσσων φανήσεται. ἐπεζεύχθωσαν γὰρ εὐθεῖαι αἱ ΕΔ, ΓΖ, ΓΒ, ΕΒ, ΖΕ. ἐπεὶ οὖν ἡ ΓΕ τῇ ΑΒ παράλληλός ἐστι καὶ ἴση, καὶ ἡ ΕΑ ἄρα τῇ ΓΒ ἴση τε καὶ παράλληλός ἐστιν. παραλληλόγραμμον ἄρα ἐστὶ τὸ ΑΕΓΒ. διὰ τὰ αὐτὰ δὴ παραλληλόγραμμόν ἐστι καὶ τὸ ΕΔΖΓ. λείπει δὲ δεῖξαι, ὅτι ἔλασσον φαίνεται τὸ αὐτὸ καὶ μεῖζον. φανερὸν δή, ὅτι ἐλάσσων ἐστὶ γωνία ἡ ὑπὸ ΓΕΑ τῆς ὑπὸ ΓΕΔ, ἐπεὶ δέδεικται, ὅτι πασῶν τῶν διὰ τοῦ κέντρου διαγομένων εὐθειῶν καὶ ποιουσῶν γωνίαν ἐλαχίστη ἐστὶν ἡ ὑπὸ ΓΕΑ. ἐλάσσων ἄρα ἐστὶ καὶ τῆς ὑπὸ ΓΕΔ. καί ἐστι τῆς μὲν ὑπὸ ΓΕΑ ἡμίσεια ἡ ὑπὸ ΒΕΑ· παραλληλόγραμμον γὰρ ἰσόπλευρον τὸ ΒΕ· τῆς δὲ ὑπὸ ΓΕΔ ἡ ὑπὸ ΖΕΔ· παραλληλόγραμμον γὰρ ἰσόπλευρον καὶ τὸ ΖΕ. καὶ ἡ ὑπὸ ΒΕΑ ἄρα ἐλάττων ἐστὶ τῆς ὑπὸ ΖΕΔ. ὥστε καὶ τὸ ΑΒ μέγεθος τοῦ ΔΖ μεγέθους ἔλαττον ὀφθήσεται. καὶ φανερὸν ἐκ τοῦ προδεδειγμένου λήμματος, ὅτι ἐλάχιστον μὲν ὀφθήσεται πρὸς τῷ Α, μέγιστον δὲ πρὸς τῷ κατὰ διάμετρον τῷ Α σημείῳ, ἴσον δὲ τὸ ἴσον ἀπέχον ἐφ᾿ ἑκάτερα τοῦ Α σημείου.
41Önerme 41. Görülen şey dayandığı düzleme dikse ve göz, merkezi büyüklüğün düzlemle buluştuğu nokta olan bir dairenin çevresi üzerinde yer değiştirirse, görülen şey hep eşit görünür.
Görülen AB büyüklüğü dayandığı düzleme dik olsun, göz de G olsun. B merkezli, BG yarıçaplı GD dairesi çizilsin. Diyorum ki G dairenin çevresi üzerinde yer değiştirirse, AB hep eşit görünecektir. Bu açıktır: B'deki açı dik olduğundan, G noktasından AB'ye düşen bütün ışınlar eşit açılarla düşer. O hâlde görülen şey eşit görünecektir.
μα΄. Ἐὰν δὲ τὸ ὁρώμενον πρὸς ὀρθὰς τῷ ὑποκειμένῳ ἐπιπέδῳ, μεθίστηται δὲ τὸ ὄμμα ἐπὶ κύκλου περιφερείας κέντρον ἔχοντος τὸ σημεῖον, καθ᾿ ὃ συμβάλλει τὸ μέγεθος τῷ ἐπιπέδῳ, ἴσον ἀεὶ τὸ ὁρώμενον φανήσεται. ἔστω ὁρώμενον μέγεθος τὸ ΑΒ πρὸς ὀρθὰς τῷ ὑποκειμένῳ ἐπιπέδῳ, ὄμμα δὲ ἔστω τὸ Γ. καὶ κέντρῳ μὲν τῷ Β, διαστήματι δὲ τῷ ΒΓ κύκλος γεγράφθω ὁ ΓΔ. λέγω, ὅτι, ἐὰν μεθίστηται τὸ Γ ἐπὶ τῆς τοῦ κύκλου περιφερείας, ἴσον ἀεὶ τὸ ΑΒ φανήσεται. τοῦτο δὲ φανερόν ἐστιν. πᾶσαι γὰρ αἱ ἀπὸ τοῦ Γ σημείου πρὸς τὸ ΑΒ προσπίπτουσαι ἀκτῖνες πρὸς ἴσας γωνίας προσπίπτουσιν, ἐπειδήπερ ἡ πρὸς τῷ Β γωνία ὀρθή ἐστιν. ἴσον ἄρα τὸ ὁρώμενον ὀφθήσεται.
42Önerme 42. Görülen şey sabit durup göz, görülen büyüklüğe göre eğik duran bir doğru boyunca yer değiştirirse, görülen şey kimi zaman eşit, kimi zaman eşit olmayan büyüklükte görünür.
Görülen şey AB, eğik doğru GD olsun; BA doğrultusunda GA uzatılsın ve DG ile G'de buluşsun; göz de bu doğru üzerinde yer değiştirsin. Diyorum ki AB kimi zaman eşit, kimi zaman eşit olmayan büyüklükte görünür. BG ile GA arasında orta orantılı GE alınsın; göz E olsun, sonra aynı doğru üzerinde D'ye taşınsın. Diyorum ki E'den ve D'den görülen şey eşit görünmez. AE, EB, AD, BD doğruları birleştirilsin; AEB üçgeninin çevresine AEB kesimi çizilsin; GD ile DB'nin kuşattığı açıya eşit GAZ açısı konsun ve BZ birleştirilsin. O hâlde B, A, Z, D noktaları bir daire üzerindedir. AEB açısı AZB açısından büyük olduğundan ve AZB, aynı kesim içinde bulunduğu için AD ile DB'nin kuşattığı açıya eşit olduğundan, AEB açısı da ADB açısından büyüktür. Oysa göz D'deyken AB, ADB açısı altında, E'deyken aynı AB, AEB açısı altında görülür. O hâlde göz ED doğrusu üzerinde yer değiştirdikçe görülen şey eşit görünmez. Göz EG üzerinde yer değiştirdiğinde de görülen şeyin eşit görünmediği açıktır: E'deki konumda en büyük görünür; ED ve EG doğrularının hangisinde olursa olsun, E'ye daha yakın konumda her zaman daha büyük görünür; Z ile D'de ve bunlara benzer şekilde alınan noktalarda ise, açılar aynı kesim içinde bulunduğundan eşit görünür.
Başka bir yolla. Görülen şey KD, BG de KD uzatıldığında onunla buluşan doğru olsun. GD ile GK arasında orta orantılı GZ alınsın; ZK ve ZD birleştirilsin, KD üzerine de KZD açısını alan bir kesim çizilsin. KG'nin GZ'ye oranı GZ'nin GD'ye oranına eşit olduğundan, bu kesim BG doğrusuna teğet olacaktır. Göz B noktasına konsun ve DB ile BK uzatılsın; SD de birleştirilsin. O hâlde [Z] açısı S açısına eşittir, çünkü aynı kesim içindedirler. S açısı B açısından büyüktür; o hâlde Z açısı da B açısından büyüktür. Demek ki göz Z'deyken KD, B'dekinden daha büyük görünür.
μβ΄. Τοῦ ὁρωμένου μένοντος, τοῦ δὲ ὄμματος μεθισταμένου κατ᾿ εὐθεῖαν γραμμὴν πλαγίαν πρὸς τὸ ὁρώμενον μέγεθος οὖσαν ποτὲ μὲν ἴσον, ποτὲ δὲ ἄνισον τὸ ὁρώμενον φαίνεται. ἔστω ὁρώμενον μὲν τὸ ΑΒ, [ὄμμα δὲ τὸ Ε] εὐθεῖα δὲ πλαγία ἡ ΓΔ, καὶ προσεκβεβλήσθω τῇ ΒΑ ἐπ᾿ εὐθείας ἡ ΓΑ καὶ συμβαλλέτω τῇ ΔΓ κατὰ τὸ Γ, καὶ μεθιστάσθω ἐπʼ αὐτῆς τὸ ὄμμα. λέγω, ὅτι ποτὲ μὲν ἴσον, ποτὲ δὲ ἄνισον φαίνεται τὸ ΑΒ. εἰλήφθω γὰρ τῶν ΒΓ, ΓΑ μέση ἀνάλογον ἡ ΓΕ, καὶ ἔστω ὄμμα τὸ Ε καὶ μετακεκινήσθω καὶ ἔστω ἐπὶ τῆς αὐτῆς εὐθείας κατὰ τὸ Δ. λέγω, ὅτι τὸ ὑπὸ τῶν Ε, Δ ὁρώμενον ἄνισον φαίνεται. ἐπεζεύχθωσαν εὐθεῖαι αἱ ΑΕ, ΕΒ, ΑΔ, ΒΔ, καὶ περιγεγράφθω περὶ τὸ ΑΕΒ τρίγωνον τμῆμα τὸ ΑΕΒ, καὶ κείσθω τῇ ὑπὸ τῶν ΓΔ, ΔΒ γωνίᾳ ἴση γωνία ἡ ὑπὸ τῶν ΓΑ, ΑΖ, καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΒΖ. ἐν κύκλῳ ἄρα ἐστὶ τὰ Β, Α, Ζ, Δ σημεῖα. ἐπεὶ οὖν μείζων γωνία ἡ ὑπὸ ΑΕΒ τῆς ὑπὸ ΑΖΒ, ἡ δὲ ὑπὸ ΑΖΒ τῇ ὑπὸ τῶν ΑΔ, ΔΒ ἴση ἐστίν, ἐπειδήπερ ἐν τῷ αὐτῷ τμήματί ἐστιν, καὶ ἡ ὑπὸ ΑΕΒ ἄρα τῆς ὑπὸ ΑΔΒ μείζων ἐστίν. ἀλλ᾿ ὑπὸ μὲν τῆς ὑπὸ ΑΔΒ τὸ ΑΒ βλέπεται τοῦ ὄμματος ἐπὶ τοῦ Δ ὄντος, ὑπὸ δὲ τῆς ὑπὸ ΑΕΒ τὸ αὐτὸ τὸ ΑΒ βλέπεται τοῦ ὄμματος ἐπὶ τοῦ Ε ὄντος. ἄνισον ἄρα τὸ ὁρώμενον φαίνεται ἐπὶ τῆς ΕΔ εὐθείας τοῦ ὄμματος μεθισταμένου. φανερὸν δέ, ὅτι καὶ ἐπὶ τῆς ΕΓ μεθισταμένου τοῦ ὄμματος ἄνισον τὸ ὁρώμενον φαίνεται καὶ μέγιστον μὲν κατὰ τὴν πρὸς τῷ Ε θέσιν, μεῖζον δὲ ἀεὶ κατὰ τὴν ἐγγύτερον αὐτοῦ ἐφ᾿ ὁποτερασοῦν τῶν ΕΔ, ΕΓ εὐθειῶν, ἴσον δὲ κατὰ τὰ Ζ καὶ Δ καὶ τὰ ὁμοίως αὐτοῖς λαμβανόμενα διὰ τὸ ἐν τῷ αὐτῷ τμήματι εἶναι τὰς γωνίας. Ἄλλως. Ἔστω γὰρ ὁρώμενον τὸ ΚΔ, εὐθεῖα δὲ ἡ ΒΓ συμπίπτουσα τῇ ΚΔ προσεκβαλλομένῃ. εἰλήφθω τῆς ΓΔ καὶ τῆς ΓΚ μέση ἀνάλογον ἡ ΓΖ, καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΖΚ καὶ ἡ ΖΔ, περὶ δὲ τὴν ΚΔ τμῆμα γεγράφθω, ὃ δέχεται τὴν ὑπὸ τῶν ΚΖΔ. ἐφάψεται δὴ τῆς ΒΓ εὐθείας, ἐπειδήπερ ὡς ἡ ΚΓ πρὸς τὴν ΓΖ, οὕτως ἡ ΓΖ πρὸς τὴν ΓΔ. κείσθω δὴ τὸ ὄμμα ἐπὶ τοῦ Β σημείου, καὶ προσεκβεβλήσθωσαν αἱ ΔΒ, ΒΚ. ἐπεζεύχθω δὲ ἡ ΣΔ. οὐκοῦν ἴση ἡ ⟦Ζ⟧ γωνία τῇ Σ γωνίᾳ· ἐν γὰρ τῷ αὐτῷ τμήματί εἰσιν. καί ἐστιν ἡ Σ τῆς Β γωνίας μείζων· καὶ ἡ Φ ⟦Ζ?⟧ ἄρα γωνία τῆς Β μείζων ἐστίν. τοῦ ἄρα ὄμματος ἐπὶ τοῦ Ζ ὄντος μεῖζον φαίνεται τὸ ΚΔ ἤπερ ἐπὶ τοῦ Β.
43Önerme 43. Doğru çizgi görülen büyüklüğe paralel olsa da aynı şey olur.
Görülen büyüklük AB olsun ve E noktasında ikiye bölünsün; E'den AB'ye dik EZ çıkarılsın ve göz bunun üzerinde Z'de dursun; ZA ve ZB doğruları birleştirilsin, AZB üçgeninin çevresine AZB kesimi çizilsin; Z'den AB'ye paralel ZD çizilsin, göz D'ye taşınsın ve AD, DB ışınları düşsün. Diyorum ki AB D'den ve Z'den eşit görünmeyecektir. AH birleştirilsin. AZB açısı AHB açısına eşit, AHB de ADB'den büyük olduğundan, AZB açısı da ADB açısından büyüktür. Göz Z'deyken AB, AZB açısı altında, D'deyken de aynı şekilde ADB açısı altında görülür. O hâlde görülen şey D'den ve Z'den eşit görünmez.
DZ'ye eşit ZG konursa, AB G'den de Z'den olduğundan küçük görünür, G'den ve D'den ise eşit görünür.
μγ΄. Τὸ δ᾿ αὐτὸ συμβήσεται, κἂν παράλληλος ᾖ ἡ εὐθεῖα γραμμὴ τῷ ὁρωμένῳ μεγέθει. ἔστω ὁρώμενον μέγεθος τὸ ΑΒ καὶ τετμήσθω δίχα κατὰ τὸ Ε σημεῖον, καὶ ἀνήχθω ἀπὸ τοῦ Ε τῇ ΑΒ πρὸς ὀρθὰς ἡ ΕΖ, ἐφ᾿ ἧς ὄμμα κείσθω τὸ Ζ, καὶ ἐπεζεύχθωσαν εὐθεῖαι αἱ ΖΑ, ΖΒ, καὶ περιγεγράφθω περὶ τὸ ΑΖΒ τρίγωνον τμῆμα τὸ ΑΖΒ, καὶ ἤχθω διὰ τοῦ Ζ τῇ ΑΒ παράλληλος ἡ ΖΔ, καὶ μετακείσθω τὸ ὄμμα ἐπὶ τὸ Δ, καὶ προσπιπτέτωσαν ἀκτῖνες αἱ ΑΔ, ΔΒ. λέγω, ὅτι ἀπὸ τῶν Δ, Ζ ἄνισα φανήσεται. ἐπεζεύχθω ἡ ΑΗ. ἐπεὶ οὖν ἴση γωνία ἡ ὑπὸ ΑΖΒ τῇ ὑπὸ ΑΗΒ, ἀλλ᾿ ἡ ὑπὸ ΑΗΒ τῆς ὑπὸ ΑΔΒ μείζων ἐστίν, καὶ ἡ ὑπὸ ΑΖΒ ἄρα τῆς ὑπὸ ΑΔΒ μείζων ἐστίν. καὶ ὑπὸ μὲν τῆς ὑπὸ ΑΖΒ τὸ ΑΒ βλέπεται τοῦ ὄμματος ἐπὶ τοῦ Ζ ὄντος, ὁμοίως δὲ καὶ ὑπὸ τῆς ὑπὸ ΑΔΒ ἐπὶ τοῦ Δ ὄντος. ἄνισον ἄρα τὸ ὁρώμενον φαίνεται ἀπὸ τῶν Δ, Ζ. καὶ ἐὰν τεθῇ ἴση τῇ ΔΖ ἡ ΖΓ, ἔλαττον μὲν καὶ ἀπὸ τοῦ Γ φαίνεται ἤπερ ἀπὸ τοῦ Ζ, ἀπὸ δὲ τῶν Γ, Δ ἴσον.
44Önerme 44. Öyle yerler vardır ki göz oraya taşındığında, eşit olup yan yana yer kaplayan büyüklükler kimi zaman eşit, kimi zaman eşit olmayan büyüklükte görünür.
Göz Th, büyüklükler AB ve BG olsun; B'den BZ dikmesi çizilsin ve D'ye kadar uzatılsın. Göz ZD'nin hangi kısmına konursa konsun, AB ile BG'nin eşit görüneceği açıktır. Göz taşınsın ve E olsun. Diyorum ki E'den eşit görünmezler. AE, EB, EG ışınları düşsün; AGE üçgeninin çevresine AEDG dairesi çizilsin ve EB doğrultusunda BH uzatılsın. AD yayı DG yayına eşit, ADH yayı ise HG yayından büyük olduğundan, AB, BG'den büyük görünecektir. Göz EH üzerinde yer değiştirse de aynı şekilde eşit görünmezler; dik doğru dışında dairenin herhangi bir yerine konsa da eşit görünmezler; dairenin dışına, DZ ile aynı doğru üzerinde olmayan bir yere konsa da eşit görünmezler.
Başka bir yolla. BG, GD'ye eşit olsun; BG üzerine BZG yarım dairesi, GD üzerine de yarım daireden büyük GZD kesimi çizilsin; bunun önceki yarım daireyi keseceği açıktır. GD üzerine yarım daireden büyük bir kesim çizmek mümkündür: herhangi bir dar açı alırsak, düzlem geometrisi kitaplarının üçüncüsündeki 33. önerme gereği GD üzerine bu dar açıya eşit açıyı alan bir daire kesimi çizebiliriz; aynı kitaptaki 31. önerme gereği de bu kesim yarım daireden büyük olacaktır. BZ, ZG, ZD birleştirilsin. Yarım dairedeki açı, daha büyük kesimdeki açıdan büyüktür; daha büyük açı altında görülenler de daha büyük görünür; o hâlde BG, GD'den büyük görünür. Oysa eşitti. Demek ki gözün oraya konduğunda eşitlerin eşit görünmediği ortak bir yer vardır. Göz, BG ve GD üzerindeki yarım daireden büyük kesimlerin baştaki ⟦?⟧ noktalarında bulunduğunda ise eşit görünecektir.
μδ΄. Εἰσὶ τόποι, ἐφ᾿ οὓς τοῦ ὄμματος μετατιθεμένου τὰ ἴσα μεγέθη καὶ κοινῶς ἀπολαβόντα τόπους τινὰς ποτὲ μὲν ἴσα, ποτὲ δὲ ἄνισα φαίνεται. ἔστω ὄμμα μὲν τὸ Θ, μεγέθη δὲ τὰ ΑΒ, ΒΓ, καὶ ἤχθω ἀπὸ τοῦ Β πρὸς ὀρθὰς ἡ ΒΖ καὶ προσεκβεβλήσθω ἐπὶ τὸ Δ. φανερὸν δή, ὅτι καθ᾿ ὁποιονοῦν τῆς ΖΔ μέρος ἂν τεθῇ τὸ ὄμμα, τὰ ΑΒ, ΒΓ ἴσα φανήσεται. μετακείσθω δὴ τὸ ὄμμα καὶ ἔστω τὸ Ε. λέγω, ὅτι ἀπὸ τοῦ Ε ἄνισα φαίνεται. προσπιπτέτωσαν ἀκτῖνες αἱ ΑΕ, ΕΒ, ΕΓ, καὶ περιγεγράφθω περὶ τὸ ΑΓΕ τρίγωνον ὁ ΑΕΔΓ κύκλος, καὶ προσεκβεβλήσθω τῇ ΕΒ ἡ ΒΗ. ἐπεὶ οὖν ἴση ἡ ΑΔ περιφέρεια τῇ ΔΓ περιφερείᾳ, μείζων δὲ ἡ ΑΔΗ περιφέρεια τῆς ΗΓ περιφερείας, μείζων ἄρα φανήσεται ἡ ΑΒ τῆς ΒΓ. κἂν μεταβαίνῃ δὲ ἐπὶ τῆς ΕΗ, ἄνισα ὁμοίως φανήσεται, καὶ ἐπὶ τῶν τοῦ κύκλου μερῶν χωρὶς τῆς πρὸς ὀρθὰς ἐὰν τεθῇ, ἄνισα φαίνεται, καὶ ἐὰν ἐκτὸς τοῦ κύκλου τεθῇ μὴ ἐπ᾿ εὐθείας ὂν τῇ ΔΖ, ἄνισα φαίνεται. Ἄλλως. Ἔστω γὰρ ἴση ἡ ΒΓ τῇ ΓΔ, καὶ περὶ μὲν τὴν ΒΓ ἡμικύκλιον γεγράφθω τὸ ΒΖΓ, περὶ δὲ τὴν ΓΔ μεῖζον ἡμικυκλίου τὸ ΓΖΔ· καὶ φανερόν, ὅτι τεμεῖ τὸ προειρημένον ἡμικύκλιον. δυνατὸν δέ ἐστιν ἐπὶ τῆς ΓΔ γράψαι τμῆμα μεῖζον ἡμικυκλίου. ἐὰν γὰρ ὑποθώμεθα ὀξεῖάν τινα γωνίαν, δυνατὸν ἡμῖν ἐστιν ἐπὶ τῆς ΓΔ γράψαι τμῆμα κύκλου δεχόμενον γωνίαν ἴσην τῇ ὑποκειμένῃ ὀξείᾳ γωνίᾳ, ὡς ἀπὸ τοῦ λγ΄ τοῦ τρίτου τῶν ἐπιπέδων, καὶ ἔσται τὸ συνιστάμενον ἐπ᾿ αὐτῆς μεῖζον ἡμικυκλίου, ὡς ἀπὸ τοῦ λα΄ τοῦ τρίτου τῶν ἐπιπέδων. καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΒΖ, ΖΓ, ΖΔ. οὐκοῦν ἡ ἐν τῷ ἡμικυκλίῳ γωνία μείζων ἐστὶ τῆς ἐν τῷ μείζονι τμήματι. τὰ δὲ ὑπὸ μείζονος γωνίας ὁρώμενα μείζονα φαίνεται· μείζων ἄρα ἡ ΒΓ τῆς ΓΔ φαίνεται. ἦν δὲ καὶ ἴση. ἔστιν ἄρα τόπος κοινός, ἐν ᾧ τὸ ὄμμα ἐὰν τεθῇ, ἄνισα φαίνεται τὰ ἴσα. ἴσα δὲ φανήσεται, ἐπειδὰν ἐπὶ τῶν † ἐξ ἀρχῆς σημείων ᾖ τῶν ἐπὶ τῶν ΒΓ, ΓΔ μειζόνων ἡμικυκλίων.
45Önerme 45. Ortak öyle bir yer vardır ki oradan eşit olmayan büyüklükler eşit görünür.
BG, GD'den büyük olsun; BG üzerine yarım daireden büyük bir kesim, GD üzerine de BG üzerindekine benzer, yani BZG'deki açıya eşit açıyı alan bir kesim çizilsin. O hâlde kesimler birbirini keser. Z'de kessinler; ZB, ZG, ZD birleştirilsin. Benzer kesimlerdeki açılar birbirine eşit olduğundan, BZG ve GZD kesimlerindeki açılar da birbirine eşittir. Eşit açılar altında görülenler eşit görünür; o hâlde göz Z noktasına konduğunda BG, GD'ye eşit görünür. Oysa ondan büyüktür. Demek ki eşit olmayan büyüklüklerin eşit göründüğü ortak bir yer vardır.
με΄. Ἔστι τις τόπος κοινός, ἀφʼ οὗ τὰ ἄνισα μεγέθη ἴσα φαίνεται. ἔστω γὰρ μείζων ἡ ΒΓ τῆς ΓΔ, καὶ περὶ μὲν τὴν ΒΓ μεῖζον ἡμικυκλίου τμῆμα γεγράφθω, περὶ δὲ τὴν ΓΔ ὅμοιον τῷ περὶ τὴν ΒΓ, τουτέστι δεχόμενον γωνίαν ἴσην τῇ ἐν τῷ ΒΖΓ. τεμοῦσιν ἄρα ἄλληλα τὰ τμήματα. τεμνέτωσαν κατὰ τὸ Ζ, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΖΒ, ΖΓ, ΖΔ. οὐκοῦν ἐπεὶ ἴσαι εἰσὶν αἱ ἐν τοῖς ὁμοίοις τμήμασι γωνίαι ἀλλήλαις, ἴσαι εἰσὶ καὶ αἱ ἐν τοῖς ΒΖΓ, ΓΖΔ τμήμασι γωνίαι ἀλλήλαις. τὰ δὲ ὑπὸ ἴσων γωνιῶν ὁρώμενα ἴσα φαίνεται. τοῦ ἄρα ὄμματος τιθεμένου ἐπὶ τοῦ Ζ σημείου ἴση ἂν φαίνοιτο ἡ ΒΓ τῇ ΓΔ. ἔστι δὲ μείζων. ἔστιν ἄρα τόπος κοινός, ἀφʼ οὗ τὰ ἄνισα μεγέθη ἴσα φαίνεται.
46Önerme 46. Öyle yerler vardır ki göz oraya taşındığında, eşit olup dayandıkları düzleme dik duran büyüklükler kimi zaman eşit, kimi zaman eşit olmayan büyüklükte görünür.
AB ve GD, dayandıkları düzleme dik duran eşit büyüklükler olsun. Diyorum ki öyle bir yer vardır ki göz oraya konduğunda AB ile GD eşit görünür. B'den D'ye BD birleştirilsin, E noktasında ikiye bölünsün ve E'den DB'ye dik EZ çıkarılsın. Diyorum ki göz EZ üzerine konursa, AB ile GD eşit görünecektir. Göz EZ üzerine konsun ve Z olsun; AZ, ZB, ZE, ZD, ZG ışınları düşsün. ZB doğrusu ZD'ye eşittir. AB de GD'ye eşit kabul edilmişti; o hâlde AB ile BZ, GD ile DZ'ye eşittir ve dik açılar kuşatırlar; o hâlde BZA açısı DZG açısına eşittir. O hâlde AB ile GD eşit görünecektir.
Diyorum ki eşit olmayan büyüklükte de görünecektir.
Göz taşınsın ve H olsun; HE birleştirilsin ve HB, HA, HG, HD ışınları düşsün. O hâlde HB, HD'den büyüktür. HB'den HD'ye eşit BTh kesilsin ve ATh birleştirilsin. O hâlde BThA açısı GHD açısına eşittir. Oysa BThA, dış açı iç açıdan büyük olduğu için BHA'dan büyüktür; o hâlde GHD de BHA'dan büyüktür. Demek ki GD, AB'den büyük görünecektir.
μϚ΄. Εἰσὶ τόποι, ἐφʼ οὓς τοῦ ὄμματος μετατιθεμένου τὰ ἴσα μεγέθη καὶ πρὸς ὀρθὰς ὄντα τῷ ὑποκειμένῳ ἐπιπέδῳ ποτὲ μὲν ἴσα, ποτὲ δὲ ἄνισα φαίνεται. ἔστω ἴσα μεγέθη τὰ ΑΒ, ΓΔ πρὸς ὀρθὰς ὄντα τῷ ὑποκειμένῳ ἐπιπέδῳ. λέγω, ὅτι ἔστι τις τόπος, οὗ τοῦ ὄμματος τεθέντος τὰ ΑΒ, ΓΔ ἴσα φαίνεται. ἐπεζεύχθω ἀπὸ τοῦ Β ἐπὶ τὸ Δ ἡ ΒΔ, καὶ τετμήσθω δίχα κατὰ τὸ Ε σημεῖον, καὶ ἀνήχθω ἀπὸ τοῦ Ε πρὸς ὀρθὰς τῇ ΔΒ ἡ ΕΖ. λέγω, ὅτι, ἐὰν ἐπὶ τῆς ΕΖ τὸ ὄμμα τεθῇ, τὰ ΑΒ, ΓΔ ἴσα φανήσεται. κείσθω γὰρ ἐπὶ τῆς ΕΖ τὸ ὄμμα καὶ ἔστω τὸ Ζ, καὶ προσπιπτέτωσαν ἀκτῖνες αἱ ΑΖ, ΖΒ, ΖΕ, ΖΔ, ΖΓ. ἴση δὴ εὐθεῖα ἡ ΖΒ τῇ ⟦Ζ⟧Δ. ἀλλὰ καὶ ἡ ΑΒ τῇ ΓΔ ὑπόκειται ἴση· δύο ἄρα αἱ ΑΒ, ΒΖ δυσὶ ταῖς ΓΔ, ΔΖ ἴσαι εἰσί. καὶ περιέχουσιν ὀρθὰς γωνίας· ἴση ἄρα ἐστὶν ἡ ὑπὸ ΒΖΑ τῇ ὑπὸ ΔΖΓ. τὰ ΑΒ, ΓΔ ἄρα ἴσα ὀφθήσεται. λέγω δή, ὅτι καὶ ἄνισα ὀφθήσεται. μετακείσθω δὴ τὸ ὄμμα καὶ ἔστω τὸ Η, καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΗΕ, καὶ προσπιπτέτωσαν ἀκτῖνες αἱ ΗΒ, ΗΑ, ΗΓ, ΗΔ. μείζων ἄρα ἡ ΗΒ τῆς ΗΔ. ἀφῃρήσθω ἀπὸ τῆς ΗΒ τῇ ΗΔ ἴση ἡ ΒΘ, καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΑΘ. ἴση ἄρα γωνία ἡ ὑπὸ ΒΘΑ τῇ ὑπὸ ΓΗΔ. ἀλλὰ ἡ ὑπὸ ΒΘΑ τῆς ὑπὸ ΒΗΑ μείζων ἐστίν, ἡ ἐκτὸς τῆς ἐντός· καὶ ἡ ὑπὸ ΓΗΔ ἄρα τῆς ὑπὸ ΒΗΑ ἐστι μείζων. μείζων ἄρα φανήσεται ἡ ΓΔ τῆς ΑΒ.
47Önerme 47. Öyle yerler vardır ki göz oraya konduğunda, eşit olmayan iki büyüklük bir araya getirilince bütünleri, eşit olmayanların her birine eşit görünür.
BG, GD'den büyük olsun; BG ve GD üzerine yarım daireler, BD'nin bütünü üzerine de bir yarım daire çizilsin. BAD yarım dairesindeki açı BKG'dekine eşittir, çünkü ikisi de diktir. O hâlde BG, BD'ye eşit görünür. Gözler BAD ve ZD yarım daireleri üzerinde durduğunda, aynı şekilde BD de GD'ye eşit görünür. Demek ki öyle yerler vardır ki oralarda eşit olmayan iki büyüklük bir araya getirilince bütünleri, eşit olmayanların her birine eşit görünür.
μζ΄. Εἰσὶ τόποι τινές, ἐν οἷς τοῦ ὄμματος τεθέντος τὰ ἄνισα μεγέθη εἰς τὸ αὐτὸ συντεθέντα ἴσα ἑκατέρῳ τῶν ἀνίσων φανήσεται. ἔστω γὰρ μείζων ἡ ΒΓ τῆς ΓΔ, καὶ περὶ τὰς ΒΓ, ΓΔ ἡμικύκλια γεγράφθωσαν καὶ περὶ ὅλην τὴν ΒΔ. οὐκοῦν ἴση ἡ ἐν τῷ ΒΑΔ ἡμικυκλίῳ γωνία τῇ ἐν τῷ ΒΚΓ· ὀρθὴ γάρ ἐστιν ἑκατέρα αὐτῶν. ἴση ἄρα φαίνεται ἡ ΒΓ τῇ ΒΔ. ὡσαύτως δὲ καὶ ἡ ΒΔ τῇ ΓΔ τῶν ὀμμάτων ἐπὶ τῶν ΒΑΔ, ΖΔ ἡμικυκλίων κειμένων. εἰσί τινες ἄρα τόποι, ἐν οἷς τὰ ἄνισα μεγέθη δύο εἰς ταὐτὸ συντεθέντα ἴσα ἑκατέρῳ τῶν ἀνίσων φαίνεται.
48Önerme 48. Eşit bir büyüklüğün öbürünün yarısı, dörtte biri ya da genel olarak açının bölündüğü oranda görüneceği yerleri bulmak.
AZ, BG'ye eşit olsun; AZ üzerine bir yarım daire çizilsin ve içinde K dik açısı çizilsin; BG, AZ'ye eşit olsun ve BG üzerine K'deki açının yarısını alacak bir kesim çizilsin. O hâlde K açısı D açısının iki katıdır. Demek ki gözler AKZ ve BDG yayları üzerinde durduğunda AZ, BG'nin iki katı görünür.
μη΄. Εὑρεῖν τόπους, ἀφʼ ὧν τὸ ἴσον μέγεθος ἥμισυ φανεῖται ἢ τέταρτον μέρος ἢ καθόλου ἐν τῷ λόγῳ, ἐν ᾧ καὶ ἡ γωνία τέμνεται. ἔστω ἴσον τὸ ΑΖ τῷ ΒΓ, καὶ περὶ τὴν ΑΖ γεγράφθω ἡμικύκλιον, καὶ γεγράφθω ἐν αὐτῷ ὀρθὴ γωνία ἡ Κ· τῇ δὲ ΑΖ ἴση ἔστω ἡ ΒΓ, καὶ περὶ τὴν ΒΓ περιγεγράφθω τμῆμα, ὃ δέξεται τῆς πρὸς τῷ Κ γωνίας ἡμίσειαν. οὐκοῦν ἡ Κ γωνία διπλασία ἐστὶ τῆς Δ γωνίας. διπλασία ἄρα φαίνεται ἡ ΑΖ τῆς ΒΓ τῶν ὀμμάτων ἐπὶ τῶν ΑΚΖ, ΒΔΓ περιφερειῶν κειμένων.
49Önerme 49. Görülen bir AB büyüklüğü olsun. Diyorum ki AB'nin öyle yerleri vardır ki göz oraya konduğunda aynı büyüklük kimi zaman yarım, kimi zaman bütün, kimi zaman dörtte bir ve genel olarak verilen oranda görünür.
AB üzerine, AB çap olmayacak şekilde AEB dairesi çizilsin; dairenin merkezi alınsın ve G olsun; göz bunun üzerine konsun ve AG, GB doğruları birleştirilsin. O hâlde AB, AGB açısı altında görülür. Şimdi göz dairenin çevresi üzerine konsun ve E olsun; EA ve EB ışınları düşsün. AGB açısı AEB açısının iki katı olduğundan, AB G'den, E'den göründüğünün iki katı büyüklükte görülür. Aynı şekilde, bir açı öbürünün dört katı olursa dörtte biri büyüklükte görülecektir; verilen oranda da öyle.
μθ΄. Ἔστω ὁρώμενόν τι μέγεθος τὸ ΑΒ. λέγω, ὅτι τὸ ΑΒ ἔχει τόπους, ἐν οἷς τοῦ ὄμματος τεθέντος τὸ αὐτὸ ποτὲ ἥμισυ ποτὲ ὅλον ποτὲ τέταρτον φαίνεται καὶ καθόλου ἐν τῷ δοθέντι λόγῳ. περιγεγράφθω περὶ τὴν ΑΒ κύκλος ὁ ΑΕΒ ὥστε τὴν ΑΒ μὴ εἶναι διάμετρον, καὶ εἰλήφθω τὸ κέντρον τοῦ κύκλου καὶ ἔστω τὸ Γ, ἐφʼ οὗ κείσθω τὸ ὄμμα, καὶ ἐπεζεύχθωσαν εὐθεῖαι αἱ ΑΓ, ΓΒ. ὑπὸ τῆς ΑΓΒ ἄρα τὸ ΑΒ βλέπεται. κείσθω δὴ τὸ ὄμμα ἐπὶ τῆς τοῦ κύκλου περιφερείας καὶ ἔστω τὸ Ε, καὶ προσπιπτέτωσαν ἀκτῖνες αἱ ΕΑ, ΕΒ. ἐπεὶ οὖν ἡ ὑπὸ ΑΓΒ γωνία τῆς ὑπὸ ΑΕΒ ἐστι διπλῆ, τὸ ΑΒ ἄρα ἀπὸ τοῦ Γ διπλάσιον ὁρᾶται τοῦ ἀπὸ τοῦ Ε. ὁμοίως καὶ τέταρτον μέρος ὀφθήσεται, ἐὰν ἡ γωνία τῆς γωνίας ᾖ τετραπλῆ, καὶ ἐν τῷ δοθέντι λόγῳ.
50Önerme 50. Eşit hızla hareket eden ve uçları kendilerine dik tek bir doğru üzerinde, aynı tarafta bulunan şeyler, gözden geçen ve bu doğruya paralel çizilen doğruya yaklaşırken gözden daha uzakta olanı daha yakında olanın önünden gidiyormuş gibi görünür; o doğruyu geçtikten sonra ise önden giden arkadan geliyor, arkadan gelen önden gidiyor gibi görünür.
BG, DZ, KA eşit hızla hareket etsin; uçları olan G, Z, A, kendilerine dik tek bir GA doğrusu üzerinde ve aynı tarafta bulunsun. M gözünden GA'ya paralel ML çizilsin ve MG, MZ, MA birleştirilsin. O hâlde BG önden gidiyor, KA arkadan geliyor gibi görünür; çünkü gözden düşen ışınlardan MG, öbür ışınlardan daha çok G yönüne kaymış görünür. Demek ki, söylendiği gibi, yaklaşırken BG önden gidiyormuş gibi görünecektir. BG, DZ, KA o doğruyu geçip NX, PR, ST konumuna geldiklerinde MN, MP, MS ışınları düşsün. NX, N yönüne kaymış görünür, çünkü MN ışını da öbür ışınlardan daha çok N yönüne kaymıştır; ST de T yönüne kaymış görünür, çünkü MS de öbür ışınlardan daha çok T yönüne kaymıştır. Demek ki önden giden BG, NX'in yerine geldiğinde arkadan geliyor, arkadan gelen AK de ST'nin yerine geldiğinde önden gidiyor gibi görünecektir.
ν΄. Τῶν ἴσῳ τάχει φερομένων καὶ ἐπὶ μιᾶς πρὸς ὀρθὰς αὐτοῖς οὔσης εὐθείας τὰ ἐπὶ τὰ αὐτὰ μέρη πέρατα ἐχόντων προσιόντων μὲν πρὸς τὴν ἀγομένην διὰ τοῦ ὄμματος παράλληλον τῇ εἰρημένῃ εὐθείᾳ τὸ πορρώτερον τοῦ ὄμματος τοῦ ἐγγύτερον προηγεῖσθαι δόξει, παραλλαξάντων δὲ τὸ μὲν προηγούμενον ἐπακολουθεῖν, τὸ δὲ ἐπακολουθοῦν προηγεῖσθαι. φερέσθω γὰρ ἰσοταχῶς τὰ ΒΓ, ΔΖ, ΚΑ ἐπὶ μιᾶς πρὸς ὀρθὰς αὐτοῖς οὔσης εὐθείας τῆς ΓΑ τὰ ἐπὶ τὰ αὐτὰ μέρη πέρατα ἔχοντα τὰ Γ, Ζ, Α, καὶ ἀπὸ τοῦ Μ ὄμματος παράλληλος ἤχθω τῇ ΓΑ ἡ ΜΛ, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΜΓ, ΜΖ, ΜΑ. οὐκοῦν προηγούμενον μὲν δοκεῖ τὸ ΒΓ, ἐπακολουθοῦν δὲ τὸ ΚΑ διὰ τὸ καὶ τῶν ἀπὸ τοῦ ὄμματος προσπιπτουσῶν ἀκτίνων τὴν ΜΓ ἐπὶ τὸ Γ παρῆχθαι δοκεῖν μᾶλλον τῶν ἄλλων ἀκτίνων. τὸ ἄρα ΜΓ προηγεῖσθαι δόξει προσιόντων, ὡς εἴρηται. παραλλαξάντων δὲ τῶν ΒΓ, ΔΖ, ΚΑ καὶ ὡς τῶν ΝΞ, ΠΡ, ΣΤ γενομένων προσπιπτέτωσαν ἀκτῖνες αἱ ΜΝ, ΜΠ, ΜΣ. οὐκοῦν τὸ ΝΞ παρῆχθαι δοκεῖ ἐπὶ τὸ Ν διὰ τὸ καὶ τὴν ΜΝ ἀκτῖνα παρῆχθαι ἐπὶ τὸ Ν μᾶλλον τῶν ἄλλων ἀκτίνων· τὸ ἄρα ΣΤ ἐπὶ τὸ Τ παρῆκται διὰ τὸ καὶ τὴν ΜΣ παρῆχθαι ὡς ἐπὶ τὸ Τ μᾶλλον τῶν ἄλλων ἀκτίνων. τὸ μὲν ἄρα ΒΓ προηγούμενον ἐπὶ τοῦ ΝΞ γενόμενον δόξει ἐπακολουθεῖν τὸ δὲ ΑΚ ἐπακολουθοῦν ἐπὶ τοῦ ΣΤ γενόμενον δόξει προηγεῖσθαι.
51Önerme 51. Birçok şey eşit olmayan hızlarla hareket ederken göz de onlarla birlikte aynı yöne taşınırsa, gözle aynı hızda gidenler duruyormuş gibi, daha yavaş olanlar ters yöne gidiyormuş gibi, daha hızlı olanlar da ileri gidiyormuş gibi görünür.
B, G, D eşit olmayan hızlarla hareket etsin: en yavaş B gitsin, G K gözüyle aynı hızda, D de G'den hızlı gitsin. K gözünden KB, KG, KD ışınları düşsün. O hâlde gözle birlikte taşınan G duruyormuş gibi, geride kalan B ters yöne gidiyormuş gibi, bunlardan hızlı olduğu kabul edilen D de ileri gidiyormuş gibi görünecektir; çünkü onlardan giderek daha çok uzaklaşacaktır.
να΄. Ἐάν τινων φερομένων πλειόνων ἀνίσῳ τάχει συμπαραφέρηται ἐπὶ τὰ αὐτὰ καὶ τὸ ὄμμα, τὰ μὲν τῷ ὄμματι ἰσοταχῶς φερόμενα δόξει ἑστάναι, τὰ δὲ βραδύτερον εἰς τοὐναντίον φέρεσθαι, τὰ δὲ θᾶττον εἰς τὰ προηγούμενα. φερέσθω γὰρ ἀνίσῳ τάχει τὰ Β, Γ, Δ, καὶ βραδύτατα μὲν φερέσθω τὸ Β, τὸ δὲ Γ ἰσοταχῶς τῷ Κ ὄμματι, τὸ δὲ Δ θᾶττον τοῦ Γ. ἀπὸ δὲ τοῦ Κ ὄμματος προσπιπτέτωσαν ἀκτῖνες αἱ ΚΒ, ΚΓ, ΚΔ. οὐκοῦν τῷ ὄμματι παραφερόμενον τὸ Γ ἑστάναι δόξει, τὸ δὲ Β ὑπολειπόμενον εἰς τοὐναντίον φέρεσθαι, τὸ δὲ Δ, ὃ θᾶττον ὑπόκειται τούτων, φέρεσθαι δόξει εἰς τοὔμπροσθεν· πλεῖον γὰρ ἀπὸ τούτων ἀποστήσεται.
52Önerme 52. Birtakım şeyler hareket ederken aralarından hareket etmeyen bir şey görünürse, hareket etmeyen şey geriye doğru gidiyormuş gibi görünür.
B ve D hareket etsin, G dursun; Z gözünden ZB, ZG, ZD ışınları düşsün. O hâlde hareket eden B G'ye yaklaşacak, D ise uzaklaşarak ondan daha uzakta olacaktır; o hâlde G ters yöne gidiyormuş gibi görünecektir.
νβ΄. Ἐάν τινων φερομένων διαφαίνηταί τι μὴ φερόμενον, δόξει τὸ μὴ φερόμενον εἰς τὰ ὄπισθεν φέρεσθαι. φερέσθω γὰρ τὰ Β, Δ, μενέτω δὲ τὸ Γ, καὶ ἀπὸ τοῦ ⟦Ζ⟧ ὄμματος προσπιπτέτωσαν ἀκτῖνες αἱ ΖΒ, ΖΓ, Ζ⟦Δ⟧. οὐκοῦν τὸ μὲν Β φερόμενον ἔγγιον ἔσται τοῦ Γ, ⟦τὸ⟧ δὲ Δ ἀποχωροῦν πορρώτερον· εἰς τοὐναντίον ἄρα φέρεσθαι δόξει τὸ Γ.
53Önerme 53. Göz görülen şeye yaklaştıkça görülen şey büyümüş gibi görünür.
Göz Z'deyken BG, ZB ve ZG ışınlarıyla görülsün; göz BG'ye yaklaştırılıp D'ye konsun ve aynı şey DB, DG ışınlarıyla görülsün. D açısı Z açısından büyüktür; daha büyük açı altında görülenler de daha büyük görünür. O hâlde göz D'deyken BG, Z'deyken olduğundan büyümüş görünecektir.
νγ΄. Τοῦ ὄμματος ἔγγιον τοῦ ὁρωμένου προσιόντος δόξει τὸ ὁρώμενον ηὐξῆσθαι. ὁράσθω γὰρ τὸ ΒΓ τοῦ ὄμματος ἐπὶ τὸ Ζ κειμένου ὑπὸ τῶν ΖΒ, ΖΓ ἀκτίνων, καὶ μετακείσθω τὸ ὄμμα ἔγγιον τοῦ ΒΓ καὶ ἔστω ἐπὶ τοῦ Δ, καὶ ὁράσθω τὸ αὐτὸ ὑπὸ τῶν ΔΒ, ΔΓ ἀκτίνων. οὐκοῦν μείζων ἡ Δ γωνία τῆς Ζ γωνίας· τὰ δὲ ὑπὸ μείζονος γωνίας ὁρώμενα μείζονα φαίνεται. δόξει ἄρα ηὐξῆσθαι τὸ ΒΓ τοῦ ὄμματος ἐπὶ τοῦ Δ ὄντος ἤπερ ἐπὶ τοῦ Ζ.
54Önerme 54. Eşit hızla hareket edenlerden uzakta olanlar daha yavaş gidiyormuş gibi görünür.
B ve K eşit hızla hareket etsin ve A gözünden AG, AD, AZ ışınları çizilsin. B'ye gözden çizilen ışınlar K'ye çizilenlerden uzundur. O hâlde B daha büyük bir uzaklık katedecek ve A görme ışınının önünden daha geç geçeceği için daha yavaş gidiyormuş gibi görünecektir.
Başka bir yolla. A ve B noktaları paralel doğrular üzerinde hareket etsin; göz Z olsun ve ondan ZA, ZB, ZE, ZD ışınları düşsün. Diyorum ki uzaktaki A, B'den daha yavaş gidiyormuş gibi görünür. AZ ve ZD, ZB ve ZE'den daha küçük bir açı kuşattığından, BE, AD'den büyük görülür. Şimdi ZE ışınını doğrultusunda uzatırsak, eşit hızla gidenlerden B, ZE ışını üzerinde ⟦?⟧ engellenerek geride kalır; demek ki eşit hızla gidenlerden uzakta olanlar daha yavaş gidiyormuş gibi görünür.
Başka bir yolla. A ve B noktaları AD ve BE paralel doğruları üzerinde düzgün hareket etsin; o hâlde eşit zamanda eşit yollar katederler. AD ile BE eşit olsun ve Z gözünden ZA, ZD, ZB, ZE ışınları düşsün. AZD açısı BZE açısından küçük olduğundan, AD uzaklığı BE'den küçük görünecektir. Dolayısıyla A daha yavaş gidiyormuş gibi görünecektir.
νδ΄. Τῶν ἴσῳ τάχει φερομένων τὰ πόρρω δοκεῖ βραδύτερον φέρεσθαι. φερέσθω γὰρ ἰσοταχῶς τὰ Β, Κ, καὶ ἀπὸ τοῦ Α ὄμματος ἀκτῖνες ἤχθωσαν αἱ ΑΓ, ΑΔ, ΑΖ. οὐκοῦν τὸ Β μείζονας ἔχει τὰς ἀπὸ τοῦ ὄμματος ἀκτῖνας ἠγμένας ἤπερ τὸ Κ. μεῖζον ἄρα διάστημα διελεύσεται καὶ ὕστερον παραλλάσσον τὴν Α ὄψιν δόξει βραδύτερον φέρεσθαι. Ἄλλως. Φερέσθω γὰρ δύο σημεῖα τὰ Α, Β ἐπὶ παραλλήλων εὐθειῶν, ὄμμα δὲ ἔστω τὸ Ζ, ἀφʼ οὗ προσπιπτέτωσαν ἀκτῖνες αἱ ΖΑ, ΖΒ, ΖΕ, ΖΔ. λέγω, ὅτι τὸ πόρρω τὸ Α δοκεῖ βραδύτερον φέρεσθαι τοῦ Β. ἐπεὶ γὰρ αἱ ΑΖ, ΖΔ τῶν ΖΒ, ΖΕ ἐλάσσονα γωνίαν περιέχουσι, μεῖζον ἄρα τὸ ΒΕ τοῦ ΑΔ βλέπεται. ἐὰν ἄρα τὴν ΖΕ ἀκτῖνα προσεκβάλωμεν ἐπʼ εὐθείας, ὅτι ἐπὶ τῶν ἰσοταχῶς φερομένων τὸ μὲν Β ἐπὶ τῆς ΖΕ ἀκτῖνος ε† κωλυθὲν ὑστερεῖ ἄρα τῶν ἰσοταχῶς φερομένων τὰ πόρρω δοκεῖ βραδύτερον φέρεσθαι. Ἄλλως. Φερέσθω δύο σημεῖα τὰ Α, Β ἐπὶ παραλλήλων εὐθειῶν τῶν ΑΔ, ΒΕ ὁμαλῶς· τὰς ἴσας ἄρα ἐν ἴσῳ χρόνῳ διελεύσονται. ἔστωσαν οὖν ἴσαι αἱ ΑΔ, ΒΕ, καὶ προσπιπτέτωσαν ἀκτῖνες ἀπὸ τοῦ Ζ ὄμματος αἱ ΖΑ, ΖΔ, ΖΒ, ΖΕ. ἐπεὶ οὖν ἐλάττων ἡ ὑπὸ ΑΖΔ τῆς ὑπὸ ΒΖΕ γωνίας, ἔλαττον ἄρα τὸ ΑΔ διάστημα τοῦ ΒΕ φανήσεται. ὥστε δόξει τὸ Α βραδύτερον φέρεσθαι.
55Önerme 55. Göz sabit durur, görme ışınları ise yana doğru kayarsa, görülen şeylerden uzakta olanlar geride kalıyormuş gibi görünür.
Görülenler AB ve GD doğruları üzerinde bulunan A ve G olsun; göz E olsun ve ondan EG, ED, EA, EB ışınları düşsün. Diyorum ki A'daki geride kalıyormuş gibi görünecektir. ED, AB ile buluşana kadar uzatılsın ve EB olsun. GEB açısı AEB açısından büyük olduğundan, GD uzaklığı AB'den büyük görünür. Dolayısıyla göz E'de sabit dururken A ve G yönüne kayan görme ışınları A'yı G'den daha çabuk geçecektir. O hâlde AB geride kalıyormuş gibi görünecektir.
νε΄. Τοῦ ὄμματος μένοντος, τῶν δὲ ὄψεων παραφερομένων, τὰ πόρρω τῶν ὁρωμένων καταλείπεσθαι δόξει. ἔστω ὁρώμενα τὰ Α, Γ ἐπὶ εὐθειῶν ὄντα τῶν ΑΒ, ΓΔ, ὄμμα δὲ ἔστω τὸ Ε, ἀφʼ οὗ προσπιπτέτωσαν ἀκτῖνες αἱ ΕΓ, ΕΔ, ΕΑ, ΕΒ. λέγω, ὅτι τὸ πρὸς τῷ Α καταλείπεσθαι δόξει. προσεκβεβλήσθω ἡ ΕΔ, ἄχρις οὗ συμβαλεῖ τῇ ΑΒ, καὶ ἔστω ἡ ΕΒ. ἐπεὶ οὖν μείζων γωνία ἡ ὑπὸ ΓΕΒ τῆς ὑπὸ ΑΕΒ, μεῖζον ἄρα τὸ ΓΔ διάστημα τοῦ ΑΒ φαίνεται. ὥστε τοῦ ὄμματος ἐπὶ τοῦ Ε μένοντος αἱ ὄψεις ὡς ἐπὶ τὰ Α, Γ μέρη παραφερόμεναι θᾶττον παραλλάξουσι τὸ Α ἤπερ τὸ Γ. ὑπολείπεσθαι ἄρα δόξει τὸ ΑΒ.
56Önerme 56. Büyüyen büyüklükler göze yaklaşıyormuş gibi görünür.
Görülen büyüklük AB, göz G olsun; ondan GA ve GB ışınları düşsün. BA büyüsün ve BD olsun; GD ışını düşsün. BGD açısı BGA açısından büyük olduğundan, BD, BA'dan büyük görünür. Kendilerinden daha büyük görünen şeyler büyüyormuş gibi gelir; göze daha yakın olanlar da ⟦daha büyük⟧ görünür. O hâlde büyüyen büyüklükler göze yaklaşıyormuş gibi görünecektir.
νς΄. Τὰ αὐξανόμενα τῶν μεγεθῶν δόξει προσάγεσθαι τῷ ὄμματι. ἔστω ὁρώμενον μέγεθος τὸ ΑΒ, ὄμμα δὲ ἔστω τὸ Γ, ἀφʼ οὗ προσπιπτέτωσαν ἀκτῖνες αἱ ΓΑ, ΓΒ. καὶ ηὐξήσθω τὸ ΒΑ καὶ ἔστω τὸ ΒΔ, καὶ προσπιπτέτω ἀκτὶς ἡ ΓΔ. ἐπεὶ οὖν μείζων γωνία ἡ ὑπὸ ΒΓΔ τῆς ὑπὸ ΒΓΑ, μεῖζον ἄρα φαίνεται τὸ ΒΔ τοῦ ΒΑ. τὰ δὲ μείζονα ἑαυτῶν οἰόμενα ἐπαυξάνεσθαι δοκοῦσι, καὶ τὰ ἔγγιον τοῦ ὄμματος ἐλάττονα ⟦μείζονα?⟧ φαίνεται. τὰ ἄρα αὐξόμενα τῶν μεγεθῶν δόξει προσάγεσθαι τῷ ὄμματι.
57Önerme 57. Aynı uzaklıkta duran şeylerden uçtakiler ortadakiyle aynı doğru üzerinde değilse, bütün şekil kimi zaman içbükey, kimi zaman dışbükey görünür.
Göz K'deyken GBD görülsün ve KG, KB, KD ışınları düşsün. O hâlde bütün şekil içbükey görünecektir. Şimdi ortada görülen şey yer değiştirsin ve göze daha yakın konsun. O hâlde DBG dışbükey görünecektir.
νζ΄. Ὅσα ἐπὶ τῷ αὐτῷ διαστήματι κεῖται τῶν ἄκρων μὴ ἐπʼ εὐθείας τῷ μέσῳ ὄντων, τὸ ὅλον σχῆμα ὁτὲ μὲν κοῖλον, ὁτὲ δὲ κυρτὸν ποιεῖ. ὁράσθω γὰρ τὰ ΓΒΔ τοῦ ὄμματος ἐπὶ τοῦ Κ κειμένου, καὶ προσπιπτέτωσαν ἀκτῖνες αἱ ΚΓ, ΚΒ, ΚΔ. οὐκοῦν τὸ ὅλον σχῆμα κοῖλον δόξει εἶναι. μετακινείσθω δὴ πάλιν τὸ ἐν τῷ μέσῳ ὁρώμενον καὶ ἔγγιον κείσθω τοῦ ὄμματος. οὐκοῦν τὸ ΔΒΓ δόξει κυρτὸν εἶναι.
58Önerme 58. Bir karenin köşegenlerinin kesiştiği noktadan dik bir doğru çıkarılır ve göz bunun üzerine konursa, karenin kenarları eşit görünür, köşegenler de eşit görünür.
ABGD karesi olsun; köşegenleri DB ve GA çizilsin; E'den düzleme dik olarak yukarı EZ doğrusu çıkarılsın, göz bunun üzerinde Z'de dursun ve ZA, ZB, ZD, ZG ışınları düşsün. DE, EG'ye eşit, EZ ortak ve açılar dik olduğundan, ZG tabanı DZ tabanına eşittir; tabanlardaki açılardan eşit kenarların karşısında olanlar da eşittir. O hâlde EZG açısı EZD açısına eşittir; o hâlde EG, ED'ye eşit görünecektir. Aynı şekilde AZE açısı da BZE açısına eşittir. O hâlde AG, BD'ye eşit görünecektir. Yine, GZ, ZB'ye, AZ, ZD'ye, AB de GD'ye eşit olduğundan, üç kenar üç kenara eşittir, dolayısıyla açı da açıya. O hâlde kenar kenara eşit görünecektir; geri kalan kenarlar da böylece eşit görünecektir.
Gözden köşegenlerin kesiştiği noktaya çizilen doğru ne düzleme dik, ne kesişme noktasından karenin köşelerine çizilen doğruların her birine eşit olur, ne de onlarla eşit açılar yaparsa, köşegenler eşit görünmez. Bunun sonuçlarını dairelerde olduğu gibi göstereceğiz.
νη΄. Ἐὰν τετραγώνου ἀπὸ τῆς συναφῆς τῶν διαμέτρων πρὸς ὀρθὰς ἀχθῇ εὐθεῖα, ἐπὶ δὲ ταύτης τὸ ὄμμα τεθῇ, αἱ πλευραὶ τοῦ τετραγώνου ἴσαι φανοῦνται, καὶ αἱ διάμετροι δὲ ἴσαι φανήσονται. ἔστω τετράγωνον τὸ ΑΒΓΔ, καὶ ἤχθωσαν αὐτοῦ διαγώνιοι αἱ ΔΒ, ΓΑ, καὶ ἀνήχθω πρὸς ὀρθὰς ἀπὸ τοῦ Ε τῷ ἐπιπέδῳ μετέωρος εὐθεῖα ἡ ΕΖ, ἐφʼ ἧς ὄμμα κείσθω τὸ Ζ, καὶ προσπιπτέτωσαν ἀκτῖνες αἱ ΖΑ, ΖΒ, ΖΔ, ΖΓ. ἐπεὶ οὖν ἴση ἐστὶν ἡ ΔΕ τῇ ΕΓ, κοινὴ δὲ ἡ ΕΖ, καὶ αἱ γωνίαι ὀρθαί, βάσις ἄρα ἡ ΖΓ βάσει τῇ ΔΖ ἴση ἐστίν, καὶ τῶν πρὸς ταῖς βάσεσι γωνιῶν ἐκεῖναι ἴσαι, ὑφʼ ἃς αἱ ἴσαι πλευραὶ ὑποτείνουσιν. ἴση ἄρα ἐστὶν ἡ ὑπὸ ΕΖΓ τῇ ὑπὸ ΕΖΔ. ἴση ἄρα φανήσεται ἡ ΕΓ τῇ ΕΔ. ὁμοίως καὶ ἡ ὑπὸ ΑΖΕ τῇ ὑπὸ ΒΖΕ ἴση ἐστίν. ἴση ἄρα φανήσεται ἡ ΑΓ τῇ ΒΔ. πάλιν ἐπεὶ ἡ μὲν ΓΖ τῇ ΖΒ ἐστιν ἴση, ἡ δὲ ΑΖ τῇ ΖΔ, ἀλλὰ καὶ ἡ ΑΒ τῇ ΓΔ, αἱ τρεῖς ἄρα ταῖς τρισὶν ἴσαι εἰσί, καὶ γωνία γωνίᾳ. ἴση ἄρα φανήσεται ἡ πλευρὰ τῇ πλευρᾷ, ὡς καὶ αἱ λοιπαὶ πλευραὶ ἴσαι φανήσονται. Τῆς δὲ ἀπὸ τοῦ ὄμματος ἐπὶ τὴν συναφὴν τῶν διαμέτρων μήτε πρὸς ὀρθὰς οὔσης τῷ ἐπιπέδῳ μήτε ἴσης ἑκατέρᾳ τῶν ἀπὸ τῆς συναφῆς πρὸς τὰς γωνίας τοῦ τετραγώνου ἀγομένων μήτε ἴσας γωνίας ποιούσης μετʼ αὐτῶν αἱ διάμετροι ἄνισοι φανήσονται. ὁμοίως γὰρ δείξομεν τὰ συμβαίνοντα, καθάπερ καὶ ἐν τοῖς κύκλοις.