III. Kitap
3.def.1Tarifler
1. Eşit daireler, çapları eşit olan ya da yarıçapları eşit olan dairelerdir.
ἴσοι κύκλοι εἰσίν, ὧν αἱ διάμετροι ἴσαι εἰσίν, ἢ ὧν αἱ ἐκ τῶν κέντρων ἴσαι εἰσίν.
3.def.22. Bir daireye değen ve uzatıldığında daireyi kesmeyen doğruya, daireye teğettir denir.
εὐθεῖα κύκλου ἐφάπτεσθαι λέγεται, ἥτις ἁπτομένη τοῦ κύκλου καὶ ἐκβαλλομένη οὐ τέμνει τὸν κύκλον.
3.def.33. Birbirine değen ve birbirini kesmeyen dairelere, birbirine teğettir denir.
κύκλοι ἐφάπτεσθαι ἀλλήλων λέγονται οἵτινες ἁπτόμενοι ἀλλήλων οὐ τέμνουσιν ἀλλήλους.
3.def.44. Bir dairede merkezden doğrulara indirilen dikmeler eşit olduğunda, bu doğruların merkezden eşit uzaklıkta olduğu söylenir.
ἐν κύκλῳ ἴσον ἀπέχειν ἀπὸ τοῦ κέντρου εὐθεῖαι λέγονται, ὅταν αἱ ἀπὸ τοῦ κέντρου ἐπʼ αὐτὰς κάθετοι ἀγόμεναι ἴσαι ὦσιν.
3.def.55. Üzerine daha büyük dikme düşen doğrunun ise daha uzakta olduğu söylenir.
μεῖζον δὲ ἀπέχειν λέγεται, ἐφʼ ἣν ἡ μείζων κάθετος πίπτει.
3.def.66. Daire parçası, bir doğru ile bir daire yayının çevrelediği şekildir.
τμῆμα κύκλου ἐστὶ τὸ περιεχόμενον σχῆμα ὑπό τε εὐθείας καὶ κύκλου περιφερείας.
3.def.77. Bir parçanın açısı, bir doğru ile bir daire yayının çevrelediği açıdır.
τμήματος δὲ γωνία ἐστὶν ἡ περιεχομένη ὑπό τε εὐθείας καὶ κύκλου περιφερείας.
3.def.88. Bir parçadaki açı şudur: parçanın yayı üzerinde bir nokta alınıp bu noktadan parçanın tabanı olan doğrunun uçlarına doğrular birleştirildiğinde, birleştirilen doğruların çevrelediği açı.
ἐν τμήματι δὲ γωνία ἐστίν, ὅταν ἐπὶ τῆς περιφερείας τοῦ τμήματος ληφθῇ τι σημεῖον καὶ ἀπʼ αὐτοῦ ἐπὶ τὰ πέρατα τῆς εὐθείας, ἥ ἐστι βάσις τοῦ τμήματος, ἐπιζευχθῶσιν εὐθεῖαι, ἡ περιεχομένη γωνία ὑπὸ τῶν ἐπιζευχθεισῶν εὐθειῶν.
3.def.99. Açıyı çevreleyen doğrular bir yay ayırdığında, açının o yayın üzerinde durduğu söylenir.
ὅταν δὲ αἱ περιέχουσαι τὴν γωνίαν εὐθεῖαι ἀπολαμβάνωσί τινα περιφέρειαν, ἐπʼ ἐκείνης λέγεται βεβηκέναι ἡ γωνία.
3.def.1010. Daire dilimi şudur: dairenin merkezinde bir açı kurulduğunda, açıyı çevreleyen doğrular ile bunların ayırdığı yayın çevrelediği şekil.
Τομεὺς δὲ κύκλου ἐστίν, ὅταν πρὸς τῷ κέντρῳ τοῦ κύκλου συσταθῇ γωνία, τὸ περιεχόμενον σχῆμα ὑπό τε τῶν τὴν γωνίαν περιεχουσῶν εὐθειῶν καὶ τῆς ἀπολαμβανομένης ὑπʼ αὐτῶν περιφερείας.
3.def.1111. Benzer daire parçaları, eşit açılar alan ya da içlerindeki açılar birbirine eşit olan parçalardır.
ὅμοια τμήματα κύκλων ἐστὶ τὰ δεχόμενα γωνίας ἴσας, ἢ ἐν οἷς αἱ γωνίαι ἴσαι ἀλλήλαις εἰσίν.
3.prop.1Önermeler
Önerme 1. Verilen bir dairenin merkezini bulmak.
Verilen daire ABG olsun. ABG dairesinin merkezini bulmak gerekiyor.
Dairenin içinde rastgele bir AB doğrusu çizilsin ve D noktasında ikiye bölünsün; D'den AB'ye dik DG çizilip E'ye kadar uzatılsın; GE de Z noktasında ikiye bölünsün. Diyorum ki Z, ABG [dairesinin] merkezidir.
Değilse, mümkünse H merkez olsun; HA, HD ve HB birleştirilsin. AD, DB'ye eşit, DH de ortak olduğundan, AD ve DH kenarları HD ve DB kenarlarına sırasıyla eşittir; HA tabanı da HB tabanına eşittir, çünkü ikisi de yarıçaptır. O hâlde ADH açısı HDB açısına eşittir. Bir doğru başka bir doğrunun üzerine dikilip yan yana duran açıları birbirine eşit kılarsa, eşit açıların her biri diktir; o hâlde HDB açısı diktir. ZDB açısı da diktir; o hâlde ZDB açısı HDB açısına, büyük olan küçüğe eşittir; bu ise imkânsızdır. Demek ki H, ABG dairesinin merkezi değildir. Aynı şekilde Z'den başka hiçbir noktanın da merkez olmadığını gösteririz.
Demek ki Z noktası ABG [dairesinin] merkezidir.
Sonuç: Bundan açıktır ki bir dairede bir doğru başka bir doğruyu ikiye ve dik olarak keserse, dairenin merkezi kesen doğrunun üzerindedir. Yapılması gereken buydu.
τοῦ δοθέντος κύκλου τὸ κέντρον εὑρεῖν. ἔστω ὁ δοθεὶς κύκλος ὁ ΑΒΓ· δεῖ δὴ τοῦ ΑΒΓ κύκλου τὸ κέντρον εὑρεῖν. διήχθω τις εἰς αὐτόν, ὡς ἔτυχεν, εὐθεῖα ἡ ΑΒ, καὶ τετμήσθω δίχα κατὰ τὸ Δ σημεῖον, καὶ ἀπὸ τοῦ Δ τῇ ΑΒ πρὸς ὀρθὰς ἤχθω ἡ ΔΓ καὶ διήχθω ἐπὶ τὸ Ε, καὶ τετμήσθω ἡ ΓΕ δίχα κατὰ τὸ Ζ· λέγω, ὅτι τὸ Ζ κέντρον ἐστὶ τοῦ ΑΒΓ [κύκλου]. μὴ γάρ, ἀλλʼ εἰ δυνατόν, ἔστω τὸ Η, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΗΑ, ΗΔ, ΗΒ. καὶ ἐπεὶ ἴση ἐστὶν ἡ ΑΔ τῇ ΔΒ, κοινὴ δὲ ἡ ΔΗ, δύο δὴ αἱ ΑΔ, ΔΗ δύο ταῖς ΗΔ, ΔΒ ἴσαι εἰσὶν ἑκατέρα ἑκατέρᾳ· καὶ βάσις ἡ ΗΑ βάσει τῇ ΗΒ ἐστιν ἴση· ἐκ κέντρου γάρ· γωνία ἄρα ἡ ὑπὸ ΑΔΗ γωνίᾳ τῇ ὑπὸ ΗΔΒ ἴση ἐστίν. ὅταν δὲ εὐθεῖα ἐπʼ εὐθεῖαν σταθεῖσα τὰς ἐφεξῆς γωνίας ἴσας ἀλλήλαις ποιῇ, ὀρθὴ ἑκατέρα τῶν ἴσων γωνιῶν ἐστιν· ὀρθὴ ἄρα ἐστὶν ἡ ὑπὸ ΗΔΒ. ἐστὶ δὲ καὶ ἡ ὑπὸ ΖΔΒ ὀρθή· ἴση ἄρα ἡ ὑπὸ ΖΔΒ τῇ ὑπὸ ΗΔΒ, ἡ μείζων τῇ ἐλάττονι· ὅπερ ἐστὶν ἀδύνατον. οὐκ ἄρα τὸ Η κέντρον ἐστὶ τοῦ ΑΒΓ κύκλου. ὁμοίως δὴ δείξομεν, ὅτι οὐδʼ ἄλλο τι πλὴν τοῦ Ζ. τὸ Ζ ἄρα σημεῖον κέντρον ἐστὶ τοῦ ΑΒΓ [κύκλου]. Πόρισμα ἐκ δὴ τούτου φανερόν, ὅτι ἐὰν ἐν κύκλῳ εὐθεῖά τις εὐθεῖάν τινα δίχα καὶ πρὸς ὀρθὰς τέμνῃ, ἐπὶ τῆς τεμνούσης ἐστὶ τὸ κέντρον τοῦ κύκλου· ὅπερ ἔδει ποιῆσαι.
3.prop.2Önerme 2. Bir dairenin çevresi üzerinde rastgele iki nokta alınırsa, bu noktaları birleştiren doğru dairenin içine düşer.
ABG bir daire olsun ve çevresi üzerinde rastgele A ve B noktaları alınsın. Diyorum ki A'dan B'ye birleştirilen doğru dairenin içine düşer.
Düşmesin; mümkünse AEB gibi dışarıya düşsün. ABG dairesinin merkezi bulunsun, D olsun; DA ve DB birleştirilsin, DZE de çizilsin.
DA, DB'ye eşit olduğundan DAE açısı da DBE açısına eşittir. DAE üçgeninin bir kenarı olan AE, B'ye doğru uzatılmış olduğundan, DEB açısı DAE açısından büyüktür. DAE açısı ise DBE açısına eşittir; o hâlde DEB açısı DBE açısından büyüktür. Büyük açının karşısında büyük kenar bulunur; o hâlde DB, DE'den büyüktür. DB ise DZ'ye eşittir. O hâlde DZ, DE'den, küçük olan büyükten büyüktür; bu ise imkânsızdır. Demek ki A'dan B'ye birleştirilen doğru dairenin dışına düşmez. Aynı şekilde çevrenin tam üzerine de düşmediğini gösteririz. O hâlde içine düşer.
Öyleyse bir dairenin çevresi üzerinde rastgele iki nokta alınırsa, bu noktaları birleştiren doğru dairenin içine düşer. Gösterilmesi gereken buydu.
ἐὰν κύκλου ἐπὶ τῆς περιφερείας ληφθῇ δύο τυχόντα σημεῖα, ἡ ἐπὶ τὰ σημεῖα ἐπιζευγνυμένη εὐθεῖα ἐντὸς πεσεῖται τοῦ κύκλου. ἔστω κύκλος ὁ ΑΒΓ, καὶ ἐπὶ τῆς περιφερείας αὐτοῦ εἰλήφθω δύο τυχόντα σημεῖα τὰ Α, Β· λέγω, ὅτι ἡ ἀπὸ τοῦ Α ἐπὶ τὸ Β ἐπιζευγνυμένη εὐθεῖα ἐντὸς πεσεῖται τοῦ κύκλου. μὴ γάρ, ἀλλʼ εἰ δυνατόν, πιπτέτω ἐκτὸς ὡς ἡ ΑΕΒ, καὶ εἰλήφθω τὸ κέντρον τοῦ ΑΒΓ κύκλου, καὶ ἔστω τὸ δ, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΔΑ, ΔΒ, καὶ διήχθω ἡ ΔΖΕ. ἐπεὶ οὖν ἴση ἐστὶν ἡ ΔΑ τῇ ΔΒ, ἴση ἄρα καὶ γωνία ἡ ὑπὸ ΔΑΕ τῇ ὑπὸ ΔΒΕ· καὶ ἐπεὶ τριγώνου τοῦ ΔΑΕ μία πλευρὰ προσεκβέβληται ἡ ΑΕΒ, μείζων ἄρα ἡ ὑπὸ ΔΕΒ γωνία τῆς ὑπὸ ΔΑΕ. ἴση δὲ ἡ ὑπὸ ΔΑΕ τῇ ὑπὸ ΔΒΕ· μείζων ἄρα ἡ ὑπὸ ΔΕΒ τῆς ὑπὸ ΔΒΕ. ὑπὸ δὲ τὴν μείζονα γωνίαν ἡ μείζων πλευρὰ ὑποτείνει· μείζων ἄρα ἡ ΔΒ τῆς ΔΕ. ἴση δὲ ἡ ΔΒ τῇ ΔΖ. μείζων ἄρα ἡ ΔΖ τῆς ΔΕ ἡ ἐλάττων τῆς μείζονος· ὅπερ ἐστὶν ἀδύνατον. οὐκ ἄρα ἡ ἀπὸ τοῦ Α ἐπὶ τὸ Β ἐπιζευγνυμένη εὐθεῖα ἐκτὸς πεσεῖται τοῦ κύκλου. ὁμοίως δὴ δείξομεν, ὅτι οὐδὲ ἐπʼ αὐτῆς τῆς περιφερείας· ἐντὸς ἄρα. ἐὰν ἄρα κύκλου ἐπὶ τῆς περιφερείας ληφθῇ δύο τυχόντα σημεῖα, ἡ ἐπὶ τὰ σημεῖα ἐπιζευγνυμένη εὐθεῖα ἐντὸς πεσεῖται τοῦ κύκλου· ὅπερ ἔδει δεῖξαι.
3.prop.3Önerme 3. Bir dairede merkezden geçen bir doğru, merkezden geçmeyen bir doğruyu ikiye bölerse, onu dik olarak da keser; dik olarak keserse, onu ikiye de böler.
ABG bir daire olsun; bu dairede merkezden geçen GD doğrusu, merkezden geçmeyen AB doğrusunu Z noktasında ikiye bölsün. Diyorum ki onu dik olarak da keser.
ABG dairesinin merkezi bulunsun, E olsun; EA ve EB birleştirilsin.
AZ, ZB'ye eşit, ZE de ortak olduğundan, iki kenar iki kenara eşittir; EA tabanı da EB tabanına eşittir. O hâlde AZE açısı BZE açısına eşittir. Bir doğru başka bir doğrunun üzerine dikilip yan yana duran açıları birbirine eşit kılarsa, eşit açıların her biri diktir; o hâlde AZE ve BZE açılarının her biri diktir. Demek ki merkezden geçen GD, merkezden geçmeyen AB'yi ikiye bölerek dik olarak da keser.
Şimdi GD, AB'yi dik olarak kessin. Diyorum ki onu ikiye de böler, yani AZ, ZB'ye eşittir.
Aynı çizim yapılınca, EA, EB'ye eşit olduğundan EAZ açısı da EBZ açısına eşittir. AZE dik açısı da BZE dik açısına eşittir. O hâlde EAZ ve EZB iki üçgendir; bunların iki açısı iki açıya eşittir, bir kenarı da bir kenara eşittir; bu kenar, eşit açılardan birinin karşısındaki ortak EZ kenarıdır. Demek ki kalan kenarları da kalan kenarlara eşit olacaktır; o hâlde AZ, ZB'ye eşittir.
Öyleyse bir dairede merkezden geçen bir doğru, merkezden geçmeyen bir doğruyu ikiye bölerse, onu dik olarak da keser; dik olarak keserse, onu ikiye de böler. Gösterilmesi gereken buydu.
ἐὰν ἐν κύκλῳ εὐθεῖά τις διὰ τοῦ κέντρου εὐθεῖάν τινα μὴ διὰ τοῦ κέντρου δίχα τέμνῃ, καὶ πρὸς ὀρθὰς αὐτὴν τέμνει· καὶ ἐὰν πρὸς ὀρθὰς αὐτὴν τέμνῃ, καὶ δίχα αὐτὴν τέμνει. ἔστω κύκλος ὁ ΑΒΓ, καὶ ἐν αὐτῷ εὐθεῖά τις διὰ τοῦ κέντρου ἡ ΓΔ εὐθεῖάν τινα μὴ διὰ τοῦ κέντρου τὴν ΑΒ δίχα τεμνέτω κατὰ τὸ Ζ σημεῖον· λέγω, ὅτι καὶ πρὸς ὀρθὰς αὐτὴν τέμνει. εἰλήφθω γὰρ τὸ κέντρον τοῦ ΑΒΓ κύκλου, καὶ ἔστω τὸ Ε, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΕΑ, ΕΒ. καὶ ἐπεὶ ἴση ἐστὶν ἡ ΑΖ τῇ ΖΒ, κοινὴ δὲ ἡ ΖΕ, δύο δυσὶν ἴσαι [εἰσίν]. καὶ βάσις ἡ ΕΑ βάσει τῇ ΕΒ ἴση· γωνία ἄρα ἡ ὑπὸ ΑΖΕ γωνίᾳ τῇ ὑπὸ ΒΖΕ ἴση ἐστίν. ὅταν δὲ εὐθεῖα ἐπʼ εὐθεῖαν σταθεῖσα τὰς ἐφεξῆς γωνίας ἴσας ἀλλήλαις ποιῇ, ὀρθὴ ἑκατέρα τῶν ἴσων γωνιῶν ἐστιν· ἑκατέρα ἄρα τῶν ὑπὸ ΑΖΕ, ΒΖΕ ὀρθή ἐστιν. ἡ ΓΔ ἄρα διὰ τοῦ κέντρου οὖσα τὴν ΑΒ μὴ διὰ τοῦ κέντρου οὖσαν δίχα τέμνουσα καὶ πρὸς ὀρθὰς τέμνει. ἀλλὰ δὴ ἡ ΓΔ τὴν ΑΒ πρὸς ὀρθὰς τεμνέτω· λέγω, ὅτι καὶ δίχα αὐτὴν τέμνει, τουτέστιν, ὅτι ἴση ἐστὶν ἡ ΑΖ τῇ ΖΒ. τῶν γὰρ αὐτῶν κατασκευασθέντων, ἐπεὶ ἴση ἐστὶν ἡ ΕΑ τῇ ΕΒ, ἴση ἐστὶ καὶ γωνία ἡ ὑπὸ ΕΑΖ τῇ ὑπὸ ΕΒΖ. ἐστὶ δὲ καὶ ὀρθὴ ἡ ὑπὸ ΑΖΕ ὀρθῇ τῇ ὑπὸ ΒΖΕ ἴση· δύο ἄρα τρίγωνά ἐστι τὰ ΕΑΖ, ΕΖΒ τὰς δύο γωνίας δυσὶ γωνίαις ἴσας ἔχοντα καὶ μίαν πλευρὰν μιᾷ πλευρᾷ ἴσην κοινὴν αὐτῶν τὴν ΕΖ ὑποτείνουσαν ὑπὸ μίαν τῶν ἴσων γωνιῶν· καὶ τὰς λοιπὰς ἄρα πλευρὰς ταῖς λοιπαῖς πλευραῖς ἴσας ἕξει· ἴση ἄρα ἡ ΑΖ τῇ ΖΒ. ἐὰν ἄρα ἐν κύκλῳ εὐθεῖά τις διὰ τοῦ κέντρου εὐθεῖάν τινα μὴ διὰ τοῦ κέντρου δίχα τέμνῃ, καὶ πρὸς ὀρθὰς αὐτὴν τέμνει· καὶ ἐὰν πρὸς ὀρθὰς αὐτὴν τέμνῃ, καὶ δίχα αὐτὴν τέμνει· ὅπερ ἔδει δεῖξαι.
3.prop.4Önerme 4. Bir dairede merkezden geçmeyen iki doğru birbirini keserse, birbirini ikiye bölmezler.
ABGD bir daire olsun; bu dairede merkezden geçmeyen AG ve BD doğruları birbirini E noktasında kessin. Diyorum ki birbirini ikiye bölmezler.
Mümkünse birbirini ikiye bölsünler; öyle ki AE, EG'ye, BE de ED'ye eşit olsun. ABGD dairesinin merkezi bulunsun, Z olsun; ZE birleştirilsin.
Merkezden geçen ZE doğrusu, merkezden geçmeyen AG doğrusunu ikiye böldüğünden, onu dik olarak da keser; o hâlde ZEA açısı diktir. Yine ZE doğrusu BD doğrusunu ikiye böldüğünden, onu dik olarak da keser; o hâlde ZEB açısı diktir. ZEA açısının dik olduğu da gösterilmişti; o hâlde ZEA açısı ZEB açısına, küçük olan büyüğe eşittir; bu ise imkânsızdır. Demek ki AG ve BD birbirini ikiye bölmez.
Öyleyse bir dairede merkezden geçmeyen iki doğru birbirini keserse, birbirini ikiye bölmezler. Gösterilmesi gereken buydu.
ἐὰν ἐν κύκλῳ δύο εὐθεῖαι τέμνωσιν ἀλλήλας μὴ διὰ τοῦ κέντρου οὖσαι, οὐ τέμνουσιν ἀλλήλας δίχα. ἔστω κύκλος ὁ ΑΒΓΔ, καὶ ἐν αὐτῷ δύο εὐθεῖαι αἱ ΑΓ, ΒΔ τεμνέτωσαν ἀλλήλας κατὰ τὸ Ε μὴ διὰ τοῦ κέντρου οὖσαι· λέγω, ὅτι οὐ τέμνουσιν ἀλλήλας δίχα. εἰ γὰρ δυνατόν, τεμνέτωσαν ἀλλήλας δίχα ὥστε ἴσην εἶναι τὴν μὲν ΑΕ τῇ ΕΓ, τὴν δὲ ΒΕ τῇ ΕΔ· καὶ εἰλήφθω τὸ κέντρον τοῦ ΑΒΓΔ κύκλου, καὶ ἔστω τὸ Ζ, καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΖΕ. ἐπεὶ οὖν εὐθεῖά τις διὰ τοῦ κέντρου ἡ ΖΕ εὐθεῖάν τινα μὴ διὰ τοῦ κέντρου τὴν ΑΓ δίχα τέμνει, καὶ πρὸς ὀρθὰς αὐτὴν τέμνει· ὀρθὴ ἄρα ἐστὶν ἡ ὑπὸ ΖΕΑ· πάλιν, ἐπεὶ εὐθεῖά τις ἡ ΖΕ εὐθεῖάν τινα τὴν ΒΔ δίχα τέμνει, καὶ πρὸς ὀρθὰς αὐτὴν τέμνει· ὀρθὴ ἄρα ἡ ὑπὸ ΖΕΒ. ἐδείχθη δὲ καὶ ἡ ὑπὸ ΖΕΑ ὀρθή· ἴση ἄρα ἡ ὑπὸ ΖΕΑ τῇ ὑπὸ ΖΕΒ ἡ ἐλάττων τῇ μείζονι· ὅπερ ἐστὶν ἀδύνατον. οὐκ ἄρα αἱ ΑΓ, ΒΔ τέμνουσιν ἀλλήλας δίχα. ἐὰν ἄρα ἐν κύκλῳ δύο εὐθεῖαι τέμνωσιν ἀλλήλας μὴ διὰ τοῦ κέντρου οὖσαι, οὐ τέμνουσιν ἀλλήλας δίχα· ὅπερ ἔδει δεῖξαι.
3.prop.5Önerme 5. İki daire birbirini keserse, merkezleri aynı olmaz.
ABG ve GDH daireleri birbirini B ve G noktalarında kessin. Diyorum ki merkezleri aynı olmaz.
Mümkünse ortak merkez E olsun; EG birleştirilsin ve rastgele EZH çizilsin. E noktası ABG dairesinin merkezi olduğundan EG, EZ'ye eşittir. Yine E noktası GDH dairesinin merkezi olduğundan EG, EH'ye eşittir. EG'nin EZ'ye de eşit olduğu gösterilmişti; o hâlde EZ de EH'ye, küçük olan büyüğe eşittir; bu ise imkânsızdır. Demek ki E noktası ABG ve GDH dairelerinin merkezi değildir.
Öyleyse iki daire birbirini keserse, merkezleri aynı değildir. Gösterilmesi gereken buydu.
ἐὰν δύο κύκλοι τέμνωσιν ἀλλήλους, οὐκ ἔσται αὐτῶν τὸ αὐτὸ κέντρον. δύο γὰρ κύκλοι οἱ ΑΒΓ, ΓΔΗ τεμνέτωσαν ἀλλήλους κατὰ τὰ Β, Γ σημεῖα. λέγω, ὅτι οὐκ ἔσται αὐτῶν τὸ αὐτὸ κέντρον. εἰ γὰρ δυνατόν, ἔστω τὸ Ε, καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΕΓ, καὶ διήχθω ἡ ΕΖΗ, ὡς ἔτυχεν. καὶ ἐπεὶ τὸ Ε σημεῖον κέντρον ἐστὶ τοῦ ΑΒΓ κύκλου, ἴση ἐστὶν ἡ ΕΓ τῇ ΕΖ. πάλιν, ἐπεὶ τὸ Ε σημεῖον κέντρον ἐστὶ τοῦ ΓΔΗ κύκλου, ἴση ἐστὶν ἡ ΕΓ τῇ ΕΗ· ἐδείχθη δὲ ἡ ΕΓ καὶ τῇ ΕΖ ἴση· καὶ ἡ ΕΖ ἄρα τῇ ΕΗ ἐστιν ἴση ἡ ἐλάσσων τῇ μείζονι· ὅπερ ἐστὶν ἀδύνατον. οὐκ ἄρα τὸ Ε σημεῖον κέντρον ἐστὶ τῶν ΑΒΓ, ΓΔΗ κύκλων. ἐὰν ἄρα δύο κύκλοι τέμνωσιν ἀλλήλους, οὐκ ἔστιν αὐτῶν τὸ αὐτὸ κέντρον· ὅπερ ἔδει δεῖξαι.
3.prop.6Önerme 6. İki daire birbirine teğet olursa, merkezleri aynı olmaz.
ABG ve GDE daireleri birbirine G noktasında teğet olsun. Diyorum ki merkezleri aynı olmaz.
Mümkünse ortak merkez Z olsun; ZG birleştirilsin ve rastgele ZEB çizilsin.
Z noktası ABG dairesinin merkezi olduğundan ZG, ZB'ye eşittir. Yine Z noktası GDE dairesinin merkezi olduğundan ZG, ZE'ye eşittir. ZG'nin ZB'ye eşit olduğu gösterilmişti; o hâlde ZE de ZB'ye, küçük olan büyüğe eşittir; bu ise imkânsızdır. Demek ki Z noktası ABG ve GDE dairelerinin merkezi değildir.
Öyleyse iki daire birbirine teğet olursa, merkezleri aynı olmaz. Gösterilmesi gereken buydu.
ἐὰν δύο κύκλοι ἐφάπτωνται ἀλλήλων, οὐκ ἔσται αὐτῶν τὸ αὐτὸ κέντρον. δύο γὰρ κύκλοι οἱ ΑΒΓ, ΓΔΕ ἐφαπτέσθωσαν ἀλλήλων κατὰ τὸ Γ σημεῖον· λέγω, ὅτι οὐκ ἔσται αὐτῶν τὸ αὐτὸ κέντρον. εἰ γὰρ δυνατόν, ἔστω τὸ Ζ, καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΖΓ, καὶ διήχθω, ὡς ἔτυχεν, ἡ ΖΕΒ. ἐπεὶ οὖν τὸ Ζ σημεῖον κέντρον ἐστὶ τοῦ ΑΒΓ κύκλου, ἴση ἐστὶν ἡ ΖΓ τῇ ΖΒ. πάλιν, ἐπεὶ τὸ Ζ σημεῖον κέντρον ἐστὶ τοῦ ΓΔΕ κύκλου, ἴση ἐστὶν ἡ ΖΓ τῇ ΖΕ. ἐδείχθη δὲ ἡ ΖΓ τῇ ΖΒ ἴση· καὶ ἡ ΖΕ ἄρα τῇ ΖΒ ἐστιν ἴση, ἡ ἐλάττων τῇ μείζονι· ὅπερ ἐστὶν ἀδύνατον. οὐκ ἄρα τὸ Ζ σημεῖον κέντρον ἐστὶ τῶν ΑΒΓ, ΓΔΕ κύκλων. ἐὰν ἄρα δύο κύκλοι ἐφάπτωνται ἀλλήλων, οὐκ ἔσται αὐτῶν τὸ αὐτὸ κέντρον· ὅπερ ἔδει δεῖξαι.
3.prop.7Önerme 7. Bir dairenin çapı üzerinde dairenin merkezi olmayan bir nokta alınır ve bu noktadan daireye birtakım doğrular düşerse, bunların en büyüğü üzerinde merkezin bulunduğu doğru, en küçüğü de geri kalan doğru olur; ötekilerden merkezden geçene daha yakın olan, daha uzak olandan her zaman büyüktür; ve bu noktadan daireye en küçüğün iki yanında yalnız iki eşit doğru düşer.
ABGD bir daire, AD de çapı olsun; AD üzerinde dairenin merkezi olmayan bir Z noktası alınsın; dairenin merkezi E olsun; Z'den ABGD dairesine ZB, ZG ve ZH doğruları düşsün. Diyorum ki en büyüğü ZA, en küçüğü ZD'dir; ötekilerden de ZB, ZG'den, ZG de ZH'den büyüktür.
BE, GE ve HE birleştirilsin. Her üçgende iki kenarın toplamı kalan kenardan büyük olduğundan, EB ile EZ'nin toplamı BZ'den büyüktür. AE ise BE'ye eşittir [o hâlde BE ile EZ'nin toplamı AZ'ye eşittir]; demek ki AZ, BZ'den büyüktür. Yine BE, GE'ye eşit, ZE de ortak olduğundan, BE ve EZ kenarları GE ve EZ kenarlarına eşittir. BEZ açısı da GEZ açısından büyüktür. O hâlde BZ tabanı GZ tabanından büyüktür. Aynı sebeple GZ de ZH'den büyüktür.
Yine HZ ile ZE'nin toplamı EH'den büyük, EH de ED'ye eşit olduğundan, HZ ile ZE'nin toplamı ED'den büyüktür. Ortak EZ çıkarılsın; o hâlde kalan HZ, kalan ZD'den büyüktür. Demek ki en büyüğü ZA, en küçüğü ZD'dir; ZB, ZG'den, ZG de ZH'den büyüktür.
Diyorum ki Z noktasından ABGD dairesine, en küçük olan ZD'nin iki yanında yalnız iki eşit doğru düşer. EZ doğrusuna ve üzerindeki E noktasına, HEZ açısına eşit ZETh açısı kurulsun ve ZTh birleştirilsin. HE, ETh'ye eşit, EZ de ortak olduğundan, HE ve EZ kenarları ThE ve EZ kenarlarına eşittir; HEZ açısı da ThEZ açısına eşittir; o hâlde ZH tabanı ZTh tabanına eşittir. Şimdi diyorum ki Z noktasından daireye ZH'ye eşit başka bir doğru düşmez. Mümkünse ZK düşsün. ZK, ZH'ye, ZTh de ZH'ye eşit olduğundan ZK de ZTh'ye eşittir; yani merkezden geçene daha yakın olan, daha uzak olana eşittir; bu ise imkânsızdır. Demek ki Z noktasından daireye HZ'ye eşit başka bir doğru düşmez; o hâlde yalnız bir tane düşer.
Öyleyse bir dairenin çapı üzerinde dairenin merkezi olmayan bir nokta alınır ve bu noktadan daireye birtakım doğrular düşerse, bunların en büyüğü üzerinde merkezin bulunduğu doğru, en küçüğü de geri kalan doğru olur; ötekilerden merkezden geçene daha yakın olan, daha uzak olandan her zaman büyüktür; ve aynı noktadan daireye en küçüğün iki yanında yalnız iki eşit doğru düşer. Gösterilmesi gereken buydu.
ἐὰν κύκλου ἐπὶ τῆς διαμέτρου ληφθῇ τι σημεῖον, ὃ μή ἐστι κέντρον τοῦ κύκλου, ἀπὸ δὲ τοῦ σημείου πρὸς τὸν κύκλον προσπίπτωσιν εὐθεῖαί τινες, μεγίστη μὲν ἔσται, ἐφʼ ἧς τὸ κέντρον, ἐλαχίστη δὲ ἡ λοιπή, τῶν δὲ ἄλλων ἀεὶ ἡ ἔγγιον τῆς διὰ τοῦ κέντρου τῆς ἀπώτερον μείζων ἐστίν, δύο δὲ μόνον ἴσαι ἀπὸ τοῦ σημείου προσπεσοῦνται πρὸς τὸν κύκλον ἐφʼ ἑκάτερα τῆς ἐλαχίστης. ἔστω κύκλος ὁ ΑΒΓΔ, διάμετρος δὲ αὐτοῦ ἔστω ἡ ΑΔ, καὶ ἐπὶ τῆς ΑΔ εἰλήφθω τι σημεῖον τὸ Ζ, ὃ μή ἐστι κέντρον τοῦ κύκλου, κέντρον δὲ τοῦ κύκλου ἔστω τὸ Ε, καὶ ἀπὸ τοῦ Ζ πρὸς τὸν ΑΒΓΔ κύκλον προσπιπτέτωσαν εὐθεῖαί τινες αἱ ΖΒ, ΖΓ, ΖΗ· λέγω, ὅτι μεγίστη μέν ἐστιν ἡ ΖΑ, ἐλαχίστη δὲ ἡ ΖΔ, τῶν δὲ ἄλλων ἡ μὲν ΖΒ τῆς ΖΓ μείζων, ἡ δὲ ΖΓ τῆς ΖΗ. ἐπεζεύχθωσαν γὰρ αἱ ΒΕ, ΓΕ, ΗΕ. καὶ ἐπεὶ παντὸς τριγώνου αἱ δύο πλευραὶ τῆς λοιπῆς μείζονές εἰσιν, αἱ ἄρα ΕΒ, ΕΖ τῆς ΒΖ μείζονές εἰσιν. ἴση δὲ ἡ ΑΕ τῇ ΒΕ [αἱ ἄρα ΒΕ, ΕΖ ἴσαι εἰσὶ τῇ ΑΖ ]· μείζων ἄρα ἡ ΑΖ τῆς ΒΖ. πάλιν, ἐπεὶ ἴση ἐστὶν ἡ ΒΕ τῇ ΓΕ, κοινὴ δὲ ἡ ΖΕ, δύο δὴ αἱ ΒΕ, ΕΖ δυσὶ ταῖς ΓΕ, ΕΖ ἴσαι εἰσίν. ἀλλὰ καὶ γωνία ἡ ὑπὸ ΒΕΖ γωνίας τῆς ὑπὸ ΓΕΖ μείζων. βάσις ἄρα ἡ ΒΖ βάσεως τῆς ΓΖ μείζων ἐστίν. διὰ τὰ αὐτὰ δὴ καὶ ἡ ΓΖ τῆς ΖΗ μείζων ἐστίν. πάλιν, ἐπεὶ αἱ ΗΖ, ΖΕ τῆς ΕΗ μείζονές εἰσιν, ἴση δὲ ἡ ΕΗ τῇ ΕΔ, αἱ ἄρα ΗΖ, ΖΕ τῆς ΕΔ μείζονές εἰσιν. κοινὴ ἀφῃρήσθω ἡ ΕΖ· λοιπὴ ἄρα ἡ ΗΖ λοιπῆς τῆς ΖΔ μείζων ἐστίν. μεγίστη μὲν ἄρα ἡ ΖΑ, ἐλαχίστη δὲ ἡ ΖΔ, μείζων δὲ ἡ μὲν ΖΒ τῆς ΖΓ, ἡ δὲ ΖΓ τῆς ΖΗ. λέγω, ὅτι καὶ ἀπὸ τοῦ Ζ σημείου δύο μόνον ἴσαι προσπεσοῦνται πρὸς τὸν ΑΒΓΔ κύκλον ἐφʼ ἑκάτερα τῆς ΖΔ ἐλαχίστης. συνεστάτω γὰρ πρὸς τῇ ΕΖ εὐθείᾳ καὶ τῷ πρὸς αὐτῇ σημείῳ τῷ Ε τῇ ὑπὸ ΗΕΖ γωνίᾳ ἴση ἡ ὑπὸ ΖΕΘ, καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΖΘ. ἐπεὶ οὖν ἴση ἐστὶν ἡ ΗΕ τῇ ΕΘ, κοινὴ δὲ ἡ ΕΖ, δύο δὴ αἱ ΗΕ, ΕΖ δυσὶ ταῖς ΘΕ, ΕΖ ἴσαι εἰσίν· καὶ γωνία ἡ ὑπὸ ΗΕΖ γωνίᾳ τῇ ὑπὸ ΘΕΖ ἴση· βάσις ἄρα ἡ ΖΗ βάσει τῇ ΖΘ ἴση ἐστίν. λέγω δή, ὅτι τῇ ΖΗ ἄλλη ἴση οὐ προσπεσεῖται πρὸς τὸν κύκλον ἀπὸ τοῦ Ζ σημείου. εἰ γὰρ δυνατόν, προσπιπτέτω ἡ ΖΚ. καὶ ἐπεὶ ἡ ΖΚ τῇ ΖΗ ἴση ἐστίν, ἀλλὰ ἡ ΖΘ τῇ ΖΗ [ἴση ἐστίν], καὶ ἡ ΖΚ ἄρα τῇ ΖΘ ἐστιν ἴση, ἡ ἔγγιον τῆς διὰ τοῦ κέντρου τῇ ἀπώτερον ἴση· ὅπερ ἀδύνατον. οὐκ ἄρα ἀπὸ τοῦ Ζ σημείου ἑτέρα τις προσπεσεῖται πρὸς τὸν κύκλον ἴση τῇ ΗΖ· μία ἄρα μόνη. ἐὰν ἄρα κύκλου ἐπὶ τῆς διαμέτρου ληφθῇ τι σημεῖον, ὃ μή ἐστι κέντρον τοῦ κύκλου, ἀπὸ δὲ τοῦ σημείου πρὸς τὸν κύκλον προσπίπτωσιν εὐθεῖαί τινες, μεγίστη μὲν ἔσται, ἐφʼ ἧς τὸ κέντρον, ἐλαχίστη δὲ ἡ λοιπή, τῶν δὲ ἄλλων ἀεὶ ἡ ἔγγιον τῆς διὰ τοῦ κέντρου τῆς ἀπώτερον μείζων ἐστίν, δύο δὲ μόνον ἴσαι ἀπὸ τοῦ αὐτοῦ σημείου προσπεσοῦνται πρὸς τὸν κύκλον ἐφʼ ἑκάτερα τῆς ἐλαχίστης· ὅπερ ἔδει δεῖξαι.
3.prop.8Önerme 8. Bir dairenin dışında bir nokta alınır ve bu noktadan daireye, biri merkezden geçen, ötekiler rastgele çizilen birtakım doğrular çizilirse, içbükey yaya düşen doğruların en büyüğü merkezden geçendir; ötekilerden merkezden geçene daha yakın olan, daha uzak olandan her zaman büyüktür. Dışbükey yaya düşen doğruların ise en küçüğü, nokta ile çap arasındaki doğrudur; ötekilerden en küçüğe daha yakın olan, daha uzak olandan her zaman küçüktür; ve bu noktadan daireye en küçüğün iki yanında yalnız iki eşit doğru düşer.
ABG bir daire olsun; ABG'nin dışında bir D noktası alınsın ve bu noktadan DA, DE, DZ ve DG doğruları çizilsin; DA merkezden geçsin. Diyorum ki AEZG içbükey yayına düşen doğruların en büyüğü merkezden geçen DA'dır; DE, DZ'den, DZ de DG'den büyüktür. ThLKH dışbükey yayına düşen doğruların ise en küçüğü, nokta ile AH çapı arasındaki DH'dir; en küçük olan DH'ye daha yakın olan, daha uzak olandan her zaman küçüktür: DK, DL'den, DL de DTh'den küçüktür.
ABG dairesinin merkezi bulunsun, M olsun; ME, MZ, MG, MK, ML ve MTh birleştirilsin.
AM, EM'ye eşit olduğundan, ortak MD eklensin; o hâlde AD, EM ile MD'nin toplamına eşittir. EM ile MD'nin toplamı ise ED'den büyüktür; o hâlde AD de ED'den büyüktür. Yine ME, MZ'ye eşit, MD de ortak olduğundan, EM ve MD kenarları ZM ve MD kenarlarına eşittir; EMD açısı da ZMD açısından büyüktür. O hâlde ED tabanı ZD tabanından büyüktür. Aynı şekilde ZD'nin de GD'den büyük olduğunu gösteririz. Demek ki en büyüğü DA'dır; DE, DZ'den, DZ de DG'den büyüktür.
MK ile KD'nin toplamı MD'den büyük, MH de MK'ye eşit olduğundan, kalan KD kalan HD'den büyüktür; dolayısıyla HD, KD'den küçüktür. MLD üçgeninin kenarlarından biri olan MD üzerine, içeride MK ve KD doğruları kurulmuş olduğundan, MK ile KD'nin toplamı ML ile LD'nin toplamından küçüktür. MK ise ML'ye eşittir; o hâlde kalan DK, kalan DL'den küçüktür. Aynı şekilde DL'nin de DTh'den küçük olduğunu gösteririz. Demek ki en küçüğü DH'dir; DK, DL'den, DL de DTh'den küçüktür.
Diyorum ki D noktasından daireye, en küçük olan DH'nin iki yanında yalnız iki eşit doğru düşer. MD doğrusuna ve üzerindeki M noktasına, KMD açısına eşit DMB açısı kurulsun ve DB birleştirilsin. MK, MB'ye eşit, MD de ortak olduğundan, KM ve MD kenarları BM ve MD kenarlarına sırasıyla eşittir; KMD açısı da BMD açısına eşittir; o hâlde DK tabanı DB tabanına eşittir. [Şimdi] diyorum ki D noktasından daireye DK doğrusuna eşit başka bir doğru düşmez. Mümkünse düşsün, DN olsun. DK, DN'ye eşit, DK de DB'ye eşit olduğundan DB de DN'ye eşittir; yani en küçük olan DH'ye daha yakın olan, daha uzak olana eşittir; bunun imkânsız olduğu gösterilmişti. Demek ki D noktasından ABG dairesine, en küçük olan DH'nin iki yanında ikiden fazla eşit doğru düşmez.
Öyleyse bir dairenin dışında bir nokta alınır ve bu noktadan daireye, biri merkezden geçen, ötekiler rastgele çizilen birtakım doğrular çizilirse, içbükey yaya düşen doğruların en büyüğü merkezden geçendir; ötekilerden merkezden geçene daha yakın olan, daha uzak olandan her zaman büyüktür. Dışbükey yaya düşen doğruların ise en küçüğü, nokta ile çap arasındaki doğrudur; ötekilerden en küçüğe daha yakın olan, daha uzak olandan her zaman küçüktür; ve bu noktadan daireye en küçüğün iki yanında yalnız iki eşit doğru düşer. Gösterilmesi gereken buydu.
ἐὰν κύκλου ληφθῇ τι σημεῖον ἐκτός, ἀπὸ δὲ τοῦ σημείου πρὸς τὸν κύκλον διαχθῶσιν εὐθεῖαί τινες, ὧν μία μὲν διὰ τοῦ κέντρου, αἱ δὲ λοιπαί, ὡς ἔτυχεν, τῶν μὲν πρὸς τὴν κοίλην περιφέρειαν προσπιπτουσῶν εὐθειῶν μεγίστη μέν ἐστιν ἡ διὰ τοῦ κέντρου, τῶν δὲ ἄλλων ἀεὶ ἡ ἔγγιον τῆς διὰ τοῦ κέντρου τῆς ἀπώτερον μείζων ἐστίν, τῶν δὲ πρὸς τὴν κυρτὴν περιφέρειαν προσπιπτουσῶν εὐθειῶν ἐλαχίστη μέν ἐστιν ἡ μεταξὺ τοῦ τε σημείου καὶ τῆς διαμέτρου, τῶν δὲ ἄλλων ἀεὶ ἡ ἔγγιον τῆς ἐλαχίστης τῆς ἀπώτερόν ἐστιν ἐλάττων, δύο δὲ μόνον ἴσαι ἀπὸ τοῦ σημείου προσπεσοῦνται πρὸς τὸν κύκλον ἐφʼ ἑκάτερα τῆς ἐλαχίστης. ἔστω κύκλος ὁ ΑΒΓ, καὶ τοῦ ΑΒΓ εἰλήφθω τι σημεῖον ἐκτὸς τὸ Δ, καὶ ἀπʼ αὐτοῦ διήχθωσαν εὐθεῖαί τινες αἱ ΔΑ, ΔΕ, ΔΖ, ΔΓ, ἔστω δὲ ἡ ΔΑ διὰ τοῦ κέντρου. λέγω, ὅτι τῶν μὲν πρὸς τὴν ΑΕΖΓ κοίλην περιφέρειαν προσπιπτουσῶν εὐθειῶν μεγίστη μέν ἐστιν ἡ διὰ τοῦ κέντρου ἡ ΔΑ, μείζων δὲ ἡ μὲν ΔΕ τῆς ΔΖ ἡ δὲ ΔΖ τῆς ΔΓ, τῶν δὲ πρὸς τὴν ΘΛΚΗ κυρτὴν περιφέρειαν προσπιπτουσῶν εὐθειῶν ἐλαχίστη μέν ἐστιν ἡ ΔΗ ἡ μεταξὺ τοῦ σημείου καὶ τῆς διαμέτρου τῆς ΑΗ, ἀεὶ δὲ ἡ ἔγγιον τῆς ΔΗ ἐλαχίστης ἐλάττων ἐστὶ τῆς ἀπώτερον, ἡ μὲν ΔΚ τῆς ΔΛ, ἡ δὲ ΔΛ τῆς ΔΘ. εἰλήφθω γὰρ τὸ κέντρον τοῦ ΑΒΓ κύκλου καὶ ἔστω τὸ Μ· καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΜΕ, ΜΖ, ΜΓ, ΜΚ, ΜΛ, ΜΘ. καὶ ἐπεὶ ἴση ἐστὶν ἡ ΑΜ τῇ ΕΜ, κοινὴ προσκείσθω ἡ ΜΔ· ἡ ἄρα ΑΔ ἴση ἐστὶ ταῖς ΕΜ, ΜΔ. ἀλλʼ αἱ ΕΜ, ΜΔ τῆς ΕΔ μείζονές εἰσιν· καὶ ἡ ΑΔ ἄρα τῆς ΕΔ μείζων ἐστίν. πάλιν, ἐπεὶ ἴση ἐστὶν ἡ ΜΕ τῇ ΜΖ, κοινὴ δὲ ἡ ΜΔ, αἱ ΕΜ, ΜΔ ἄρα ταῖς ΖΜ, ΜΔ ἴσαι εἰσίν· καὶ γωνία ἡ ὑπὸ ΕΜΔ γωνίας τῆς ὑπὸ ΖΜΔ μείζων ἐστίν. βάσις ἄρα ἡ ΕΔ βάσεως τῆς ΖΔ μείζων ἐστίν. ὁμοίως δὴ δείξομεν, ὅτι καὶ ἡ ΖΔ τῆς ΓΔ μείζων ἐστίν· μεγίστη μὲν ἄρα ἡ ΔΑ, μείζων δὲ ἡ μὲν ΔΕ τῆς ΔΖ, ἡ δὲ ΔΖ τῆς ΔΓ. καὶ ἐπεὶ αἱ ΜΚ, ΚΔ τῆς ΜΔ μείζονές εἰσιν, ἴση δὲ ἡ ΜΗ τῇ ΜΚ, λοιπὴ ἄρα ἡ ΚΔ λοιπῆς τῆς ΗΔ μείζων ἐστίν· ὥστε ἡ ΗΔ τῆς ΚΔ ἐλάττων ἐστίν· καὶ ἐπεὶ τριγώνου τοῦ ΜΛΔ ἐπὶ μιᾶς τῶν πλευρῶν τῆς ΜΔ δύο εὐθεῖαι ἐντὸς συνεστάθησαν αἱ ΜΚ, ΚΔ, αἱ ἄρα ΜΚ, ΚΔ τῶν ΜΛ, ΛΔ ἐλάττονές εἰσιν· ἴση δὲ ἡ ΜΚ τῇ ΜΛ· λοιπὴ ἄρα ἡ ΔΚ λοιπῆς τῆς ΔΛ ἐλάττων ἐστίν. ὁμοίως δὴ δείξομεν, ὅτι καὶ ἡ ΔΛ τῆς ΔΘ ἐλάττων ἐστίν· ἐλαχίστη μὲν ἄρα ἡ ΔΗ, ἐλάττων δὲ ἡ μὲν ΔΚ τῆς ΔΛ ἡ δὲ ΔΛ τῆς ΔΘ. λέγω, ὅτι καὶ δύο μόνον ἴσαι ἀπὸ τοῦ Δ σημείου προσπεσοῦνται πρὸς τὸν κύκλον ἐφʼ ἑκάτερα τῆς ΔΗ ἐλαχίστης· συνεστάτω πρὸς τῇ ΜΔ εὐθείᾳ καὶ τῷ πρὸς αὐτῇ σημείῳ τῷ Μ τῇ ὑπὸ ΚΜΔ γωνίᾳ ἴση γωνία ἡ ὑπὸ ΔΜΒ καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΔΒ. καὶ ἐπεὶ ἴση ἐστὶν ἡ ΜΚ τῇ ΜΒ, κοινὴ δὲ ἡ ΜΔ, δύο δὴ αἱ ΚΜ, ΜΔ δύο ταῖς ΒΜ, ΜΔ ἴσαι εἰσὶν ἑκατέρα ἑκατέρᾳ· καὶ γωνία ἡ ὑπὸ ΚΜΔ γωνίᾳ τῇ ὑπὸ ΒΜΔ ἴση· βάσις ἄρα ἡ ΔΚ βάσει τῇ ΔΒ ἴση ἐστίν. λέγω [δή], ὅτι τῇ ΔΚ εὐθείᾳ ἄλλη ἴση οὐ προσπεσεῖται πρὸς τὸν κύκλον ἀπὸ τοῦ Δ σημείου. εἰ γὰρ δυνατόν, προσπιπτέτω καὶ ἔστω ἡ ΔΝ. ἐπεὶ οὖν ἡ ΔΚ τῇ ΔΝ ἐστιν ἴση, ἀλλʼ ἡ ΔΚ τῇ ΔΒ ἐστιν ἴση, καὶ ἡ ΔΒ ἄρα τῇ ΔΝ ἐστιν ἴση, ἡ ἔγγιον τῆς ΔΗ ἐλαχίστης τῇ ἀπώτερον [ἐστιν] ἴση· ὅπερ ἀδύνατον ἐδείχθη. οὐκ ἄρα πλείους ἢ δύο ἴσαι πρὸς τὸν ΑΒΓ κύκλον ἀπὸ τοῦ Δ σημείου ἐφʼ ἑκάτερα τῆς ΔΗ ἐλαχίστης προσπεσοῦνται. ἐὰν ἄρα κύκλου ληφθῇ τι σημεῖον ἐκτός, ἀπὸ δὲ τοῦ σημείου πρὸς τὸν κύκλον διαχθῶσιν εὐθεῖαί τινες, ὧν μία μὲν διὰ τοῦ κέντρου αἱ δὲ λοιπαί, ὡς ἔτυχεν, τῶν μὲν πρὸς τὴν κοίλην περιφέρειαν προσπιπτουσῶν εὐθειῶν μεγίστη μέν ἐστιν ἡ διὰ τοῦ κέντρου, τῶν δὲ ἄλλων ἀεὶ ἡ ἔγγιον τῆς διὰ τοῦ κέντρου τῆς ἀπώτερον μείζων ἐστίν, τῶν δὲ πρὸς τὴν κυρτὴν περιφέρειαν προσπιπτουσῶν εὐθειῶν ἐλαχίστη μέν ἐστιν ἡ μεταξὺ τοῦ τε σημείου καὶ τῆς διαμέτρου, τῶν δὲ ἄλλων ἀεὶ ἡ ἔγγιον τῆς ἐλαχίστης τῆς ἀπώτερόν ἐστιν ἐλάττων, δύο δὲ μόνον ἴσαι ἀπὸ τοῦ σημείου προσπεσοῦνται πρὸς τὸν κύκλον ἐφʼ ἑκάτερα τῆς ἐλαχίστης· ὅπερ ἔδει δεῖξαι.
3.prop.9Önerme 9. Bir dairenin içinde bir nokta alınır ve bu noktadan daireye ikiden fazla eşit doğru düşerse, alınan nokta dairenin merkezidir.
ABG bir daire, D de içinde bir nokta olsun; D'den ABG dairesine ikiden fazla eşit doğru, DA, DB ve DG düşsün. Diyorum ki D noktası ABG dairesinin merkezidir.
AB ve BG birleştirilsin ve E ile Z noktalarında ikiye bölünsün; ED ve ZD birleştirilip H, K, Th ve L noktalarına kadar uzatılsın.
AE, EB'ye eşit, ED de ortak olduğundan, AE ve ED kenarları BE ve ED kenarlarına eşittir; DA tabanı da DB tabanına eşittir. O hâlde AED açısı BED açısına eşittir; demek ki AED ve BED açılarının her biri diktir. Öyleyse HK, AB'yi ikiye ve dik olarak keser. Bir dairede bir doğru başka bir doğruyu ikiye ve dik olarak keserse dairenin merkezi kesen doğrunun üzerinde olduğundan, dairenin merkezi HK üzerindedir. Aynı sebeple ABG dairesinin merkezi ThL üzerindedir de. HK ve ThL doğrularının D noktasından başka ortak noktası yoktur; demek ki D noktası ABG dairesinin merkezidir.
Öyleyse bir dairenin içinde bir nokta alınır ve bu noktadan daireye ikiden fazla eşit doğru düşerse, alınan nokta dairenin merkezidir. Gösterilmesi gereken buydu.
ἐὰν κύκλου ληφθῇ τι σημεῖον ἐντός, ἀπὸ δὲ τοῦ σημείου πρὸς τὸν κύκλον προσπίπτωσι πλείους ἢ δύο ἴσαι εὐθεῖαι, τὸ ληφθὲν σημεῖον κέντρον ἐστὶ τοῦ κύκλου. ἔστω κύκλος ὁ ΑΒΓ, ἐντὸς δὲ αὐτοῦ σημεῖον τὸ Δ, καὶ ἀπὸ τοῦ Δ πρὸς τὸν ΑΒΓ κύκλον προσπιπτέτωσαν πλείους ἢ δύο ἴσαι εὐθεῖαι αἱ ΔΑ, ΔΒ, ΔΓ· λέγω, ὅτι τὸ Δ σημεῖον κέντρον ἐστὶ τοῦ ΑΒΓ κύκλου. ἐπεζεύχθωσαν γὰρ αἱ ΑΒ, ΒΓ καὶ τετμήσθωσαν δίχα κατὰ τὰ Ε, Ζ σημεῖα, καὶ ἐπιζευχθεῖσαι αἱ ΕΔ, ΖΔ διήχθωσαν ἐπὶ τὰ Η, Κ, Θ, Λ σημεῖα. ἐπεὶ οὖν ἴση ἐστὶν ἡ ΑΕ τῇ ΕΒ, κοινὴ δὲ ἡ ΕΔ, δύο δὴ αἱ ΑΕ, ΕΔ δύο ταῖς ΒΕ, ΕΔ ἴσαι εἰσίν· καὶ βάσις ἡ ΔΑ βάσει τῇ ΔΒ ἴση· γωνία ἄρα ἡ ὑπὸ ΑΕΔ γωνίᾳ τῇ ὑπὸ ΒΕΔ ἴση ἐστίν· ὀρθὴ ἄρα ἑκατέρα τῶν ὑπὸ ΑΕΔ, ΒΕΔ γωνιῶν· ἡ ΗΚ ἄρα τὴν ΑΒ τέμνει δίχα καὶ πρὸς ὀρθάς. καὶ ἐπεί, ἐὰν ἐν κύκλῳ εὐθεῖά τις εὐθεῖάν τινα δίχα τε καὶ πρὸς ὀρθὰς τέμνῃ, ἐπὶ τῆς τεμνούσης ἐστὶ τὸ κέντρον τοῦ κύκλου, ἐπὶ τῆς ΗΚ ἄρα ἐστὶ τὸ κέντρον τοῦ κύκλου. διὰ τὰ αὐτὰ δὴ καὶ ἐπὶ τῆς ΘΛ ἐστι τὸ κέντρον τοῦ ΑΒΓ κύκλου. καὶ οὐδὲν ἕτερον κοινὸν ἔχουσιν αἱ ΗΚ, ΘΛ εὐθεῖαι ἢ τὸ Δ σημεῖον· τὸ Δ ἄρα σημεῖον κέντρον ἐστὶ τοῦ ΑΒΓ κύκλου. ἐὰν ἄρα κύκλου ληφθῇ τι σημεῖον ἐντός, ἀπὸ δὲ τοῦ σημείου πρὸς τὸν κύκλον προσπίπτωσι πλείους ἢ δύο ἴσαι εὐθεῖαι, τὸ ληφθὲν σημεῖον κέντρον ἐστὶ τοῦ κύκλου· ὅπερ ἔδει δεῖξαι.
3.prop.10Önerme 10. Bir daire bir daireyi ikiden fazla noktada kesmez.
Mümkünse ABG dairesi DEZ dairesini ikiden fazla noktada, B, H, Z ve Th noktalarında kessin; BTh ve BH birleştirilip K ve L noktalarında ikiye bölünsün; K ve L'den BTh ve BH'ye dik çizilen KG ve LM, A ve E noktalarına kadar uzatılsın.
ABG dairesinde AG doğrusu BTh doğrusunu ikiye ve dik olarak kestiğinden, ABG dairesinin merkezi AG üzerindedir. Yine aynı ABG dairesinde NX doğrusu BH doğrusunu ikiye ve dik olarak kestiğinden, ABG dairesinin merkezi NX üzerindedir. Merkezin AG üzerinde olduğu da gösterilmişti; AG ve NX doğruları ise O noktasından başka hiçbir yerde buluşmaz. Demek ki O noktası ABG dairesinin merkezidir. Aynı şekilde O'nun DEZ dairesinin de merkezi olduğunu gösteririz. O hâlde birbirini kesen ABG ve DEZ dairelerinin merkezi aynıdır, yani O'dur; bu ise imkânsızdır.
Öyleyse bir daire bir daireyi ikiden fazla noktada kesmez. Gösterilmesi gereken buydu.
κύκλος κύκλον οὐ τέμνει κατὰ πλείονα σημεῖα ἢ δύο. εἰ γὰρ δυνατόν, κύκλος ὁ ΑΒΓ κύκλον τὸν ΔΕΖ τεμνέτω κατὰ πλείονα σημεῖα ἢ δύο τὰ Β, Η, Ζ, Θ, καὶ ἐπιζευχθεῖσαι αἱ ΒΘ, ΒΗ δίχα τεμνέσθωσαν κατὰ τὰ κ, Λ σημεῖα· καὶ ἀπὸ τῶν Κ, Λ ταῖς ΒΘ, ΒΗ πρὸς ὀρθὰς ἀχθεῖσαι αἱ ΚΓ, ΛΜ διήχθωσαν ἐπὶ τὰ Α, Ε σημεῖα. ἐπεὶ οὖν ἐν κύκλῳ τῷ ΑΒΓ εὐθεῖά τις ἡ ΑΓ εὐθεῖάν τινα τὴν ΒΘ δίχα καὶ πρὸς ὀρθὰς τέμνει, ἐπὶ τῆς ΑΓ ἄρα ἐστὶ τὸ κέντρον τοῦ ΑΒΓ κύκλου. πάλιν, ἐπεὶ ἐν κύκλῳ τῷ αὐτῷ τῷ ΑΒΓ εὐθεῖά τις ἡ ΝΞ εὐθεῖάν τινα τὴν ΒΗ δίχα καὶ πρὸς ὀρθὰς τέμνει, ἐπὶ τῆς ΝΞ ἄρα ἐστὶ τὸ κέντρον τοῦ ΑΒΓ κύκλου. ἐδείχθη δὲ καὶ ἐπὶ τῆς ΑΓ, καὶ κατʼ οὐδὲν συμβάλλουσιν αἱ ΑΓ, ΝΞ εὐθεῖαι ἢ κατὰ τὸ Ο· τὸ Ο ἄρα σημεῖον κέντρον ἐστὶ τοῦ ΑΒΓ κύκλου. ὁμοίως δὴ δείξομεν, ὅτι καὶ τοῦ ΔΕΖ κύκλου κέντρον ἐστὶ τὸ Ο· δύο ἄρα κύκλων τεμνόντων ἀλλήλους τῶν ΑΒΓ, ΔΕΖ τὸ αὐτό ἐστι κέντρον τὸ Ο· ὅπερ ἐστὶν ἀδύνατον. οὐκ ἄρα κύκλος κύκλον τέμνει κατὰ πλείονα σημεῖα ἢ δύο· ὅπερ ἔδει δεῖξαι.
3.prop.11Önerme 11. İki daire birbirine içten teğet olur ve merkezleri bulunursa, merkezlerini birleştiren doğru uzatıldığında dairelerin değme noktasına düşer.
ABG ve ADE daireleri birbirine A noktasında içten teğet olsun; ABG dairesinin merkezi Z, ADE dairesinin merkezi H bulunsun. Diyorum ki H'den Z'ye birleştirilen doğru uzatıldığında A'ya düşer.
Düşmesin; mümkünse ZHTh gibi düşsün; AZ ve AH birleştirilsin.
AH ile HZ'nin toplamı ZA'dan, yani ZTh'den büyük olduğundan, ortak ZH çıkarılsın; o hâlde kalan AH, kalan HTh'den büyüktür. AH ise HD'ye eşittir; o hâlde HD de HTh'den, küçük olan büyükten büyüktür; bu ise imkânsızdır. Demek ki Z'den H'ye birleştirilen doğru [A'nın] dışına düşmez; o hâlde A noktasında, değme noktasının üzerine düşer.
Öyleyse iki daire birbirine içten teğet olursa, [ve merkezleri bulunursa,] merkezlerini birleştiren doğru [uzatıldığında] dairelerin değme noktasına düşer. Gösterilmesi gereken buydu.
ἐὰν δύο κύκλοι ἐφάπτωνται ἀλλήλων ἐντός, καὶ ληφθῇ αὐτῶν τὰ κέντρα, ἡ ἐπὶ τὰ κέντρα αὐτῶν ἐπιζευγνυμένη εὐθεῖα καὶ ἐκβαλλομένη ἐπὶ τὴν συναφὴν πεσεῖται τῶν κύκλων. δύο γὰρ κύκλοι οἱ ΑΒΓ, ΑΔΕ ἐφαπτέσθωσαν ἀλλήλων ἐντὸς κατὰ τὸ Α σημεῖον, καὶ εἰλήφθω τοῦ μὲν ΑΒΓ κύκλου κέντρον τὸ Ζ, τοῦ δὲ ΑΔΕ τὸ Η· λέγω, ὅτι ἡ ἀπὸ τοῦ Η ἐπὶ τὸ Ζ ἐπιζευγνυμένη εὐθεῖα ἐκβαλλομένη ἐπὶ τὸ Α πεσεῖται. μὴ γάρ, ἀλλʼ εἰ δυνατόν, πιπτέτω ὡς ἡ ΖΗΘ, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΑΖ, ΑΗ. ἐπεὶ οὖν αἱ ΑΗ, ΗΖ τῆς ΖΑ, τουτέστι τῆς ΖΘ, μείζονές εἰσιν, κοινὴ ἀφῃρήσθω ἡ ΖΗ· λοιπὴ ἄρα ἡ ΑΗ λοιπῆς τῆς ΗΘ μείζων ἐστίν. ἴση δὲ ἡ ΑΗ τῇ ΗΔ· καὶ ἡ ΗΔ ἄρα τῆς ΗΘ μείζων ἐστὶν ἡ ἐλάττων τῆς μείζονος· ὅπερ ἐστὶν ἀδύνατον· οὐκ ἄρα ἡ ἀπὸ τοῦ Ζ ἐπὶ τὸ Η ἐπιζευγνυμένη εὐθεῖα ἐκτὸς πεσεῖται· κατὰ τὸ Α ἄρα ἐπὶ τῆς συναφῆς πεσεῖται. ἐὰν ἄρα δύο κύκλοι ἐφάπτωνται ἀλλήλων ἐντός, [καὶ ληφθῇ αὐτῶν τὰ κέντρα], ἡ ἐπὶ τὰ κέντρα αὐτῶν ἐπιζευγνυμένη εὐθεῖα [καὶ ἐκβαλλομένη] ἐπὶ τὴν συναφὴν πεσεῖται τῶν κύκλων· ὅπερ ἔδει δεῖξαι.
3.prop.12Önerme 12. İki daire birbirine dıştan teğet olursa, merkezlerini birleştiren doğru değme noktasından geçer.
ABG ve ADE daireleri birbirine A noktasında dıştan teğet olsun; ABG'nin merkezi Z, ADE'nin merkezi H bulunsun. Diyorum ki Z'den H'ye birleştirilen doğru, A'daki değme noktasından geçer.
Geçmesin; mümkünse ZGDH gibi geçsin; AZ ve AH birleştirilsin.
Z noktası ABG dairesinin merkezi olduğundan ZA, ZG'ye eşittir. Yine H noktası ADE dairesinin merkezi olduğundan HA, HD'ye eşittir. ZA'nın ZG'ye eşit olduğu da gösterilmişti; o hâlde ZA ile AH'nin toplamı ZG ile HD'nin toplamına eşittir. Dolayısıyla ZH'nin tamamı ZA ile AH'nin toplamından büyüktür; ama aynı zamanda küçüktür de; bu ise imkânsızdır. Demek ki Z'den H'ye birleştirilen doğrunun A'daki değme noktasından geçmemesi mümkün değildir; o hâlde oradan geçer.
Öyleyse iki daire birbirine dıştan teğet olursa, merkezlerini birleştiren [doğru] değme noktasından geçer. Gösterilmesi gereken buydu.
ἐὰν δύο κύκλοι ἐφάπτωνται ἀλλήλων ἐκτός, ἡ ἐπὶ τὰ κέντρα αὐτῶν ἐπιζευγνυμένη διὰ τῆς ἐπαφῆς ἐλεύσεται. δύο γὰρ κύκλοι οἱ ΑΒΓ, ΑΔΕ ἐφαπτέσθωσαν ἀλλήλων ἐκτὸς κατὰ τὸ Α σημεῖον, καὶ εἰλήφθω τοῦ μὲν ΑΒΓ κέντρον τὸ Ζ, τοῦ δὲ ΑΔΕ τὸ Η· λέγω, ὅτι ἡ ἀπὸ τοῦ Ζ ἐπὶ τὸ Η ἐπιζευγνυμένη εὐθεῖα διὰ τῆς κατὰ τὸ Α ἐπαφῆς ἐλεύσεται. μὴ γάρ, ἀλλʼ εἰ δυνατόν, ἐρχέσθω ὡς ἡ ΖΓΔΗ, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΑΖ, ΑΗ. ἐπεὶ οὖν τὸ Ζ σημεῖον κέντρον ἐστὶ τοῦ ΑΒΓ κύκλου, ἴση ἐστὶν ἡ ΖΑ τῇ ΖΓ. πάλιν, ἐπεὶ τὸ Η σημεῖον κέντρον ἐστὶ τοῦ ΑΔΕ κύκλου, ἴση ἐστὶν ἡ ΗΑ τῇ ΗΔ. ἐδείχθη δὲ καὶ ἡ ΖΑ τῇ ΖΓ ἴση· αἱ ἄρα ΖΑ, ΑΗ ταῖς ΖΓ, ΗΔ ἴσαι εἰσίν· ὥστε ὅλη ἡ ΖΗ τῶν ΖΑ, ΑΗ μείζων ἐστίν· ἀλλὰ καὶ ἐλάττων· ὅπερ ἐστὶν ἀδύνατον. οὐκ ἄρα ἡ ἀπὸ τοῦ Ζ ἐπὶ τὸ Η ἐπιζευγνυμένη εὐθεῖα διὰ τῆς κατὰ τὸ Α ἐπαφῆς οὐκ ἐλεύσεται· διʼ αὐτῆς ἄρα. ἐὰν ἄρα δύο κύκλοι ἐφάπτωνται ἀλλήλων ἐκτός, ἡ ἐπὶ τὰ κέντρα αὐτῶν ἐπιζευγνυμένη [εὐθεῖα] διὰ τῆς ἐπαφῆς ἐλεύσεται· ὅπερ ἔδει δεῖξαι.
3.prop.13Önerme 13. Bir daire bir daireye, ister içten ister dıştan teğet olsun, birden fazla noktada teğet olmaz.
Mümkünse ABGD dairesi EBZD dairesine önce içten, birden fazla noktada, D ve B noktalarında teğet olsun.
ABGD dairesinin merkezi H, EBZD dairesinin merkezi Th bulunsun.
O hâlde H'den Th'ye birleştirilen doğru B ve D'ye düşer. BHThD gibi düşsün. H noktası ABGD dairesinin merkezi olduğundan BH, HD'ye eşittir; o hâlde BH, ThD'den büyüktür; demek ki BTh, ThD'den çok daha büyüktür. Yine Th noktası EBZD dairesinin merkezi olduğundan BTh, ThD'ye eşittir; oysa ondan çok daha büyük olduğu gösterilmişti; bu ise imkânsızdır. Demek ki bir daire bir daireye içten birden fazla noktada teğet olmaz.
Şimdi diyorum ki dıştan da olmaz.
Mümkünse AGK dairesi ABGD dairesine dıştan, birden fazla noktada, A ve G noktalarında teğet olsun; AG birleştirilsin.
ABGD ve AGK dairelerinin her birinin çevresi üzerinde rastgele iki nokta, A ve G alındığından, bu noktaları birleştiren doğru her ikisinin de içine düşer. Ama ABGD'nin içine, AGK'nin ise dışına düştü; bu saçmadır. Demek ki bir daire bir daireye dıştan birden fazla noktada teğet olmaz. İçten de olmadığı gösterilmişti.
Öyleyse bir daire bir daireye, ister içten ister dıştan teğet olsun, birden fazla noktada teğet olmaz. Gösterilmesi gereken buydu.
κύκλος κύκλου οὐκ ἐφάπτεται κατὰ πλείονα σημεῖα ἢ καθʼ ἕν, ἐάν τε ἐντὸς ἐάν τε ἐκτὸς ἐφάπτηται. εἰ γὰρ δυνατόν, κύκλος ὁ ΑΒΓΔ κύκλου τοῦ ΕΒΖΔ ἐφαπτέσθω πρότερον ἐντὸς κατὰ πλείονα σημεῖα ἢ ἓν τὰ δ, Β. καὶ εἰλήφθω τοῦ μὲν ΑΒΓΔ κύκλου κέντρον τὸ Η, τοῦ δὲ ΕΒΖΔ τὸ Θ. ἡ ἄρα ἀπὸ τοῦ Η ἐπὶ τὸ Θ ἐπιζευγνυμένη ἐπὶ τὰ Β, Δ πεσεῖται. πιπτέτω ὡς ἡ ΒΗΘΔ. καὶ ἐπεὶ τὸ Η σημεῖον κέντρον ἐστὶ τοῦ ΑΒΓΔ κύκλου, ἴση ἐστὶν ἡ ΒΗ τῇ ΗΔ· μείζων ἄρα ἡ ΒΗ τῆς ΘΔ· πολλῷ ἄρα μείζων ἡ ΒΘ τῆς ΘΔ. πάλιν, ἐπεὶ τὸ Θ σημεῖον κέντρον ἐστὶ τοῦ ΕΒΖΔ κύκλου, ἴση ἐστὶν ἡ ΒΘ τῇ ΘΔ· ἐδείχθη δὲ αὐτῆς καὶ πολλῷ μείζων· ὅπερ ἀδύνατον· οὐκ ἄρα κύκλος κύκλου ἐφάπτεται ἐντὸς κατὰ πλείονα σημεῖα ἢ ἕν. λέγω δή, ὅτι οὐδὲ ἐκτός. εἰ γὰρ δυνατόν, κύκλος ὁ ΑΓΚ κύκλου τοῦ ΑΒΓΔ ἐφαπτέσθω ἐκτὸς κατὰ πλείονα σημεῖα ἢ ἓν τὰ Α, Γ, καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΑΓ. ἐπεὶ οὖν κύκλων τῶν ΑΒΓΔ, ΑΓΚ εἴληπται ἐπὶ τῆς περιφερείας ἑκατέρου δύο τυχόντα σημεῖα τὰ Α, Γ, ἡ ἐπὶ τὰ σημεῖα ἐπιζευγνυμένη εὐθεῖα ἐντὸς ἑκατέρου πεσεῖται· ἀλλὰ τοῦ μὲν ΑΒΓΔ ἐντὸς ἔπεσεν, τοῦ δὲ ΑΓΚ ἐκτός· ὅπερ ἄτοπον· οὐκ ἄρα κύκλος κύκλου ἐφάπτεται ἐκτὸς κατὰ πλείονα σημεῖα ἢ ἕν. ἐδείχθη δέ, ὅτι οὐδὲ ἐντός. κύκλος ἄρα κύκλου οὐκ ἐφάπτεται κατὰ πλείονα σημεῖα ἢ [καθʼ] ἕν, ἐάν τε ἐντὸς ἐάν τε ἐκτὸς ἐφάπτηται· ὅπερ ἔδει δεῖξαι.
3.prop.14Önerme 14. Bir dairede eşit doğrular merkezden eşit uzaklıktadır; merkezden eşit uzaklıktaki doğrular da birbirine eşittir.
ABGD bir daire olsun, içindeki AB ve GD doğruları da eşit olsun. Diyorum ki AB ve GD merkezden eşit uzaklıktadır.
ABGD dairesinin merkezi bulunsun, E olsun; E'den AB ve GD'ye EZ ve EH dikmeleri indirilsin, AE ve EG birleştirilsin.
Merkezden geçen EZ doğrusu, merkezden geçmeyen AB doğrusunu dik olarak kestiğinden, onu ikiye de böler. O hâlde AZ, ZB'ye eşittir; demek ki AB, AZ'nin iki katıdır. Aynı sebeple GD de GH'nin iki katıdır. AB ise GD'ye eşittir; o hâlde AZ de GH'ye eşittir. AE, EG'ye eşit olduğundan AE üzerindeki kare de EG üzerindeki kareye eşittir. AE üzerindeki kareye AZ ve EZ üzerindeki karelerin toplamı eşittir, çünkü Z'deki açı diktir; EG üzerindeki kareye de EH ve HG üzerindeki karelerin toplamı eşittir, çünkü H'deki açı diktir. O hâlde AZ ve ZE üzerindeki karelerin toplamı GH ve HE üzerindeki karelerin toplamına eşittir. Bunlardan AZ üzerindeki kare GH üzerindeki kareye eşittir, çünkü AZ, GH'ye eşittir; o hâlde kalan ZE üzerindeki kare EH üzerindeki kareye eşittir; demek ki EZ, EH'ye eşittir. Bir dairede merkezden doğrulara indirilen dikmeler eşit olduğunda, bu doğruların merkezden eşit uzaklıkta olduğu söylenir; o hâlde AB ve GD merkezden eşit uzaklıktadır.
Şimdi AB ve GD doğruları merkezden eşit uzaklıkta olsun, yani EZ, EH'ye eşit olsun. Diyorum ki AB de GD'ye eşittir.
Aynı çizim yapılınca, benzer şekilde AB'nin AZ'nin, GD'nin de GH'nin iki katı olduğunu gösteririz. AE, GE'ye eşit olduğundan AE üzerindeki kare GE üzerindeki kareye eşittir. AE üzerindeki kareye EZ ve ZA üzerindeki karelerin toplamı, GE üzerindeki kareye de EH ve HG üzerindeki karelerin toplamı eşittir. O hâlde EZ ve ZA üzerindeki karelerin toplamı EH ve HG üzerindeki karelerin toplamına eşittir. Bunlardan EZ üzerindeki kare EH üzerindeki kareye eşittir, çünkü EZ, EH'ye eşittir; o hâlde kalan AZ üzerindeki kare GH üzerindeki kareye eşittir; demek ki AZ, GH'ye eşittir. AB, AZ'nin, GD de GH'nin iki katıdır; o hâlde AB, GD'ye eşittir.
Öyleyse bir dairede eşit doğrular merkezden eşit uzaklıktadır; merkezden eşit uzaklıktaki doğrular da birbirine eşittir. Gösterilmesi gereken buydu.
ἐν κύκλῳ αἱ ἴσαι εὐθεῖαι ἴσον ἀπέχουσιν ἀπὸ τοῦ κέντρου, καὶ αἱ ἴσον ἀπέχουσαι ἀπὸ τοῦ κέντρου ἴσαι ἀλλήλαις εἰσίν. ἔστω κύκλος ὁ ΑΒΓΔ, καὶ ἐν αὐτῷ ἴσαι εὐθεῖαι ἔστωσαν αἱ ΑΒ, ΓΔ· λέγω, ὅτι αἱ ΑΒ, ΓΔ ἴσον ἀπέχουσιν ἀπὸ τοῦ κέντρου. εἰλήφθω γὰρ τὸ κέντρον τοῦ ΑΒΓΔ κύκλου καὶ ἔστω τὸ Ε, καὶ ἀπὸ τοῦ Ε ἐπὶ τὰς ΑΒ, ΓΔ κάθετοι ἤχθωσαν αἱ ΕΖ, ΕΗ, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΑΕ, ΕΓ. ἐπεὶ οὖν εὐθεῖά τις διὰ τοῦ κέντρου ἡ ΕΖ εὐθεῖάν τινα μὴ διὰ τοῦ κέντρου τὴν ΑΒ πρὸς ὀρθὰς τέμνει, καὶ δίχα αὐτὴν τέμνει. ἴση ἄρα ἡ ΑΖ τῇ ΖΒ· διπλῆ ἄρα ἡ ΑΒ τῆς ΑΖ. διὰ τὰ αὐτὰ δὴ καὶ ἡ ΓΔ τῆς ΓΗ ἐστι διπλῆ· καί ἐστιν ἴση ἡ ΑΒ τῇ ΓΔ· ἴση ἄρα καὶ ἡ ΑΖ τῇ ΓΗ. καὶ ἐπεὶ ἴση ἐστὶν ἡ ΑΕ τῇ ΕΓ, ἴσον καὶ τὸ ἀπὸ τῆς ΑΕ τῷ ἀπὸ τῆς ΕΓ. ἀλλὰ τῷ μὲν ἀπὸ τῆς ΑΕ ἴσα τὰ ἀπὸ τῶν ΑΖ, ΕΖ· ὀρθὴ γὰρ ἡ πρὸς τῷ Ζ γωνία· τῷ δὲ ἀπὸ τῆς ΕΓ ἴσα τὰ ἀπὸ τῶν ΕΗ, ΗΓ· ὀρθὴ γὰρ ἡ πρὸς τῷ Η γωνία· τὰ ἄρα ἀπὸ τῶν ΑΖ, ΖΕ ἴσα ἐστὶ τοῖς ἀπὸ τῶν ΓΗ, ΗΕ, ὧν τὸ ἀπὸ τῆς ΑΖ ἴσον ἐστὶ τῷ ἀπὸ τῆς ΓΗ· ἴση γάρ ἐστιν ἡ ΑΖ τῇ ΓΗ· λοιπὸν ἄρα τὸ ἀπὸ τῆς ΖΕ τῷ ἀπὸ τῆς ΕΗ ἴσον ἐστίν· ἴση ἄρα ἡ ΕΖ τῇ ΕΗ. ἐν δὲ κύκλῳ ἴσον ἀπέχειν ἀπὸ τοῦ κέντρου εὐθεῖαι λέγονται, ὅταν αἱ ἀπὸ τοῦ κέντρου ἐπʼ αὐτὰς κάθετοι ἀγόμεναι ἴσαι ὦσιν· αἱ ἄρα ΑΒ, ΓΔ ἴσον ἀπέχουσιν ἀπὸ τοῦ κέντρου. ἀλλὰ δὴ αἱ ΑΒ, ΓΔ εὐθεῖαι ἴσον ἀπεχέτωσαν ἀπὸ τοῦ κέντρου, τουτέστιν ἴση ἔστω ἡ ΕΖ τῇ ΕΗ. λέγω, ὅτι ἴση ἐστὶ καὶ ἡ ΑΒ τῇ ΓΔ. τῶν γὰρ αὐτῶν κατασκευασθέντων ὁμοίως δείξομεν, ὅτι διπλῆ ἐστιν ἡ μὲν ΑΒ τῆς ΑΖ, ἡ δὲ ΓΔ τῆς ΓΗ· καὶ ἐπεὶ ἴση ἐστὶν ἡ ΑΕ τῇ ΓΕ, ἴσον ἐστὶ τὸ ἀπὸ τῆς ΑΕ τῷ ἀπὸ τῆς ΓΕ· ἀλλὰ τῷ μὲν ἀπὸ τῆς ΑΕ ἴσα ἐστὶ τὰ ἀπὸ τῶν ΕΖ, ΖΑ, τῷ δὲ ἀπὸ τῆς ΓΕ ἴσα τὰ ἀπὸ τῶν ΕΗ, ΗΓ. τὰ ἄρα ἀπὸ τῶν ΕΖ, ΖΑ ἴσα ἐστὶ τοῖς ἀπὸ τῶν ΕΗ, ΗΓ· ὧν τὸ ἀπὸ τῆς ΕΖ τῷ ἀπὸ τῆς ΕΗ ἐστιν ἴσον· ἴση γὰρ ἡ ΕΖ τῇ ΕΗ· λοιπὸν ἄρα τὸ ἀπὸ τῆς ΑΖ ἴσον ἐστὶ τῷ ἀπὸ τῆς ΓΗ· ἴση ἄρα ἡ ΑΖ τῇ ΓΗ· καί ἐστι τῆς μὲν ΑΖ διπλῆ ἡ ΑΒ, τῆς δὲ ΓΗ διπλῆ ἡ ΓΔ· ἴση ἄρα ἡ ΑΒ τῇ ΓΔ. ἐν κύκλῳ ἄρα αἱ ἴσαι εὐθεῖαι ἴσον ἀπέχουσιν ἀπὸ τοῦ κέντρου, καὶ αἱ ἴσον ἀπέχουσαι ἀπὸ τοῦ κέντρου ἴσαι ἀλλήλαις εἰσίν· ὅπερ ἔδει δεῖξαι.
3.prop.15Önerme 15. Bir dairede en büyük doğru çaptır; ötekilerden merkeze daha yakın olan, daha uzak olandan her zaman büyüktür.
ABGD bir daire, AD çapı, E de merkezi olsun; BG, AD çapına daha yakın, ZH daha uzak olsun. Diyorum ki en büyüğü AD'dir ve BG, ZH'den büyüktür.
E merkezinden BG ve ZH'ye ETh ve EK dikmeleri indirilsin. BG merkeze daha yakın, ZH daha uzak olduğundan EK, ETh'den büyüktür. ETh'ye eşit EL yerleştirilsin; L'den EK'ye dik çizilen LM, N'ye kadar uzatılsın; ME, EN, ZE ve EH birleştirilsin.
ETh, EL'ye eşit olduğundan BG de MN'ye eşittir. Yine AE, EM'ye, ED de EN'ye eşit olduğundan, AD, ME ile EN'nin toplamına eşittir. ME ile EN'nin toplamı ise MN'den büyüktür [o hâlde AD de MN'den büyüktür. MN ise BG'ye eşittir; o hâlde AD, BG'den büyüktür]. ME ve EN kenarları ZE ve EH kenarlarına eşit olduğundan ve MEN açısı ZEH açısından büyük olduğundan, MN tabanı ZH tabanından büyüktür. MN'nin ise BG'ye eşit olduğu gösterilmişti [o hâlde BG de ZH'den büyüktür]. Demek ki en büyüğü AD çapıdır ve BG, ZH'den büyüktür.
Öyleyse bir dairede en büyük doğru çaptır; ötekilerden merkeze daha yakın olan, daha uzak olandan her zaman büyüktür. Gösterilmesi gereken buydu.
ἐν κύκλῳ μεγίστη μὲν ἡ διάμετρος τῶν δὲ ἄλλων ἀεὶ ἡ ἔγγιον τοῦ κέντρου τῆς ἀπώτερον μείζων ἐστίν. ἔστω κύκλος ὁ ΑΒΓΔ, διάμετρος δὲ αὐτοῦ ἔστω ἡ ΑΔ, κέντρον δὲ τὸ Ε, καὶ ἔγγιον μὲν τῆς ΑΔ διαμέτρου ἔστω ἡ ΒΓ, ἀπώτερον δὲ ἡ ΖΗ· λέγω, ὅτι μεγίστη μέν ἐστιν ἡ ΑΔ, μείζων δὲ ἡ ΒΓ τῆς ΖΗ. ἤχθωσαν γὰρ ἀπὸ τοῦ Ε κέντρου ἐπὶ τὰς ΒΓ, ΖΗ κάθετοι αἱ ΕΘ, ΕΚ. καὶ ἐπεὶ ἔγγιον μὲν τοῦ κέντρου ἐστὶν ἡ ΒΓ, ἀπώτερον δὲ ἡ ΖΗ, μείζων ἄρα ἡ ΕΚ τῆς ΕΘ. κείσθω τῇ ΕΘ ἴση ἡ ΕΛ, καὶ διὰ τοῦ Λ τῇ ΕΚ πρὸς ὀρθὰς ἀχθεῖσα ἡ ΛΜ διήχθω ἐπὶ τὸ Ν, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΜΕ, ΕΝ, ΖΕ, ΕΗ. καὶ ἐπεὶ ἴση ἐστὶν ἡ ΕΘ τῇ ΕΛ, ἴση ἐστὶ καὶ ἡ ΒΓ τῇ ΜΝ. πάλιν, ἐπεὶ ἴση ἐστὶν ἡ μὲν ΑΕ τῇ ΕΜ, ἡ δὲ ΕΔ τῇ ΕΝ, ἡ ἄρα ΑΔ ταῖς ΜΕ, ΕΝ ἴση ἐστίν. ἀλλʼ αἱ μὲν ΜΕ, ΕΝ τῆς ΜΝ μείζονές εἰσιν [καὶ ἡ ΑΔ τῆς ΜΝ μείζων ἐστίν, ἴση δὲ ἡ ΜΝ τῇ ΒΓ· ἡ ΑΔ ἄρα τῆς ΒΓ μείζων ἐστίν. καὶ ἐπεὶ δύο αἱ ΜΕ, ΕΝ δύο ταῖς ΖΕ, ΕΗ ἴσαι εἰσίν, καὶ γωνία ἡ ὑπὸ ΜΕΝ γωνίας τῆς ὑπὸ ΖΕΗ μείζων [ἐστίν], βάσις ἄρα ἡ ΜΝ βάσεως τῆς ΖΗ μείζων ἐστίν. ἀλλὰ ἡ ΜΝ τῇ ΒΓ ἐδείχθη ἴση [καὶ ἡ ΒΓ τῆς ΖΗ μείζων ἐστίν]. μεγίστη μὲν ἄρα ἡ ΑΔ διάμετρος, μείζων δὲ ἡ ΒΓ τῆς ΖΗ. ἐν κύκλῳ ἄρα μεγίστη μέν ἐστιν ἡ διάμετρος, τῶν δὲ ἄλλων ἀεὶ ἡ ἔγγιον τοῦ κέντρου τῆς ἀπώτερον μείζων ἐστίν· ὅπερ ἔδει δεῖξαι.
3.prop.16Önerme 16. Bir dairenin çapına ucundan dik olarak çizilen doğru dairenin dışına düşer; bu doğru ile yay arasındaki boşluğa başka bir doğru sokulamaz; yarım dairenin açısı her dar doğrusal açıdan büyük, geri kalan açı ise küçüktür.
ABG, merkezi D, çapı AB olan bir daire olsun. Diyorum ki AB'ye A ucundan dik olarak çizilen doğru dairenin dışına düşer.
Düşmesin; mümkünse GA gibi içeriye düşsün; DG birleştirilsin.
DA, DG'ye eşit olduğundan DAG açısı da AGD açısına eşittir. DAG açısı diktir; o hâlde AGD açısı da diktir. Demek ki AGD üçgeninin DAG ve AGD açılarının toplamı iki dik açıya eşittir; bu ise imkânsızdır. Demek ki A noktasından BA'ya dik olarak çizilen doğru dairenin içine düşmez. Aynı şekilde çevrenin üzerine de düşmediğini gösteririz; o hâlde dışarıya düşer.
AE gibi düşsün. Şimdi diyorum ki AE doğrusu ile GThA yayı arasındaki boşluğa başka bir doğru sokulamaz.
Mümkünse ZA gibi sokulsun; D noktasından ZA'ya DH dikmesi indirilsin. AHD açısı dik, DAH açısı da dik açıdan küçük olduğundan, AD, DH'den büyüktür. DA ise DTh'ye eşittir; o hâlde DTh, DH'den, küçük olan büyükten büyüktür; bu ise imkânsızdır. Demek ki doğru ile yay arasındaki boşluğa başka bir doğru sokulamaz.
Diyorum ki BA doğrusu ile GThA yayının çevrelediği yarım daire açısı her dar doğrusal açıdan büyüktür; GThA yayı ile AE doğrusunun çevrelediği geri kalan açı da her dar doğrusal açıdan küçüktür.
Çünkü BA doğrusu ile GThA yayının çevrelediği açıdan büyük, GThA yayı ile AE doğrusunun çevrelediği açıdan küçük bir doğrusal açı varsa, GThA yayı ile AE doğrusu arasındaki boşluğa bir doğru sokulacak ve bu doğru, doğrularla çevrelenen öyle bir açı oluşturacaktır ki bu açı BA doğrusu ile GThA yayının çevrelediği açıdan büyük, GThA yayı ile AE doğrusunun çevrelediği açıdan küçük olacaktır. Oysa böyle bir doğru sokulamaz. Demek ki doğrularla çevrelenen hiçbir dar açı, BA doğrusu ile GThA yayının çevrelediği açıdan büyük, GThA yayı ile AE doğrusunun çevrelediği açıdan küçük olamaz.
Sonuç: Bundan açıktır ki bir dairenin çapına ucundan dik olarak çizilen doğru daireye teğettir [ve bir doğru bir daireye yalnız bir noktada teğet olur; çünkü daireyle iki noktada buluşan doğrunun dairenin içine düştüğü gösterilmişti]. Gösterilmesi gereken buydu.
ἡ τῇ διαμέτρῳ τοῦ κύκλου πρὸς ὀρθὰς ἀπʼ ἄκρας ἀγομένη ἐκτὸς πεσεῖται τοῦ κύκλου, καὶ εἰς τὸν μεταξὺ τόπον τῆς τε εὐθείας καὶ τῆς περιφερείας ἑτέρα εὐθεῖα οὐ παρεμπεσεῖται, καὶ ἡ μὲν τοῦ ἡμικυκλίου γωνία ἁπάσης γωνίας ὀξείας εὐθυγράμμου μείζων ἐστίν, ἡ δὲ λοιπὴ ἐλάττων. ἔστω κύκλος ὁ ΑΒΓ περὶ κέντρον τὸ Δ καὶ διάμετρον τὴν ΑΒ· λέγω, ὅτι ἡ ἀπὸ τοῦ Α τῇ ΑΒ πρὸς ὀρθὰς ἀπʼ ἄκρας ἀγομένη ἐκτὸς πεσεῖται τοῦ κύκλου. μὴ γάρ, ἀλλʼ εἰ δυνατόν, πιπτέτω ἐντὸς ὡς ἡ ΓΑ, καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΔΓ. ἐπεὶ ἴση ἐστὶν ἡ ΔΑ τῇ ΔΓ, ἴση ἐστὶ καὶ γωνία ἡ ὑπὸ ΔΑΓ γωνίᾳ τῇ ὑπὸ ΑΓΔ. ὀρθὴ δὲ ἡ ὑπὸ ΔΑΓ· ὀρθὴ ἄρα καὶ ἡ ὑπὸ ΑΓΔ· τριγώνου δὴ τοῦ ΑΓΔ αἱ δύο γωνίαι αἱ ὑπὸ ΔΑΓ, ΑΓΔ δύο ὀρθαῖς ἴσαι εἰσίν· ὅπερ ἐστὶν ἀδύνατον. οὐκ ἄρα ἡ ἀπὸ τοῦ Α σημείου τῇ ΒΑ πρὸς ὀρθὰς ἀγομένη ἐντὸς πεσεῖται τοῦ κύκλου. ὁμοίως δὴ δείξομεν, ὅτι οὐδʼ ἐπὶ τῆς περιφερείας· ἐκτὸς ἄρα. πιπτέτω ὡς ἡ ΑΕ· λέγω δή, ὅτι εἰς τὸν μεταξὺ τόπον τῆς τε ΑΕ εὐθείας καὶ τῆς ΓΘΑ περιφερείας ἑτέρα εὐθεῖα οὐ παρεμπεσεῖται. εἰ γὰρ δυνατόν, παρεμπιπτέτω ὡς ἡ ΖΑ, καὶ ἤχθω ἀπὸ τοῦ Δ σημείου ἐπὶ τὴν ΖΑ κάθετος ἡ ΔΗ. καὶ ἐπεὶ ὀρθή ἐστιν ἡ ὑπὸ ΑΗΔ, ἐλάττων δὲ ὀρθῆς ἡ ὑπὸ ΔΑΗ, μείζων ἄρα ἡ ΑΔ τῆς ΔΗ. ἴση δὲ ἡ ΔΑ τῇ ΔΘ· μείζων ἄρα ἡ ΔΘ τῆς ΔΗ, ἡ ἐλάττων τῆς μείζονος· ὅπερ ἐστὶν ἀδύνατον. οὐκ ἄρα εἰς τὸν μεταξὺ τόπον τῆς τε εὐθείας καὶ τῆς περιφερείας ἑτέρα εὐθεῖα παρεμπεσεῖται. λέγω, ὅτι καὶ ἡ μὲν τοῦ ἡμικυκλίου γωνία ἡ περιεχομένη ὑπό τε τῆς ΒΑ εὐθείας καὶ τῆς ΓΘΑ περιφερείας ἁπάσης γωνίας ὀξείας εὐθυγράμμου μείζων ἐστίν, ἡ δὲ λοιπὴ ἡ περιεχομένη ὑπό τε τῆς ΓΘΑ περιφερείας καὶ τῆς ΑΕ εὐθείας ἁπάσης γωνίας ὀξείας εὐθυγράμμου ἐλάττων ἐστίν. εἰ γὰρ ἐστί τις γωνία εὐθύγραμμος μείζων μὲν τῆς περιεχομένης ὑπό τε τῆς ΒΑ εὐθείας καὶ τῆς ΓΘΑ περιφερείας, ἐλάττων δὲ τῆς περιεχομένης ὑπό τε τῆς ΓΘΑ περιφερείας καὶ τῆς ΑΕ εὐθείας, εἰς τὸν μεταξὺ τόπον τῆς τε ΓΘΑ περιφερείας καὶ τῆς ΑΕ εὐθείας εὐθεῖα περεμπεσεῖται, ἥτις ποιήσει μείζονα μὲν τῆς περιεχομένης ὑπό τε τῆς ΒΑ εὐθείας καὶ τῆς ΓΘΑ περιφερείας ὑπὸ εὐθειῶν περιεχομένην, ἐλάττονα δὲ τῆς περιεχομένης ὑπό τε τῆς ΓΘΑ περιφερείας καὶ τῆς ΑΕ εὐθείας. οὐ παρεμπίπτει δέ· οὐκ ἄρα τῆς περιεχομένης γωνίας ὑπό τε τῆς ΒΑ εὐθείας καὶ τῆς ΓΘΑ περιφερείας ἔσται μείζων ὀξεῖα ὑπὸ εὐθειῶν περιεχομένη, οὐδὲ μὴν ἐλάττων τῆς περιεχομένης ὑπό τε τῆς ΓΘΑ περιφερείας καὶ τῆς ΑΕ εὐθείας. Πόρισμα ἐκ δὴ τούτου φανερόν, ὅτι ἡ τῇ διαμέτρῳ τοῦ κύκλου πρὸς ὀρθὰς ἀπʼ ἄκρας ἀγομένη ἐφάπτεται τοῦ κύκλου [καὶ ὅτι εὐθεῖα κύκλου καθʼ ἓν μόνον ἐφάπτεται σημεῖον, ἐπειδήπερ καὶ ἡ κατὰ δύο αὐτῷ συμβάλλουσα ἐντὸς αὐτοῦ πίπτουσα ἐδείχθη]. ὅπερ ἔδει δεῖξαι.
3.prop.17Önerme 17. Verilen bir noktadan verilen bir daireye teğet bir doğru çizmek.
Verilen nokta A, verilen daire BGD olsun. A noktasından BGD dairesine teğet bir doğru çizmek gerekiyor.
Dairenin merkezi bulunsun, E olsun; AE birleştirilsin; merkezi E, yarıçapı EA olan AZH dairesi çizilsin; D'den EA'ya dik DZ çizilsin; EZ ve AB birleştirilsin. Diyorum ki A noktasından BGD dairesine teğet olarak AB çizilmiştir.
E noktası BGD ve AZH dairelerinin merkezi olduğundan EA, EZ'ye, ED de EB'ye eşittir. O hâlde AE ve EB kenarları ZE ve ED kenarlarına eşittir; bunlar E'deki ortak açıyı çevrelemektedir. O hâlde DZ tabanı AB tabanına eşittir, DEZ üçgeni EBA üçgenine eşittir, kalan açılar da kalan açılara eşittir; demek ki EDZ açısı EBA açısına eşittir. EDZ açısı diktir; o hâlde EBA açısı da diktir. EB ise yarıçaptır. Bir dairenin çapına ucundan dik olarak çizilen doğru daireye teğettir; demek ki AB, BGD dairesine teğettir.
Öyleyse verilen A noktasından verilen BGD dairesine teğet AB doğrusu çizilmiştir. Yapılması gereken buydu.
ἀπὸ τοῦ δοθέντος σημείου τοῦ δοθέντος κύκλου ἐφαπτομένην εὐθεῖαν γραμμὴν ἀγαγεῖν. ἔστω τὸ μὲν δοθὲν σημεῖον τὸ Α, ὁ δὲ δοθεὶς κύκλος ὁ ΒΓΔ· δεῖ δὴ ἀπὸ τοῦ Α σημείου τοῦ ΒΓΔ κύκλου ἐφαπτομένην εὐθεῖαν γραμμὴν ἀγαγεῖν. εἰλήφθω γὰρ τὸ κέντρον τοῦ κύκλου τὸ Ε, καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΑΕ, καὶ κέντρῳ μὲν τῷ Ε διαστήματι δὲ τῷ ΕΑ κύκλος γεγράφθω ὁ ΑΖΗ, καὶ ἀπὸ τοῦ Δ τῇ ΕΑ πρὸς ὀρθὰς ἤχθω ἡ ΔΖ, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΕΖ, ΑΒ· λέγω, ὅτι ἀπὸ τοῦ Α σημείου τοῦ ΒΓΔ κύκλου ἐφαπτομένη ἦκται ἡ ΑΒ. ἐπεὶ γὰρ τὸ Ε κέντρον ἐστὶ τῶν ΒΓΔ, ΑΖΗ κύκλων, ἴση ἄρα ἐστὶν ἡ μὲν ΕΑ τῇ ΕΖ, ἡ δὲ ΕΔ τῇ ΕΒ· δύο δὴ αἱ ΑΕ, ΕΒ δύο ταῖς ΖΕ, ΕΔ ἴσαι εἰσίν· καὶ γωνίαν κοινὴν περιέχουσι τὴν πρὸς τῷ Ε· βάσις ἄρα ἡ ΔΖ βάσει τῇ ΑΒ ἴση ἐστίν, καὶ τὸ ΔΕΖ τρίγωνον τῷ ΕΒΑ τριγώνῳ ἴσον ἐστίν, καὶ αἱ λοιπαὶ γωνίαι ταῖς λοιπαῖς γωνίαις· ἴση ἄρα ἡ ὑπὸ ΕΔΖ τῇ ὑπὸ ΕΒΑ. ὀρθὴ δὲ ἡ ὑπὸ ΕΔΖ· ὀρθὴ ἄρα καὶ ἡ ὑπὸ ΕΒΑ. καί ἐστιν ἡ ΕΒ ἐκ τοῦ κέντρου· ἡ δὲ τῇ διαμέτρῳ τοῦ κύκλου πρὸς ὀρθὰς ἀπʼ ἄκρας ἀγομένη ἐφάπτεται τοῦ κύκλου· ἡ ΑΒ ἄρα ἐφάπτεται τοῦ ΒΓΔ κύκλου. ἀπὸ τοῦ ἄρα δοθέντος σημείου τοῦ Α τοῦ δοθέντος κύκλου τοῦ ΒΓΔ ἐφαπτομένη εὐθεῖα γραμμὴ ἦκται ἡ ΑΒ· ὅπερ ἔδει ποιῆσαι.
3.prop.18Önerme 18. Bir doğru bir daireye teğet olur ve merkezden değme noktasına bir doğru birleştirilirse, birleştirilen doğru teğete dik olur.
DE doğrusu ABG dairesine G noktasında teğet olsun; ABG dairesinin merkezi Z bulunsun ve Z'den G'ye ZG birleştirilsin. Diyorum ki ZG, DE'ye diktir.
Değilse Z'den DE'ye ZH dikmesi indirilsin.
ZHG açısı dik olduğundan ZGH açısı dardır. Büyük açının karşısında büyük kenar bulunur; o hâlde ZG, ZH'den büyüktür. ZG ise ZB'ye eşittir; o hâlde ZB de ZH'den, küçük olan büyükten büyüktür; bu ise imkânsızdır. Demek ki ZH, DE'ye dik değildir. Aynı şekilde ZG'den başka hiçbir doğrunun dik olmadığını gösteririz; o hâlde ZG, DE'ye diktir.
Öyleyse bir doğru bir daireye teğet olur ve merkezden değme noktasına bir doğru birleştirilirse, birleştirilen doğru teğete dik olur. Gösterilmesi gereken buydu.
ἐὰν κύκλου ἐφάπτηταί τις εὐθεῖα, ἀπὸ δὲ τοῦ κέντρου ἐπὶ τὴν ἁφὴν ἐπιζευχθῇ τις εὐθεῖα, ἡ ἐπιζευχθεῖσα κάθετος ἔσται ἐπὶ τὴν ἐφαπτομένην. κύκλου γὰρ τοῦ ΑΒΓ ἐφαπτέσθω τις εὐθεῖα ἡ ΔΕ κατὰ τὸ Γ σημεῖον, καὶ εἰλήφθω τὸ κέντρον τοῦ ΑΒΓ κύκλου τὸ Ζ, καὶ ἀπὸ τοῦ Ζ ἐπὶ τὸ Γ ἐπεζεύχθω ἡ ΖΓ· λέγω, ὅτι ἡ ΖΓ κάθετός ἐστιν ἐπὶ τὴν ΔΕ. εἰ γὰρ μή, ἤχθω ἀπὸ τοῦ Ζ ἐπὶ τὴν ΔΕ κάθετος ἡ ΖΗ. ἐπεὶ οὖν ἡ ὑπὸ ΖΗΓ γωνία ὀρθή ἐστιν, ὀξεῖα ἄρα ἐστὶν ἡ ὑπὸ ΖΓΗ· ὑπὸ δὲ τὴν μείζονα γωνίαν ἡ μείζων πλευρὰ ὑποτείνει· μείζων ἄρα ἡ ΖΓ τῆς ΖΗ· ἴση δὲ ἡ ΖΓ τῇ ΖΒ· μείζων ἄρα καὶ ἡ ΖΒ τῆς ΖΗ ἡ ἐλάττων τῆς μείζονος· ὅπερ ἐστὶν ἀδύνατον. οὐκ ἄρα ἡ ΖΗ κάθετός ἐστιν ἐπὶ τὴν ΔΕ. ὁμοίως δὴ δείξομεν, ὅτι οὐδʼ ἄλλη τις πλὴν τῆς ΖΓ· ἡ ΖΓ ἄρα κάθετός ἐστιν ἐπὶ τὴν ΔΕ. ἐὰν ἄρα κύκλου ἐφάπτηταί τις εὐθεῖα, ἀπὸ δὲ τοῦ κέντρου ἐπὶ τὴν ἁφὴν ἐπιζευχθῇ τις εὐθεῖα, ἡ ἐπιζευχθεῖσα κάθετος ἔσται ἐπὶ τὴν ἐφαπτομένην· ὅπερ ἔδει δεῖξαι.
3.prop.19Önerme 19. Bir doğru bir daireye teğet olur ve değme noktasından teğete dik bir doğru çizilirse, dairenin merkezi çizilen doğrunun üzerinde olur.
DE doğrusu ABG dairesine G noktasında teğet olsun ve G'den DE'ye dik GA çizilsin. Diyorum ki dairenin merkezi AG üzerindedir.
Değil; mümkünse merkez Z olsun ve GZ birleştirilsin.
DE doğrusu ABG dairesine teğet olduğundan ve merkezden değme noktasına ZG birleştirildiğinden, ZG, DE'ye diktir; o hâlde ZGE açısı diktir. AGE açısı da diktir; o hâlde ZGE açısı AGE açısına, küçük olan büyüğe eşittir; bu ise imkânsızdır. Demek ki Z, ABG dairesinin merkezi değildir. Aynı şekilde AG üzerindeki noktalardan başka hiçbir noktanın merkez olmadığını gösteririz.
Öyleyse bir doğru bir daireye teğet olur ve değme noktasından teğete dik bir doğru çizilirse, dairenin merkezi çizilen doğrunun üzerinde olur. Gösterilmesi gereken buydu.
ἐὰν κύκλου ἐφάπτηταί τις εὐθεῖα, ἀπὸ δὲ τῆς ἁφῆς τῇ ἐφαπτομένῃ πρὸς ὀρθὰς [γωνίας] εὐθεῖα γραμμὴ ἀχθῇ, ἐπὶ τῆς ἀχθείσης ἔσται τὸ κέντρον τοῦ κύκλου. κύκλου γὰρ τοῦ ΑΒΓ ἐφαπτέσθω τις εὐθεῖα ἡ ΔΕ κατὰ τὸ Γ σημεῖον, καὶ ἀπὸ τοῦ Γ τῇ ΔΕ πρὸς ὀρθὰς ἤχθω ἡ ΓΑ· λέγω, ὅτι ἐπὶ τῆς ΑΓ ἐστι τὸ κέντρον τοῦ κύκλου. μὴ γάρ, ἀλλʼ εἰ δυνατόν, ἔστω τὸ Ζ, καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΓΖ. ἐπεὶ [οὖν] κύκλου τοῦ ΑΒΓ ἐφάπτεταί τις εὐθεῖα ἡ ΔΕ, ἀπὸ δὲ τοῦ κέντρου ἐπὶ τὴν ἁφὴν ἐπέζευκται ἡ ΖΓ, ἡ ΖΓ ἄρα κάθετός ἐστιν ἐπὶ τὴν ΔΕ· ὀρθὴ ἄρα ἐστὶν ἡ ὑπὸ ΖΓΕ. ἐστὶ δὲ καὶ ἡ ὑπὸ ΑΓΕ ὀρθή· ἴση ἄρα ἐστὶν ἡ ὑπὸ ΖΓΕ τῇ ὑπὸ ΑΓΕ ἡ ἐλάττων τῇ μείζονι· ὅπερ ἐστὶν ἀδύνατον. οὐκ ἄρα τὸ Ζ κέντρον ἐστὶ τοῦ ΑΒΓ κύκλου. ὁμοίως δὴ δείξομεν, ὅτι οὐδʼ ἄλλο τι πλὴν ἐπὶ τῆς ΑΓ. ἐὰν ἄρα κύκλου ἐφάπτηταί τις εὐθεῖα, ἀπὸ δὲ τῆς ἁφῆς τῇ ἐφαπτομένῃ πρὸς ὀρθὰς εὐθεῖα γραμμὴ ἀχθῇ, ἐπὶ τῆς ἀχθείσης ἔσται τὸ κέντρον τοῦ κύκλου· ὅπερ ἔδει δεῖξαι.
3.prop.20Önerme 20. Bir dairede, açılar aynı yayı taban olarak aldığında, merkezdeki açı çevredeki açının iki katıdır.
ABG bir daire olsun; merkezindeki açı BEG, çevresindeki açı BAG olsun ve ikisi de aynı BG yayını taban olarak alsın. Diyorum ki BEG açısı BAG açısının iki katıdır.
AE birleştirilip Z'ye kadar uzatılsın.
EA, EB'ye eşit olduğundan EAB açısı da EBA açısına eşittir; o hâlde EAB ile EBA açılarının toplamı EAB açısının iki katıdır. BEZ açısı ise EAB ile EBA açılarının toplamına eşittir; o hâlde BEZ açısı da EAB açısının iki katıdır. Aynı sebeple ZEG açısı da EAG açısının iki katıdır. Demek ki BEG açısının tamamı BAG açısının tamamının iki katıdır.
Şimdi çizgi yeniden kırılsın ve başka bir açı, BDG açısı alınsın; DE birleştirilip H'ye kadar uzatılsın. Aynı şekilde HEG açısının EDG açısının iki katı olduğunu gösteririz; bunlardan HEB açısı da EDB açısının iki katıdır. O hâlde kalan BEG açısı BDG açısının iki katıdır.
Öyleyse bir dairede, [açılar] aynı yayı taban olarak aldığında, merkezdeki açı çevredeki açının iki katıdır. Gösterilmesi gereken buydu.
ἐν κύκλῳ ἡ πρὸς τῷ κέντρῳ γωνία διπλασίων ἐστὶ τῆς πρὸς τῇ περιφερείᾳ, ὅταν τὴν αὐτὴν περιφέρειαν βάσιν ἔχωσιν αἱ γωνίαι. ἔστω κύκλος ὁ ΑΒΓ, καὶ πρὸς μὲν τῷ κέντρῳ αὐτοῦ γωνία ἔστω ἡ ὑπὸ ΒΕΓ, πρὸς δὲ τῇ περιφερείᾳ ἡ ὑπὸ ΒΑΓ, ἐχέτωσαν δὲ τὴν αὐτὴν περιφέρειαν βάσιν τὴν ΒΓ· λέγω, ὅτι διπλασίων ἐστὶν ἡ ὑπὸ ΒΕΓ γωνία τῆς ὑπὸ ΒΑΓ. ἐπιζευχθεῖσα γὰρ ἡ ΑΕ διήχθω ἐπὶ τὸ Ζ. ἐπεὶ οὖν ἴση ἐστὶν ἡ ΕΑ τῇ ΕΒ, ἴση καὶ γωνία ἡ ὑπὸ ΕΑΒ τῇ ὑπὸ ΕΒΑ· αἱ ἄρα ὑπὸ ΕΑΒ, ΕΒΑ γωνίαι τῆς ὑπὸ ΕΑΒ διπλασίους εἰσίν. ἴση δὲ ἡ ὑπὸ ΒΕΖ ταῖς ὑπὸ ΕΑΒ, ΕΒΑ· καὶ ἡ ὑπὸ ΒΕΖ ἄρα τῆς ὑπὸ ΕΑΒ ἐστι διπλῆ. διὰ τὰ αὐτὰ δὴ καὶ ἡ ὑπὸ ΖΕΓ τῆς ὑπὸ ΕΑΓ ἐστι διπλῆ. ὅλη ἄρα ἡ ὑπὸ ΒΕΓ ὅλης τῆς ὑπὸ ΒΑΓ ἐστι διπλῆ. Κεκλάσθω δὴ πάλιν, καὶ ἔστω ἑτέρα γωνία ἡ ὑπὸ ΒΔΓ, καὶ ἐπιζευχθεῖσα ἡ ΔΕ ἐκβεβλήσθω ἐπὶ τὸ Η. ὁμοίως δὴ δείξομεν, ὅτι διπλῆ ἐστιν ἡ ὑπὸ ΗΕΓ γωνία τῆς ὑπὸ ΕΔΓ, ὧν ἡ ὑπὸ ΗΕΒ διπλῆ ἐστι τῆς ὑπὸ ΕΔΒ· λοιπὴ ἄρα ἡ ὑπὸ ΒΕΓ διπλῆ ἐστι τῆς ὑπὸ ΒΔΓ. ἐν κύκλῳ ἄρα ἡ πρὸς τῷ κέντρῳ γωνία διπλασίων ἐστὶ τῆς πρὸς τῇ περιφερείᾳ, ὅταν τὴν αὐτὴν περιφέρειαν βάσιν ἔχωσιν [αἱ γωνίαι]· ὅπερ ἔδει δεῖξαι.
3.prop.21Önerme 21. Bir dairede aynı parçadaki açılar birbirine eşittir.
ABGD bir daire olsun; aynı BAED parçasındaki açılar BAD ve BED olsun. Diyorum ki BAD ve BED açıları birbirine eşittir.
ABGD dairesinin merkezi bulunsun, Z olsun; BZ ve ZD birleştirilsin.
BZD açısı merkezde, BAD açısı çevrede olduğundan ve ikisi aynı BGD yayını taban olarak aldığından, BZD açısı BAD açısının iki katıdır. Aynı sebeple BZD açısı BED açısının da iki katıdır. O hâlde BAD açısı BED açısına eşittir.
Öyleyse bir dairede aynı parçadaki açılar birbirine eşittir. Gösterilmesi gereken buydu.
ἐν κύκλῳ αἱ ἐν τῷ αὐτῷ τμήματι γωνίαι ἴσαι ἀλλήλαις εἰσίν. ἔστω κύκλος ὁ ΑΒΓΔ, καὶ ἐν τῷ αὐτῷ τμήματι τῷ ΒΑΕΔ γωνίαι ἔστωσαν αἱ ὑπὸ ΒΑΔ, ΒΕΔ· λέγω, ὅτι αἱ ὑπὸ ΒΑΔ, ΒΕΔ γωνίαι ἴσαι ἀλλήλαις εἰσίν. εἰλήφθω γὰρ τοῦ ΑΒΓΔ κύκλου τὸ κέντρον, καὶ ἔστω τὸ Ζ, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΒΖ, ΖΔ. καὶ ἐπεὶ ἡ μὲν ὑπὸ ΒΖΔ γωνία πρὸς τῷ κέντρῳ ἐστίν, ἡ δὲ ὑπὸ ΒΑΔ πρὸς τῇ περιφερείᾳ, καὶ ἔχουσι τὴν αὐτὴν περιφέρειαν βάσιν τὴν ΒΓΔ, ἡ ἄρα ὑπὸ ΒΖΔ γωνία διπλασίων ἐστὶ τῆς ὑπὸ ΒΑΔ. διὰ τὰ αὐτὰ δὴ ἡ ὑπὸ ΒΖΔ καὶ τῆς ὑπὸ ΒΕΔ ἐστι διπλασίων· ἴση ἄρα ἡ ὑπὸ ΒΑΔ τῇ ὑπὸ ΒΕΔ. ἐν κύκλῳ ἄρα αἱ ἐν τῷ αὐτῷ τμήματι γωνίαι ἴσαι ἀλλήλαις εἰσίν· ὅπερ ἔδει δεῖξαι.
3.prop.22Önerme 22. Dairelerin içindeki dörtkenarlıların karşılıklı açılarının toplamı iki dik açıya eşittir.
ABGD bir daire, içindeki dörtkenarlı da ABGD olsun. Diyorum ki karşılıklı açıların toplamı iki dik açıya eşittir.
AG ve BD birleştirilsin.
Her üçgenin üç açısının toplamı iki dik açıya eşit olduğundan, ABG üçgeninin GAB, ABG ve BGA açılarının toplamı iki dik açıya eşittir. GAB açısı BDG açısına eşittir, çünkü ikisi aynı BADG parçasındadır; AGB açısı da ADB açısına eşittir, çünkü ikisi aynı ADGB parçasındadır. O hâlde ADG açısının tamamı BAG ile AGB açılarının toplamına eşittir. Ortak ABG açısı eklensin; o hâlde ABG, BAG ve AGB açılarının toplamı ABG ile ADG açılarının toplamına eşittir. ABG, BAG ve AGB açılarının toplamı ise iki dik açıya eşittir; demek ki ABG ile ADG açılarının toplamı da iki dik açıya eşittir. Aynı şekilde BAD ile DGB açılarının toplamının da iki dik açıya eşit olduğunu gösteririz.
Öyleyse dairelerin içindeki dörtkenarlıların karşılıklı açılarının toplamı iki dik açıya eşittir. Gösterilmesi gereken buydu.
τῶν ἐν τοῖς κύκλοις τετραπλεύρων αἱ ἀπεναντίον γωνίαι δυσὶν ὀρθαῖς ἴσαι εἰσίν. ἔστω κύκλος ὁ ΑΒΓΔ, καὶ ἐν αὐτῷ τετράπλευρον ἔστω τὸ ΑΒΓΔ· λέγω, ὅτι αἱ ἀπεναντίον γωνίαι δυσὶν ὀρθαῖς ἴσαι εἰσίν. ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΑΓ, ΒΔ. ἐπεὶ οὖν παντὸς τριγώνου αἱ τρεῖς γωνίαι δυσὶν ὀρθαῖς ἴσαι εἰσίν, τοῦ ΑΒΓ ἄρα τριγώνου αἱ τρεῖς γωνίαι αἱ ὑπὸ ΓΑΒ, ΑΒΓ, ΒΓΑ δυσὶν ὀρθαῖς ἴσαι εἰσίν. ἴση δὲ ἡ μὲν ὑπὸ ΓΑΒ τῇ ὑπὸ ΒΔΓ· ἐν γὰρ τῷ αὐτῷ τμήματί εἰσι τῷ ΒΑΔΓ· ἡ δὲ ὑπὸ ΑΓΒ τῇ ὑπὸ ΑΔΒ· ἐν γὰρ τῷ αὐτῷ τμήματί εἰσι τῷ ΑΔΓΒ· ὅλη ἄρα ἡ ὑπὸ ΑΔΓ ταῖς ὑπὸ ΒΑΓ, ΑΓΒ ἴση ἐστίν. κοινὴ προσκείσθω ἡ ὑπὸ ΑΒΓ· αἱ ἄρα ὑπὸ ΑΒΓ, ΒΑΓ, ΑΓΒ ταῖς ὑπὸ ΑΒΓ, ΑΔΓ ἴσαι εἰσίν. ἀλλʼ αἱ ὑπὸ ΑΒΓ, ΒΑΓ, ΑΓΒ δυσὶν ὀρθαῖς ἴσαι εἰσίν. καὶ αἱ ὑπὸ ΑΒΓ, ΑΔΓ ἄρα δυσὶν ὀρθαῖς ἴσαι εἰσίν. ὁμοίως δὴ δείξομεν, ὅτι καὶ αἱ ὑπὸ ΒΑΔ, ΔΓΒ γωνίαι δυσὶν ὀρθαῖς ἴσαι εἰσίν. τῶν ἄρα ἐν τοῖς κύκλοις τετραπλεύρων αἱ ἀπεναντίον γωνίαι δυσὶν ὀρθαῖς ἴσαι εἰσίν· ὅπερ ἔδει δεῖξαι.
3.prop.23Önerme 23. Aynı doğru üzerine, aynı tarafta, benzer ve eşit olmayan iki daire parçası kurulamaz.
Mümkünse aynı AB doğrusu üzerine, aynı tarafta, benzer ve eşit olmayan AGB ve ADB daire parçaları kurulsun; AGD çizilsin, GB ve DB birleştirilsin.
AGB parçası ADB parçasına benzer olduğundan ve benzer daire parçaları eşit açılar alan parçalar olduğundan, AGB açısı ADB açısına, yani dış açı iç açıya eşittir; bu ise imkânsızdır.
Öyleyse aynı doğru üzerine, aynı tarafta, benzer ve eşit olmayan iki daire parçası kurulamaz. Gösterilmesi gereken buydu.
ἐπὶ τῆς αὐτῆς εὐθείας δύο τμήματα κύκλων ὅμοια καὶ ἄνισα οὐ συσταθήσεται ἐπὶ τὰ αὐτὰ μέρη. εἰ γὰρ δυνατόν, ἐπὶ τῆς αὐτῆς εὐθείας τῆς ΑΒ δύο τμήματα κύκλων ὅμοια καὶ ἄνισα συνεστάτω ἐπὶ τὰ αὐτὰ μέρη τὰ ΑΓΒ, ΑΔΒ, καὶ διήχθω ἡ ΑΓΔ, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΓΒ, ΔΒ. ἐπεὶ οὖν ὅμοιόν ἐστι τὸ ΑΓΒ τμῆμα τῷ ΑΔΒ τμήματι, ὅμοια δὲ τμήματα κύκλων ἐστὶ τὰ δεχόμενα γωνίας ἴσας, ἴση ἄρα ἐστὶν ἡ ὑπὸ ΑΓΒ γωνία τῇ ὑπὸ ΑΔΒ ἡ ἐκτὸς τῇ ἐντός· ὅπερ ἐστὶν ἀδύνατον. οὐκ ἄρα ἐπὶ τῆς αὐτῆς εὐθείας δύο τμήματα κύκλων ὅμοια καὶ ἄνισα συσταθήσεται ἐπὶ τὰ αὐτὰ μέρη· ὅπερ ἔδει δεῖξαι.
3.prop.24Önerme 24. Eşit doğrular üzerindeki benzer daire parçaları birbirine eşittir.
Eşit AB ve GD doğruları üzerinde benzer AEB ve GZD daire parçaları olsun. Diyorum ki AEB parçası GZD parçasına eşittir.
AEB parçası GZD'nin üzerine konup A noktası G'nin, AB doğrusu da GD'nin üzerine getirilirse, AB, GD'ye eşit olduğu için B noktası da D noktasıyla çakışacaktır. AB, GD ile çakışınca AEB parçası da GZD ile çakışacaktır. Çünkü AB doğrusu GD ile çakıştığı hâlde AEB parçası GZD ile çakışmazsa, ya onun içine ya dışına düşecek ya da GHD gibi ondan sapacaktır; bu durumda bir daire bir daireyi ikiden fazla noktada keser; bu ise imkânsızdır. Demek ki AB doğrusu GD ile çakıştığında AEB parçasının GZD ile çakışmaması mümkün değildir; o hâlde çakışacak ve ona eşit olacaktır.
Öyleyse eşit doğrular üzerindeki benzer daire parçaları birbirine eşittir. Gösterilmesi gereken buydu.
τὰ ἐπὶ ἴσων εὐθειῶν ὅμοια τμήματα κύκλων ἴσα ἀλλήλοις ἐστίν. ἔστωσαν γὰρ ἐπὶ ἴσων εὐθειῶν τῶν ΑΒ, ΓΔ ὅμοια τμήματα κύκλων τὰ ΑΕΒ, ΓΖΔ· λέγω, ὅτι ἴσον ἐστὶ τὸ ΑΕΒ τμῆμα τῷ ΓΖΔ τμήματι. Ἐφαρμοζομένου γὰρ τοῦ ΑΕΒ τμήματος ἐπὶ τὸ ΓΖΔ καὶ τιθεμένου τοῦ μὲν Α σημείου ἐπὶ τὸ Γ τῆς δὲ ΑΒ εὐθείας ἐπὶ τὴν ΓΔ, ἐφαρμόσει καὶ τὸ Β σημεῖον ἐπὶ τὸ Δ σημεῖον διὰ τὸ ἴσην εἶναι τὴν ΑΒ τῇ ΓΔ· τῆς δὲ ΑΒ ἐπὶ τὴν ΓΔ ἐφαρμοσάσης ἐφαρμόσει καὶ τὸ ΑΕΒ τμῆμα ἐπὶ τὸ ΓΖΔ. εἰ γὰρ ἡ ΑΒ εὐθεῖα ἐπὶ τὴν ΓΔ ἐφαρμόσει, τὸ δὲ ΑΕΒ τμῆμα ἐπὶ τὸ ΓΖΔ μὴ ἐφαρμόσει, ἤτοι ἐντὸς αὐτοῦ πεσεῖται ἢ ἐκτὸς ἢ παραλλάξει ὡς τὸ ΓΗΔ, καὶ κύκλος κύκλον τέμνει κατὰ πλείονα σημεῖα ἢ δύο· ὅπερ ἐστὶν ἀδύνατον. οὐκ ἄρα ἐφαρμοζομένης τῆς ΑΒ εὐθείας ἐπὶ τὴν ΓΔ οὐκ ἐφαρμόσει καὶ τὸ ΑΕΒ τμῆμα ἐπὶ τὸ ΓΖΔ· ἐφαρμόσει ἄρα, καὶ ἴσον αὐτῷ ἔσται. τὰ ἄρα ἐπὶ ἴσων εὐθειῶν ὅμοια τμήματα κύκλων ἴσα ἀλλήλοις ἐστίν· ὅπερ ἔδει δεῖξαι.
3.prop.25Önerme 25. Bir daire parçası verildiğinde, onun parçası olduğu daireyi tamamlamak.
Verilen daire parçası ABG olsun. ABG parçasının, parçası olduğu daireyi tamamlamak gerekiyor.
AG, D noktasında ikiye bölünsün; D noktasından AG'ye dik DB çizilsin ve AB birleştirilsin. O hâlde ABD açısı BAD açısından ya büyüktür ya eşittir ya da küçüktür.
Önce büyük olsun. BA doğrusuna ve üzerindeki A noktasına, ABD açısına eşit BAE açısı kurulsun; DB, E'ye kadar uzatılsın ve EG birleştirilsin. ABE açısı BAE açısına eşit olduğundan EB doğrusu da EA'ya eşittir. AD, DG'ye eşit, DE de ortak olduğundan, AD ve DE kenarları GD ve DE kenarlarına sırasıyla eşittir; ADE açısı da GDE açısına eşittir, çünkü her biri diktir. O hâlde AE tabanı GE tabanına eşittir. AE'nin BE'ye eşit olduğu da gösterilmişti; o hâlde BE de GE'ye eşittir. Demek ki AE, EB ve EG üçü birbirine eşittir. O hâlde merkezi E, yarıçapı AE, EB ve EG'den biri olan daire çizilirse kalan noktalardan da geçecek ve tamamlanmış olacaktır. Demek ki verilen daire parçasının dairesi tamamlanmıştır. Bu durumda E merkezi parçanın dışında kaldığından, ABG parçasının yarım daireden küçük olduğu açıktır.
Aynı şekilde ABD açısı BAD açısına eşit olursa, AD, BD ile DG'nin her birine eşit olacağından DA, DB ve DG üçü birbirine eşit olur; D, tamamlanan dairenin merkezi olur ve ABG elbette bir yarım dairedir.
ABD açısı BAD açısından küçük olursa ve BA doğrusuna ve üzerindeki A noktasına ABD açısına eşit bir açı kurarsak, merkez ABG parçasının içinde, DB üzerine düşer ve ABG parçası elbette yarım daireden büyüktür.
Öyleyse verilen daire parçasının dairesi tamamlanmıştır. Yapılması gereken buydu.
κύκλου τμήματος δοθέντος προσαναγράψαι τὸν κύκλον, οὗπέρ ἐστι τμῆμα. ἔστω τὸ δοθὲν τμῆμα κύκλου τὸ ΑΒΓ· δεῖ δὴ τοῦ ΑΒΓ τμήματος προσαναγράψαι τὸν κύκλον, οὗπέρ ἐστι τμῆμα. τετμήσθω γὰρ ἡ ΑΓ δίχα κατὰ τὸ Δ, καὶ ἤχθω ἀπὸ τοῦ Δ σημείου τῇ ΑΓ πρὸς ὀρθὰς ἡ ΔΒ, καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΑΒ· ἡ ὑπὸ ΑΒΔ γωνία ἄρα τῆς ὑπὸ ΒΑΔ ἤτοι μείζων ἐστὶν ἢ ἴση ἢ ἐλάττων. ἔστω πρότερον μείζων, καὶ συνεστάτω πρὸς τῇ ΒΑ εὐθείᾳ καὶ τῷ πρὸς αὐτῇ σημείῳ τῷ Α τῇ ὑπὸ ΑΒΔ γωνίᾳ ἴση ἡ ὑπὸ ΒΑΕ, καὶ διήχθω ἡ ΔΒ ἐπὶ τὸ Ε, καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΕΓ. ἐπεὶ οὖν ἴση ἐστὶν ἡ ὑπὸ ΑΒΕ γωνία τῇ ὑπὸ ΒΑΕ, ἴση ἄρα ἐστὶ καὶ ἡ ΕΒ εὐθεῖα τῇ ΕΑ. καὶ ἐπεὶ ἴση ἐστὶν ἡ ΑΔ τῇ ΔΓ, κοινὴ δὲ ἡ ΔΕ, δύο δὴ αἱ ΑΔ, ΔΕ δύο ταῖς ΓΔ, ΔΕ ἴσαι εἰσὶν ἑκατέρα ἑκατέρᾳ· καὶ γωνία ἡ ὑπὸ ΑΔΕ γωνίᾳ τῇ ὑπὸ ΓΔΕ ἐστιν ἴση· ὀρθὴ γὰρ ἑκατέρα· βάσις ἄρα ἡ ΑΕ βάσει τῇ ΓΕ ἐστιν ἴση. ἀλλὰ ἡ ΑΕ τῇ ΒΕ ἐδείχθη ἴση· καὶ ἡ ΒΕ ἄρα τῇ ΓΕ ἐστιν ἴση· αἱ τρεῖς ἄρα αἱ ΑΕ, ΕΒ, ΕΓ ἴσαι ἀλλήλαις εἰσίν· ὁ ἄρα κέντρῳ τῷ Ε διαστήματι δὲ ἑνὶ τῶν ΑΕ, ΕΒ, ΕΓ κύκλος γραφόμενος ἥξει καὶ διὰ τῶν λοιπῶν σημείων καὶ ἔσται προσαναγεγραμμένος. κύκλου ἄρα τμήματος δοθέντος προσαναγέγραπται ὁ κύκλος. καὶ δῆλον, ὡς τὸ ΑΒΓ τμῆμα ἔλαττόν ἐστιν ἡμικυκλίου διὰ τὸ τὸ Ε κέντρον ἐκτὸς αὐτοῦ τυγχάνειν. ὁμοίως [δὲ] κἂν ᾖ ἡ ὑπὸ ΑΒΔ γωνία ἴση τῇ ὑπὸ ΒΑΔ, τῆς ΑΔ ἴσης γενομένης ἑκατέρᾳ τῶν ΒΔ, ΔΓ αἱ τρεῖς αἱ ΔΑ, ΔΒ, ΔΓ ἴσαι ἀλλήλαις ἔσονται, καὶ ἔσται τὸ Δ κέντρον τοῦ προσαναπεπληρωμένου κύκλου, καὶ δηλαδὴ ἔσται τὸ ΑΒΓ ἡμικύκλιον. ἐὰν δὲ ἡ ὑπὸ ΑΒΔ ἐλάττων ᾖ τῆς ὑπὸ ΒΑΔ, καὶ συστησώμεθα πρὸς τῇ ΒΑ εὐθείᾳ καὶ τῷ πρὸς αὐτῇ σημείῳ τῷ Α τῇ ὑπὸ ΑΒΔ γωνίᾳ ἴσην, ἐντὸς τοῦ ΑΒΓ τμήματος πεσεῖται τὸ κέντρον ἐπὶ τῆς ΔΒ, καὶ ἔσται δηλαδὴ τὸ ΑΒΓ τμῆμα μεῖζον ἡμικυκλίου. κύκλου ἄρα τμήματος δοθέντος προσαναγέγραπται ὁ κύκλος· ὅπερ ἔδει ποιῆσαι.
3.prop.26Önerme 26. Eşit dairelerde eşit açılar, ister merkezlerde ister çevrelerde dursunlar, eşit yaylar üzerinde dururlar.
ABG ve DEZ eşit daireler olsun; bunlarda merkezlerdeki eşit açılar BHG ve EThZ, çevrelerdeki eşit açılar da BAG ve EDZ olsun. Diyorum ki BKG yayı ELZ yayına eşittir.
BG ve EZ birleştirilsin.
ABG ve DEZ daireleri eşit olduğundan yarıçapları da eşittir; o hâlde BH ve HG kenarları ETh ve ThZ kenarlarına eşittir; H'deki açı da Th'deki açıya eşittir; demek ki BG tabanı EZ tabanına eşittir. A'daki açı D'deki açıya eşit olduğundan BAG parçası EDZ parçasına benzerdir; bunlar eşit doğrular [BG ve EZ] üzerindedir. Eşit doğrular üzerindeki benzer daire parçaları birbirine eşittir; o hâlde BAG parçası EDZ parçasına eşittir. ABG dairesinin tamamı da DEZ dairesinin tamamına eşittir; o hâlde kalan BKG yayı ELZ yayına eşittir.
Öyleyse eşit dairelerde eşit açılar, ister merkezlerde ister çevrelerde dursunlar, eşit yaylar üzerinde dururlar. Gösterilmesi gereken buydu.
ἐν τοῖς ἴσοις κύκλοις αἱ ἴσαι γωνίαι ἐπὶ ἴσων περιφερειῶν βεβήκασιν, ἐάν τε πρὸς τοῖς κέντροις ἐάν τε πρὸς ταῖς περιφερείαις ὦσι βεβηκυῖαι. ἔστωσαν ἴσοι κύκλοι οἱ ΑΒΓ, ΔΕΖ καὶ ἐν αὐτοῖς ἴσαι γωνίαι ἔστωσαν πρὸς μὲν τοῖς κέντροις αἱ ὑπὸ ΒΗΓ, ΕΘΖ, πρὸς δὲ ταῖς περιφερείαις αἱ ὑπὸ ΒΑΓ, ΕΔΖ· λέγω, ὅτι ἴση ἐστὶν ἡ ΒΚΓ περιφέρεια τῇ ΕΛΖ περιφερείᾳ. ἐπεζεύχθωσαν γὰρ αἱ ΒΓ, ΕΖ. καὶ ἐπεὶ ἴσοι εἰσὶν οἱ ΑΒΓ, ΔΕΖ κύκλοι, ἴσαι εἰσὶν αἱ ἐκ τῶν κέντρων· δύο δὴ αἱ ΒΗ, ΗΓ δύο ταῖς ΕΘ, ΘΖ ἴσαι· καὶ γωνία ἡ πρὸς τῷ η γωνίᾳ τῇ πρὸς τῷ Θ ἴση· βάσις ἄρα ἡ ΒΓ βάσει τῇ ΕΖ ἐστιν ἴση. καὶ ἐπεὶ ἴση ἐστὶν ἡ πρὸς τῷ Α γωνία τῇ πρὸς τῷ Δ, ὅμοιον ἄρα ἐστὶ τὸ ΒΑΓ τμῆμα τῷ ΕΔΖ τμήματι· καί εἰσιν ἐπὶ ἴσων εὐθειῶν [τῶν ΒΓ, ΕΖ ]· τὰ δὲ ἐπὶ ἴσων εὐθειῶν ὅμοια τμήματα κύκλων ἴσα ἀλλήλοις ἐστίν· ἴσον ἄρα τὸ ΒΑΓ τμῆμα τῷ ΕΔΖ. ἔστι δὲ καὶ ὅλος ὁ ΑΒΓ κύκλος ὅλῳ τῷ ΔΕΖ κύκλῳ ἴσος· λοιπὴ ἄρα ἡ ΒΚΓ περιφέρεια τῇ ΕΛΖ περιφερείᾳ ἐστὶν ἴση. ἐν ἄρα τοῖς ἴσοις κύκλοις αἱ ἴσαι γωνίαι ἐπὶ ἴσων περιφερειῶν βεβήκασιν, ἐάν τε πρὸς τοῖς κέντροις ἐάν τε πρὸς ταῖς περιφερείαις ὦσι βεβηκυῖαι· ὅπερ ἔδει δεῖξαι.
3.prop.27Önerme 27. Eşit dairelerde eşit yaylar üzerinde duran açılar, ister merkezlerde ister çevrelerde dursunlar, birbirine eşittir.
Eşit ABG ve DEZ dairelerinde, eşit BG ve EZ yayları üzerinde, H ve Th merkezlerinde BHG ve EThZ açıları, çevrelerde de BAG ve EDZ açıları dursun. Diyorum ki BHG açısı EThZ açısına, BAG açısı da EDZ açısına eşittir.
BHG açısı EThZ açısına eşit değilse, biri büyüktür. Büyük olan BHG olsun; BH doğrusuna ve üzerindeki H noktasına, EThZ açısına eşit BHK açısı kurulsun. Eşit açılar merkezlerde olduklarında eşit yaylar üzerinde dururlar; o hâlde BK yayı EZ yayına eşittir. EZ ise BG'ye eşittir; o hâlde BK de BG'ye, küçük olan büyüğe eşittir; bu ise imkânsızdır. Demek ki BHG açısı EThZ açısından farklı değildir; o hâlde eşittir. A'daki açı BHG açısının, D'deki açı da EThZ açısının yarısıdır; o hâlde A'daki açı da D'deki açıya eşittir.
Öyleyse eşit dairelerde eşit yaylar üzerinde duran açılar, ister merkezlerde ister çevrelerde dursunlar, birbirine eşittir. Gösterilmesi gereken buydu.
ἐν τοῖς ἴσοις κύκλοις αἱ ἐπὶ ἴσων περιφερειῶν βεβηκυῖαι γωνίαι ἴσαι ἀλλήλαις εἰσίν, ἐάν τε πρὸς τοῖς κέντροις ἐάν τε πρὸς ταῖς περιφερείαις ὦσι βεβηκυῖαι. ἐν γὰρ ἴσοις κύκλοις τοῖς ΑΒΓ, ΔΕΖ ἐπὶ ἴσων περιφερειῶν τῶν ΒΓ, ΕΖ πρὸς μὲν τοῖς Η, Θ κέντροις γωνίαι βεβηκέτωσαν αἱ ὑπὸ ΒΗΓ, ΕΘΖ, πρὸς δὲ ταῖς περιφερείαις αἱ ὑπὸ ΒΑΓ, ΕΔΖ· λέγω, ὅτι ἡ μὲν ὑπὸ ΒΗΓ γωνία τῇ ὑπὸ ΕΘΖ ἐστιν ἴση, ἡ δὲ ὑπὸ ΒΑΓ τῇ ὑπὸ ΕΔΖ ἐστιν ἴση. εἰ γὰρ ἄνισός ἐστιν ἡ ὑπὸ ΒΗΓ τῇ ὑπὸ ΕΘΖ, μία αὐτῶν μείζων ἐστίν. ἔστω μείζων ἡ ὑπὸ ΒΗΓ, καὶ συνεστάτω πρὸς τῇ ΒΗ εὐθείᾳ καὶ τῷ πρὸς αὐτῇ σημείῳ τῷ Η τῇ ὑπὸ ΕΘΖ γωνίᾳ ἴση ἡ ὑπὸ ΒΗΚ· αἱ δὲ ἴσαι γωνίαι ἐπὶ ἴσων περιφερειῶν βεβήκασιν, ὅταν πρὸς τοῖς κέντροις ὦσιν· ἴση ἄρα ἡ ΒΚ περιφέρεια τῇ ΕΖ περιφερείᾳ. ἀλλὰ ἡ ΕΖ τῇ ΒΓ ἐστιν ἴση· καὶ ἡ ΒΚ ἄρα τῇ ΒΓ ἐστιν ἴση ἡ ἐλάττων τῇ μείζονι· ὅπερ ἐστὶν ἀδύνατον. οὐκ ἄρα ἄνισός ἐστιν ἡ ὑπὸ ΒΗΓ γωνία τῇ ὑπὸ ΕΘΖ· ἴση ἄρα. καί ἐστι τῆς μὲν ὑπὸ ΒΗΓ ἡμίσεια ἡ πρὸς τῷ Α, τῆς δὲ ὑπὸ ΕΘΖ ἡμίσεια ἡ πρὸς τῷ Δ· ἴση ἄρα καὶ ἡ πρὸς τῷ Α γωνία τῇ πρὸς τῷ Δ. ἐν ἄρα τοῖς ἴσοις κύκλοις αἱ ἐπὶ ἴσων περιφερειῶν βεβηκυῖαι γωνίαι ἴσαι ἀλλήλαις εἰσίν, ἐάν τε πρὸς τοῖς κέντροις ἐάν τε πρὸς ταῖς περιφερείαις ὦσι βεβηκυῖαι· ὅπερ ἔδει δεῖξαι.
3.prop.28Önerme 28. Eşit dairelerde eşit doğrular eşit yaylar ayırır; büyük yayı büyük yaya, küçük yayı küçük yaya eşit olarak.
ABG ve DEZ eşit daireler olsun; bu dairelerde eşit AB ve DE doğruları, AGB ve DZE büyük yaylarını, AHB ve DThE küçük yaylarını ayırsın. Diyorum ki AGB büyük yayı DZE büyük yayına, AHB küçük yayı da DThE küçük yayına eşittir.
Dairelerin merkezleri K ve L bulunsun; AK, KB, DL ve LE birleştirilsin.
Daireler eşit olduğundan yarıçapları da eşittir; o hâlde AK ve KB kenarları DL ve LE kenarlarına eşittir; AB tabanı da DE tabanına eşittir; demek ki AKB açısı DLE açısına eşittir. Eşit açılar merkezlerde olduklarında eşit yaylar üzerinde dururlar; o hâlde AHB yayı DThE yayına eşittir. ABG dairesinin tamamı da DEZ dairesinin tamamına eşittir; o hâlde kalan AGB yayı kalan DZE yayına eşittir.
Öyleyse eşit dairelerde eşit doğrular eşit yaylar ayırır; büyük yayı büyük yaya, küçük yayı küçük yaya eşit olarak. Gösterilmesi gereken buydu.
ἐν τοῖς ἴσοις κύκλοις αἱ ἴσαι εὐθεῖαι ἴσας περιφερείας ἀφαιροῦσι τὴν μὲν μείζονα τῇ μείζονι τὴν δὲ ἐλάττονα τῇ ἐλάττονι. ἔστωσαν ἴσοι κύκλοι οἱ ΑΒΓ, ΔΕΖ, καὶ ἐν τοῖς κύκλοις ἴσαι εὐθεῖαι ἔστωσαν αἱ ΑΒ, ΔΕ τὰς μὲν ΑΓΒ, ΔΖΕ περιφερείας μείζονας ἀφαιροῦσαι τὰς δὲ ΑΗΒ, ΔΘΕ ἐλάττονας· λέγω, ὅτι ἡ μὲν ΑΓΒ μείζων περιφέρεια ἴση ἐστὶ τῇ ΔΖΕ μείζονι περιφερείᾳ, ἡ δὲ ΑΗΒ ἐλάττων περιφέρεια τῇ ΔΘΕ. εἰλήφθω γὰρ τὰ κέντρα τῶν κύκλων τὰ Κ, Λ, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΑΚ, ΚΒ, ΔΛ, ΛΕ. καὶ ἐπεὶ ἴσοι κύκλοι εἰσίν, ἴσαι εἰσὶ καὶ αἱ ἐκ τῶν κέντρων· δύο δὴ αἱ ΑΚ, ΚΒ δυσὶ ταῖς ΔΛ, ΛΕ ἴσαι εἰσίν· καὶ βάσις ἡ ΑΒ βάσει τῇ ΔΕ ἴση· γωνία ἄρα ἡ ὑπὸ ΑΚΒ γωνίᾳ τῇ ὑπὸ ΔΛΕ ἴση ἐστίν. αἱ δὲ ἴσαι γωνίαι ἐπὶ ἴσων περιφερειῶν βεβήκασιν, ὅταν πρὸς τοῖς κέντροις ὦσιν· ἴση ἄρα ἡ ΑΗΒ περιφέρεια τῇ ΔΘΕ. ἐστὶ δὲ καὶ ὅλος ὁ ΑΒΓ κύκλος ὅλῳ τῷ ΔΕΖ κύκλῳ ἴσος· καὶ λοιπὴ ἄρα ἡ ΑΓΒ περιφέρεια λοιπῇ τῇ ΔΖΕ περιφερείᾳ ἴση ἐστίν. ἐν ἄρα τοῖς ἴσοις κύκλοις αἱ ἴσαι εὐθεῖαι ἴσας περιφερείας ἀφαιροῦσι τὴν μὲν μείζονα τῇ μείζονι τὴν δὲ ἐλάττονα τῇ ἐλάττονι· ὅπερ ἔδει δεῖξαι.
3.prop.29Önerme 29. Eşit dairelerde eşit yayları eşit doğrular gerer.
ABG ve DEZ eşit daireler olsun; bunlarda eşit BHG ve EThZ yayları ayrılsın, BG ve EZ doğruları birleştirilsin. Diyorum ki BG, EZ'ye eşittir.
Dairelerin merkezleri bulunsun, K ve L olsun; BK, KG, EL ve LZ birleştirilsin.
BHG yayı EThZ yayına eşit olduğundan BKG açısı da ELZ açısına eşittir. ABG ve DEZ daireleri eşit olduğundan yarıçapları da eşittir; o hâlde BK ve KG kenarları EL ve LZ kenarlarına eşittir ve eşit açılar çevrelerler; demek ki BG tabanı EZ tabanına eşittir.
Öyleyse eşit dairelerde eşit yayları eşit doğrular gerer. Gösterilmesi gereken buydu.
ἐν τοῖς ἴσοις κύκλοις τὰς ἴσας περιφερείας ἴσαι εὐθεῖαι ὑποτείνουσιν. ἔστωσαν ἴσοι κύκλοι οἱ ΑΒΓ, ΔΕΖ, καὶ ἐν αὐτοῖς ἴσαι περιφέρειαι ἀπειλήφθωσαν αἱ ΒΗΓ, ΕΘΖ, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΒΓ, ΕΖ εὐθεῖαι· λέγω, ὅτι ἴση ἐστὶν ἡ ΒΓ τῇ ΕΖ. εἰλήφθω γὰρ τὰ κέντρα τῶν κύκλων, καὶ ἔστω τὰ Κ, Λ, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΒΚ, ΚΓ, ΕΛ, ΛΖ. καὶ ἐπεὶ ἴση ἐστὶν ἡ ΒΗΓ περιφέρεια τῇ ΕΘΖ περιφερείᾳ, ἴση ἐστὶ καὶ γωνία ἡ ὑπὸ ΒΚΓ τῇ ὑπὸ ΕΛΖ. καὶ ἐπεὶ ἴσοι εἰσὶν οἱ ΑΒΓ, ΔΕΖ κύκλοι, ἴσαι εἰσὶ καὶ αἱ ἐκ τῶν κέντρων· δύο δὴ αἱ ΒΚ, ΚΓ δυσὶ ταῖς ΕΛ, ΛΖ ἴσαι εἰσίν· καὶ γωνίας ἴσας περιέχουσιν· βάσις ἄρα ἡ ΒΓ βάσει τῇ ΕΖ ἴση ἐστίν. ἐν ἄρα τοῖς ἴσοις κύκλοις τὰς ἴσας περιφερείας ἴσαι εὐθεῖαι ὑποτείνουσιν· ὅπερ ἔδει δεῖξαι.
3.prop.30Önerme 30. Verilen bir yayı ikiye bölmek.
Verilen yay ADB olsun. ADB yayını ikiye bölmek gerekiyor.
AB birleştirilsin ve G noktasında ikiye bölünsün; G noktasından AB doğrusuna dik GD çizilsin; AD ve DB birleştirilsin.
AG, GB'ye eşit, GD de ortak olduğundan, AG ve GD kenarları BG ve GD kenarlarına eşittir; AGD açısı da BGD açısına eşittir, çünkü her biri diktir. O hâlde AD tabanı DB tabanına eşittir. Eşit doğrular eşit yaylar ayırır, büyüğü büyüğe, küçüğü küçüğe eşit olarak; AD ve DB yaylarının her biri de yarım daireden küçüktür. O hâlde AD yayı DB yayına eşittir.
Öyleyse verilen yay D noktasında ikiye bölünmüştür. Yapılması gereken buydu.
τὴν δοθεῖσαν περιφέρειαν δίχα τεμεῖν. ἔστω ἡ δοθεῖσα περιφέρεια ἡ ΑΔΒ· δεῖ δὴ τὴν ΑΔΒ περιφέρειαν δίχα τεμεῖν. ἐπεζεύχθω ἡ ΑΒ, καὶ τετμήσθω δίχα κατὰ τὸ Γ, καὶ ἀπὸ τοῦ Γ σημείου τῇ ΑΒ εὐθείᾳ πρὸς ὀρθὰς ἤχθω ἡ ΓΔ, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΑΔ, ΔΒ. καὶ ἐπεὶ ἴση ἐστὶν ἡ ΑΓ τῇ ΓΒ, κοινὴ δὲ ἡ ΓΔ, δύο δὴ αἱ ΑΓ, ΓΔ δυσὶ ταῖς ΒΓ, ΓΔ ἴσαι εἰσίν· καὶ γωνία ἡ ὑπὸ ΑΓΔ γωνίᾳ τῇ ὑπὸ ΒΓΔ ἴση· ὀρθὴ γὰρ ἑκατέρα· βάσις ἄρα ἡ ΑΔ βάσει τῇ ΔΒ ἴση ἐστίν. αἱ δὲ ἴσαι εὐθεῖαι ἴσας περιφερείας ἀφαιροῦσι τὴν μὲν μείζονα τῇ μείζονι τὴν δὲ ἐλάττονα τῇ ἐλάττονι· καί ἐστιν ἑκατέρα τῶν ΑΔ, ΔΒ περιφερειῶν ἐλάττων ἡμικυκλίου· ἴση ἄρα ἡ ΑΔ περιφέρεια τῇ ΔΒ περιφερείᾳ. ἡ ἄρα δοθεῖσα περιφέρεια δίχα τέτμηται κατὰ τὸ Δ σημεῖον· ὅπερ ἔδει ποιῆσαι.
3.prop.31Önerme 31. Bir dairede yarım dairedeki açı diktir; büyük parçadaki açı dik açıdan küçük, küçük parçadaki açı dik açıdan büyüktür. Ayrıca büyük parçanın açısı dik açıdan büyük, küçük parçanın açısı dik açıdan küçüktür.
ABGD bir daire, BG çapı, E de merkezi olsun; BA, AG, AD ve DG birleştirilsin. Diyorum ki BAG yarım dairesindeki BAG açısı diktir; yarım daireden büyük olan ABG parçasındaki ABG açısı dik açıdan küçük, yarım daireden küçük olan ADG parçasındaki ADG açısı dik açıdan büyüktür.
AE birleştirilsin ve BA, Z'ye kadar uzatılsın.
BE, EA'ya eşit olduğundan ABE açısı da BAE açısına eşittir. Yine GE, EA'ya eşit olduğundan AGE açısı da GAE açısına eşittir. O hâlde BAG açısının tamamı ABG ile AGB açılarının toplamına eşittir. ABG üçgeninin dış açısı olan ZAG açısı da ABG ile AGB açılarının toplamına eşittir; o hâlde BAG açısı ZAG açısına eşittir; demek ki her biri diktir. Öyleyse BAG yarım dairesindeki BAG açısı diktir.
ABG üçgeninin ABG ve BAG açılarının toplamı iki dik açıdan küçük, BAG açısı da dik olduğundan, ABG açısı dik açıdan küçüktür; bu açı da yarım daireden büyük olan ABG parçasındadır.
ABGD dairenin içinde bir dörtkenarlı olduğundan ve dairelerin içindeki dörtkenarlıların karşılıklı açılarının toplamı iki dik açıya eşit olduğundan [ABG ile ADG açılarının toplamı iki dik açıya eşittir], ABG açısı da dik açıdan küçük olduğundan, kalan ADG açısı dik açıdan büyüktür; bu açı da yarım daireden küçük olan ADG parçasındadır.
Diyorum ki ABG yayı ile AG doğrusunun çevrelediği büyük parçanın açısı dik açıdan büyük, AD[G] yayı ile AG doğrusunun çevrelediği küçük parçanın açısı da dik açıdan küçüktür. Bu doğrudan açıktır. BA ve AG doğrularının çevrelediği açı dik olduğundan, ABG yayı ile AG doğrusunun çevrelediği açı dik açıdan büyüktür. Yine AG ve AZ doğrularının çevrelediği açı dik olduğundan, GA doğrusu ile AD[G] yayının çevrelediği açı dik açıdan küçüktür.
Öyleyse bir dairede yarım dairedeki açı diktir; büyük parçadaki açı dik açıdan küçük, küçük [parçadaki] açı dik açıdan büyüktür. Ayrıca büyük parçanın [açısı] dik açıdan büyük, küçük parçanın [açısı] dik açıdan küçüktür. Gösterilmesi gereken buydu.
[Sonuç: Bundan açıktır ki bir üçgenin bir açısı öbür iki açının toplamına eşitse, o açı diktir; çünkü onun dış açısı da aynı açıların toplamına eşittir. Yan yana duran açılar eşit olunca ise ikisi de diktir.]
ἐν κύκλῳ ἡ μὲν ἐν τῷ ἡμικυκλίῳ γωνία ὀρθή ἐστιν, ἡ δὲ ἐν τῷ μείζονι τμήματι ἐλάττων ὀρθῆς, ἡ δὲ ἐν τῷ ἐλάττονι τμήματι μείζων ὀρθῆς· καὶ ἔτι ἡ μὲν τοῦ μείζονος τμήματος γωνία μείζων ἐστὶν ὀρθῆς, ἡ δὲ τοῦ ἐλάττονος τμήματος γωνία ἐλάττων ὀρθῆς. ἔστω κύκλος ὁ ΑΒΓΔ, διάμετρος δὲ αὐτοῦ ἔστω ἡ ΒΓ, κέντρον δὲ τὸ Ε, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΒΑ, ΑΓ, ΑΔ, ΔΓ· λέγω, ὅτι ἡ μὲν ἐν τῷ ΒΑΓ ἡμικυκλίῳ γωνία ἡ ὑπὸ ΒΑΓ ὀρθή ἐστιν, ἡ δὲ ἐν τῷ ΑΒΓ μείζονι τοῦ ἡμικυκλίου τμήματι γωνία ἡ ὑπὸ ΑΒΓ ἐλάττων ἐστὶν ὀρθῆς, ἡ δὲ ἐν τῷ ΑΔΓ ἐλάττονι τοῦ ἡμικυκλίου τμήματι γωνία ἡ ὑπὸ ΑΔΓ μείζων ἐστὶν ὀρθῆς. ἐπεζεύχθω ἡ ΑΕ, καὶ διήχθω ἡ ΒΑ ἐπὶ τὸ Ζ. καὶ ἐπεὶ ἴση ἐστὶν ἡ ΒΕ τῇ ΕΑ, ἴση ἐστὶ καὶ γωνία ἡ ὑπὸ ΑΒΕ τῇ ὑπὸ ΒΑΕ. πάλιν, ἐπεὶ ἴση ἐστὶν ἡ ΓΕ τῇ ΕΑ, ἴση ἐστὶ καὶ ἡ ὑπὸ ΑΓΕ τῇ ὑπὸ ΓΑΕ· ὅλη ἄρα ἡ ὑπὸ ΒΑΓ δυσὶ ταῖς ὑπὸ ΑΒΓ, ΑΓΒ ἴση ἐστίν. ἐστὶ δὲ καὶ ἡ ὑπὸ ΖΑΓ ἐκτὸς τοῦ ΑΒΓ τριγώνου δυσὶ ταῖς ὑπὸ ΑΒΓ, ΑΓΒ γωνίαις ἴση· ἴση ἄρα καὶ ἡ ὑπὸ ΒΑΓ γωνία τῇ ὑπὸ ΖΑΓ· ὀρθὴ ἄρα ἑκατέρα· ἡ ἄρα ἐν τῷ ΒΑΓ ἡμικυκλίῳ γωνία ἡ ὑπὸ ΒΑΓ ὀρθή ἐστιν. καὶ ἐπεὶ τοῦ ΑΒΓ τριγώνου δύο γωνίαι αἱ ὑπὸ ΑΒΓ, ΒΑΓ δύο ὀρθῶν ἐλάττονές εἰσιν, ὀρθὴ δὲ ἡ ὑπὸ ΒΑΓ, ἐλάττων ἄρα ὀρθῆς ἐστιν ἡ ὑπὸ ΑΒΓ γωνία· καί ἐστιν ἐν τῷ ΑΒΓ μείζονι τοῦ ἡμικυκλίου τμήματι. καὶ ἐπεὶ ἐν κύκλῳ τετράπλευρόν ἐστι τὸ ΑΒΓΔ, τῶν δὲ ἐν τοῖς κύκλοις τετραπλεύρων αἱ ἀπεναντίον γωνίαι δυσὶν ὀρθαῖς ἴσαι εἰσίν [αἱ ἄρα ὑπὸ ΑΒΓ, ΑΔΓ γωνίαι δυσὶν ὀρθαῖς ἴσαι εἰσίν], καί ἐστιν ἡ ὑπὸ ΑΒΓ ἐλάττων ὀρθῆς· λοιπὴ ἄρα ἡ ὑπὸ ΑΔΓ γωνία μείζων ὀρθῆς ἐστιν· καί ἐστιν ἐν τῷ ΑΔΓ ἐλάττονι τοῦ ἡμικυκλίου τμήματι. λέγω, ὅτι καὶ ἡ μὲν τοῦ μείζονος τμήματος γωνία ἡ περιεχομένη ὑπό [τε] τῆς ΑΒΓ περιφερείας καὶ τῆς ΑΓ εὐθείας μείζων ἐστὶν ὀρθῆς, ἡ δὲ τοῦ ἐλάττονος τμήματος γωνία ἡ περιεχομένη ὑπό [τε] τῆς ΑΔ [Γ] περιφερείας καὶ τῆς ΑΓ εὐθείας ἐλάττων ἐστὶν ὀρθῆς. καί ἐστιν αὐτόθεν φανερόν. ἐπεὶ γὰρ ἡ ὑπὸ τῶν ΒΑ, ΑΓ εὐθειῶν ὀρθή ἐστιν, ἡ ἄρα ὑπὸ τῆς ΑΒΓ περιφερείας καὶ τῆς ΑΓ εὐθείας περιεχομένη μείζων ἐστὶν ὀρθῆς. πάλιν, ἐπεὶ ἡ ὑπὸ τῶν ΑΓ, ΑΖ εὐθειῶν ὀρθή ἐστιν, ἡ ἄρα ὑπὸ τῆς ΓΑ εὐθείας καὶ τῆς ΑΔ [Γ] περιφερείας περιεχομένη ἐλάττων ἐστὶν ὀρθῆς. ἐν κύκλῳ ἄρα ἡ μὲν ἐν τῷ ἡμικυκλίῳ γωνία ὀρθή ἐστιν, ἡ δὲ ἐν τῷ μείζονι τμήματι ἐλάττων ὀρθῆς, ἡ δὲ ἐν τῷ ἐλάττονι [τμήματι] μείζων ὀρθῆς, καὶ ἔτι ἡ μὲν τοῦ μείζονος τμήματος [γωνία] μείζων [ἐστὶν] ὀρθῆς, ἡ δὲ τοῦ ἐλάττονος τμήματος [γωνία] ἐλάττων ὀρθῆς· ὅπερ ἔδει δεῖξαι. [πόρισμα] [ἐκ δὴ τούτου φανερόν, ὅτι ἐὰν [ἡ] μία γωνία τριγώνου ταῖς δυσὶν ἴση ᾖ, ὀρθή ἐστιν ἡ γωνία διὰ τὸ καὶ τὴν ἐκείνης ἐκτὸς ταῖς αὐταῖς ἴσην εἶναι· ἐὰν δὲ αἱ ἐφεξῆς ἴσαι ὦσιν, ὀρθαί εἰσιν.]
3.prop.32Önerme 32. Bir doğru bir daireye teğet olur ve değme noktasından daireyi kesen bir doğru çizilirse, bu doğrunun teğetle oluşturduğu açılar, dairenin karşı parçalarındaki açılara eşit olur.
EZ doğrusu ABGD dairesine B noktasında teğet olsun ve B noktasından ABGD dairesini kesen BD doğrusu çizilsin. Diyorum ki BD'nin EZ teğetiyle oluşturduğu açılar dairenin karşı parçalarındaki açılara eşit olur; yani ZBD açısı BAD parçasında kurulan açıya, EBD açısı da DGB parçasında kurulan açıya eşittir.
B'den EZ'ye dik BA çizilsin; BD yayı üzerinde rastgele bir G noktası alınsın; AD, DG ve GB birleştirilsin.
EZ doğrusu ABGD dairesine B noktasında teğet olduğundan ve değme noktasından teğete dik BA çizildiğinden, ABGD dairesinin merkezi BA üzerindedir. O hâlde BA, ABGD dairesinin çapıdır; dolayısıyla yarım dairede bulunan ADB açısı diktir. Demek ki kalan BAD ile ABD açılarının toplamı bir dik açıya eşittir. ABZ açısı da diktir; o hâlde ABZ açısı BAD ile ABD açılarının toplamına eşittir. Ortak ABD açısı çıkarılsın; o hâlde kalan DBZ açısı, dairenin karşı parçasındaki BAD açısına eşittir. ABGD dairenin içinde bir dörtkenarlı olduğundan karşılıklı açılarının toplamı iki dik açıya eşittir. DBZ ile DBE açılarının toplamı da iki dik açıya eşittir; o hâlde DBZ ile DBE'nin toplamı BAD ile BGD'nin toplamına eşittir. Bunlardan BAD açısının DBZ açısına eşit olduğu gösterilmişti; o hâlde kalan DBE açısı, dairenin karşı parçası olan DGB parçasındaki DGB açısına eşittir.
Öyleyse bir doğru bir daireye teğet olur ve değme noktasından daireyi kesen bir doğru çizilirse, bu doğrunun teğetle oluşturduğu açılar, dairenin karşı parçalarındaki açılara eşit olur. Gösterilmesi gereken buydu.
ἐὰν κύκλου ἐφάπτηταί τις εὐθεῖα, ἀπὸ δὲ τῆς ἁφῆς εἰς τὸν κύκλον διαχθῇ τις εὐθεῖα τέμνουσα τὸν κύκλον, ἃς ποιεῖ γωνίας πρὸς τῇ ἐφαπτομένῃ, ἴσαι ἔσονται ταῖς ἐν τοῖς ἐναλλὰξ τοῦ κύκλου τμήμασι γωνίαις. κύκλου γὰρ τοῦ ΑΒΓΔ ἐφαπτέσθω τις εὐθεῖα ἡ ΕΖ κατὰ τὸ Β σημεῖον, καὶ ἀπὸ τοῦ Β σημείου διήχθω τις εὐθεῖα εἰς τὸν ΑΒΓΔ κύκλον τέμνουσα αὐτὸν ἡ ΒΔ. λέγω, ὅτι ἃς ποιεῖ γωνίας ἡ ΒΔ μετὰ τῆς ΕΖ ἐφαπτομένης, ἴσαι ἔσονται ταῖς ἐν τοῖς ἐναλλὰξ τμήμασι τοῦ κύκλου γωνίαις, τουτέστιν, ὅτι ἡ μὲν ὑπὸ ΖΒΔ γωνία ἴση ἐστὶ τῇ ἐν τῷ ΒΑΔ τμήματι συνισταμένῃ γωνίᾳ, ἡ δὲ ὑπὸ ΕΒΔ γωνία ἴση ἐστὶ τῇ ἐν τῷ ΔΓΒ τμήματι συνισταμένῃ γωνίᾳ. ἤχθω γὰρ ἀπὸ τοῦ Β τῇ ΕΖ πρὸς ὀρθὰς ἡ ΒΑ, καὶ εἰλήφθω ἐπὶ τῆς ΒΔ περιφερείας τυχὸν σημεῖον τὸ Γ, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΑΔ, ΔΓ, ΓΒ. καὶ ἐπεὶ κύκλου τοῦ ΑΒΓΔ ἐφάπτεταί τις εὐθεῖα ἡ ΕΖ κατὰ τὸ Β, καὶ ἀπὸ τῆς ἁφῆς ἦκται τῇ ἐφαπτομένῃ πρὸς ὀρθὰς ἡ ΒΑ, ἐπὶ τῆς ΒΑ ἄρα τὸ κέντρον ἐστὶ τοῦ ΑΒΓΔ κύκλου. ἡ ΒΑ ἄρα διάμετρός ἐστι τοῦ ΑΒΓΔ κύκλου· ἡ ἄρα ὑπὸ ΑΔΒ γωνία ἐν ἡμικυκλίῳ οὖσα ὀρθή ἐστιν. λοιπαὶ ἄρα αἱ ὑπὸ ΒΑΔ, ΑΒΔ μιᾷ ὀρθῇ ἴσαι εἰσίν. ἐστὶ δὲ καὶ ἡ ὑπὸ ΑΒΖ ὀρθή· ἡ ἄρα ὑπὸ ΑΒΖ ἴση ἐστὶ ταῖς ὑπὸ ΒΑΔ, ΑΒΔ. κοινὴ ἀφῃρήσθω ἡ ὑπὸ ΑΒΔ· λοιπὴ ἄρα ἡ ὑπὸ ΔΒΖ γωνία ἴση ἐστὶ τῇ ἐν τῷ ἐναλλὰξ τμήματι τοῦ κύκλου γωνίᾳ τῇ ὑπὸ ΒΑΔ. καὶ ἐπεὶ ἐν κύκλῳ τετράπλευρόν ἐστι τὸ ΑΒΓΔ, αἱ ἀπεναντίον αὐτοῦ γωνίαι δυσὶν ὀρθαῖς ἴσαι εἰσίν. εἰσὶ δὲ καὶ αἱ ὑπὸ ΔΒΖ, ΔΒΕ δυσὶν ὀρθαῖς ἴσαι· αἱ ἄρα ὑπὸ ΔΒΖ, ΔΒΕ ταῖς ὑπὸ ΒΑΔ, ΒΓΔ ἴσαι εἰσίν, ὧν ἡ ὑπὸ ΒΑΔ τῇ ὑπὸ ΔΒΖ ἐδείχθη ἴση· λοιπὴ ἄρα ἡ ὑπὸ ΔΒΕ τῇ ἐν τῷ ἐναλλὰξ τοῦ κύκλου τμήματι τῷ ΔΓΒ τῇ ὑπὸ ΔΓΒ γωνίᾳ ἐστὶν ἴση. ἐὰν ἄρα κύκλου ἐφάπτηταί τις εὐθεῖα, ἀπὸ δὲ τῆς ἁφῆς εἰς τὸν κύκλον διαχθῇ τις εὐθεῖα τέμνουσα τὸν κύκλον, ἃς ποιεῖ γωνίας πρὸς τῇ ἐφαπτομένῃ, ἴσαι ἔσονται ταῖς ἐν τοῖς ἐναλλὰξ τοῦ κύκλου τμήμασι γωνίαις· ὅπερ ἔδει δεῖξαι.
3.prop.33Önerme 33. Verilen bir doğru üzerine, verilen bir doğrusal açıya eşit bir açı alan bir daire parçası çizmek.
Verilen doğru AB, verilen doğrusal açı da G'deki açı olsun. Verilen AB doğrusu üzerine, G'deki açıya eşit bir açı alan bir daire parçası çizmek gerekiyor.
G'deki [açı] ya dar ya dik ya da geniştir. Önce dar olsun; birinci şekilde olduğu gibi AB doğrusuna ve A noktasına, G'deki açıya eşit BAD açısı kurulsun; o hâlde BAD açısı da dardır. DA'ya dik AE çizilsin; AB, Z noktasında ikiye bölünsün; Z noktasından AB'ye dik ZH çizilsin ve HB birleştirilsin.
AZ, ZB'ye eşit, ZH de ortak olduğundan, AZ ve ZH kenarları BZ ve ZH kenarlarına eşittir; AZH açısı da BZH açısına eşittir; o hâlde AH tabanı BH tabanına eşittir. Demek ki merkezi H, yarıçapı HA olan daire çizilirse B'den de geçecektir. Çizilsin, ABE olsun; EB birleştirilsin. AD, AE çapının A ucundan AE'ye dik olduğundan, AD, ABE dairesine teğettir. AD doğrusu ABE dairesine teğet olduğundan ve A'daki değme noktasından ABE dairesine AB doğrusu çizildiğinden, DAB açısı dairenin karşı parçasındaki AEB açısına eşittir. DAB açısı ise G'deki açıya eşittir; o hâlde G'deki açı da AEB açısına eşittir.
Demek ki verilen AB doğrusu üzerine, verilen G açısına eşit AEB açısını alan AEB daire parçası çizilmiştir.
Şimdi G'deki açı dik olsun; yine AB üzerine, G'deki dik [açıya] eşit bir açı alan bir daire parçası çizmek gereksin. İkinci şekilde olduğu gibi [yine] G'deki dik açıya eşit BAD açısı kurulsun; AB, Z noktasında ikiye bölünsün ve merkezi Z, yarıçapı ZA ile ZB'den hangisi olursa olsun, AEB dairesi çizilsin.
A'daki açı dik olduğundan AD doğrusu ABE dairesine teğettir. BAD açısı AEB parçasındaki açıya eşittir; çünkü o da yarım dairede bulunduğu için diktir. BAD açısı ise G'deki açıya eşittir. O hâlde AEB parçasındaki açı da G'deki açıya eşittir.
Demek ki yine AB üzerine, G'deki açıya eşit bir açı alan AEB daire parçası çizilmiştir.
Şimdi G'deki açı geniş olsun. Üçüncü şekilde olduğu gibi AB doğrusuna ve A noktasına, ona eşit BAD açısı kurulsun; DA'ya dik AE çizilsin; AB yine Z noktasında ikiye bölünsün; AB'ye dik ZH çizilsin ve HB birleştirilsin.
Yine AZ, ZB'ye eşit, ZH de ortak olduğundan, AZ ve ZH kenarları BZ ve ZH kenarlarına eşittir; AZH açısı da BZH açısına eşittir; o hâlde AH tabanı BH tabanına eşittir. Demek ki merkezi H, yarıçapı HA olan daire çizilirse B'den de geçecektir. AEB gibi geçsin. AD, AE çapına ucundan dik olduğundan, AD, AEB dairesine teğettir. A'daki değme noktasından AB çizilmiştir; o hâlde BAD açısı, dairenin karşı parçası olan AThB parçasında kurulan açıya eşittir. BAD açısı ise G'deki açıya eşittir. O hâlde AThB parçasındaki açı da G'deki açıya eşittir.
Öyleyse verilen AB doğrusu üzerine, G'deki açıya eşit bir açı alan AThB daire parçası çizilmiştir. Yapılması gereken buydu.
ἐπὶ τῆς δοθείσης εὐθείας γράψαι τμῆμα κύκλου δεχόμενον γωνίαν ἴσην τῇ δοθείσῃ γωνίᾳ εὐθυγράμμῳ. ἔστω ἡ δοθεῖσα εὐθεῖα ἡ ΑΒ, ἡ δὲ δοθεῖσα γωνία εὐθύγραμμος ἡ πρὸς τῷ Γ· δεῖ δὴ ἐπὶ τῆς δοθείσης εὐθείας τῆς ΑΒ γράψαι τμῆμα κύκλου δεχόμενον γωνίαν ἴσην τῇ πρὸς τῷ Γ. ἡ δὴ πρὸς τῷ Γ [γωνία] ἤτοι ὀξεῖά ἐστιν ἢ ὀρθὴ ἢ ἀμβλεῖα· ἔστω πρότερον ὀξεῖα, καὶ ὡς ἐπὶ τῆς πρώτης καταγραφῆς συνεστάτω πρὸς τῇ ΑΒ εὐθείᾳ καὶ τῷ α σημείῳ τῇ πρὸς τῷ Γ γωνίᾳ ἴση ἡ ὑπὸ ΒΑΔ· ὀξεῖα ἄρα ἐστὶ καὶ ἡ ὑπὸ ΒΑΔ. ἤχθω τῇ ΔΑ πρὸς ὀρθὰς ἡ ΑΕ, καὶ τετμήσθω ἡ ΑΒ δίχα κατὰ τὸ Ζ, καὶ ἤχθω ἀπὸ τοῦ Ζ σημείου τῇ ΑΒ πρὸς ὀρθὰς ἡ ΖΗ, καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΗΒ. καὶ ἐπεὶ ἴση ἐστὶν ἡ ΑΖ τῇ ΖΒ, κοινὴ δὲ ἡ ΖΗ, δύο δὴ αἱ ΑΖ, ΖΗ δύο ταῖς ΒΖ, ΖΗ ἴσαι εἰσίν· καὶ γωνία ἡ ὑπὸ ΑΖΗ [γωνίᾳ] τῇ ὑπὸ ΒΖΗ ἴση· βάσις ἄρα ἡ ΑΗ βάσει τῇ ΒΗ ἴση ἐστίν. ὁ ἄρα κέντρῳ μὲν τῷ Η διαστήματι δὲ τῷ ΗΑ κύκλος γραφόμενος ἥξει καὶ διὰ τοῦ Β. γεγράφθω καὶ ἔστω ὁ ΑΒΕ, καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΕΒ. ἐπεὶ οὖν ἀπʼ ἄκρας τῆς ΑΕ διαμέτρου ἀπὸ τοῦ Α τῇ ΑΕ πρὸς ὀρθάς ἐστιν ἡ ΑΔ, ἡ ΑΔ ἄρα ἐφάπτεται τοῦ ΑΒΕ κύκλου· ἐπεὶ οὖν κύκλου τοῦ ΑΒΕ ἐφάπτεταί τις εὐθεῖα ἡ ΑΔ, καὶ ἀπὸ τῆς κατὰ τὸ Α ἁφῆς εἰς τὸν ΑΒΕ κύκλον διῆκταί τις εὐθεῖα ἡ ΑΒ, ἡ ἄρα ὑπὸ ΔΑΒ γωνία ἴση ἐστὶ τῇ ἐν τῷ ἐναλλὰξ τοῦ κύκλου τμήματι γωνίᾳ τῇ ὑπὸ ΑΕΒ. ἀλλʼ ἡ ὑπὸ ΔΑΒ τῇ πρὸς τῷ Γ ἐστιν ἴση· καὶ ἡ πρὸς τῷ Γ ἄρα γωνία ἴση ἐστὶ τῇ ὑπὸ ΑΕΒ. ἐπὶ τῆς δοθείσης ἄρα εὐθείας τῆς ΑΒ τμῆμα κύκλου γέγραπται τὸ ΑΕΒ δεχόμενον γωνίαν τὴν ὑπὸ ΑΕΒ ἴσην τῇ δοθείσῃ τῇ πρὸς τῷ Γ. ἀλλὰ δὴ ὀρθὴ ἔστω ἡ πρὸς τῷ Γ· καὶ δέον πάλιν ἔστω ἐπὶ τῆς ΑΒ γράψαι τμῆμα κύκλου δεχόμενον γωνίαν ἴσην τῇ πρὸς τῷ Γ ὀρθῇ [γωνίᾳ]. συνεστάτω [πάλιν] τῇ πρὸς τῷ Γ ὀρθῇ γωνίᾳ ἴση ἡ ὑπὸ ΒΑΔ, ὡς ἔχει ἐπὶ τῆς δευτέρας καταγραφῆς, καὶ τετμήσθω ἡ ΑΒ δίχα κατὰ τὸ Ζ, καὶ κέντρῳ τῷ Ζ, διαστήματι δὲ ὁποτέρῳ τῶν ΖΑ, ΖΒ, κύκλος γεγράφθω ὁ ΑΕΒ. ἐφάπτεται ἄρα ἡ ΑΔ εὐθεῖα τοῦ ΑΒΕ κύκλου διὰ τὸ ὀρθὴν εἶναι τὴν πρὸς τῷ Α γωνίαν. καὶ ἴση ἐστὶν ἡ ὑπὸ ΒΑΔ γωνία τῇ ἐν τῷ ΑΕΒ τμήματι· ὀρθὴ γὰρ καὶ αὐτὴ ἐν ἡμικυκλίῳ οὖσα. ἀλλὰ καὶ ἡ ὑπὸ ΒΑΔ τῇ πρὸς τῷ Γ ἴση ἐστίν. καὶ ἡ ἐν τῷ ΑΕΒ ἄρα ἴση ἐστὶ τῇ πρὸς τῷ Γ. γέγραπται ἄρα πάλιν ἐπὶ τῆς ΑΒ τμῆμα κύκλου τὸ ΑΕΒ δεχόμενον γωνίαν ἴσην τῇ πρὸς τῷ Γ. ἀλλὰ δὴ ἡ πρὸς τῷ Γ ἀμβλεῖα ἔστω· καὶ συνεστάτω αὐτῇ ἴση πρὸς τῇ ΑΒ εὐθείᾳ καὶ τῷ Α σημείῳ ἡ ὑπὸ ΒΑΔ, ὡς ἔχει ἐπὶ τῆς τρίτης καταγραφῆς, καὶ τῇ ΑΔ πρὸς ὀρθὰς ἤχθω ἡ ΑΕ, καὶ τετμήσθω πάλιν ἡ ΑΒ δίχα κατὰ τὸ Ζ, καὶ τῇ ΑΒ πρὸς ὀρθὰς ἤχθω ἡ ΖΗ, καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΗΒ. καὶ ἐπεὶ πάλιν ἴση ἐστὶν ἡ ΑΖ τῇ ΖΒ, καὶ κοινὴ ἡ ΖΗ, δύο δὴ αἱ ΑΖ, ΖΗ δύο ταῖς ΒΖ, ΖΗ ἴσαι εἰσίν· καὶ γωνία ἡ ὑπὸ ΑΖΗ γωνίᾳ τῇ ὑπὸ ΒΖΗ ἴση· βάσις ἄρα ἡ ΑΗ βάσει τῇ ΒΗ ἴση ἐστίν· ὁ ἄρα κέντρῳ μὲν τῷ η διαστήματι δὲ τῷ ΗΑ κύκλος γραφόμενος ἥξει καὶ διὰ τοῦ Β. ἐρχέσθω ὡς ὁ ΑΕΒ. καὶ ἐπεὶ τῇ ΑΕ διαμέτρῳ ἀπʼ ἄκρας πρὸς ὀρθάς ἐστιν ἡ ΑΔ, ἡ ΑΔ ἄρα ἐφάπτεται τοῦ ΑΕΒ κύκλου. καὶ ἀπὸ τῆς κατὰ τὸ Α ἐπαφῆς διῆκται ἡ ΑΒ· ἡ ἄρα ὑπὸ ΒΑΔ γωνία ἴση ἐστὶ τῇ ἐν τῷ ἐναλλὰξ τοῦ κύκλου τμήματι τῷ ΑΘΒ συνισταμένῃ γωνίᾳ. ἀλλʼ ἡ ὑπὸ ΒΑΔ γωνία τῇ πρὸς τῷ Γ ἴση ἐστίν. καὶ ἡ ἐν τῷ ΑΘΒ ἄρα τμήματι γωνία ἴση ἐστὶ τῇ πρὸς τῷ Γ. ἐπὶ τῆς ἄρα δοθείσης εὐθείας τῆς ΑΒ γέγραπται τμῆμα κύκλου τὸ ΑΘΒ δεχόμενον γωνίαν ἴσην τῇ πρὸς τῷ Γ· ὅπερ ἔδει ποιῆσαι.
3.prop.34Önerme 34. Verilen bir daireden, verilen bir doğrusal açıya eşit bir açı alan bir parça kesip ayırmak.
Verilen daire ABG, verilen doğrusal açı da D'deki açı olsun. ABG dairesinden, verilen D doğrusal açısına eşit bir açı alan bir parça kesip ayırmak gerekiyor.
ABG dairesine B noktasında EZ teğeti çizilsin; ZB doğrusuna ve üzerindeki B noktasına, D'deki açıya eşit ZBG açısı kurulsun.
EZ doğrusu ABG dairesine teğet olduğundan ve B'deki değme noktasından BG çizildiğinden, ZBG açısı karşı parça olan BAG parçasında kurulan açıya eşittir. ZBG açısı ise D'deki açıya eşittir; o hâlde BAG parçasındaki açı da D'deki [açıya] eşittir.
Öyleyse verilen ABG dairesinden, verilen D doğrusal açısına eşit bir açı alan BAG parçası kesip ayrılmıştır. Yapılması gereken buydu.
ἀπὸ τοῦ δοθέντος κύκλου τμῆμα ἀφελεῖν δεχόμενον γωνίαν ἴσην τῇ δοθείσῃ γωνίᾳ εὐθυγράμμῳ. ἔστω ὁ δοθεὶς κύκλος ὁ ΑΒΓ, ἡ δὲ δοθεῖσα γωνία εὐθύγραμμος ἡ πρὸς τῷ Δ· δεῖ δὴ ἀπὸ τοῦ ΑΒΓ κύκλου τμῆμα ἀφελεῖν δεχόμενον γωνίαν ἴσην τῇ δοθείσῃ γωνίᾳ εὐθυγράμμῳ τῇ πρὸς τῷ Δ. ἤχθω τοῦ ΑΒΓ ἐφαπτομένη ἡ ΕΖ κατὰ τὸ Β σημεῖον, καὶ συνεστάτω πρὸς τῇ ΖΒ εὐθείᾳ καὶ τῷ πρὸς αὐτῇ σημείῳ τῷ Β τῇ πρὸς τῷ Δ γωνίᾳ ἴση ἡ ὑπὸ ΖΒΓ. ἐπεὶ οὖν κύκλου τοῦ ΑΒΓ ἐφάπτεταί τις εὐθεῖα ἡ ΕΖ, καὶ ἀπὸ τῆς κατὰ τὸ Β ἐπαφῆς διῆκται ἡ ΒΓ, ἡ ὑπὸ ΖΒΓ ἄρα γωνία ἴση ἐστὶ τῇ ἐν τῷ ΒΑΓ ἐναλλὰξ τμήματι συνισταμένῃ γωνίᾳ. ἀλλʼ ἡ ὑπὸ ΖΒΓ τῇ πρὸς τῷ Δ ἐστιν ἴση· καὶ ἡ ἐν τῷ ΒΑΓ ἄρα τμήματι ἴση ἐστὶ τῇ πρὸς τῷ Δ [γωνίᾳ]. ἀπὸ τοῦ δοθέντος ἄρα κύκλου τοῦ ΑΒΓ τμῆμα ἀφῄρηται τὸ ΒΑΓ δεχόμενον γωνίαν ἴσην τῇ δοθείσῃ γωνίᾳ εὐθυγράμμῳ τῇ πρὸς τῷ Δ· ὅπερ ἔδει ποιῆσαι.
3.prop.35Önerme 35. Bir dairede iki doğru birbirini keserse, birinin parçalarının çevrelediği dikdörtgen, ötekinin parçalarının çevrelediği dikdörtgene eşittir.
ABGD dairesinde AG ve BD doğruları birbirini E noktasında kessin. Diyorum ki AE ile EG'nin çevrelediği dikdörtgen, DE ile EB'nin çevrelediği dikdörtgene eşittir.
AG ve BD merkezden geçiyorsa, yani E, ABGD dairesinin merkeziyse, AE, EG, DE ve EB eşit olduğundan AE ile EG'nin çevrelediği dikdörtgenin DE ile EB'nin çevrelediği dikdörtgene eşit olduğu açıktır.
Şimdi AG ve DB merkezden geçmesin. ABGD'nin merkezi bulunsun, Z olsun; Z'den AG ve DB doğrularına ZH ve ZTh dikmeleri indirilsin; ZB, ZG ve ZE birleştirilsin.
Merkezden geçen HZ doğrusu, merkezden geçmeyen AG doğrusunu dik olarak kestiğinden, onu ikiye de böler; o hâlde AH, HG'ye eşittir. AG doğrusu H'de eşit, E'de eşit olmayan parçalara kesildiğinden, AE ile EG'nin çevrelediği dikdörtgen, EH üzerindeki kareyle birlikte HG üzerindeki kareye eşittir. HZ üzerindeki kare [ortak olarak] eklensin; o hâlde AE ile EG'nin çevrelediği dikdörtgen, HE ve HZ üzerindeki karelerle birlikte GH ve HZ üzerindeki karelerin toplamına eşittir. EH ve HZ üzerindeki karelerin toplamına ZE üzerindeki kare, GH ve HZ üzerindeki karelerin toplamına da ZG üzerindeki kare eşittir; o hâlde AE ile EG'nin çevrelediği dikdörtgen, ZE üzerindeki kareyle birlikte ZG üzerindeki kareye eşittir. ZG ise ZB'ye eşittir; o hâlde AE ile EG'nin çevrelediği dikdörtgen, EZ üzerindeki kareyle birlikte ZB üzerindeki kareye eşittir. Aynı sebeple DE ile EB'nin çevrelediği dikdörtgen de ZE üzerindeki kareyle birlikte ZB üzerindeki kareye eşittir. AE ile EG'nin çevrelediği dikdörtgenin ZE üzerindeki kareyle birlikte ZB üzerindeki kareye eşit olduğu da gösterilmişti; o hâlde AE ile EG'nin çevrelediği dikdörtgen ZE üzerindeki kareyle birlikte, DE ile EB'nin çevrelediği dikdörtgen ile ZE üzerindeki karenin toplamına eşittir. Ortak olan ZE üzerindeki kare çıkarılsın; o hâlde kalan, AE ile EG'nin çevrelediği dikdörtgen DE ile EB'nin çevrelediği dikdörtgene eşittir.
Öyleyse bir dairede iki doğru birbirini keserse, birinin parçalarının çevrelediği dikdörtgen, ötekinin parçalarının çevrelediği dikdörtgene eşittir. Gösterilmesi gereken buydu.
ἐὰν ἐν κύκλῳ δύο εὐθεῖαι τέμνωσιν ἀλλήλας, τὸ ὑπὸ τῶν τῆς μιᾶς τμημάτων περιεχόμενον ὀρθογώνιον ἴσον ἐστὶ τῷ ὑπὸ τῶν τῆς ἑτέρας τμημάτων περιεχομένῳ ὀρθογωνίῳ. ἐν γὰρ κύκλῳ τῷ ΑΒΓΔ δύο εὐθεῖαι αἱ ΑΓ, ΒΔ τεμνέτωσαν ἀλλήλας κατὰ τὸ Ε σημεῖον· λέγω, ὅτι τὸ ὑπὸ τῶν ΑΕ, ΕΓ περιεχόμενον ὀρθογώνιον ἴσον ἐστὶ τῷ ὑπὸ τῶν ΔΕ, ΕΒ περιεχομένῳ ὀρθογωνίῳ. εἰ μὲν οὖν αἱ ΑΓ, ΒΔ διὰ τοῦ κέντρου εἰσὶν ὥστε τὸ Ε κέντρον εἶναι τοῦ ΑΒΓΔ κύκλου, φανερόν, ὅτι ἴσων οὐσῶν τῶν ΑΕ, ΕΓ, ΔΕ, ΕΒ καὶ τὸ ὑπὸ τῶν ΑΕ, ΕΓ περιεχόμενον ὀρθογώνιον ἴσον ἐστὶ τῷ ὑπὸ τῶν ΔΕ, ΕΒ περιεχομένῳ ὀρθογωνίῳ. μὴ ἔστωσαν δὴ αἱ ΑΓ, ΔΒ διὰ τοῦ κέντρου, καὶ εἰλήφθω τὸ κέντρον τοῦ ΑΒΓΔ, καὶ ἔστω τὸ Ζ, καὶ ἀπὸ τοῦ Ζ ἐπὶ τὰς ΑΓ, ΔΒ εὐθείας κάθετοι ἤχθωσαν αἱ ΖΗ, ΖΘ, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΖΒ, ΖΓ, ΖΕ. καὶ ἐπεὶ εὐθεῖά τις διὰ τοῦ κέντρου ἡ ΗΖ εὐθεῖάν τινα μὴ διὰ τοῦ κέντρου τὴν ΑΓ πρὸς ὀρθὰς τέμνει, καὶ δίχα αὐτὴν τέμνει· ἴση ἄρα ἡ ΑΗ τῇ ΗΓ. ἐπεὶ οὖν εὐθεῖα ἡ ΑΓ τέτμηται εἰς μὲν ἴσα κατὰ τὸ Η, εἰς δὲ ἄνισα κατὰ τὸ Ε, τὸ ἄρα ὑπὸ τῶν ΑΕ, ΕΓ περιεχόμενον ὀρθογώνιον μετὰ τοῦ ἀπὸ τῆς ΕΗ τετραγώνου ἴσον ἐστὶ τῷ ἀπὸ τῆς ΗΓ· [κοινὸν] προσκείσθω τὸ ἀπὸ τῆς ΗΖ· τὸ ἄρα ὑπὸ τῶν ΑΕ, ΕΓ μετὰ τῶν ἀπὸ τῶν ΗΕ, ΗΖ ἴσον ἐστὶ τοῖς ἀπὸ τῶν ΓΗ, ΗΖ. ἀλλὰ τοῖς μὲν ἀπὸ τῶν ΕΗ, ΗΖ ἴσον ἐστὶ τὸ ἀπὸ τῆς ΖΕ, τοῖς δὲ ἀπὸ τῶν ΓΗ, ΗΖ ἴσον ἐστὶ τὸ ἀπὸ τῆς ΖΓ· τὸ ἄρα ὑπὸ τῶν ΑΕ, ΕΓ μετὰ τοῦ ἀπὸ τῆς ΖΕ ἴσον ἐστὶ τῷ ἀπὸ τῆς ΖΓ. ἴση δὲ ἡ ΖΓ τῇ ΖΒ· τὸ ἄρα ὑπὸ τῶν ΑΕ, ΕΓ μετὰ τοῦ ἀπὸ τῆς ΕΖ ἴσον ἐστὶ τῷ ἀπὸ τῆς ΖΒ. διὰ τὰ αὐτὰ δὴ καὶ τὸ ὑπὸ τῶν ΔΕ, ΕΒ μετὰ τοῦ ἀπὸ τῆς ΖΕ ἴσον ἐστὶ τῷ ἀπὸ τῆς ΖΒ. ἐδείχθη δὲ καὶ τὸ ὑπὸ τῶν ΑΕ, ΕΓ μετὰ τοῦ ἀπὸ τῆς ΖΕ ἴσον τῷ ἀπὸ τῆς ΖΒ· τὸ ἄρα ὑπὸ τῶν ΑΕ, ΕΓ μετὰ τοῦ ἀπὸ τῆς ΖΕ ἴσον ἐστὶ τῷ ὑπὸ τῶν ΔΕ, ΕΒ μετὰ τοῦ ἀπὸ τῆς ΖΕ. κοινὸν ἀφῃρήσθω τὸ ἀπὸ τῆς ΖΕ· λοιπὸν ἄρα τὸ ὑπὸ τῶν ΑΕ, ΕΓ περιεχόμενον ὀρθογώνιον ἴσον ἐστὶ τῷ ὑπὸ τῶν ΔΕ, ΕΒ περιεχομένῳ ὀρθογωνίῳ. ἐὰν ἄρα ἐν κύκλῳ εὐθεῖαι δύο τέμνωσιν ἀλλήλας, τὸ ὑπὸ τῶν τῆς μιᾶς τμημάτων περιεχόμενον ὀρθογώνιον ἴσον ἐστὶ τῷ ὑπὸ τῶν τῆς ἑτέρας τμημάτων περιεχομένῳ ὀρθογωνίῳ· ὅπερ ἔδει δεῖξαι.
3.prop.36Önerme 36. Bir dairenin dışında bir nokta alınır ve bu noktadan daireye, biri daireyi kesen, öbürü daireye teğet olan iki doğru düşerse, kesen doğrunun tamamı ile bunun nokta ve dışbükey yay arasında dışarıda kalan parçasının çevrelediği dikdörtgen, teğet üzerindeki kareye eşit olur.
ABG dairesinin dışında bir D noktası alınsın; D'den ABG dairesine DG[A] ve DB doğruları düşsün; DGA, ABG dairesini kessin, BD de ona teğet olsun. Diyorum ki AD ile DG'nin çevrelediği dikdörtgen DB üzerindeki kareye eşittir.
[D]GA ya merkezden geçer ya da geçmez. Önce merkezden geçsin; ABG dairesinin merkezi Z olsun ve ZB birleştirilsin; o hâlde ZBD açısı diktir. AG doğrusu Z'de ikiye bölünmüş ve ona GD eklenmiş olduğundan, AD ile DG'nin çevrelediği dikdörtgen, ZG üzerindeki kareyle birlikte ZD üzerindeki kareye eşittir. ZG ise ZB'ye eşittir; o hâlde AD ile DG'nin çevrelediği dikdörtgen, ZB üzerindeki kareyle birlikte ZD üzerindeki kareye eşittir. ZD üzerindeki kareye ZB ve BD üzerindeki karelerin toplamı eşittir; o hâlde AD ile DG'nin çevrelediği dikdörtgen, ZB üzerindeki kareyle birlikte ZB ve BD üzerindeki karelerin toplamına eşittir. Ortak olan ZB üzerindeki kare çıkarılsın; o hâlde kalan, AD ile DG'nin çevrelediği dikdörtgen DB teğeti üzerindeki kareye eşittir.
Şimdi DGA, ABG dairesinin merkezinden geçmesin; merkez bulunsun, E olsun; E'den AG'ye EZ dikmesi indirilsin; EB, EG ve ED birleştirilsin; o hâlde EBD açısı diktir. Merkezden geçen EZ doğrusu, merkezden geçmeyen AG doğrusunu dik olarak kestiğinden, onu ikiye de böler; o hâlde AZ, ZG'ye eşittir. AG doğrusu Z noktasında ikiye bölünmüş ve ona GD eklenmiş olduğundan, AD ile DG'nin çevrelediği dikdörtgen, ZG üzerindeki kareyle birlikte ZD üzerindeki kareye eşittir. ZE üzerindeki kare ortak olarak eklensin; o hâlde AD ile DG'nin çevrelediği dikdörtgen, GZ ve ZE üzerindeki karelerle birlikte ZD ve ZE üzerindeki karelerin toplamına eşittir. GZ ve ZE üzerindeki karelerin toplamına EG üzerindeki kare eşittir, çünkü EZG açısı diktir; DZ ve ZE üzerindeki karelerin toplamına da ED üzerindeki kare eşittir. O hâlde AD ile DG'nin çevrelediği dikdörtgen, EG üzerindeki kareyle birlikte ED üzerindeki kareye eşittir. EG ise EB'ye eşittir; o hâlde AD ile DG'nin çevrelediği dikdörtgen, EB üzerindeki kareyle birlikte ED üzerindeki kareye eşittir. ED üzerindeki kareye EB ve BD üzerindeki karelerin toplamı eşittir, çünkü EBD açısı diktir; o hâlde AD ile DG'nin çevrelediği dikdörtgen, EB üzerindeki kareyle birlikte EB ve BD üzerindeki karelerin toplamına eşittir. Ortak olan EB üzerindeki kare çıkarılsın; o hâlde kalan, AD ile DG'nin çevrelediği dikdörtgen DB üzerindeki kareye eşittir.
Öyleyse bir dairenin dışında bir nokta alınır ve bu noktadan daireye, biri daireyi kesen, öbürü daireye teğet olan iki doğru düşerse, kesen doğrunun tamamı ile bunun nokta ve dışbükey yay arasında dışarıda kalan parçasının çevrelediği dikdörtgen, teğet üzerindeki kareye eşit olur. Gösterilmesi gereken buydu.
ἐὰν κύκλου ληφθῇ τι σημεῖον ἐκτός, καὶ ἀπʼ αὐτοῦ πρὸς τὸν κύκλον προσπίπτωσι δύο εὐθεῖαι, καὶ ἡ μὲν αὐτῶν τέμνῃ τὸν κύκλον, ἡ δὲ ἐφάπτηται, ἔσται τὸ ὑπὸ ὅλης τῆς τεμνούσης καὶ τῆς ἐκτὸς ἀπολαμβανομένης μεταξὺ τοῦ τε σημείου καὶ τῆς κυρτῆς περιφερείας ἴσον τῷ ἀπὸ τῆς ἐφαπτομένης τετραγώνῳ. κύκλου γὰρ τοῦ ΑΒΓ εἰλήφθω τι σημεῖον ἐκτὸς τὸ Δ, καὶ ἀπὸ τοῦ Δ πρὸς τὸν ΑΒΓ κύκλον προσπιπτέτωσαν δύο εὐθεῖαι αἱ ΔΓ [Α], ΔΒ· καὶ ἡ μὲν ΔΓΑ τεμνέτω τὸν ΑΒΓ κύκλον, ἡ δὲ ΒΔ ἐφαπτέσθω· λέγω, ὅτι τὸ ὑπὸ τῶν ΑΔ, ΔΓ περιεχόμενον ὀρθογώνιον ἴσον ἐστὶ τῷ ἀπὸ τῆς ΔΒ τετραγώνῳ. ἡ ἄρα [Δ] ΓΑ ἤτοι διὰ τοῦ κέντρου ἐστὶν ἢ οὔ. ἔστω πρότερον διὰ τοῦ κέντρου, καὶ ἔστω τὸ Ζ κέντρον τοῦ ΑΒΓ κύκλου, καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΖΒ· ὀρθὴ ἄρα ἐστὶν ἡ ὑπὸ ΖΒΔ. καὶ ἐπεὶ εὐθεῖα ἡ ΑΓ δίχα τέτμηται κατὰ τὸ Ζ, πρόσκειται δὲ αὐτῇ ἡ ΓΔ, τὸ ἄρα ὑπὸ τῶν ΑΔ, ΔΓ μετὰ τοῦ ἀπὸ τῆς ΖΓ ἴσον ἐστὶ τῷ ἀπὸ τῆς ΖΔ. ἴση δὲ ἡ ΖΓ τῇ ΖΒ· τὸ ἄρα ὑπὸ τῶν ΑΔ, ΔΓ μετὰ τοῦ ἀπὸ τῆς ΖΒ ἴσον ἐστὶ τῷ ἀπὸ τῆς ΖΔ. τῷ δὲ ἀπὸ τῆς ΖΔ ἴσα ἐστὶ τὰ ἀπὸ τῶν ΖΒ, ΒΔ· τὸ ἄρα ὑπὸ τῶν ΑΔ, ΔΓ μετὰ τοῦ ἀπὸ τῆς ΖΒ ἴσον ἐστὶ τοῖς ἀπὸ τῶν ΖΒ, ΒΔ. κοινὸν ἀφῃρήσθω τὸ ἀπὸ τῆς ΖΒ· λοιπὸν ἄρα τὸ ὑπὸ τῶν ΑΔ, ΔΓ ἴσον ἐστὶ τῷ ἀπὸ τῆς ΔΒ ἐφαπτομένης. ἀλλὰ δὴ ἡ ΔΓΑ μὴ ἔστω διὰ τοῦ κέντρου τοῦ ΑΒΓ κύκλου, καὶ εἰλήφθω τὸ κέντρον τὸ Ε, καὶ ἀπὸ τοῦ Ε ἐπὶ τὴν ΑΓ κάθετος ἤχθω ἡ ΕΖ, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΕΒ, ΕΓ, ΕΔ· ὀρθὴ ἄρα ἐστὶν ἡ ὑπὸ ΕΒΔ. καὶ ἐπεὶ εὐθεῖά τις διὰ τοῦ κέντρου ἡ ΕΖ εὐθεῖάν τινα μὴ διὰ τοῦ κέντρου τὴν ΑΓ πρὸς ὀρθὰς τέμνει, καὶ δίχα αὐτὴν τέμνει· ἡ ΑΖ ἄρα τῇ ΖΓ ἐστιν ἴση. καὶ ἐπεὶ εὐθεῖα ἡ ΑΓ τέτμηται δίχα κατὰ τὸ Ζ σημεῖον, πρόσκειται δὲ αὐτῇ ἡ ΓΔ, τὸ ἄρα ὑπὸ τῶν ΑΔ, ΔΓ μετὰ τοῦ ἀπὸ τῆς ΖΓ ἴσον ἐστὶ τῷ ἀπὸ τῆς ΖΔ. κοινὸν προσκείσθω τὸ ἀπὸ τῆς ΖΕ· τὸ ἄρα ὑπὸ τῶν ΑΔ, ΔΓ μετὰ τῶν ἀπὸ τῶν ΓΖ, ΖΕ ἴσον ἐστὶ τοῖς ἀπὸ τῶν ΖΔ, ΖΕ. τοῖς δὲ ἀπὸ τῶν ΓΖ, ΖΕ ἴσον ἐστὶ τὸ ἀπὸ τῆς ΕΓ· ὀρθὴ γὰρ [ἐστιν] ἡ ὑπὸ ΕΖΓ [γωνία]· τοῖς δὲ ἀπὸ τῶν ΔΖ, ΖΕ ἴσον ἐστὶ τὸ ἀπὸ τῆς ΕΔ· τὸ ἄρα ὑπὸ τῶν ΑΔ, ΔΓ μετὰ τοῦ ἀπὸ τῆς ΕΓ ἴσον ἐστὶ τῷ ἀπὸ τῆς ΕΔ. ἴση δὲ ἡ ΕΓ τῇ ΕΒ· τὸ ἄρα ὑπὸ τῶν ΑΔ, ΔΓ μετὰ τοῦ ἀπὸ τῆς ΕΒ ἴσον ἐστὶ τῷ ἀπὸ τῆς ΕΔ. τῷ δὲ ἀπὸ τῆς ΕΔ ἴσα ἐστὶ τὰ ἀπὸ τῶν ΕΒ, ΒΔ· ὀρθὴ γὰρ ἡ ὑπὸ ΕΒΔ γωνία· τὸ ἄρα ὑπὸ τῶν ΑΔ, ΔΓ μετὰ τοῦ ἀπὸ τῆς ΕΒ ἴσον ἐστὶ τοῖς ἀπὸ τῶν ΕΒ, ΒΔ. κοινὸν ἀφῃρήσθω τὸ ἀπὸ τῆς ΕΒ· λοιπὸν ἄρα τὸ ὑπὸ τῶν ΑΔ, ΔΓ ἴσον ἐστὶ τῷ ἀπὸ τῆς ΔΒ. ἐὰν ἄρα κύκλου ληφθῇ τι σημεῖον ἐκτός, καὶ ἀπʼ αὐτοῦ πρὸς τὸν κύκλον προσπίπτωσι δύο εὐθεῖαι, καὶ ἡ μὲν αὐτῶν τέμνῃ τὸν κύκλον, ἡ δὲ ἐφάπτηται, ἔσται τὸ ὑπὸ ὅλης τῆς τεμνούσης καὶ τῆς ἐκτὸς ἀπολαμβανομένης μεταξὺ τοῦ τε σημείου καὶ τῆς κυρτῆς περιφερείας ἴσον τῷ ἀπὸ τῆς ἐφαπτομένης τετραγώνῳ· ὅπερ ἔδει δεῖξαι.
3.prop.37Önerme 37. Bir dairenin dışında bir nokta alınır ve bu noktadan daireye, biri daireyi kesen, öbürü daireye yalnızca düşen iki doğru düşerse, ve kesen doğrunun tamamı ile bunun nokta ve dışbükey yay arasında dışarıda kalan parçasının çevrelediği dikdörtgen, daireye düşen doğru üzerindeki kareye eşitse, daireye düşen doğru daireye teğet olur.
ABG dairesinin dışında bir D noktası alınsın; D'den ABG dairesine DGA ve DB doğruları düşsün; DGA daireyi kessin, DB de daireye düşsün; AD ile DG'nin çevrelediği dikdörtgen DB üzerindeki kareye eşit olsun. Diyorum ki DB, ABG dairesine teğettir.
ABG dairesine DE teğeti çizilsin; ABG dairesinin merkezi bulunsun, Z olsun; ZE, ZB ve ZD birleştirilsin. O hâlde ZED açısı diktir. DE, ABG dairesine teğet olduğundan ve DGA daireyi kestiğinden, AD ile DG'nin çevrelediği dikdörtgen DE üzerindeki kareye eşittir. AD ile DG'nin çevrelediği dikdörtgen DB üzerindeki kareye de eşitti; o hâlde DE üzerindeki kare DB üzerindeki kareye eşittir; demek ki DE, DB'ye eşittir. ZE de ZB'ye eşittir; o hâlde DE ve EZ kenarları DB ve BZ kenarlarına eşittir; ZD de bunların ortak tabanıdır. Demek ki DEZ açısı DBZ açısına eşittir. DEZ açısı diktir; o hâlde DBZ açısı da diktir. ZB uzatılırsa bir çaptır; bir dairenin çapına ucundan dik olarak çizilen doğru daireye teğettir; demek ki DB, ABG dairesine teğettir. Merkez AG üzerinde bulunsa da aynı şekilde gösterilir.
Öyleyse bir dairenin dışında bir nokta alınır ve bu noktadan daireye, biri daireyi kesen, öbürü daireye yalnızca düşen iki doğru düşerse, ve kesen doğrunun tamamı ile bunun nokta ve dışbükey yay arasında dışarıda kalan parçasının çevrelediği dikdörtgen, daireye düşen doğru üzerindeki kareye eşitse, daireye düşen doğru daireye teğet olur. Gösterilmesi gereken buydu.
ἐὰν κύκλου ληφθῇ τι σημεῖον ἐκτός, ἀπὸ δὲ τοῦ σημείου πρὸς τὸν κύκλον προσπίπτωσι δύο εὐθεῖαι, καὶ ἡ μὲν αὐτῶν τέμνῃ τὸν κύκλον, ἡ δὲ προσπίπτῃ, ᾖ δὲ τὸ ὑπὸ [τῆς] ὅλης τῆς τεμνούσης καὶ τῆς ἐκτὸς ἀπολαμβανομένης μεταξὺ τοῦ τε σημείου καὶ τῆς κυρτῆς περιφερείας ἴσον τῷ ἀπὸ τῆς προσπιπτούσης, ἡ προσπίπτουσα ἐφάψεται τοῦ κύκλου. κύκλου γὰρ τοῦ ΑΒΓ εἰλήφθω τι σημεῖον ἐκτὸς τὸ Δ, καὶ ἀπὸ τοῦ Δ πρὸς τὸν ΑΒΓ κύκλον προσπιπτέτωσαν δύο εὐθεῖαι αἱ ΔΓΑ, ΔΒ, καὶ ἡ μὲν ΔΓΑ τεμνέτω τὸν κύκλον, ἡ δὲ ΔΒ προσπιπτέτω, ἔστω δὲ τὸ ὑπὸ τῶν ΑΔ, ΔΓ ἴσον τῷ ἀπὸ τῆς ΔΒ. λέγω, ὅτι ἡ ΔΒ ἐφάπτεται τοῦ ΑΒΓ κύκλου. ἤχθω γὰρ τοῦ ΑΒΓ ἐφαπτομένη ἡ ΔΕ, καὶ εἰλήφθω τὸ κέντρον τοῦ ΑΒΓ κύκλου, καὶ ἔστω τὸ Ζ, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΖΕ, ΖΒ, ΖΔ. ἡ ἄρα ὑπὸ ΖΕΔ ὀρθή ἐστιν. καὶ ἐπεὶ ἡ ΔΕ ἐφάπτεται τοῦ ΑΒΓ κύκλου, τέμνει δὲ ἡ ΔΓΑ, τὸ ἄρα ὑπὸ τῶν ΑΔ, ΔΓ ἴσον ἐστὶ τῷ ἀπὸ τῆς ΔΕ. ἦν δὲ καὶ τὸ ὑπὸ τῶν ΑΔ, ΔΓ ἴσον τῷ ἀπὸ τῆς ΔΒ· τὸ ἄρα ἀπὸ τῆς ΔΕ ἴσον ἐστὶ τῷ ἀπὸ τῆς ΔΒ· ἴση ἄρα ἡ ΔΕ τῇ ΔΒ. ἐστὶ δὲ καὶ ἡ ΖΕ τῇ ΖΒ ἴση· δύο δὴ αἱ ΔΕ, ΕΖ δύο ταῖς ΔΒ, ΒΖ ἴσαι εἰσίν· καὶ βάσις αὐτῶν κοινὴ ἡ ΖΔ· γωνία ἄρα ἡ ὑπὸ ΔΕΖ γωνίᾳ τῇ ὑπὸ ΔΒΖ ἐστιν ἴση. ὀρθὴ δὲ ἡ ὑπὸ ΔΕΖ· ὀρθὴ ἄρα καὶ ἡ ὑπὸ ΔΒΖ. καί ἐστιν ἡ ΖΒ ἐκβαλλομένη διάμετρος· ἡ δὲ τῇ διαμέτρῳ τοῦ κύκλου πρὸς ὀρθὰς ἀπʼ ἄκρας ἀγομένη ἐφάπτεται τοῦ κύκλου· ἡ ΔΒ ἄρα ἐφάπτεται τοῦ ΑΒΓ κύκλου. ὁμοίως δὴ δειχθήσεται, κἂν τὸ κέντρον ἐπὶ τῆς ΑΓ τυγχάνῃ. ἐὰν ἄρα κύκλου ληφθῇ τι σημεῖον ἐκτός, ἀπὸ δὲ τοῦ σημείου πρὸς τὸν κύκλον προσπίπτωσι δύο εὐθεῖαι, καὶ ἡ μὲν αὐτῶν τέμνῃ τὸν κύκλον, ἡ δὲ προσπίπτῃ, ᾖ δὲ τὸ ὑπὸ ὅλης τῆς τεμνούσης καὶ τῆς ἐκτὸς ἀπολαμβανομένης μεταξὺ τοῦ τε σημείου καὶ τῆς κυρτῆς περιφερείας ἴσον τῷ ἀπὸ τῆς προσπιπτούσης, ἡ προσπίπτουσα ἐφάψεται τοῦ κύκλου· ὅπερ ἔδει δεῖξαι.