IV. Kitap
4.def.1Tarifler
1. İçine çizilen düzkenarlı şeklin her açısı, içine çizildiği düzkenarlı şeklin her kenarına değdiğinde, bir düzkenarlı şeklin öbürünün içine çizildiği söylenir.
σχῆμα εὐθύγραμμον εἰς σχῆμα εὐθύγραμμον ἐγγράφεσθαι λέγεται, ὅταν ἑκάστη τῶν τοῦ ἐγγραφομένου σχήματος γωνιῶν ἑκάστης πλευρᾶς τοῦ, εἰς ὃ ἐγγράφεται, ἅπτηται.
4.def.22. Benzer şekilde, çevresine çizilen şeklin her kenarı, çevresine çizildiği şeklin her açısına değdiğinde, bir şeklin öbürünün çevresine çizildiği söylenir.
σχῆμα δὲ ὁμοίως περὶ σχῆμα περιγράφεσθαι λέγεται, ὅταν ἑκάστη πλευρὰ τοῦ περιγραφομένου ἑκάστης γωνίας τοῦ, περὶ ὃ περιγράφεται, ἅπτηται.
4.def.33. İçine çizilen düzkenarlı şeklin her açısı dairenin çevresine değdiğinde, düzkenarlı şeklin dairenin içine çizildiği söylenir.
σχῆμα εὐθύγραμμον εἰς κύκλον ἐγγράφεσθαι λέγεται, ὅταν ἑκάστη γωνία τοῦ ἐγγραφομένου ἅπτηται τῆς τοῦ κύκλου περιφερείας.
4.def.44. Çevresine çizilen düzkenarlı şeklin her kenarı dairenin çevresine teğet olduğunda, düzkenarlı şeklin dairenin çevresine çizildiği söylenir.
σχῆμα δὲ εὐθύγραμμον περὶ κύκλον περιγράφεσθαι λέγεται, ὅταν ἑκάστη πλευρὰ τοῦ περιγραφομένου ἐφάπτηται τῆς τοῦ κύκλου περιφερείας.
4.def.55. Benzer şekilde, dairenin çevresi, içine çizildiği şeklin her kenarına değdiğinde, dairenin şeklin içine çizildiği söylenir.
κύκλος δὲ εἰς σχῆμα ὁμοίως ἐγγράφεσθαι λέγεται, ὅταν ἡ τοῦ κύκλου περιφέρεια ἑκάστης πλευρᾶς τοῦ, εἰς ὃ ἐγγράφεται, ἅπτηται.
4.def.66. Dairenin çevresi, çevresine çizildiği şeklin her açısına değdiğinde, dairenin şeklin çevresine çizildiği söylenir.
κύκλος δὲ περὶ σχῆμα περιγράφεσθαι λέγεται, ὅταν ἡ τοῦ κύκλου περιφέρεια ἑκάστης γωνίας τοῦ, περὶ ὃ περιγράφεται, ἅπτηται.
4.def.77. Bir doğrunun uçları dairenin çevresi üzerinde olduğunda, doğrunun daireye yerleştirildiği söylenir.
εὐθεῖα εἰς κύκλον ἐναρμόζεσθαι λέγεται, ὅταν τὰ πέρατα αὐτῆς ἐπὶ τῆς περιφερείας ᾖ τοῦ κύκλου.
4.prop.1Önermeler
Önerme 1. Verilen bir daireye, dairenin çapından büyük olmayan verilen bir doğruya eşit bir doğru yerleştirmek.
Verilen daire ABG, dairenin çapından büyük olmayan verilen doğru da D olsun. ABG dairesine D doğrusuna eşit bir doğru yerleştirmek gerekiyor.
ABG dairesinin BG çapı çizilsin. Eğer BG, D'ye eşitse istenen yapılmış olur; çünkü ABG dairesine D doğrusuna eşit BG yerleştirilmiştir. BG, D'den büyükse, D'ye eşit GE yerleştirilsin; merkezi G, yarıçapı GE olan EAZ dairesi çizilsin ve GA birleştirilsin.
G noktası EAZ dairesinin merkezi olduğundan GA, GE'ye eşittir. GE ise D'ye eşittir; o hâlde D de GA'ya eşittir.
Öyleyse verilen ABG dairesine, verilen D doğrusuna eşit GA yerleştirilmiştir. Yapılması gereken buydu.
εἰς τὸν δοθέντα κύκλον τῇ δοθείσῃ εὐθείᾳ μὴ μείζονι οὔσῃ τῆς τοῦ κύκλου διαμέτρου ἴσην εὐθεῖαν ἐναρμόσαι. ἔστω ὁ δοθεὶς κύκλος ὁ ΑΒΓ, ἡ δὲ δοθεῖσα εὐθεῖα μὴ μείζων τῆς τοῦ κύκλου διαμέτρου ἡ Δ. δεῖ δὴ εἰς τὸν ΑΒΓ κύκλον τῇ Δ εὐθείᾳ ἴσην εὐθεῖαν ἐναρμόσαι. ἤχθω τοῦ ΑΒΓ κύκλου διάμετρος ἡ ΒΓ. εἰ μὲν οὖν ἴση ἐστὶν ἡ ΒΓ τῇ Δ, γεγονὸς ἂν εἴη τὸ ἐπιταχθέν· ἐνήρμοσται γὰρ εἰς τὸν ΑΒΓ κύκλον τῇ Δ εὐθείᾳ ἴση ἡ ΒΓ. εἰ δὲ μείζων ἐστὶν ἡ ΒΓ τῆς Δ, κείσθω τῇ Δ ἴση ἡ ΓΕ, καὶ κέντρῳ τῷ Γ διαστήματι δὲ τῷ ΓΕ κύκλος γεγράφθω ὁ ΕΑΖ, καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΓΑ. ἐπεὶ οὖν τὸ Γ σημεῖον κέντρον ἐστὶ τοῦ ΕΑΖ κύκλου, ἴση ἐστὶν ἡ ΓΑ τῇ ΓΕ. ἀλλὰ τῇ Δ ἡ ΓΕ ἐστιν ἴση· καὶ ἡ Δ ἄρα τῇ ΓΑ ἐστιν ἴση. εἰς ἄρα τὸν δοθέντα κύκλον τὸν ΑΒΓ τῇ δοθείσῃ εὐθείᾳ τῇ Δ ἴση ἐνήρμοσται ἡ ΓΑ· ὅπερ ἔδει ποιῆσαι.
4.prop.2Önerme 2. Verilen bir dairenin içine, verilen bir üçgenle eşaçılı bir üçgen çizmek.
Verilen daire ABG, verilen üçgen DEZ olsun. ABG dairesinin içine DEZ üçgeniyle eşaçılı bir üçgen çizmek gerekiyor.
ABG dairesine A noktasında HTh teğeti çizilsin; ATh doğrusuna ve üzerindeki A noktasına DEZ açısına eşit ThAG açısı, AH doğrusuna ve üzerindeki A noktasına da DZE [açısına] eşit HAB açısı kurulsun; BG birleştirilsin.
ATh doğrusu ABG dairesine teğet olduğundan ve A'daki değme noktasından daireye AG doğrusu çizildiğinden, ThAG açısı dairenin karşı parçasındaki ABG açısına eşittir. ThAG açısı ise DEZ açısına eşittir; o hâlde ABG açısı da DEZ açısına eşittir. Aynı sebeple AGB açısı da DZE açısına eşittir; o hâlde kalan BAG açısı da kalan EDZ açısına eşittir. [Demek ki ABG üçgeni DEZ üçgeniyle eşaçılıdır ve ABG dairesinin içine çizilmiştir.]
Öyleyse verilen dairenin içine, verilen üçgenle eşaçılı bir üçgen çizilmiştir. Yapılması gereken buydu.
εἰς τὸν δοθέντα κύκλον τῷ δοθέντι τριγώνῳ ἰσογώνιον τρίγωνον ἐγγράψαι. ἔστω ὁ δοθεὶς κύκλος ὁ ΑΒΓ, τὸ δὲ δοθὲν τρίγωνον τὸ ΔΕΖ· δεῖ δὴ εἰς τὸν ΑΒΓ κύκλον τῷ ΔΕΖ τριγώνῳ ἰσογώνιον τρίγωνον ἐγγράψαι. ἤχθω τοῦ ΑΒΓ κύκλου ἐφαπτομένη ἡ ΗΘ κατὰ τὸ Α, καὶ συνεστάτω πρὸς τῇ ΑΘ εὐθείᾳ καὶ τῷ πρὸς αὐτῇ σημείῳ τῷ Α τῇ ὑπὸ ΔΕΖ γωνίᾳ ἴση ἡ ὑπὸ ΘΑΓ, πρὸς δὲ τῇ ΑΗ εὐθείᾳ καὶ τῷ πρὸς αὐτῇ σημείῳ τῷ Α τῇ ὑπὸ ΔΖΕ [γωνίᾳ] ἴση ἡ ὑπὸ ΗΑΒ, καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΒΓ. ἐπεὶ οὖν κύκλου τοῦ ΑΒΓ ἐφάπτεταί τις εὐθεῖα ἡ ΑΘ, καὶ ἀπὸ τῆς κατὰ τὸ Α ἐπαφῆς εἰς τὸν κύκλον διῆκται εὐθεῖα ἡ ΑΓ, ἡ ἄρα ὑπὸ ΘΑΓ ἴση ἐστὶ τῇ ἐν τῷ ἐναλλὰξ τοῦ κύκλου τμήματι γωνίᾳ τῇ ὑπὸ ΑΒΓ. ἀλλʼ ἡ ὑπὸ ΘΑΓ τῇ ὑπὸ ΔΕΖ ἐστιν ἴση· καὶ ἡ ὑπὸ ΑΒΓ ἄρα γωνία τῇ ὑπὸ ΔΕΖ ἐστιν ἴση. διὰ τὰ αὐτὰ δὴ καὶ ἡ ὑπὸ ΑΓΒ τῇ ὑπὸ ΔΖΕ ἐστιν ἴση· καὶ λοιπὴ ἄρα ἡ ὑπὸ ΒΑΓ λοιπῇ τῇ ὑπὸ ΕΔΖ ἐστιν ἴση· [ἰσογώνιον ἄρα ἐστὶ τὸ ΑΒΓ τρίγωνον τῷ ΔΕΖ τριγώνῳ, καὶ ἐγγέγραπται εἰς τὸν ΑΒΓ κύκλον]. εἰς τὸν δοθέντα ἄρα κύκλον τῷ δοθέντι τριγώνῳ ἰσογώνιον τρίγωνον ἐγγέγραπται· ὅπερ ἔδει ποιῆσαι.
4.prop.3Önerme 3. Verilen bir dairenin çevresine, verilen bir üçgenle eşaçılı bir üçgen çizmek.
Verilen daire ABG, verilen üçgen DEZ olsun. ABG dairesinin çevresine DEZ üçgeniyle eşaçılı bir üçgen çizmek gerekiyor.
EZ her iki yönde H ve Th noktalarına kadar uzatılsın; ABG dairesinin merkezi K bulunsun ve rastgele bir KB doğrusu çizilsin. KB doğrusuna ve üzerindeki K noktasına, DEH açısına eşit BKA açısı, DZTh açısına eşit BKG açısı kurulsun; A, B ve G noktalarından ABG dairesine LAM, MBN ve NGL teğetleri çizilsin.
LM, MN ve NL doğruları ABG dairesine A, B ve G noktalarında teğet olduğundan ve K merkezinden A, B ve G noktalarına KA, KB ve KG birleştirildiğinden, A, B ve G noktalarındaki açılar diktir. AMBK dörtkenarlısı iki üçgene bölündüğünden dört açısının toplamı dört dik açıya eşittir; KAM ve KBM açıları da diktir; o hâlde kalan AKB ile AMB açılarının toplamı iki dik açıya eşittir. DEH ile DEZ açılarının toplamı da iki dik açıya eşittir; o hâlde AKB ile AMB'nin toplamı DEH ile DEZ'nin toplamına eşittir. Bunlardan AKB açısı DEH açısına eşittir; o hâlde kalan AMB açısı kalan DEZ açısına eşittir. Aynı şekilde LNB açısının da DZE açısına eşit olduğu gösterilir; o hâlde kalan MLN açısı da [kalan] EDZ açısına eşittir. Demek ki LMN üçgeni DEZ üçgeniyle eşaçılıdır ve ABG dairesinin çevresine çizilmiştir.
Öyleyse verilen dairenin çevresine, verilen üçgenle eşaçılı bir üçgen çizilmiştir. Yapılması gereken buydu.
περὶ τὸν δοθέντα κύκλον τῷ δοθέντι τριγώνῳ ἰσογώνιον τρίγωνον περιγράψαι. ἔστω ὁ δοθεὶς κύκλος ὁ ΑΒΓ, τὸ δὲ δοθὲν τρίγωνον τὸ ΔΕΖ· δεῖ δὴ περὶ τὸν ΑΒΓ κύκλον τῷ ΔΕΖ τριγώνῳ ἰσογώνιον τρίγωνον περιγράψαι. Ἐκβεβλήσθω ἡ ΕΖ ἐφʼ ἑκάτερα τὰ μέρη κατὰ τὰ Η, Θ σημεῖα, καὶ εἰλήφθω τοῦ ΑΒΓ κύκλου κέντρον τὸ Κ, καὶ διήχθω, ὡς ἔτυχεν, εὐθεῖα ἡ ΚΒ, καὶ συνεστάτω πρὸς τῇ ΚΒ εὐθείᾳ καὶ τῷ πρὸς αὐτῇ σημείῳ τῷ Κ τῇ μὲν ὑπὸ ΔΕΗ γωνίᾳ ἴση ἡ ὑπὸ ΒΚΑ, τῇ δὲ ὑπὸ ΔΖΘ ἴση ἡ ὑπὸ ΒΚΓ, καὶ διὰ τῶν Α, Β, Γ σημείων ἤχθωσαν ἐφαπτόμεναι τοῦ ΑΒΓ κύκλου αἱ ΛΑΜ, ΜΒΝ, ΝΓΛ. καὶ ἐπεὶ ἐφάπτονται τοῦ ΑΒΓ κύκλου αἱ ΛΜ, ΜΝ, ΝΛ κατὰ τὰ Α, Β, Γ σημεῖα, ἀπὸ δὲ τοῦ Κ κέντρου ἐπὶ τὰ Α, Β, Γ σημεῖα ἐπεζευγμέναι εἰσὶν αἱ ΚΑ, ΚΒ, ΚΓ, ὀρθαὶ ἄρα εἰσὶν αἱ πρὸς τοῖς Α, Β, Γ σημείοις γωνίαι. καὶ ἐπεὶ τοῦ ΑΜΒΚ τετραπλεύρου αἱ τέσσαρες γωνίαι τέτρασιν ὀρθαῖς ἴσαι εἰσίν, ἐπειδήπερ καὶ εἰς δύο τρίγωνα διαιρεῖται τὸ ΑΜΒΚ, καί εἰσιν ὀρθαὶ αἱ ὑπὸ ΚΑΜ, ΚΒΜ γωνίαι, λοιπαὶ ἄρα αἱ ὑπὸ ΑΚΒ, ΑΜΒ δυσὶν ὀρθαῖς ἴσαι εἰσίν. εἰσὶ δὲ καὶ αἱ ὑπὸ ΔΕΗ, ΔΕΖ δυσὶν ὀρθαῖς ἴσαι· αἱ ἄρα ὑπὸ ΑΚΒ, ΑΜΒ ταῖς ὑπὸ ΔΕΗ, ΔΕΖ ἴσαι εἰσίν, ὧν ἡ ὑπὸ ΑΚΒ τῇ ὑπὸ ΔΕΗ ἐστιν ἴση· λοιπὴ ἄρα ἡ ὑπὸ ΑΜΒ λοιπῇ τῇ ὑπὸ ΔΕΖ ἐστιν ἴση. ὁμοίως δὴ δειχθήσεται, ὅτι καὶ ἡ ὑπὸ ΛΝΒ τῇ ὑπὸ ΔΖΕ ἐστιν ἴση· καὶ λοιπὴ ἄρα ἡ ὑπὸ ΜΛΝ [λοιπῇ] τῇ ὑπὸ ΕΔΖ ἐστιν ἴση. ἰσογώνιον ἄρα ἐστὶ τὸ ΛΜΝ τρίγωνον τῷ ΔΕΖ τριγώνῳ· καὶ περιγέγραπται περὶ τὸν ΑΒΓ κύκλον. περὶ τὸν δοθέντα ἄρα κύκλον τῷ δοθέντι τριγώνῳ ἰσογώνιον τρίγωνον περιγέγραπται· ὅπερ ἔδει ποιῆσαι.
4.prop.4Önerme 4. Verilen bir üçgenin içine bir daire çizmek.
Verilen üçgen ABG olsun. ABG üçgeninin içine bir daire çizmek gerekiyor.
ABG ve AGB açıları BD ve GD doğrularıyla ikiye bölünsün ve bu doğrular D noktasında buluşsun; D'den AB, BG ve GA doğrularına DE, DZ ve DH dikmeleri indirilsin.
ABD açısı GBD açısına eşit olduğundan ve BED dik açısı da BZD dik açısına eşit olduğundan, EBD ve ZBD iki üçgendir; bunların iki açısı iki açıya eşittir, bir kenarı da bir kenara eşittir; bu kenar, eşit açılardan birinin karşısındaki ortak BD kenarıdır. Demek ki kalan kenarları da kalan kenarlara eşit olacaktır; o hâlde DE, DZ'ye eşittir. Aynı sebeple DH de DZ'ye eşittir. Demek ki DE, DZ ve DH doğruları birbirine eşittir. O hâlde merkezi D, yarıçapı E, Z ve H'ye uzanan doğrulardan biri olan daire çizilirse kalan noktalardan da geçecek ve E, Z ve H noktalarındaki açılar dik olduğu için AB, BG ve GA doğrularına teğet olacaktır. Çünkü onları keserse, dairenin çapına ucundan dik olarak çizilen doğru dairenin içine düşmüş olur; bunun saçma olduğu ise gösterilmişti. Demek ki merkezi D, yarıçapı E, Z ve H'ye uzanan doğrulardan biri olan daire AB, BG ve GA doğrularını kesmez; o hâlde onlara teğet olur ve ABG üçgeninin içine çizilmiş olur. ZHE gibi çizilsin.
Öyleyse verilen ABG üçgeninin içine EZH dairesi çizilmiştir. Yapılması gereken buydu.
εἰς τὸ δοθὲν τρίγωνον κύκλον ἐγγράψαι. ἔστω τὸ δοθὲν τρίγωνον τὸ ΑΒΓ· δεῖ δὴ εἰς τὸ ΑΒΓ τρίγωνον κύκλον ἐγγράψαι. τετμήσθωσαν αἱ ὑπὸ ΑΒΓ, ΑΓΒ γωνίαι δίχα ταῖς ΒΔ, ΓΔ εὐθείαις, καὶ συμβαλλέτωσαν ἀλλήλαις κατὰ τὸ Δ σημεῖον, καὶ ἤχθωσαν ἀπὸ τοῦ Δ ἐπὶ τὰς ΑΒ, ΒΓ, ΓΑ εὐθείας κάθετοι αἱ ΔΕ, ΔΖ, ΔΗ. καὶ ἐπεὶ ἴση ἐστὶν ἡ ὑπὸ ΑΒΔ γωνία τῇ ὑπὸ ΓΒΔ, ἐστὶ δὲ καὶ ὀρθὴ ἡ ὑπὸ ΒΕΔ ὀρθῇ τῇ ὑπὸ ΒΖΔ ἴση, δύο δὴ τρίγωνά ἐστι τὰ ΕΒΔ, ΖΒΔ τὰς δύο γωνίας ταῖς δυσὶ γωνίαις ἴσας ἔχοντα καὶ μίαν πλευρὰν μιᾷ πλευρᾷ ἴσην τὴν ὑποτείνουσαν ὑπὸ μίαν τῶν ἴσων γωνιῶν κοινὴν αὐτῶν τὴν ΒΔ· καὶ τὰς λοιπὰς ἄρα πλευρὰς ταῖς λοιπαῖς πλευραῖς ἴσας ἕξουσιν· ἴση ἄρα ἡ ΔΕ τῇ ΔΖ. διὰ τὰ αὐτὰ δὴ καὶ ἡ ΔΗ τῇ ΔΖ ἐστιν ἴση. αἱ τρεῖς ἄρα εὐθεῖαι αἱ ΔΕ, ΔΖ, ΔΗ ἴσαι ἀλλήλαις εἰσίν· ὁ ἄρα κέντρῳ τῷ Δ καὶ διαστήματι ἑνὶ τῶν Ε, Ζ, Η κύκλος γραφόμενος ἥξει καὶ διὰ τῶν λοιπῶν σημείων καὶ ἐφάψεται τῶν ΑΒ, ΒΓ, ΓΑ εὐθειῶν διὰ τὸ ὀρθὰς εἶναι τὰς πρὸς τοῖς Ε, Ζ, Η σημείοις γωνίας. εἰ γὰρ τεμεῖ αὐτάς, ἔσται ἡ τῇ διαμέτρῳ τοῦ κύκλου πρὸς ὀρθὰς ἀπʼ ἄκρας ἀγομένη ἐντὸς πίπτουσα τοῦ κύκλου· ὅπερ ἄτοπον ἐδείχθη· οὐκ ἄρα ὁ κέντρῳ τῷ Δ διαστήματι δὲ ἑνὶ τῶν Ε, Ζ, Η γραφόμενος κύκλος τεμεῖ τὰς ΑΒ, ΒΓ, ΓΑ εὐθείας· ἐφάψεται ἄρα αὐτῶν, καὶ ἔσται ὁ κύκλος ἐγγεγραμμένος εἰς τὸ ΑΒΓ τρίγωνον. ἐγγεγράφθω ὡς ὁ ΖΗΕ. εἰς ἄρα τὸ δοθὲν τρίγωνον τὸ ΑΒΓ κύκλος ἐγγέγραπται ὁ ΕΖΗ· ὅπερ ἔδει ποιῆσαι.
4.prop.5Önerme 5. Verilen bir üçgenin çevresine bir daire çizmek.
Verilen üçgen ABG olsun. Verilen ABG üçgeninin çevresine bir daire çizmek gerekiyor.
AB ve AG doğruları D ve E noktalarında ikiye bölünsün; D ve E noktalarından AB ve AG'ye dik DZ ve EZ çizilsin. Bunlar ya ABG üçgeninin içinde ya BG doğrusunun üzerinde ya da BG'nin dışında buluşacaklardır.
Önce içeride, Z noktasında buluşsunlar; ZB, ZG ve ZA birleştirilsin. AD, DB'ye eşit, DZ de ortak ve dik olduğundan, AZ tabanı ZB tabanına eşittir. Aynı şekilde GZ'nin de AZ'ye eşit olduğunu gösteririz; dolayısıyla ZB de ZG'ye eşittir. Demek ki ZA, ZB ve ZG üçü birbirine eşittir. O hâlde merkezi Z, yarıçapı A, B ve G'ye uzanan doğrulardan biri olan daire çizilirse kalan noktalardan da geçecek ve ABG üçgeninin çevresine çizilmiş olacaktır. ABG gibi çizilsin.
Şimdi DZ ve EZ, ikinci şekilde olduğu gibi, BG doğrusunun üzerinde Z noktasında buluşsunlar; AZ birleştirilsin. Aynı şekilde Z noktasının, ABG üçgeninin çevresine çizilen dairenin merkezi olduğunu gösteririz.
Şimdi DZ ve EZ, üçüncü şekilde olduğu gibi, ABG üçgeninin dışında yine Z noktasında buluşsunlar; AZ, BZ ve GZ birleştirilsin. Yine AD, DB'ye eşit, DZ de ortak ve dik olduğundan, AZ tabanı BZ tabanına eşittir. Aynı şekilde GZ'nin de AZ'ye eşit olduğunu gösteririz; dolayısıyla BZ de ZG'ye eşittir. O hâlde [yine] merkezi Z, yarıçapı ZA, ZB ve ZG'den biri olan daire çizilirse kalan noktalardan da geçecek ve ABG üçgeninin çevresine çizilmiş olacaktır.
Öyleyse verilen üçgenin çevresine bir daire çizilmiştir. Yapılması gereken buydu.
[Sonuç:] Şu da açıktır: Dairenin merkezi üçgenin içine düştüğünde, BAG açısı yarım daireden büyük bir parçada bulunduğu için dik açıdan küçüktür; merkez BG doğrusunun üzerine düştüğünde, BAG açısı yarım dairede bulunduğu için diktir; dairenin merkezi üçgenin dışına düştüğünde ise BAG açısı yarım daireden küçük bir parçada bulunduğu için dik açıdan büyüktür. [Dolayısıyla verilen açı dik açıdan küçük olduğunda DZ ve EZ üçgenin içine, dik olduğunda BG'nin üzerine, dik açıdan büyük olduğunda ise BG'nin dışına düşecektir. Yapılması gereken buydu.]
περὶ τὸ δοθὲν τρίγωνον κύκλον περιγράψαι. ἔστω τὸ δοθὲν τρίγωνον τὸ ΑΒΓ· δεῖ [2δὴ]2 περὶ τὸ δοθὲν τρίγωνον τὸ ΑΒΓ κύκλον περιγράψαι. τετμήσθωσαν αἱ ΑΒ, ΑΓ εὐθεῖαι δίχα κατὰ τὰ Δ, Ε σημεῖα, καὶ ἀπὸ τῶν Δ, Ε σημείων ταῖς ΑΒ, ΑΓ πρὸς ὁρθὰς ἤχθωσαν αἱ ΔΖ, ΕΖ· συμπεσοῦνται δὴ ἤτοι ἐντὸς τοῦ ΑΒΓ τριγώνου ἢ ἐπὶ τῆς ΒΓ εὐθείας ἢ ἐκτὸς τῆς ΒΓ. συμπιπτέτωσαν πρότερον ἐντὸς κατὰ τὸ Ζ, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΖΒ, ΖΓ, ΖΑ. καὶ ἐπεὶ ἴση ἐστὶν ἡ ΑΔ τῇ ΔΒ, κοινὴ δὲ καὶ πρὸς ὀρθὰς ἡ ΔΖ, βάσις ἄρα ἡ ΑΖ βάσει τῇ ΖΒ ἐστιν ἴση. ὁμοίως δὴ δείξομεν, ὅτι καὶ ἡ ΓΖ τῇ ΑΖ ἐστιν ἴση· ὥστε καὶ ἡ ΖΒ τῇ ΖΓ ἐστιν ἴση· αἱ τρεῖς ἄρα αἱ ΖΑ, ΖΒ, ΖΓ ἴσαι ἀλλήλαις εἰσίν. ὁ ἄρα κέντρῳ τῷ Ζ διαστήματι δὲ ἑνὶ τῶν Α, Β, Γ κύκλος γραφόμενος ἥξει καὶ διὰ τῶν λοιπῶν σημείων, καὶ ἔσται περιγεγραμμένος ὁ κύκλος περὶ τὸ ΑΒΓ τρίγωνον. περιγεγράφθω ὡς ὁ ΑΒΓ. ἀλλὰ δὴ αἱ ΔΖ, ΕΖ συμπιπτέτωσαν ἐπὶ τῆς ΒΓ εὐθείας κατὰ τὸ Ζ, ὡς ἔχει ἐπὶ τῆς δευτέρας καταγραφῆς, καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΑΖ. ὁμοίως δὴ δείξομεν, ὅτι τὸ Ζ σημεῖον κέντρον ἐστὶ τοῦ περὶ τὸ ΑΒΓ τρίγωνον περιγραφομένου κύκλου. ἀλλὰ δὴ αἱ ΔΖ, ΕΖ συμπιπτέτωσαν ἐκτὸς τοῦ ΑΒΓ τριγώνου κατὰ τὸ Ζ πάλιν, ὡς ἔχει ἐπὶ τῆς τρίτης καταγραφῆς, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΑΖ, ΒΖ, ΓΖ. καὶ ἐπεὶ πάλιν ἴση ἐστὶν ἡ ΑΔ τῇ ΔΒ, κοινὴ δὲ καὶ πρὸς ὀρθὰς ἡ ΔΖ, βάσις ἄρα ἡ ΑΖ βάσει τῇ ΒΖ ἐστιν ἴση. ὁμοίως δὴ δείξομεν, ὅτι καὶ ἡ ΓΖ τῇ ΑΖ ἐστιν ἴση· ὥστε καὶ ἡ ΒΖ τῇ ΖΓ ἐστιν ἴση· ὁ ἄρα [πάλιν] κέντρῳ τῷ Ζ διαστήματι δὲ ἑνὶ τῶν ΖΑ, ΖΒ, ΖΓ κύκλος γραφόμενος ἥξει καὶ διὰ τῶν λοιπῶν σημείων, καὶ ἔσται περιγεγραμμένος περὶ τὸ ΑΒΓ τρίγωνον. περὶ τὸ δοθὲν ἄρα τρίγωνον κύκλος περιγέγραπται· ὅπερ ἔδει ποιῆσαι. [Πόρισμα] καὶ φανερόν, ὅτι, ὅτε μὲν ἐντὸς τοῦ τριγώνου πίπτει τὸ κέντρον τοῦ κύκλου, ἡ ὑπὸ ΒΑΓ γωνία ἐν μείζονι τμήματι τοῦ ἡμικυκλίου τυγχάνουσα ἐλάττων ἐστὶν ὀρθῆς· ὅτε δὲ ἐπὶ τῆς ΒΓ εὐθείας τὸ κέντρον πίπτει, ἡ ὑπὸ ΒΑΓ γωνία ἐν ἡμικυκλίῳ τυγχάνουσα ὀρθή ἐστιν· ὅτε δὲ τὸ κέντρον τοῦ κύκλου ἐκτὸς τοῦ τριγώνου πίπτει, ἡ ὑπὸ ΒΑΓ ἐν ἐλάττονι τμήματι τοῦ ἡμικυκλίου τυγχάνουσα μείζων ἐστὶν ὀρθῆς. [ὥστε καὶ ὅταν ἐλάττων ὀρθῆς τυγχάνῃ ἡ διδομένη γωνία, ἐντὸς τοῦ τριγώνου πεσοῦνται αἱ ΔΖ, ΕΖ, ὅταν δὲ ὀρθή, ἐπὶ τῆς ΒΓ, ὅταν δὲ μείζων ὀρθῆς, ἐκτὸς τῆς ΒΓ· ὅπερ ἔδει ποιῆσαι.]
4.prop.6Önerme 6. Verilen bir dairenin içine bir kare çizmek.
Verilen daire ABGD olsun. ABGD dairesinin içine bir kare çizmek gerekiyor.
ABGD dairesinin birbirine dik iki çapı, AG ve BD çizilsin; AB, BG, GD ve DA birleştirilsin.
BE, ED'ye eşit olduğundan (çünkü E merkezdir) ve EA ortak ve dik olduğundan, AB tabanı AD tabanına eşittir. Aynı sebeple BG ve GD'nin her biri de AB ve AD'nin her birine eşittir; o hâlde ABGD dörtkenarlısı eşkenardır. Şimdi diyorum ki dik açılıdır da. BD doğrusu ABGD dairesinin çapı olduğundan BAD bir yarım dairedir; o hâlde BAD açısı diktir. Aynı sebeple ABG, BGD ve GDA açılarının her biri de diktir; o hâlde ABGD dörtkenarlısı dik açılıdır. Eşkenar olduğu da gösterilmişti; demek ki bir karedir ve ABGD dairesinin içine çizilmiştir.
Öyleyse verilen dairenin içine ABGD karesi çizilmiştir. Yapılması gereken buydu.
εἰς τὸν δοθέντα κύκλον τετράγωνον ἐγγράψαι. ἔστω ὁ δοθεὶς κύκλος ὁ ΑΒΓΔ· δεῖ δὴ εἰς τὸν ΑΒΓΔ κύκλον τετράγωνον ἐγγράψαι. ἤχθωσαν τοῦ ΑΒΓΔ κύκλου δύο διάμετροι πρὸς ὀρθὰς ἀλλήλαις αἱ ΑΓ, ΒΔ, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΑΒ, ΒΓ, ΓΔ, ΔΑ. καὶ ἐπεὶ ἴση ἐστὶν ἡ ΒΕ τῇ ΕΔ· κέντρον γὰρ τὸ Ε· κοινὴ δὲ καὶ πρὸς ὀρθὰς ἡ ΕΑ, βάσις ἄρα ἡ ΑΒ βάσει τῇ ΑΔ ἴση ἐστίν. διὰ τὰ αὐτὰ δὴ καὶ ἑκατέρα τῶν ΒΓ, ΓΔ ἑκατέρᾳ τῶν ΑΒ, ΑΔ ἴση ἐστίν· ἰσόπλευρον ἄρα ἐστὶ τὸ ΑΒΓΔ τετράπλευρον. λέγω δή, ὅτι καὶ ὀρθογώνιον. ἐπεὶ γὰρ ἡ ΒΔ εὐθεῖα διάμετρός ἐστι τοῦ ΑΒΓΔ κύκλου, ἡμικύκλιον ἄρα ἐστὶ τὸ ΒΑΔ· ὀρθὴ ἄρα ἡ ὑπὸ ΒΑΔ γωνία. διὰ τὰ αὐτὰ δὴ καὶ ἑκάστη τῶν ὑπὸ ΑΒΓ, ΒΓΔ, ΓΔΑ ὀρθή ἐστιν· ὀρθογώνιον ἄρα ἐστὶ τὸ ΑΒΓΔ τετράπλευρον. ἐδείχθη δὲ καὶ ἰσόπλευρον· τετράγωνον ἄρα ἐστίν. καὶ ἐγγέγραπται εἰς τὸν ΑΒΓΔ κύκλον. εἰς ἄρα τὸν δοθέντα κύκλον τετράγωνον ἐγγέγραπται τὸ ΑΒΓΔ· ὅπερ ἔδει ποιῆσαι.
4.prop.7Önerme 7. Verilen bir dairenin çevresine bir kare çizmek.
Verilen daire ABGD olsun. ABGD dairesinin çevresine bir kare çizmek gerekiyor.
ABGD dairesinin birbirine dik iki çapı, AG ve BD çizilsin; A, B, G ve D noktalarından ABGD dairesine ZH, HTh, ThK ve KZ teğetleri çizilsin.
ZH, ABGD dairesine teğet olduğundan ve E merkezinden A'daki değme noktasına EA birleştirildiğinden, A'daki açılar diktir. Aynı sebeple B, G ve D noktalarındaki açılar da diktir. AEB açısı dik olduğundan ve EBH açısı da dik olduğundan, HTh, AG'ye paraleldir. Aynı sebeple AG de ZK'ye paraleldir; dolayısıyla HTh de ZK'ye paraleldir. Aynı şekilde HZ ve ThK'nin her birinin de BED'ye paralel olduğunu gösteririz. O hâlde HK, HG, AK, ZB ve BK paralelkenardır; demek ki HZ, ThK'ye, HTh de ZK'ye eşittir. AG, BD'ye eşit olduğundan, AG de HTh ve ZK'nin her birine, BD de HZ ve ThK'nin her birine eşit olduğundan [HTh ve ZK'nin her biri de HZ ve ThK'nin her birine eşittir], ZHThK dörtkenarlısı eşkenardır. Şimdi diyorum ki dik açılıdır da. HBEA bir paralelkenar ve AEB açısı dik olduğundan AHB açısı da diktir. Aynı şekilde Th, K ve Z'deki açıların da dik olduğunu gösteririz. O hâlde ZHThK dik açılıdır. Eşkenar olduğu da gösterilmişti; demek ki bir karedir ve ABGD dairesinin çevresine çizilmiştir.
Öyleyse verilen dairenin çevresine bir kare çizilmiştir. Yapılması gereken buydu.
περὶ τὸν δοθέντα κύκλον τετράγωνον περιγράψαι. ἔστω ὁ δοθεὶς κύκλος ὁ ΑΒΓΔ· δεῖ δὴ περὶ τὸν ΑΒΓΔ κύκλον τετράγωνον περιγράψαι. ἤχθωσαν τοῦ ΑΒΓΔ κύκλου δύο διάμετροι πρὸς ὀρθὰς ἀλλήλαις αἱ ΑΓ, ΒΔ, καὶ διὰ τῶν Α, Β, Γ, Δ σημείων ἤχθωσαν ἐφαπτόμεναι τοῦ ΑΒΓΔ κύκλου αἱ ΖΗ, ΗΘ, ΘΚ, ΚΖ. ἐπεὶ οὖν ἐφάπτεται ἡ ΖΗ τοῦ ΑΒΓΔ κύκλου, ἀπὸ δὲ τοῦ Ε κέντρου ἐπὶ τὴν κατὰ τὸ Α ἐπαφὴν ἐπέζευκται ἡ ΕΑ, αἱ ἄρα πρὸς τῷ Α γωνίαι ὀρθαί εἰσιν. διὰ τὰ αὐτὰ δὴ καὶ αἱ πρὸς τοῖς Β, Γ, Δ σημείοις γωνίαι ὀρθαί εἰσιν. καὶ ἐπεὶ ὀρθή ἐστιν ἡ ὑπὸ ΑΕΒ γωνία, ἐστὶ δὲ ὀρθὴ καὶ ἡ ὑπὸ ΕΒΗ, παράλληλος ἄρα ἐστὶν ἡ ΗΘ τῇ ΑΓ. διὰ τὰ αὐτὰ δὴ καὶ ἡ ΑΓ τῇ ΖΚ ἐστι παράλληλος. ὥστε καὶ ἡ ΗΘ τῇ ΖΚ ἐστι παράλληλος. ὁμοίως δὴ δείξομεν, ὅτι καὶ ἑκατέρα τῶν ΗΖ, ΘΚ τῇ ΒΕΔ ἐστι παράλληλος. παραλληλόγραμμα ἄρα ἐστὶ τὰ ΗΚ, ΗΓ, ΑΚ, ΖΒ, ΒΚ· ἴση ἄρα ἐστὶν ἡ μὲν ΗΖ τῇ ΘΚ, ἡ δὲ ΗΘ τῇ ΖΚ. καὶ ἐπεὶ ἴση ἐστὶν ἡ ΑΓ τῇ ΒΔ, ἀλλὰ καὶ ἡ μὲν ΑΓ ἑκατέρᾳ τῶν ΗΘ, ΖΚ, ἡ δὲ ΒΔ ἑκατέρᾳ τῶν ΗΖ, ΘΚ ἐστιν ἴση [καὶ ἑκατέρα ἄρα τῶν ΗΘ, ΖΚ ἑκατέρᾳ τῶν ΗΖ, ΘΚ ἐστιν ἴση], ἰσόπλευρον ἄρα ἐστὶ τὸ ΖΗΘΚ τετράπλευρον. λέγω δή, ὅτι καὶ ὀρθογώνιον. ἐπεὶ γὰρ παραλληλόγραμμόν ἐστι τὸ ΗΒΕΑ, καί ἐστιν ὀρθὴ ἡ ὑπὸ ΑΕΒ, ὀρθὴ ἄρα καὶ ἡ ὑπὸ ΑΗΒ. ὁμοίως δὴ δείξομεν, ὅτι καὶ αἱ πρὸς τοῖς Θ, Κ, Ζ γωνίαι ὀρθαί εἰσιν. ὀρθογώνιον ἄρα ἐστὶ τὸ ΖΗΘΚ. ἐδείχθη δὲ καὶ ἰσόπλευρον· τετράγωνον ἄρα ἐστίν. καὶ περιγέγραπται περὶ τὸν ΑΒΓΔ κύκλον. περὶ τὸν δοθέντα ἄρα κύκλον τετράγωνον περιγέγραπται· ὅπερ ἔδει ποιῆσαι.
4.prop.8Önerme 8. Verilen bir karenin içine bir daire çizmek.
Verilen kare ABGD olsun. ABGD karesinin içine bir daire çizmek gerekiyor.
AD ve AB'nin her biri E ve Z noktalarında ikiye bölünsün; E'den AB ile GD'den hangisine olursa olsun paralel ETh, Z'den de AD ile BG'den hangisine olursa olsun paralel ZK çizilsin. O hâlde AK, KB, ATh, ThD, AH, HG, BH ve HD'nin her biri bir paralelkenardır ve bunların karşılıklı kenarları elbette eşittir. AD, AB'ye eşit olduğundan ve AE, AD'nin, AZ de AB'nin yarısı olduğundan, AE de AZ'ye eşittir; dolayısıyla bunların karşısındaki kenarlar da eşittir; o hâlde ZH de HE'ye eşittir. Aynı şekilde HTh ve HK'nin her birinin de ZH ve HE'nin her birine eşit olduğunu gösteririz; demek ki HE, HZ, HTh ve HK dördü birbirine eşittir. O hâlde merkezi H, yarıçapı E, Z, Th ve K'ye uzanan doğrulardan biri olan daire çizilirse kalan noktalardan da geçecek ve E, Z, Th ve K'deki açılar dik olduğu için AB, BG, GD ve DA doğrularına teğet olacaktır. Çünkü daire AB, BG, GD ve DA'yı keserse, dairenin çapına ucundan dik olarak çizilen doğru dairenin içine düşer; bunun saçma olduğu ise gösterilmişti. Demek ki merkezi H, yarıçapı E, Z, Th ve K'ye uzanan doğrulardan biri olan daire AB, BG, GD ve DA doğrularını kesmez. O hâlde onlara teğet olur ve ABGD karesinin içine çizilmiş olur.
Öyleyse verilen karenin içine bir daire çizilmiştir. Yapılması gereken buydu.
εἰς τὸ δοθὲν τετράγωνον κύκλον ἐγγράψαι. ἔστω τὸ δοθὲν τετράγωνον τὸ ΑΒΓΔ· δεῖ δὴ εἰς τὸ ΑΒΓΔ τετράγωνον κύκλον ἐγγράψαι. τετμήσθω ἑκατέρα τῶν ΑΔ, ΑΒ δίχα κατὰ τὰ Ε, Ζ σημεῖα, καὶ διὰ μὲν τοῦ Ε ὁποτέρᾳ τῶν ΑΒ, ΓΔ παράλληλος ἤχθω ἡ ΕΘ, διὰ δὲ τοῦ Ζ ὁποτέρᾳ τῶν ΑΔ, ΒΓ παράλληλος ἤχθω ἡ ΖΚ· παραλληλόγραμμον ἄρα ἐστὶν ἕκαστον τῶν ΑΚ, ΚΒ, ΑΘ, ΘΔ, ΑΗ, ΗΓ, ΒΗ, ΗΔ, καὶ αἱ ἀπεναντίον αὐτῶν πλευραὶ δηλονότι ἴσαι [εἰσίν]. καὶ ἐπεὶ ἴση ἐστὶν ἡ ΑΔ τῇ ΑΒ, καί ἐστι τῆς μὲν ΑΔ ἡμίσεια ἡ ΑΕ, τῆς δὲ ΑΒ ἡμίσεια ἡ ΑΖ, ἴση ἄρα καὶ ἡ ΑΕ τῇ ΑΖ· ὥστε καὶ αἱ ἀπεναντίον· ἴση ἄρα καὶ ἡ ΖΗ τῇ ΗΕ. ὁμοίως δὴ δείξομεν, ὅτι καὶ ἑκατέρα τῶν ΗΘ, ΗΚ ἑκατέρᾳ τῶν ΖΗ, ΗΕ ἐστιν ἴση· αἱ τέσσαρες ἄρα αἱ ΗΕ, ΗΖ, ΗΘ, ΗΚ ἴσαι ἀλλήλαις [εἰσίν]. ὁ ἄρα κέντρῳ μὲν τῷ Η διαστήματι δὲ ἑνὶ τῶν Ε, Ζ, Θ, Κ κύκλος γραφόμενος ἥξει καὶ διὰ τῶν λοιπῶν σημείων· καὶ ἐφάψεται τῶν ΑΒ, ΒΓ, ΓΔ, ΔΑ εὐθειῶν διὰ τὸ ὀρθὰς εἶναι τὰς πρὸς τοῖς Ε, Ζ, Θ, Κ γωνίας· εἰ γὰρ τεμεῖ ὁ κύκλος τὰς ΑΒ, ΒΓ, ΓΔ, ΔΑ, ἡ τῇ διαμέτρῳ τοῦ κύκλου πρὸς ὀρθὰς ἀπʼ ἄκρας ἀγομένη ἐντὸς πεσεῖται τοῦ κύκλου· ὅπερ ἄτοπον ἐδείχθη. οὐκ ἄρα ὁ κέντρῳ τῷ Η διαστήματι δὲ ἑνὶ τῶν Ε, Ζ, Θ, Κ κύκλος γραφόμενος τεμεῖ τὰς ΑΒ, ΒΓ, ΓΔ, ΔΑ εὐθείας. ἐφάψεται ἄρα αὐτῶν καὶ ἔσται ἐγγεγραμμένος εἰς τὸ ΑΒΓΔ τετράγωνον. εἰς ἄρα τὸ δοθὲν τετράγωνον κύκλος ἐγγέγραπται· ὅπερ ἔδει ποιῆσαι.
4.prop.9Önerme 9. Verilen bir karenin çevresine bir daire çizmek.
Verilen kare ABGD olsun. ABGD karesinin çevresine bir daire çizmek gerekiyor.
AG ve BD birleştirilsin ve birbirini E noktasında kessin.
DA, AB'ye eşit, AG de ortak olduğundan, DA ve AG kenarları BA ve AG kenarlarına eşittir; DG tabanı da BG tabanına eşittir; o hâlde DAG açısı BAG açısına eşittir. Demek ki DAB açısı AG tarafından ikiye bölünmüştür. Aynı şekilde ABG, BGD ve GDA açılarının her birinin de AG ve DB doğrularıyla ikiye bölündüğünü gösteririz. DAB açısı ABG açısına eşit olduğundan ve EAB açısı DAB açısının, EBA açısı da ABG açısının yarısı olduğundan, EAB açısı da EBA açısına eşittir; dolayısıyla EA kenarı da EB kenarına eşittir. Aynı şekilde EA ve EB [doğrularının] her birinin de EG ve ED'nin her birine eşit olduğunu gösteririz. Demek ki EA, EB, EG ve ED dördü birbirine eşittir. O hâlde merkezi E, yarıçapı A, B, G ve D'ye uzanan doğrulardan biri olan daire çizilirse kalan noktalardan da geçecek ve ABGD karesinin çevresine çizilmiş olacaktır. ABGD gibi çizilsin.
Öyleyse verilen karenin çevresine bir daire çizilmiştir. Yapılması gereken buydu.
περὶ τὸ δοθὲν τετράγωνον κύκλον περιγράψαι. ἔστω τὸ δοθὲν τετράγωνον τὸ ΑΒΓΔ· δεῖ δὴ περὶ τὸ ΑΒΓΔ τετράγωνον κύκλον περιγράψαι. ἐπιζευχθεῖσαι γὰρ αἱ ΑΓ, ΒΔ τεμνέτωσαν ἀλλήλας κατὰ τὸ Ε. καὶ ἐπεὶ ἴση ἐστὶν ἡ ΔΑ τῇ ΑΒ, κοινὴ δὲ ἡ ΑΓ, δύο δὴ αἱ ΔΑ, ΑΓ δυσὶ ταῖς ΒΑ, ΑΓ ἴσαι εἰσίν· καὶ βάσις ἡ ΔΓ βάσει τῇ ΒΓ ἴση· γωνία ἄρα ἡ ὑπὸ ΔΑΓ γωνίᾳ τῇ ὑπὸ ΒΑΓ ἴση ἐστίν· ἡ ἄρα ὑπὸ ΔΑΒ γωνία δίχα τέτμηται ὑπὸ τῆς ΑΓ. ὁμοίως δὴ δείξομεν, ὅτι καὶ ἑκάστη τῶν ὑπὸ ΑΒΓ, ΒΓΔ, ΓΔΑ δίχα τέτμηται ὑπὸ τῶν ΑΓ, ΔΒ εὐθειῶν. καὶ ἐπεὶ ἴση ἐστὶν ἡ ὑπὸ ΔΑΒ γωνία τῇ ὑπὸ ΑΒΓ, καί ἐστι τῆς μὲν ὑπὸ ΔΑΒ ἡμίσεια ἡ ὑπὸ ΕΑΒ, τῆς δὲ ὑπὸ ΑΒΓ ἡμίσεια ἡ ὑπὸ ΕΒΑ, καὶ ἡ ὑπὸ ΕΑΒ ἄρα τῇ ὑπὸ ΕΒΑ ἐστιν ἴση· ὥστε καὶ πλευρὰ ἡ ΕΑ τῇ ΕΒ ἐστιν ἴση. ὁμοίως δὴ δείξομεν, ὅτι καὶ ἑκατέρα τῶν ΕΑ, ΕΒ [εὐθειῶν] ἑκατέρᾳ τῶν ΕΓ, ΕΔ ἴση ἐστίν. αἱ τέσσαρες ἄρα αἱ ΕΑ, ΕΒ, ΕΓ, ΕΔ ἴσαι ἀλλήλαις εἰσίν. ὁ ἄρα κέντρῳ τῷ Ε καὶ διαστήματι ἑνὶ τῶν Α, Β, Γ, Δ κύκλος γραφόμενος ἥξει καὶ διὰ τῶν λοιπῶν σημείων καὶ ἔσται περιγεγραμμένος περὶ τὸ ΑΒΓΔ τετράγωνον. περιγεγράφθω ὡς ὁ ΑΒΓΔ. περὶ τὸ δοθὲν ἄρα τετράγωνον κύκλος περιγέγραπται· ὅπερ ἔδει ποιῆσαι.
4.prop.10Önerme 10. Taban açılarının her biri kalan açının iki katı olan bir ikizkenar üçgen kurmak.
Bir AB doğrusu alınsın ve G noktasında, AB ile BG'nin çevrelediği dikdörtgen GA üzerindeki kareye eşit olacak şekilde kesilsin. Merkezi A, yarıçapı AB olan BDE dairesi çizilsin; BDE dairesine, BDE dairesinin çapından büyük olmayan AG doğrusuna eşit BD doğrusu yerleştirilsin; AD ve DG birleştirilsin ve AGD üçgeninin çevresine AGD dairesi çizilsin.
AB ile BG'nin çevrelediği dikdörtgen AG üzerindeki kareye eşit olduğundan ve AG, BD'ye eşit olduğundan, AB ile BG'nin çevrelediği dikdörtgen BD üzerindeki kareye eşittir. AGD dairesinin dışında bir B noktası alındığından ve B'den AGD dairesine biri daireyi kesen, öbürü daireye yalnızca düşen BA ve BD doğruları düştüğünden, ve AB ile BG'nin çevrelediği dikdörtgen BD üzerindeki kareye eşit olduğundan, BD, AGD dairesine teğettir. BD teğet olduğundan ve D'deki değme noktasından DG çizildiğinden, BDG açısı dairenin karşı parçasındaki DAG açısına eşittir. BDG açısı DAG açısına eşit olduğundan, ortak GDA açısı eklensin; o hâlde BDA açısının tamamı GDA ile DAG açılarının toplamına eşittir. GDA ile DAG açılarının toplamına ise BGD dış açısı eşittir; o hâlde BDA açısı da BGD açısına eşittir. BDA açısı ise GBD açısına eşittir, çünkü AD kenarı da AB'ye eşittir; dolayısıyla DBA açısı da BGD açısına eşittir. Demek ki BDA, DBA ve BGD açıları birbirine eşittir. DBG açısı BGD açısına eşit olduğundan BD kenarı da DG kenarına eşittir. BD'nin GA'ya eşit olduğu ise baştan kabul edilmişti; o hâlde GA da GD'ye eşittir; dolayısıyla GDA açısı da DAG açısına eşittir. Demek ki GDA ile DAG açılarının toplamı DAG açısının iki katıdır. BGD açısı ise GDA ile DAG açılarının toplamına eşittir; o hâlde BGD açısı da GAD açısının iki katıdır. BGD açısı BDA ve DBA açılarının her birine eşittir; demek ki BDA ve DBA açılarının her biri DAB açısının iki katıdır.
Öyleyse DB tabanındaki açılarının her biri kalan açının iki katı olan ABD ikizkenar üçgeni kurulmuştur. Yapılması gereken buydu.
ἰσοσκελὲς τρίγωνον συστήσασθαι ἔχον ἑκατέραν τῶν πρὸς τῇ βάσει γωνιῶν διπλασίονα τῆς λοιπῆς. Ἐκκείσθω τις εὐθεῖα ἡ ΑΒ, καὶ τετμήσθω κατὰ τὸ Γ σημεῖον, ὥστε τὸ ὑπὸ τῶν ΑΒ, ΒΓ περιεχόμενον ὀρθογώνιον ἴσον εἶναι τῷ ἀπὸ τῆς ΓΑ τετραγώνῳ· καὶ κέντρῳ τῷ Α καὶ διαστήματι τῷ ΑΒ κύκλος γεγράφθω ὁ ΒΔΕ, καὶ ἐνηρμόσθω εἰς τὸν ΒΔΕ κύκλον τῇ ΑΓ εὐθείᾳ μὴ μείζονι οὔσῃ τῆς τοῦ ΒΔΕ κύκλου διαμέτρου ἴση εὐθεῖα ἡ ΒΔ· καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΑΔ, ΔΓ, καὶ περιγεγράφθω περὶ τὸ ΑΓΔ τρίγωνον κύκλος ὁ ΑΓΔ. καὶ ἐπεὶ τὸ ὑπὸ τῶν ΑΒ, ΒΓ ἴσον ἐστὶ τῷ ἀπὸ τῆς ΑΓ, ἴση δὲ ἡ ΑΓ τῇ ΒΔ, τὸ ἄρα ὑπὸ τῶν ΑΒ, ΒΓ ἴσον ἐστὶ τῷ ἀπὸ τῆς ΒΔ. καὶ ἐπεὶ κύκλου τοῦ ΑΓΔ εἴληπταί τι σημεῖον ἐκτὸς τὸ Β, καὶ ἀπὸ τοῦ Β πρὸς τὸν ΑΓΔ κύκλον προσπεπτώκασι δύο εὐθεῖαι αἱ ΒΑ, ΒΔ, καὶ ἡ μὲν αὐτῶν τέμνει, ἡ δὲ προσπίπτει, καί ἐστι τὸ ὑπὸ τῶν ΑΒ, ΒΓ ἴσον τῷ ἀπὸ τῆς ΒΔ, ἡ ΒΔ ἄρα ἐφάπτεται τοῦ ΑΓΔ κύκλου. ἐπεὶ οὖν ἐφάπτεται μὲν ἡ ΒΔ, ἀπὸ δὲ τῆς κατὰ τὸ Δ ἐπαφῆς διῆκται ἡ ΔΓ, ἡ ἄρα ὑπὸ ΒΔΓ γωνία ἴση ἐστὶ τῇ ἐν τῷ ἐναλλὰξ τοῦ κύκλου τμήματι γωνίᾳ τῇ ὑπὸ ΔΑΓ. ἐπεὶ οὖν ἴση ἐστὶν ἡ ὑπὸ ΒΔΓ τῇ ὑπὸ ΔΑΓ, κοινὴ προσκείσθω ἡ ὑπὸ ΓΔΑ· ὅλη ἄρα ἡ ὑπὸ ΒΔΑ ἴση ἐστὶ δυσὶ ταῖς ὑπὸ ΓΔΑ, ΔΑΓ. ἀλλὰ ταῖς ὑπὸ ΓΔΑ, ΔΑΓ ἴση ἐστὶν ἡ ἐκτὸς ἡ ὑπὸ ΒΓΔ· καὶ ἡ ὑπὸ ΒΔΑ ἄρα ἴση ἐστὶ τῇ ὑπὸ ΒΓΔ. ἀλλὰ ἡ ὑπὸ ΒΔΑ τῇ ὑπὸ ΓΒΔ ἐστιν ἴση, ἐπεὶ καὶ πλευρὰ ἡ ΑΔ τῇ ΑΒ ἐστιν ἴση· ὥστε καὶ ἡ ὑπὸ ΔΒΑ τῇ ὑπὸ ΒΓΔ ἐστιν ἴση. αἱ τρεῖς ἄρα αἱ ὑπὸ ΒΔΑ, ΔΒΑ, ΒΓΔ ἴσαι ἀλλήλαις εἰσίν. καὶ ἐπεὶ ἴση ἐστὶν ἡ ὑπὸ ΔΒΓ γωνία τῇ ὑπὸ ΒΓΔ, ἴση ἐστὶ καὶ πλευρὰ ἡ ΒΔ πλευρᾷ τῇ ΔΓ. ἀλλὰ ἡ ΒΔ τῇ ΓΑ ὑπόκειται ἴση· καὶ ἡ ΓΑ ἄρα τῇ ΓΔ ἐστιν ἴση· ὥστε καὶ γωνία ἡ ὑπὸ ΓΔΑ γωνίᾳ τῇ ὑπὸ ΔΑΓ ἐστιν ἴση· αἱ ἄρα ὑπὸ ΓΔΑ, ΔΑΓ τῆς ὑπὸ ΔΑΓ εἰσι διπλασίους. ἴση δὲ ἡ ὑπὸ ΒΓΔ ταῖς ὑπὸ ΓΔΑ, ΔΑΓ· καὶ ἡ ὑπὸ ΒΓΔ ἄρα τῆς ὑπὸ ΓΑΔ ἐστι διπλῆ. ἴση δὲ ἡ ὑπὸ ΒΓΔ ἑκατέρᾳ τῶν ὑπὸ ΒΔΑ, ΔΒΑ· καὶ ἑκατέρα ἄρα τῶν ὑπὸ ΒΔΑ, ΔΒΑ τῆς ὑπὸ ΔΑΒ ἐστι διπλῆ. ἰσοσκελὲς ἄρα τρίγωνον συνέσταται τὸ ΑΒΔ ἔχον ἑκατέραν τῶν πρὸς τῇ ΔΒ βάσει γωνιῶν διπλασίονα τῆς λοιπῆς· ὅπερ ἔδει ποιῆσαι.
4.prop.11Önerme 11. Verilen bir dairenin içine eşkenar ve eşaçılı bir beşgen çizmek.
Verilen daire ABGDE olsun. ABGDE dairesinin içine eşkenar ve eşaçılı bir beşgen çizmek gerekiyor.
H ve Th'deki açılarının her biri Z'deki açının iki katı olan ZHTh ikizkenar üçgeni alınsın; ABGDE dairesinin içine ZHTh üçgeniyle eşaçılı AGD üçgeni çizilsin; öyle ki GAD açısı Z'deki açıya, AGD ve GDA açılarının her biri de H ve Th'deki açıların her birine eşit olsun. O hâlde AGD ve GDA açılarının her biri GAD açısının iki katıdır. Şimdi AGD ve GDA açılarının her biri GE ve DB doğrularıyla ikiye bölünsün; AB, BG, [GD,] DE ve EA birleştirilsin.
AGD ve GDA açılarının her biri GAD açısının iki katı olduğundan ve GE ile DB doğrularıyla ikiye bölündüğünden, DAG, AGE, EGD, GDB ve BDA beş açısı birbirine eşittir. Eşit açılar eşit yaylar üzerinde durur; o hâlde AB, BG, GD, DE ve EA beş yayı birbirine eşittir. Eşit yayları eşit doğrular gerer; o hâlde AB, BG, GD, DE ve EA beş doğrusu birbirine eşittir; demek ki ABGDE beşgeni eşkenardır. Şimdi diyorum ki eşaçılıdır da. AB yayı DE yayına eşit olduğundan, ortak BGD yayı eklensin; o hâlde ABGD yayının tamamı EDGB yayının tamamına eşittir. ABGD yayı üzerinde AED açısı, EDGB yayı üzerinde de BAE açısı durmaktadır; o hâlde BAE açısı AED açısına eşittir. Aynı sebeple ABG, BGD ve GDE açılarının her biri de BAE ve AED açılarının her birine eşittir; o hâlde ABGDE beşgeni eşaçılıdır. Eşkenar olduğu da gösterilmişti.
Öyleyse verilen dairenin içine eşkenar ve eşaçılı bir beşgen çizilmiştir. Yapılması gereken buydu.
εἰς τὸν δοθέντα κύκλον πεντάγωνον ἰσόπλευρόν τε καὶ ἰσογώνιον ἐγγράψαι. ἔστω ὁ δοθεὶς κύκλος ὁ ΑΒΓΔΕ· δεῖ δὴ εἰς τὸν ΑΒΓΔΕ κύκλον πεντάγωνον ἰσόπλευρόν τε καὶ ἰσογώνιον ἐγγράψαι. Ἐκκείσθω τρίγωνον ἰσοσκελὲς τὸ ΖΗΘ διπλασίονα ἔχον ἑκατέραν τῶν πρὸς τοῖς Η, Θ γωνιῶν τῆς πρὸς τῷ Ζ, καὶ ἐγγεγράφθω εἰς τὸν ΑΒΓΔΕ κύκλον τῷ ΖΗΘ τριγώνῳ ἰσογώνιον τρίγωνον τὸ ΑΓΔ, ὥστε τῇ μὲν πρὸς τῷ Ζ γωνίᾳ ἴσην εἶναι τὴν ὑπὸ ΓΑΔ, ἑκατέραν δὲ τῶν πρὸς τοῖς Η, Θ ἴσην ἑκατέρᾳ τῶν ὑπὸ ΑΓΔ, ΓΔΑ· καὶ ἑκατέρα ἄρα τῶν ὑπὸ ΑΓΔ, ΓΔΑ τῆς ὑπὸ ΓΑΔ ἐστι διπλῆ. τετμήσθω δὴ ἑκατέρα τῶν ὑπὸ ΑΓΔ, ΓΔΑ δίχα ὑπὸ ἑκατέρας τῶν ΓΕ, ΔΒ εὐθειῶν, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΑΒ, ΒΓ, [ ΓΔ ], ΔΕ, ΕΑ. ἐπεὶ οὖν ἑκατέρα τῶν ὑπὸ ΑΓΔ, ΓΔΑ γωνιῶν διπλασίων ἐστὶ τῆς ὑπὸ ΓΑΔ, καὶ τετμημέναι εἰσὶ δίχα ὑπὸ τῶν ΓΕ, ΔΒ εὐθειῶν, αἱ πέντε ἄρα γωνίαι αἱ ὑπὸ ΔΑΓ, ΑΓΕ, ΕΓΔ, ΓΔΒ, ΒΔΑ ἴσαι ἀλλήλαις εἰσίν. αἱ δὲ ἴσαι γωνίαι ἐπὶ ἴσων περιφερειῶν βεβήκασιν· αἱ πέντε ἄρα περιφέρειαι αἱ ΑΒ, ΒΓ, ΓΔ, ΔΕ, ΕΑ ἴσαι ἀλλήλαις εἰσίν. ὑπὸ δὲ τὰς ἴσας περιφερείας ἴσαι εὐθεῖαι ὑποτείνουσιν· αἱ πέντε ἄρα εὐθεῖαι αἱ ΑΒ, ΒΓ, ΓΔ, ΔΕ, ΕΑ ἴσαι ἀλλήλαις εἰσίν· ἰσόπλευρον ἄρα ἐστὶ τὸ ΑΒΓΔΕ πεντάγωνον. λέγω δή, ὅτι καὶ ἰσογώνιον. ἐπεὶ γὰρ ἡ ΑΒ περιφέρεια τῇ ΔΕ περιφερείᾳ ἐστὶν ἴση, κοινὴ προσκείσθω ἡ ΒΓΔ· ὅλη ἄρα ἡ ΑΒΓΔ περιφέρεια ὅλῃ τῇ ΕΔΓΒ περιφερείᾳ ἐστὶν ἴση. καὶ βέβηκεν ἐπὶ μὲν τῆς ΑΒΓΔ περιφερείας γωνία ἡ ὑπὸ ΑΕΔ, ἐπὶ δὲ τῆς ΕΔΓΒ περιφερείας γωνία ἡ ὑπὸ ΒΑΕ· καὶ ἡ ὑπὸ ΒΑΕ ἄρα γωνία τῇ ὑπὸ ΑΕΔ ἐστιν ἴση. διὰ τὰ αὐτὰ δὴ καὶ ἑκάστη τῶν ὑπὸ ΑΒΓ, ΒΓΔ, ΓΔΕ γωνιῶν ἑκατέρᾳ τῶν ὑπὸ ΒΑΕ, ΑΕΔ ἐστιν ἴση· ἰσογώνιον ἄρα ἐστὶ τὸ ΑΒΓΔΕ πεντάγωνον. ἐδείχθη δὲ καὶ ἰσόπλευρον. εἰς ἄρα τὸν δοθέντα κύκλον πεντάγωνον ἰσόπλευρόν τε καὶ ἰσογώνιον ἐγγέγραπται· ὅπερ ἔδει ποιῆσαι.
4.prop.12Önerme 12. Verilen bir dairenin çevresine eşkenar ve eşaçılı bir beşgen çizmek.
Verilen daire ABGDE olsun. ABGDE dairesinin çevresine eşkenar ve eşaçılı bir beşgen çizmek gerekiyor.
İçine çizilmiş bir beşgenin köşe noktaları A, B, G, D ve E olarak düşünülsün; öyle ki AB, BG, GD, DE ve EA yayları eşit olsun. A, B, G, D ve E'den daireye HTh, ThK, KL, LM ve MH teğetleri çizilsin; ABGDE dairesinin merkezi Z bulunsun; ZB, ZK, ZG, ZL ve ZD birleştirilsin.
KL doğrusu ABGDE dairesine G noktasında teğet olduğundan ve Z merkezinden G'deki değme noktasına ZG birleştirildiğinden, ZG, KL'ye diktir; o hâlde G'deki açıların her biri diktir. Aynı sebeple B ve D noktalarındaki açılar da diktir. ZGK açısı dik olduğundan ZK üzerindeki kare ZG ve GK üzerindeki karelerin toplamına eşittir. Aynı sebeple ZK üzerindeki kare ZB ve BK üzerindeki karelerin toplamına da eşittir; dolayısıyla ZG ve GK üzerindeki karelerin toplamı ZB ve BK üzerindeki karelerin toplamına eşittir. Bunlardan ZG üzerindeki kare ZB üzerindeki kareye eşittir; o hâlde kalan GK üzerindeki kare BK üzerindeki kareye eşittir; demek ki BK, GK'ye eşittir. ZB, ZG'ye eşit, ZK de ortak olduğundan, BZ ve ZK kenarları GZ ve ZK kenarlarına eşittir; BK tabanı da GK tabanına eşittir. O hâlde BZK açısı KZG açısına, BKZ açısı da ZKG açısına eşittir; demek ki BZG açısı KZG açısının, BKG açısı da ZKG açısının iki katıdır. Aynı sebeple GZD açısı GZL açısının, DLG açısı da ZLG açısının iki katıdır. BG yayı GD yayına eşit olduğundan BZG açısı da GZD açısına eşittir. BZG açısı KZG açısının, DZG açısı da LZG açısının iki katıdır; o hâlde KZG açısı LZG açısına eşittir. ZGK açısı da ZGL açısına eşittir. Demek ki ZKG ve ZLG iki üçgendir; bunların iki açısı iki açıya eşittir, bir kenarı da bir kenara eşittir; bu kenar ortak ZG kenarıdır. O hâlde kalan kenarları kalan kenarlara, kalan açısı da kalan açıya eşit olacaktır; demek ki KG doğrusu GL'ye, ZKG açısı da ZLG açısına eşittir. KG, GL'ye eşit olduğundan KL, KG'nin iki katıdır. Aynı sebeple ThK'nin de BK'nin iki katı olduğu gösterilir. BK ise KG'ye eşittir; o hâlde ThK de KL'ye eşittir. Aynı şekilde ThH, HM ve ML'nin her birinin de ThK ve KL'nin her birine eşit olduğu gösterilir; o hâlde HThKLM beşgeni eşkenardır. Şimdi diyorum ki eşaçılıdır da. ZKG açısı ZLG açısına eşit olduğundan ve ThKL açısının ZKG açısının, KLM açısının da ZLG açısının iki katı olduğu gösterilmiş olduğundan, ThKL açısı KLM açısına eşittir. Aynı şekilde KThH, ThHM ve HML açılarının her birinin de ThKL ve KLM açılarının her birine eşit olduğu gösterilir; o hâlde HThK, ThKL, KLM, LMH ve MHTh beş açısı birbirine eşittir. Demek ki HThKLM beşgeni eşaçılıdır. Eşkenar olduğu da gösterilmişti ve ABGDE dairesinin çevresine çizilmiştir.
[Öyleyse verilen dairenin çevresine eşkenar ve eşaçılı bir beşgen çizilmiştir.] Yapılması gereken buydu.
περὶ τὸν δοθέντα κύκλον πεντάγωνον ἰσόπλευρόν τε καὶ ἰσογώνιον περιγράψαι. ἔστω ὁ δοθεὶς κύκλος ὁ ΑΒΓΔΕ· δεῖ [2δὴ]2 περὶ τὸν ΑΒΓΔΕ κύκλον πεντάγωνον ἰσόπλευρόν τε καὶ ἰσογώνιον περιγράψαι. νενοήσθω τοῦ ἐγγεγραμμένου πενταγώνου τῶν γωνιῶν σημεῖα τὰ Α, Β, Γ, Δ, Ε, ὥστε ἴσας εἶναι τὰς ΑΒ, ΒΓ, ΓΔ, ΔΕ, ΕΑ περιφερείας· καὶ διὰ τῶν Α, Β, Γ, Δ, Ε ἤχθωσαν τοῦ κύκλου ἐφαπτόμεναι αἱ ΗΘ, ΘΚ, ΚΛ, ΛΜ, ΜΗ, καὶ εἰλήφθω τοῦ ΑΒΓΔΕ κύκλου κέντρον τὸ Ζ, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΖΒ, ΖΚ, ΖΓ, ΖΛ, ΖΔ. καὶ ἐπεὶ ἡ μὲν ΚΛ εὐθεῖα ἐφάπτεται τοῦ ΑΒΓΔΕ κατὰ τὸ Γ, ἀπὸ δὲ τοῦ Ζ κέντρου ἐπὶ τὴν κατὰ τὸ Γ ἐπαφὴν ἐπέζευκται ἡ ΖΓ, ἡ ΖΓ ἄρα κάθετός ἐστιν ἐπὶ τὴν ΚΛ· ὀρθὴ ἄρα ἐστὶν ἑκατέρα τῶν πρὸς τῷ Γ γωνιῶν. διὰ τὰ αὐτὰ δὴ καὶ αἱ πρὸς τοῖς Β, Δ σημείοις γωνίαι ὀρθαί εἰσιν. καὶ ἐπεὶ ὀρθή ἐστιν ἡ ὑπὸ ΖΓΚ γωνία, τὸ ἄρα ἀπὸ τῆς ΖΚ ἴσον ἐστὶ τοῖς ἀπὸ τῶν ΖΓ, ΓΚ. διὰ τὰ αὐτὰ δὴ καὶ τοῖς ἀπὸ τῶν ΖΒ, ΒΚ ἴσον ἐστὶ τὸ ἀπὸ τῆς ΖΚ· ὥστε τὰ ἀπὸ τῶν ΖΓ, ΓΚ τοῖς ἀπὸ τῶν ΖΒ, ΒΚ ἐστιν ἴσα, ὧν τὸ ἀπὸ τῆς ΖΓ τῷ ἀπὸ τῆς ΖΒ ἐστιν ἴσον· λοιπὸν ἄρα τὸ ἀπὸ τῆς ΓΚ τῷ ἀπὸ τῆς ΒΚ ἐστιν ἴσον. ἴση ἄρα ἡ ΒΚ τῇ ΓΚ. καὶ ἐπεὶ ἴση ἐστὶν ἡ ΖΒ τῇ ΖΓ, καὶ κοινὴ ἡ ΖΚ, δύο δὴ αἱ ΒΖ, ΖΚ δυσὶ ταῖς ΓΖ, ΖΚ ἴσαι εἰσίν· καὶ βάσις ἡ ΒΚ βάσει τῇ ΓΚ [ἐστιν] ἴση· γωνία ἄρα ἡ μὲν ὑπὸ ΒΖΚ [γωνίᾳ] τῇ ὑπὸ ΚΖΓ ἐστιν ἴση· ἡ δὲ ὑπὸ ΒΚΖ τῇ ὑπὸ ΖΚΓ· διπλῆ ἄρα ἡ μὲν ὑπὸ ΒΖΓ τῆς ὑπὸ ΚΖΓ, ἡ δὲ ὑπὸ ΒΚΓ τῆς ὑπὸ ΖΚΓ. διὰ τὰ αὐτὰ δὴ καὶ ἡ μὲν ὑπὸ ΓΖΔ τῆς ὑπὸ ΓΖΛ ἐστι διπλῆ, ἡ δὲ ὑπὸ ΔΛΓ τῆς ὑπὸ ΖΛΓ. καὶ ἐπεὶ ἴση ἐστὶν ἡ ΒΓ περιφέρεια τῇ ΓΔ, ἴση ἐστὶ καὶ γωνία ἡ ὑπὸ ΒΖΓ τῇ ὑπὸ ΓΖΔ. καί ἐστιν ἡ μὲν ὑπὸ ΒΖΓ τῆς ὑπὸ ΚΖΓ διπλῆ, ἡ δὲ ὑπὸ ΔΖΓ τῆς ὑπὸ ΛΖΓ· ἴση ἄρα καὶ ἡ ὑπὸ ΚΖΓ τῇ ὑπὸ ΛΖΓ· ἐστὶ δὲ καὶ ἡ ὑπὸ ΖΓΚ γωνία τῇ ὑπὸ ΖΓΛ ἴση. δύο δὴ τρίγωνά ἐστι τὰ ΖΚΓ, ΖΛΓ τὰς δύο γωνίας ταῖς δυσὶ γωνίαις ἴσας ἔχοντα καὶ μίαν πλευρὰν μιᾷ πλευρᾷ ἴσην κοινὴν αὐτῶν τὴν ΖΓ· καὶ τὰς λοιπὰς ἄρα πλευρὰς ταῖς λοιπαῖς πλευραῖς ἴσας ἕξει καὶ τὴν λοιπὴν γωνίαν τῇ λοιπῇ γωνίᾳ· ἴση ἄρα ἡ μὲν ΚΓ εὐθεῖα τῇ ΓΛ, ἡ δὲ ὑπὸ ΖΚΓ γωνία τῇ ὑπὸ ΖΛΓ. καὶ ἐπεὶ ἴση ἐστὶν ἡ ΚΓ τῇ ΓΛ, διπλῆ ἄρα ἡ ΚΛ τῆς ΚΓ. διὰ τὰ αὐτὰ δὴ δειχθήσεται καὶ ἡ ΘΚ τῆς ΒΚ διπλῆ. καί ἐστιν ἡ ΒΚ τῇ ΚΓ ἴση· καὶ ἡ ΘΚ ἄρα τῇ ΚΛ ἐστιν ἴση. ὁμοίως δὴ δειχθήσεται καὶ ἑκάστη τῶν ΘΗ, ΗΜ, ΜΛ ἑκατέρᾳ τῶν ΘΚ, ΚΛ ἴση· ἰσόπλευρον ἄρα ἐστὶ τὸ ΗΘΚΛΜ πεντάγωνον. λέγω δή, ὅτι καὶ ἰσογώνιον. ἐπεὶ γὰρ ἴση ἐστὶν ἡ ὑπὸ ΖΚΓ γωνία τῇ ὑπὸ ΖΛΓ, καὶ ἐδείχθη τῆς μὲν ὑπὸ ΖΚΓ διπλῆ ἡ ὑπὸ ΘΚΛ, τῆς δὲ ὑπὸ ΖΛΓ διπλῆ ἡ ὑπὸ ΚΛΜ, καὶ ἡ ὑπὸ ΘΚΛ ἄρα τῇ ὑπὸ ΚΛΜ ἐστιν ἴση. ὁμοίως δὴ δειχθήσεται καὶ ἑκάστη τῶν ὑπὸ ΚΘΗ, ΘΗΜ, ΗΜΛ ἑκατέρᾳ τῶν ὑπὸ ΘΚΛ, ΚΛΜ ἴση· αἱ πέντε ἄρα γωνίαι αἱ ὑπὸ ΗΘΚ, ΘΚΛ, ΚΛΜ, ΛΜΗ, ΜΗΘ ἴσαι ἀλλήλαις εἰσίν. ἰσογώνιον ἄρα ἐστὶ τὸ ΗΘΚΛΜ πεντάγωνον. ἐδείχθη δὲ καὶ ἰσόπλευρον, καὶ περιγέγραπται περὶ τὸν ΑΒΓΔΕ κύκλον. [Περὶ τὸν δοθέντα ἄρα κύκλον πεντάγωνον ἰσόπλευρόν τε καὶ ἰσογώνιον περιγέγραπται]· ὅπερ ἔδει ποιῆσαι.
4.prop.13Önerme 13. Verilen eşkenar ve eşaçılı bir beşgenin içine bir daire çizmek.
Verilen eşkenar ve eşaçılı beşgen ABGDE olsun. ABGDE beşgeninin içine bir daire çizmek gerekiyor.
BGD ve GDE açılarının her biri GZ ve DZ doğrularıyla ikiye bölünsün; GZ ve DZ doğrularının buluştuğu Z noktasından ZB, ZA ve ZE doğruları birleştirilsin. BG, GD'ye eşit, GZ de ortak olduğundan, BG ve GZ kenarları DG ve GZ kenarlarına eşittir; BGZ açısı da DGZ açısına eşittir. O hâlde BZ tabanı DZ tabanına eşittir, BGZ üçgeni DGZ üçgenine eşittir ve eşit kenarların karşısındaki kalan açılar da kalan açılara eşit olacaktır; demek ki GBZ açısı GDZ açısına eşittir. GDE açısı GDZ açısının iki katı olduğundan, GDE açısı ABG açısına, GDZ açısı da GBZ açısına eşit olduğundan, GBA açısı da GBZ açısının iki katıdır; o hâlde ABZ açısı ZBG açısına eşittir; demek ki ABG açısı BZ doğrusuyla ikiye bölünmüştür. Aynı şekilde BAE ve AED açılarının her birinin de ZA ve ZE doğrularıyla ikiye bölündüğü gösterilir. Şimdi Z noktasından AB, BG, GD, DE ve EA doğrularına ZH, ZTh, ZK, ZL ve ZM dikmeleri indirilsin. ThGZ açısı KGZ açısına eşit olduğundan ve ZThG dik açısı da ZKG [dik] açısına eşit olduğundan, ZThG ve ZKG iki üçgendir; bunların iki açısı iki açıya eşittir, bir kenarı da bir kenara eşittir; bu kenar, eşit açılardan birinin karşısındaki ortak ZG kenarıdır. O hâlde kalan kenarları da kalan kenarlara eşit olacaktır; demek ki ZTh dikmesi ZK dikmesine eşittir. Aynı şekilde ZL, ZM ve ZH'nin her birinin de ZTh ve ZK'nin her birine eşit olduğu gösterilir; o hâlde ZH, ZTh, ZK, ZL ve ZM beş doğrusu birbirine eşittir. Demek ki merkezi Z, yarıçapı H, Th, K, L ve M'ye uzanan doğrulardan biri olan daire çizilirse kalan noktalardan da geçecek ve H, Th, K, L ve M noktalarındaki açılar dik olduğu için AB, BG, GD, DE ve EA doğrularına teğet olacaktır. Çünkü onlara teğet olmayıp onları keserse, dairenin çapına ucundan dik olarak çizilen doğrunun dairenin içine düşmesi gerekir; bunun saçma olduğu ise gösterilmişti. Demek ki merkezi Z, yarıçapı H, Th, K, L ve M noktalarına uzanan doğrulardan biri olan daire AB, BG, GD, DE ve EA doğrularını kesmez; o hâlde onlara teğet olur. HThKLM gibi çizilsin.
Öyleyse verilen eşkenar ve eşaçılı beşgenin içine bir daire çizilmiştir. Yapılması gereken buydu.
εἰς τὸ δοθὲν πεντάγωνον, ὅ ἐστιν ἰσόπλευρόν τε καὶ ἰσογώνιον, κύκλον ἐγγράψαι. ἔστω τὸ δοθὲν πεντάγωνον ἰσόπλευρόν τε καὶ ἰσογώνιον τὸ ΑΒΓΔΕ· δεῖ δὴ εἰς τὸ ΑΒΓΔΕ πεντάγωνον κύκλον ἐγγράψαι. τετμήσθω γὰρ ἑκατέρα τῶν ὑπὸ ΒΓΔ, ΓΔΕ γωνιῶν δίχα ὑπὸ ἑκατέρας τῶν ΓΖ, ΔΖ εὐθειῶν· καὶ ἀπὸ τοῦ Ζ σημείου, καθʼ ὃ συμβάλλουσιν ἀλλήλαις αἱ ΓΖ, ΔΖ εὐθεῖαι, ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΖΒ, ΖΑ, ΖΕ εὐθεῖαι. καὶ ἐπεὶ ἴση ἐστὶν ἡ ΒΓ τῇ ΓΔ, κοινὴ δὲ ἡ ΓΖ, δύο δὴ αἱ ΒΓ, ΓΖ δυσὶ ταῖς ΔΓ, ΓΖ ἴσαι εἰσίν· καὶ γωνία ἡ ὑπὸ ΒΓΖ γωνίᾳ τῇ ὑπὸ ΔΓΖ [ἐστιν] ἴση· βάσις ἄρα ἡ ΒΖ βάσει τῇ ΔΖ ἐστιν ἴση, καὶ τὸ ΒΓΖ τρίγωνον τῷ ΔΓΖ τριγώνῳ ἐστιν ἴσον, καὶ αἱ λοιπαὶ γωνίαι ταῖς λοιπαῖς γωνίαις ἴσαι ἔσονται, ὑφʼ ἃς αἱ ἴσαι πλευραὶ ὑποτείνουσιν· ἴση ἄρα ἡ ὑπὸ ΓΒΖ γωνία τῇ ὑπὸ ΓΔΖ. καὶ ἐπεὶ διπλῆ ἐστιν ἡ ὑπὸ ΓΔΕ τῆς ὑπὸ ΓΔΖ, ἴση δὲ ἡ μὲν ὑπὸ ΓΔΕ τῇ ὑπὸ ΑΒΓ, ἡ δὲ ὑπὸ ΓΔΖ τῇ ὑπὸ ΓΒΖ, καὶ ἡ ὑπὸ ΓΒΑ ἄρα τῆς ὑπὸ ΓΒΖ ἐστι διπλῆ· ἴση ἄρα ἡ ὑπὸ ΑΒΖ γωνία τῇ ὑπὸ ΖΒΓ· ἡ ἄρα ὑπὸ ΑΒΓ γωνία δίχα τέτμηται ὑπὸ τῆς ΒΖ εὐθείας. ὁμοίως δὴ δειχθήσεται, ὅτι καὶ ἑκατέρα τῶν ὑπὸ ΒΑΕ, ΑΕΔ δίχα τέτμηται ὑπὸ ἑκατέρας τῶν ΖΑ, ΖΕ εὐθειῶν. ἤχθωσαν δὴ ἀπὸ τοῦ Ζ σημείου ἐπὶ τὰς ΑΒ, ΒΓ, ΓΔ, ΔΕ, ΕΑ εὐθείας κάθετοι αἱ ΖΗ, ΖΘ, ΖΚ, ΖΛ, ΖΜ. καὶ ἐπεὶ ἴση ἐστὶν ἡ ὑπὸ ΘΓΖ γωνία τῇ ὑπὸ ΚΓΖ, ἐστὶ δὲ καὶ ὀρθὴ ἡ ὑπὸ ΖΘΓ [ὀρθῇ] τῇ ὑπὸ ΖΚΓ ἴση, δύο δὴ τρίγωνά ἐστι τὰ ΖΘΓ, ΖΚΓ τὰς δύο γωνίας δυσὶ γωνίαις ἴσας ἔχοντα καὶ μίαν πλευρὰν μιᾷ πλευρᾷ ἴσην κοινὴν αὐτῶν τὴν ΖΓ ὑποτείνουσαν ὑπὸ μίαν τῶν ἴσων γωνιῶν· καὶ τὰς λοιπὰς ἄρα πλευρὰς ταῖς λοιπαῖς πλευραῖς ἴσας ἕξει· ἴση ἄρα ἡ ΖΘ κάθετος τῇ ΖΚ καθέτῳ. ὁμοίως δὴ δειχθήσεται, ὅτι καὶ ἑκάστη τῶν ΖΛ, ΖΜ, ΖΗ ἑκατέρᾳ τῶν ΖΘ, ΖΚ ἴση ἐστίν· αἱ πέντε ἄρα εὐθεῖαι αἱ ΖΗ, ΖΘ, ΖΚ, ΖΛ, ΖΜ ἴσαι ἀλλήλαις εἰσίν. ὁ ἄρα κέντρῳ τῷ Ζ διαστήματι δὲ ἑνὶ τῶν Η, Θ, Κ, Λ, Μ κύκλος γραφόμενος ἥξει καὶ διὰ τῶν λοιπῶν σημείων καὶ ἐφάψεται τῶν ΑΒ, ΒΓ, ΓΔ, ΔΕ, ΕΑ εὐθειῶν διὰ τὸ ὀρθὰς εἶναι τὰς πρὸς τοῖς Η, Θ, Κ, Λ, Μ σημείοις γωνίας. εἰ γὰρ οὐκ ἐφάψεται αὐτῶν, ἀλλὰ τεμεῖ αὐτάς, συμβήσεται τὴν τῇ διαμέτρῳ τοῦ κύκλου πρὸς ὀρθὰς ἀπʼ ἄκρας ἀγομένην ἐντὸς πίπτειν τοῦ κύκλου· ὅπερ ἄτοπον ἐδείχθη. οὐκ ἄρα ὁ κέντρῳ τῷ Ζ διαστήματι δὲ ἑνὶ τῶν η, Θ, Κ, Λ, Μ σημείων γραφόμενος κύκλος τεμεῖ τὰς ΑΒ, ΒΓ, ΓΔ, ΔΕ, ΕΑ εὐθείας· ἐφάψεται ἄρα αὐτῶν. γεγράφθω ὡς ὁ ΗΘΚΛΜ. εἰς ἄρα τὸ δοθὲν πεντάγωνον, ὅ ἐστιν ἰσόπλευρόν τε καὶ ἰσογώνιον, κύκλος ἐγγέγραπται· ὅπερ ἔδει ποιῆσαι.
4.prop.14Önerme 14. Verilen eşkenar ve eşaçılı bir beşgenin çevresine bir daire çizmek.
Verilen eşkenar ve eşaçılı beşgen ABGDE olsun. ABGDE beşgeninin çevresine bir daire çizmek gerekiyor.
BGD ve GDE açılarının her biri GZ ve DZ doğrularıyla ikiye bölünsün; bu doğruların buluştuğu Z noktasından B, A ve E noktalarına ZB, ZA ve ZE doğruları birleştirilsin. Bir önceki önermede olduğu gibi GBA, BAE ve AED açılarının her birinin de ZB, ZA ve ZE doğrularıyla ikiye bölündüğü gösterilir. BGD açısı GDE açısına eşit olduğundan ve ZGD açısı BGD açısının, GDZ açısı da GDE açısının yarısı olduğundan, ZGD açısı ZDG açısına eşittir; dolayısıyla ZG kenarı da ZD kenarına eşittir. Aynı şekilde ZB, ZA ve ZE'nin her birinin de ZG ve ZD'nin her birine eşit olduğu gösterilir; o hâlde ZA, ZB, ZG, ZD ve ZE beş doğrusu birbirine eşittir. Demek ki merkezi Z, yarıçapı ZA, ZB, ZG, ZD ve ZE'den biri olan daire çizilirse kalan noktalardan da geçecek ve beşgenin çevresine çizilmiş olacaktır. Çizilsin, ABGDE olsun.
Öyleyse verilen eşkenar ve eşaçılı beşgenin çevresine bir daire çizilmiştir. Yapılması gereken buydu.
περὶ τὸ δοθὲν πεντάγωνον, ὅ ἐστιν ἰσόπλευρόν τε καὶ ἰσογώνιον, κύκλον περιγράψαι. ἔστω τὸ δοθὲν πεντάγωνον, ὅ ἐστιν ἰσόπλευρόν τε καὶ ἰσογώνιον, τὸ ΑΒΓΔΕ· δεῖ δὴ περὶ τὸ ΑΒΓΔΕ πεντάγωνον κύκλον περιγράψαι. τετμήσθω δὴ ἑκατέρα τῶν ὑπὸ ΒΓΔ, ΓΔΕ γωνιῶν δίχα ὑπὸ ἑκατέρας τῶν ΓΖ, ΔΖ, καὶ ἀπὸ τοῦ Ζ σημείου, καθʼ ὃ συμβάλλουσιν αἱ εὐθεῖαι, ἐπὶ τὰ Β, Α, Ε σημεῖα ἐπεζεύχθωσαν εὐθεῖαι αἱ ΖΒ, ΖΑ, ΖΕ. ὁμοίως δὴ τῷ πρὸ τούτου δειχθήσεται, ὅτι καὶ ἑκάστη τῶν ὑπὸ ΓΒΑ, ΒΑΕ, ΑΕΔ γωνιῶν δίχα τέτμηται ὑπὸ ἑκάστης τῶν ΖΒ, ΖΑ, ΖΕ εὐθειῶν. καὶ ἐπεὶ ἴση ἐστὶν ἡ ὑπὸ ΒΓΔ γωνία τῇ ὑπὸ ΓΔΕ, καί ἐστι τῆς μὲν ὑπὸ ΒΓΔ ἡμίσεια ἡ ὑπὸ ΖΓΔ, τῆς δὲ ὑπὸ ΓΔΕ ἡμίσεια ἡ ὑπὸ ΓΔΖ, καὶ ἡ ὑπὸ ΖΓΔ ἄρα τῇ ὑπὸ ΖΔΓ ἐστιν ἴση· ὥστε καὶ πλευρὰ ἡ ΖΓ πλευρᾷ τῇ ΖΔ ἐστιν ἴση. ὁμοίως δὴ δειχθήσεται, ὅτι καὶ ἑκάστη τῶν ΖΒ, ΖΑ, ΖΕ ἑκατέρᾳ τῶν ΖΓ, ΖΔ ἐστιν ἴση· αἱ πέντε ἄρα εὐθεῖαι αἱ ΖΑ, ΖΒ, ΖΓ, ΖΔ, ΖΕ ἴσαι ἀλλήλαις εἰσίν. ὁ ἄρα κέντρῳ τῷ Ζ καὶ διαστήματι ἑνὶ τῶν ΖΑ, ΖΒ, ΖΓ, ΖΔ, ΖΕ κύκλος γραφόμενος ἥξει καὶ διὰ τῶν λοιπῶν σημείων καὶ ἔσται περιγεγραμμένος. περιγεγράφθω καὶ ἔστω ὁ ΑΒΓΔΕ. περὶ ἄρα τὸ δοθὲν πεντάγωνον, ὅ ἐστιν ἰσόπλευρόν τε καὶ ἰσογώνιον, κύκλος περιγέγραπται· ὅπερ ἔδει ποιῆσαι.
4.prop.15Önerme 15. Verilen bir dairenin içine eşkenar ve eşaçılı bir altıgen çizmek.
Verilen daire ABGDEZ olsun. ABGDEZ dairesinin içine eşkenar ve eşaçılı bir altıgen çizmek gerekiyor.
ABGDEZ dairesinin AD çapı çizilsin; dairenin merkezi H bulunsun; merkezi D, yarıçapı DH olan EHGTh dairesi çizilsin; EH ve GH birleştirilip B ve Z noktalarına kadar uzatılsın; AB, BG, GD, DE, EZ ve ZA birleştirilsin. Diyorum ki ABGDEZ altıgeni eşkenar ve eşaçılıdır.
H noktası ABGDEZ dairesinin merkezi olduğundan HE, HD'ye eşittir. Yine D noktası HGTh dairesinin merkezi olduğundan DE, DH'ye eşittir. HE'nin HD'ye eşit olduğu da gösterilmişti; o hâlde HE de ED'ye eşittir; demek ki EHD üçgeni eşkenardır. Dolayısıyla üç açısı, EHD, HDE ve DEH birbirine eşittir; çünkü ikizkenar üçgenlerin taban açıları birbirine eşittir. Üçgenin üç açısının toplamı da iki dik açıya eşittir; o hâlde EHD açısı iki dik açının üçte biridir. Aynı şekilde DHG açısının da iki dik açının üçte biri olduğu gösterilir. GH doğrusu EB'nin üzerine dikilerek yan yana duran EHG ve GHB açılarını toplamca iki dik açıya eşit kıldığından, kalan GHB açısı da iki dik açının üçte biridir. O hâlde EHD, DHG ve GHB açıları birbirine eşittir; dolayısıyla bunların karşı tepe açıları olan BHA, AHZ ve ZHE açıları da [EHD, DHG ve GHB açılarına] eşittir. Demek ki EHD, DHG, GHB, BHA, AHZ ve ZHE altı açısı birbirine eşittir. Eşit açılar eşit yaylar üzerinde durur; o hâlde AB, BG, GD, DE, EZ ve ZA altı yayı birbirine eşittir. Eşit yayları eşit doğrular gerer; o hâlde altı doğru birbirine eşittir; demek ki ABGDEZ altıgeni eşkenardır. Şimdi diyorum ki eşaçılıdır da. ZA yayı ED yayına eşit olduğundan, ortak ABGD yayı eklensin; o hâlde ZABGD yayının tamamı EDGBA yayının tamamına eşittir. ZABGD yayı üzerinde ZED açısı, EDGBA yayı üzerinde de AZE açısı durmaktadır; o hâlde AZE açısı DEZ açısına eşittir. Aynı şekilde ABGDEZ altıgeninin kalan açılarının da tek tek AZE ve ZED açılarının her birine eşit olduğu gösterilir; o hâlde ABGDEZ altıgeni eşaçılıdır. Eşkenar olduğu da gösterilmişti ve ABGDEZ dairesinin içine çizilmiştir.
Öyleyse verilen dairenin içine eşkenar ve eşaçılı bir altıgen çizilmiştir. Yapılması gereken buydu.
Sonuç: Bundan açıktır ki altıgenin kenarı dairenin yarıçapına eşittir.
Beşgende olduğu gibi, dairenin üzerindeki bölme noktalarından daireye teğetler çizersek, beşgen için söylenenlere uygun olarak dairenin çevresine eşkenar ve eşaçılı bir altıgen çizilmiş olur. Ayrıca beşgen için söylenenlere benzer yollarla, verilen bir altıgenin içine ve çevresine de daire çizeriz. Yapılması gereken buydu.
εἰς τὸν δοθέντα κύκλον ἑξάγωνον ἰσόπλευρόν τε καὶ ἰσογώνιον ἐγγράψαι. ἔστω ὁ δοθεὶς κύκλος ὁ ΑΒΓΔΕΖ· δεῖ δὴ εἰς τὸν ΑΒΓΔΕΖ κύκλον ἑξάγωνον ἰσόπλευρόν τε καὶ ἰσογώνιον ἐγγράψαι. ἤχθω τοῦ ΑΒΓΔΕΖ κύκλου διάμετρος ἡ ΑΔ, καὶ εἰλήφθω τὸ κέντρον τοῦ κύκλου τὸ Η, καὶ κέντρῳ μὲν τῷ Δ διαστήματι δὲ τῷ ΔΗ κύκλος γεγράφθω ὁ ΕΗΓΘ, καὶ ἐπιζευχθεῖσαι αἱ ΕΗ, ΓΗ διήχθωσαν ἐπὶ τὰ Β, Ζ σημεῖα, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΑΒ, ΒΓ, ΓΔ, ΔΕ, ΕΖ, ΖΑ· λέγω, ὅτι τὸ ΑΒΓΔΕΖ ἑξάγωνον ἰσόπλευρόν τέ ἐστι καὶ ἰσογώνιον. ἐπεὶ γὰρ τὸ Η σημεῖον κέντρον ἐστὶ τοῦ ΑΒΓΔΕΖ κύκλου, ἴση ἐστὶν ἡ ΗΕ τῇ ΗΔ. πάλιν, ἐπεὶ τὸ Δ σημεῖον κέντρον ἐστὶ τοῦ ΗΓΘ κύκλου, ἴση ἐστὶν ἡ ΔΕ τῇ ΔΗ. ἀλλʼ ἡ ΗΕ τῇ ΗΔ ἐδείχθη ἴση· καὶ ἡ ΗΕ ἄρα τῇ ΕΔ ἴση ἐστίν· ἰσόπλευρον ἄρα ἐστὶ τὸ ΕΗΔ τρίγωνον· καὶ αἱ τρεῖς ἄρα αὐτοῦ γωνίαι αἱ ὑπὸ ΕΗΔ, ΗΔΕ, ΔΕΗ ἴσαι ἀλλήλαις εἰσίν, ἐπειδήπερ τῶν ἰσοσκελῶν τριγώνων αἱ πρὸς τῇ βάσει γωνίαι ἴσαι ἀλλήλαις εἰσίν· καί εἰσιν αἱ τρεῖς τοῦ τριγώνου γωνίαι δυσὶν ὀρθαῖς ἴσαι· ἡ ἄρα ὑπὸ ΕΗΔ γωνία τρίτον ἐστὶ δύο ὀρθῶν. ὁμοίως δὴ δειχθήσεται καὶ ἡ ὑπὸ ΔΗΓ τρίτον δύο ὀρθῶν. καὶ ἐπεὶ ἡ ΓΗ εὐθεῖα ἐπὶ τὴν ΕΒ σταθεῖσα τὰς ἐφεξῆς γωνίας τὰς ὑπὸ ΕΗΓ, ΓΗΒ δυσὶν ὀρθαῖς ἴσας ποιεῖ, καὶ λοιπὴ ἄρα ἡ ὑπὸ ΓΗΒ τρίτον ἐστὶ δύο ὀρθῶν· αἱ ἄρα ὑπὸ ΕΗΔ, ΔΗΓ, ΓΗΒ γωνίαι ἴσαι ἀλλήλαις εἰσίν· ὥστε καὶ αἱ κατὰ κορυφὴν αὐταῖς αἱ ὑπὸ ΒΗΑ, ΑΗΖ, ΖΗΕ ἴσαι εἰσίν [ταῖς ὑπὸ ΕΗΔ, ΔΗΓ, ΓΗΒ ]. αἱ ἓξ ἄρα γωνίαι αἱ ὑπὸ ΕΗΔ, ΔΗΓ, ΓΗΒ, ΒΗΑ, ΑΗΖ, ΖΗΕ ἴσαι ἀλλήλαις εἰσίν. αἱ δὲ ἴσαι γωνίαι ἐπὶ ἴσων περιφερειῶν βεβήκασιν· αἱ ἓξ ἄρα περιφέρειαι αἱ ΑΒ, ΒΓ, ΓΔ, ΔΕ, ΕΖ, ΖΑ ἴσαι ἀλλήλαις εἰσίν. ὑπὸ δὲ τὰς ἴσας περιφερείας αἱ ἴσαι εὐθεῖαι ὑποτείνουσιν· αἱ ἓξ ἄρα εὐθεῖαι ἴσαι ἀλλήλαις εἰσίν· ἰσόπλευρον ἄρα ἐστὶ τὸ ΑΒΓΔΕΖ ἑξάγωνον. λέγω δή, ὅτι καὶ ἰσογώνιον. ἐπεὶ γὰρ ἴση ἐστὶν ἡ ΖΑ περιφέρεια τῇ ΕΔ περιφερείᾳ, κοινὴ προσκείσθω ἡ ΑΒΓΔ περιφέρεια· ὅλη ἄρα ἡ ΖΑΒΓΔ ὅλῃ τῇ ΕΔΓΒΑ ἐστιν ἴση· καὶ βέβηκεν ἐπὶ μὲν τῆς ΖΑΒΓΔ περιφερείας ἡ ὑπὸ ΖΕΔ γωνία, ἐπὶ δὲ τῆς ΕΔΓΒΑ περιφερείας ἡ ὑπὸ ΑΖΕ γωνία· ἴση ἄρα ἡ ὑπὸ ΑΖΕ γωνία τῇ ὑπὸ ΔΕΖ. ὁμοίως δὴ δειχθήσεται, ὅτι καὶ αἱ λοιπαὶ γωνίαι τοῦ ΑΒΓΔΕΖ ἑξαγώνου κατὰ μίαν ἴσαι εἰσὶν ἑκατέρᾳ τῶν ὑπὸ ΑΖΕ, ΖΕΔ γωνιῶν· ἰσογώνιον ἄρα ἐστὶ τὸ ΑΒΓΔΕΖ ἑξάγωνον. ἐδείχθη δὲ καὶ ἰσόπλευρον· καὶ ἐγγέγραπται εἰς τὸν ΑΒΓΔΕΖ κύκλον. εἰς ἄρα τὸν δοθέντα κύκλον ἑξάγωνον ἰσόπλευρόν τε καὶ ἰσογώνιον ἐγγέγραπται· ὅπερ ἔδει ποιῆσαι. Πόρισμα ἐκ δὴ τούτου φανερόν, ὅτι ἡ τοῦ ἑξαγώνου πλευρὰ ἴση ἐστὶ τῇ ἐκ τοῦ κέντρου τοῦ κύκλου. ὁμοίως δὲ τοῖς ἐπὶ τοῦ πενταγώνου ἐὰν διὰ τῶν κατὰ τὸν κύκλον διαιρέσεων ἐφαπτομένας τοῦ κύκλου ἀγάγωμεν, περιγραφήσεται περὶ τὸν κύκλον ἑξάγωνον ἰσόπλευρόν τε καὶ ἰσογώνιον ἀκολούθως τοῖς ἐπὶ τοῦ πενταγώνου εἰρημένοις. καὶ ἔτι διὰ τῶν ὁμοίων τοῖς ἐπὶ τοῦ πενταγώνου εἰρημένοις εἰς τὸ δοθὲν ἑξάγωνον κύκλον ἐγγράψομέν τε καὶ περιγράψομεν· ὅπερ ἔδει ποιῆσαι.
4.prop.16Önerme 16. Verilen bir dairenin içine eşkenar ve eşaçılı bir onbeşgen çizmek.
Verilen daire ABGD olsun. ABGD dairesinin içine eşkenar ve eşaçılı bir onbeşgen çizmek gerekiyor.
ABGD dairesinin içine, içine çizilen eşkenar üçgenin kenarı olarak AG, eşkenar beşgenin kenarı olarak da AB çizilsin. Öyleyse ABGD dairesi on beş eşit parçadan oluşuyorsa, dairenin üçte biri olan ABG yayı bu parçalardan beş, dairenin beşte biri olan AB yayı da üç parça olacaktır; o hâlde kalan BG yayı bu eşit parçalardan ikidir. BG, E noktasında ikiye bölünsün; o hâlde BE ve EG yaylarının her biri ABGD dairesinin on beşte biridir.
Öyleyse BE ve EG'yi birleştirip ABGD[E] dairesine bunlara eşit doğruları art arda yerleştirirsek, dairenin içine eşkenar ve eşaçılı bir onbeşgen çizilmiş olur. Yapılması gereken buydu.
Beşgende olduğu gibi, dairenin üzerindeki bölme noktalarından daireye teğetler çizersek, dairenin çevresine eşkenar ve eşaçılı bir onbeşgen çizilmiş olur. Ayrıca beşgen için verilen ispatlara benzer yollarla, verilen bir onbeşgenin içine ve çevresine de daire çizeriz. Yapılması gereken buydu.
εἰς τὸν δοθέντα κύκλον πεντεκαιδεκάγωνον ἰσόπλευρόν τε καὶ ἰσογώνιον ἐγγράψαι. ἔστω ὁ δοθεὶς κύκλος ὁ ΑΒΓΔ· δεῖ δὴ εἰς τὸν ΑΒΓΔ κύκλον πεντεκαιδεκάγωνον ἰσόπλευρόν τε καὶ ἰσογώνιον ἐγγράψαι. ἐγγεγράφθω εἰς τὸν ΑΒΓΔ κύκλον τριγώνου μὲν ἰσοπλεύρου τοῦ εἰς αὐτὸν ἐγγραφομένου πλευρὰ ἡ ΑΓ, πενταγώνου δὲ ἰσοπλεύρου ἡ ΑΒ· οἵων ἄρα ἐστὶν ὁ ΑΒΓΔ κύκλος ἴσων τμημάτων δεκαπέντε, τοιούτων ἡ μὲν ΑΒΓ περιφέρεια τρίτον οὖσα τοῦ κύκλου ἔσται πέντε, ἡ δὲ ΑΒ περιφέρεια πέμπτον οὖσα τοῦ κύκλου ἔσται τριῶν· λοιπὴ ἄρα ἡ ΒΓ τῶν ἴσων δύο. τετμήσθω ἡ ΒΓ δίχα κατὰ τὸ Ε· ἑκατέρα ἄρα τῶν ΒΕ, ΕΓ περιφερειῶν πεντεκαιδέκατόν ἐστι τοῦ ΑΒΓΔ κύκλου. ἐὰν ἄρα ἐπιζεύξαντες τὰς ΒΕ, ΕΓ ἴσας αὐταῖς κατὰ τὸ συνεχὲς εὐθείας ἐναρμόσωμεν εἰς τὸν ΑΒΓΔ [Ε] κύκλον, ἔσται εἰς αὐτὸν ἐγγεγραμμένον πεντεκαιδεκάγωνον ἰσόπλευρόν τε καὶ ἰσογώνιον· ὅπερ ἔδει ποιῆσαι. ὁμοίως δὲ τοῖς ἐπὶ τοῦ πενταγώνου ἐὰν διὰ τῶν κατὰ τὸν κύκλον διαιρέσεων ἐφαπτομένας τοῦ κύκλου ἀγάγωμεν, περιγραφήσεται περὶ τὸν κύκλον πεντεκαιδεκάγωνον ἰσόπλευρόν τε καὶ ἰσογώνιον. ἔτι δὲ διὰ τῶν ὁμοίων τοῖς ἐπὶ τοῦ πενταγώνου δείξεων καὶ εἰς τὸ δοθὲν πεντεκαιδεκάγωνον κύκλον ἐγγράψομέν τε καὶ περιγράψομεν· ὅπερ ἔδει ποιῆσαι.