XII. Kitap
12.prop.1Önermeler
Önerme 1. Dairelerin içindeki benzer çokgenlerin birbirine oranı, çaplar üzerindeki karelerin oranı gibidir.
ABG ile ZHTh daireler olsun; bunların içinde ABGDE ile ZHThKL benzer çokgenleri bulunsun; dairelerin çapları da BM ile HN olsun. Diyorum ki BM üzerindeki karenin HN üzerindeki kareye oranı, ABGDE çokgeninin ZHThKL çokgenine oranı gibidir.
BE, AM, HL ve ZN birleştirilsin. ABGDE çokgeni ZHThKL çokgenine benzer olduğundan, BAE açısı HZL açısına eşittir ve BA'nın AE'ye oranı HZ'nin ZL'ye oranı gibidir. Böylece BAE ile HZL, birer açısı birbirine eşit (BAE, HZL'ye) ve eşit açıları çevreleyen kenarları orantılı olan iki üçgendir; o hâlde ABE üçgeni ZHL üçgeniyle eşaçılıdır. Demek ki AEB açısı ZLH açısına eşittir. Ama AEB açısı AMB açısına eşittir, çünkü aynı yay üzerinde dururlar; ZLH de ZNH'ye eşittir; o hâlde AMB açısı da ZNH açısına eşittir. BAM dik açısı da HZN dik açısına eşittir; o hâlde geri kalan açı da geri kalan açıya eşittir. Demek ki ABM üçgeni ZHN üçgeniyle eşaçılıdır. O hâlde orantıya göre BM'nin HN'ye oranı BA'nın HZ'ye oranı gibidir. Ama BM üzerindeki karenin HN üzerindeki kareye oranı, BM'nin HN'ye oranının ikilenmişidir; ABGDE çokgeninin ZHThKL çokgenine oranı da BA'nın HZ'ye oranının ikilenmişidir. O hâlde BM üzerindeki karenin HN üzerindeki kareye oranı, ABGDE çokgeninin ZHThKL çokgenine oranı gibidir.
Öyleyse dairelerin içindeki benzer çokgenlerin birbirine oranı, çaplar üzerindeki karelerin oranı gibidir. Gösterilmesi gereken buydu.
τὰ ἐν τοῖς κύκλοις ὅμοια πολύγωνα πρὸς ἄλληλά ἐστιν ὡς τὰ ἀπὸ τῶν διαμέτρων τετράγωνα. ἔστωσαν κύκλοι οἱ ΑΒΓ, ΖΗΘ, καὶ ἐν αὐτοῖς ὅμοια πολύγωνα ἔστω τὰ ΑΒΓΔΕ, ΖΗΘΚΛ, διάμετροι δὲ τῶν κύκλων ἔστωσαν αἱ ΒΜ, ΗΝ· λέγω, ὅτι ἐστὶν ὡς τὸ ἀπὸ τῆς ΒΜ τετράγωνον πρὸς τὸ ἀπὸ τῆς ΗΝ τετράγωνον, οὕτως τὸ ΑΒΓΔΕ πολύγωνον πρὸς τὸ ΖΗΘΚΛ πολύγωνον. ἐπεζεύχθωσαν γὰρ αἱ ΒΕ, ΑΜ, ΗΛ, ΖΝ. καὶ ἐπεὶ ὅμοιον τὸ ΑΒΓΔΕ πολύγωνον τῷ ΖΗΘΚΛ πολυγώνῳ, ἴση ἐστὶ καὶ ἡ ὑπὸ ΒΑΕ γωνία τῇ ὑπὸ ΗΖΛ, καί ἐστιν ὡς ἡ ΒΑ πρὸς τὴν ΑΕ, οὕτως ἡ ΗΖ πρὸς τὴν ΖΛ. δύο δὴ τρίγωνά ἐστι τὰ ΒΑΕ, ΗΖΛ μίαν γωνίαν μιᾷ γωνίᾳ ἴσην ἔχοντα τὴν ὑπὸ ΒΑΕ τῇ ὑπὸ ΗΖΛ, περὶ δὲ τὰς ἴσας γωνίας τὰς πλευρὰς ἀνάλογον· ἰσογώνιον ἄρα ἐστὶ τὸ ΑΒΕ τρίγωνον τῷ ΖΗΛ τριγώνῳ. ἴση ἄρα ἐστὶν ἡ ὑπὸ ΑΕΒ γωνία τῇ ὑπὸ ΖΛΗ. ἀλλʼ ἡ μὲν ὑπὸ ΑΕΒ τῇ ὑπὸ ΑΜΒ ἐστιν ἴση· ἐπὶ γὰρ τῆς αὐτῆς περιφερείας βεβήκασιν· ἡ δὲ ὑπὸ ΖΛΗ τῇ ὑπὸ ΖΝΗ· καὶ ἡ ὑπὸ ΑΜΒ ἄρα τῇ ὑπὸ ΖΝΗ ἐστιν ἴση. ἔστι δὲ καὶ ὀρθὴ ἡ ὑπὸ ΒΑΜ ὀρθῇ τῇ ὑπὸ ΗΖΝ ἴση· καὶ ἡ λοιπὴ ἄρα τῇ λοιπῇ ἐστιν ἴση. ἰσογώνιον ἄρα ἐστὶ τὸ ΑΒΜ τρίγωνον τῷ ΖΗΝ τριγώνῳ. ἀνάλογον ἄρα ἐστὶν ὡς ἡ ΒΜ πρὸς τὴν ΗΝ, οὕτως ἡ ΒΑ πρὸς τὴν ΗΖ. ἀλλὰ τοῦ μὲν τῆς ΒΜ πρὸς τὴν ΗΝ λόγου διπλασίων ἐστὶν ὁ τοῦ ἀπὸ τῆς ΒΜ τετραγώνου πρὸς τὸ ἀπὸ τῆς ΗΝ τετράγωνον, τοῦ δὲ τῆς ΒΑ πρὸς τὴν ΗΖ διπλασίων ἐστὶν ὁ τοῦ ΑΒΓΔΕ πολυγώνου πρὸς τὸ ΖΗΘΚΛ πολύγωνον· καὶ ὡς ἄρα τὸ ἀπὸ τῆς ΒΜ τετράγωνον πρὸς τὸ ἀπὸ τῆς ΗΝ τετράγωνον, οὕτως τὸ ΑΒΓΔΕ πολύγωνον πρὸς τὸ ΖΗΘΚΛ πολύγωνον. τὰ ἄρα ἐν τοῖς κύκλοις ὅμοια πολύγωνα πρὸς ἄλληλά ἐστιν ὡς τὰ ἀπὸ τῶν διαμέτρων τετράγωνα· ὅπερ ἔδει δεῖξαι.
12.prop.2Önerme 2. Dairelerin birbirine oranı, çaplar üzerindeki karelerin oranı gibidir.
ABGD ile EZHTh daireler, çapları da BD ile ZTh olsun. Diyorum ki ABGD dairesinin EZHTh dairesine oranı, BD üzerindeki karenin ZTh üzerindeki kareye oranı gibidir.
ABGD dairesinin EZHTh'ye oranı, BD üzerindeki karenin ZTh üzerindeki kareye oranı gibi değilse, BD üzerindeki karenin ZTh üzerindeki kareye oranı, ABGD dairesinin ya EZHTh dairesinden küçük ya da ondan büyük bir alana oranı gibi olacaktır. Önce küçük bir alana, S'ye oranı gibi olsun. EZHTh dairesinin içine EZHTh karesi çizilsin. Bu içine çizilen kare EZHTh dairesinin yarısından büyüktür; çünkü E, Z, H ve Th noktalarından daireye teğet [doğrular] çizersek, EZHTh karesi dairenin çevresine çizilen karenin yarısı olur, daire ise çevresine çizilen kareden küçüktür; dolayısıyla içine çizilen EZHTh karesi EZHTh dairesinin yarısından büyüktür. EZ, ZH, HTh ve ThE yayları K, L, M ve N noktalarında ikiye bölünsün; EK, KZ, ZL, LH, HM, MTh, ThN ve NE birleştirilsin. O hâlde EKZ, ZLH, HMTh ve ThNE üçgenlerinin her biri, dairenin kendisine düşen parçasının yarısından büyüktür; çünkü K, L, M ve N noktalarından daireye teğetler çizer ve EZ, ZH, HTh ve ThE doğruları üzerindeki paralelkenarları tamamlarsak, EKZ, ZLH, HMTh ve ThNE üçgenlerinin her biri kendisine düşen paralelkenarın yarısı olur, kendisine düşen parça ise paralelkenardan küçüktür; dolayısıyla EKZ, ZLH, HMTh ve ThNE üçgenlerinin her biri, dairenin kendisine düşen parçasının yarısından büyüktür. Geriye kalan yayları ikiye bölüp doğrular birleştirerek ve bunu hep sürdürerek, dairenin bazı parçalarını geride bırakacağız ve bunlar, EZHTh dairesinin S alanını aştığı farktan küçük olacaktır. Çünkü X. Kitap'ın ilk önermesinde, eşit olmayan iki büyüklük ortaya konduğunda büyükten yarısından fazlası, kalandan da yarısından fazlası çıkarılır ve bu hep sürdürülürse, ortaya konan küçük büyüklükten daha küçük bir büyüklük kalacağı gösterilmişti. Böyle parçalar kalsın: EZHTh dairesinin EK, KZ, ZL, LH, HM, MTh, ThN ve NE üzerindeki parçaları, EZHTh dairesinin S alanını aştığı farktan küçük olsun. O hâlde geriye kalan EKZLHMThN çokgeni S alanından büyüktür. ABGD dairesinin içine de EKZLHMThN çokgenine benzer AXBOGPDR çokgeni çizilsin. O hâlde BD üzerindeki karenin ZTh üzerindeki kareye oranı, AXBOGPDR çokgeninin EKZLHMThN çokgenine oranı gibidir. Ama BD üzerindeki karenin ZTh üzerindeki kareye oranı, ABGD dairesinin S alanına oranı gibidir; o hâlde ABGD dairesinin S alanına oranı, AXBOGPDR çokgeninin EKZLHMThN çokgenine oranı gibidir; yer değiştirerek, ABGD dairesinin içindeki çokgene oranı, S alanının EKZLHMThN çokgenine oranı gibidir. ABGD dairesi içindeki çokgenden büyüktür; o hâlde S alanı da EKZLHMThN çokgeninden büyüktür. Oysa ondan küçüktür de; bu ise imkânsızdır. Demek ki BD üzerindeki karenin ZTh üzerindeki kareye oranı, ABGD dairesinin EZHTh dairesinden küçük bir alana oranı gibi değildir. Benzer şekilde, ZTh üzerindeki karenin BD üzerindeki kareye oranının, EZHTh dairesinin ABGD dairesinden küçük bir alana oranı gibi olmadığını da göstereceğiz.
Şimdi diyorum ki BD üzerindeki karenin ZTh üzerindeki kareye oranı, ABGD dairesinin EZHTh dairesinden büyük bir alana oranı gibi de değildir.
Mümkünse, büyük bir alana, S'ye oranı gibi olsun. O hâlde tersine, ZTh üzerindeki karenin DB üzerindeki kareye oranı, S alanının ABGD dairesine oranı gibidir. Ama S alanının ABGD dairesine oranı, EZHTh dairesinin ABGD dairesinden küçük bir alana oranı gibidir; o hâlde ZTh üzerindeki karenin BD üzerindeki kareye oranı da EZHTh dairesinin ABGD dairesinden küçük bir alana oranı gibidir; bunun imkânsız olduğu ise gösterilmişti. Demek ki BD üzerindeki karenin ZTh üzerindeki kareye oranı, ABGD dairesinin EZHTh dairesinden büyük bir alana oranı gibi değildir. Küçük bir alana oranı gibi olmadığı da gösterilmişti; o hâlde BD üzerindeki karenin ZTh üzerindeki kareye oranı, ABGD dairesinin EZHTh dairesine oranı gibidir.
Öyleyse dairelerin birbirine oranı, çaplar üzerindeki karelerin oranı gibidir. Gösterilmesi gereken buydu.
Yardımcı önerme
Şimdi diyorum ki S alanı EZHTh dairesinden büyükse, S alanının ABGD dairesine oranı, EZHTh dairesinin ABGD dairesinden küçük bir alana oranı gibidir.
S alanının ABGD dairesine oranı EZHTh dairesinin T alanına oranı gibi olsun. Diyorum ki T alanı ABGD dairesinden küçüktür. S alanının ABGD dairesine oranı EZHTh dairesinin T alanına oranı gibi olduğundan, yer değiştirerek S alanının EZHTh dairesine oranı ABGD dairesinin T alanına oranı gibidir. S alanı EZHTh dairesinden büyüktür; o hâlde ABGD dairesi de T alanından büyüktür. Dolayısıyla S alanının ABGD dairesine oranı, EZHTh dairesinin ABGD dairesinden küçük bir alana oranı gibidir. Gösterilmesi gereken buydu.
οἱ κύκλοι πρὸς ἀλλήλους εἰσὶν ὡς τὰ ἀπὸ τῶν διαμέτρων τετράγωνα. ἔστωσαν κύκλοι οἱ ΑΒΓΔ, ΕΖΗΘ, διάμετροι δὲ αὐτῶν [ἔστωσαν] αἱ ΒΔ, ΖΘ· λέγω, ὅτι ἐστὶν ὡς ὁ ΑΒΓΔ κύκλος πρὸς τὸν ΕΖΗΘ κύκλον, οὕτως τὸ ἀπὸ τῆς ΒΔ τετράγωνον πρὸς τὸ ἀπὸ τῆς ΖΘ τετράγωνον. εἰ γὰρ μή ἐστιν ὡς ὁ ΑΒΓΔ κύκλος πρὸς τὸν ΕΖΗΘ, οὕτως τὸ ἀπὸ τῆς ΒΔ τετράγωνον πρὸς τὸ ἀπὸ τῆς ΖΘ, ἔσται ὡς τὸ ἀπὸ τῆς ΒΔ πρὸς τὸ ἀπὸ τῆς ΖΘ, οὕτως ὁ ΑΒΓΔ κύκλος ἤτοι πρὸς ἔλασσόν τι τοῦ ΕΖΗΘ κύκλου χωρίον ἢ πρὸς μεῖζον. ἔστω πρότερον πρὸς ἔλασσον τὸ Σ. καὶ ἐγγεγράφθω εἰς τὸν ΕΖΗΘ κύκλον τετράγωνον τὸ ΕΖΗΘ· τὸ δὴ ἐγγεγραμμένον τετράγωνον μεῖζόν ἐστιν ἢ τὸ ἥμισυ τοῦ ΕΖΗΘ κύκλου, ἐπειδήπερ ἐὰν διὰ τῶν Ε, Ζ, Η, Θ σημείων ἐφαπτομένας [εὐθείας] τοῦ κύκλου ἀγάγωμεν, τοῦ περιγραφομένου περὶ τὸν κύκλον τετραγώνου ἥμισύ ἐστι τὸ ΕΖΗΘ τετράγωνον, τοῦ δὲ περιγραφέντος τετραγώνου ἐλάττων ἐστὶν ὁ κύκλος· ὥστε τὸ ΕΖΗΘ ἐγγεγραμμένον τετράγωνον μεῖζόν ἐστι τοῦ ἡμίσεως τοῦ ΕΖΗΘ κύκλου. τετμήσθωσαν δίχα αἱ ΕΖ, ΖΗ, ΗΘ, ΘΕ περιφέρειαι κατὰ τὰ Κ, Λ, Μ, Ν σημεῖα, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΕΚ, ΚΖ, ΖΛ, ΛΗ, ΗΜ, ΜΘ, ΘΝ, ΝΕ· καὶ ἕκαστον ἄρα τῶν ΕΚΖ, ΖΛΗ, ΗΜΘ, ΘΝΕ τριγώνων μεῖζόν ἐστιν ἢ τὸ ἥμισυ τοῦ καθʼ ἑαυτὸ τμήματος τοῦ κύκλου, ἐπειδήπερ ἐὰν διὰ τῶν Κ, Λ, Μ, Ν σημείων ἐφαπτομένας τοῦ κύκλου ἀγάγωμεν καὶ ἀναπληρώσωμεν τὰ ἐπὶ τῶν ΕΖ, ΖΗ, ΗΘ, ΘΕ εὐθειῶν παραλληλόγραμμα, ἕκαστον τῶν ΕΚΖ, ΖΛΗ, ΗΜΘ, ΘΝΕ τριγώνων ἥμισυ ἔσται τοῦ καθʼ ἑαυτὸ παραλληλογράμμου, ἀλλὰ τὸ καθʼ ἑαυτὸ τμῆμα ἔλαττόν ἐστι τοῦ παραλληλογράμμου· ὥστε ἕκαστον τῶν ΕΚΖ, ΖΛΗ, ΗΜΘ, ΘΝΕ τριγώνων μεῖζόν ἐστι τοῦ ἡμίσεως τοῦ καθʼ ἑαυτὸ τμήματος τοῦ κύκλου. τέμνοντες δὴ τὰς ὑπολειπομένας περιφερείας δίχα καὶ ἐπιζευγνύντες εὐθείας καὶ τοῦτο ἀεὶ ποιοῦντες καταλείψομέν τινα ἀποτμήματα τοῦ κύκλου, ἃ ἔσται ἐλάσσονα τῆς ὑπεροχῆς, ᾗ ὑπερέχει ὁ ΕΖΗΘ κύκλος τοῦ Σ χωρίου. ἐδείχθη γὰρ ἐν τῷ πρώτῳ θεωρήματι τοῦ δεκάτου βιβλίου, ὅτι δύο μεγεθῶν ἀνίσων ἐκκειμένων, ἐὰν ἀπὸ τοῦ μείζονος ἀφαιρεθῇ μεῖζον ἢ τὸ ἥμισυ καὶ τοῦ καταλειπομένου μεῖζον ἢ τὸ ἥμισυ, καὶ τοῦτο ἀεὶ γίγνηται, λειφθήσεταί τι μέγεθος, ὃ ἔσται ἔλασσον τοῦ ἐκκειμένου ἐλάσσονος μεγέθους. λελείφθω οὖν, καὶ ἔστω τὰ ἐπὶ τῶν ΕΚ, ΚΖ, ΖΛ, ΛΗ, ΗΜ, ΜΘ, ΘΝ, ΝΕ τμήματα τοῦ ΕΖΗΘ κύκλου ἐλάττονα τῆς ὑπεροχῆς, ᾗ ὑπερέχει ὁ ΕΖΗΘ κύκλος τοῦ Σ χωρίου. λοιπὸν ἄρα τὸ ΕΚΖΛΗΜΘΝ πολύγωνον μεῖζόν ἐστι τοῦ Σ χωρίου. ἐγγεγράφθω καὶ εἰς τὸν ΑΒΓΔ κύκλον τῷ ΕΚΖΛΗΜΘΝ πολυγώνῳ ὅμοιον πολύγωνον τὸ ΑΞΒΟΓΠΔΡ· ἔστιν ἄρα ὡς τὸ ἀπὸ τῆς ΒΔ τετράγωνον πρὸς τὸ ἀπὸ τῆς ΖΘ τετράγωνον, οὕτως τὸ ΑΞΒΟΓΠΔΡ πολύγωνον πρὸς τὸ ΕΚΖΛΗΜΘΝ πολύγωνον. ἀλλὰ καὶ ὡς τὸ ἀπὸ τῆς ΒΔ τετράγωνον πρὸς τὸ ἀπὸ τῆς ΖΘ, οὕτως ὁ ΑΒΓΔ κύκλος πρὸς τὸ Σ χωρίον· καὶ ὡς ἄρα ὁ ΑΒΓΔ κύκλος πρὸς τὸ Σ χωρίον, οὕτως τὸ ΑΞΒΟΓΠΔΡ πολύγωνον πρὸς τὸ ΕΚΖΛΗΜΘΝ πολύγωνον· ἐναλλὰξ ἄρα ὡς ὁ ΑΒΓΔ κύκλος πρὸς τὸ ἐν αὐτῷ πολύγωνον, οὕτως τὸ Σ χωρίον πρὸς τὸ ΕΚΖΛΗΜΘΝ πολύγωνον. μείζων δὲ ὁ ΑΒΓΔ κύκλος τοῦ ἐν αὐτῷ πολυγώνου· μεῖζον ἄρα καὶ τὸ Σ χωρίον τοῦ ΕΚΖΛΗΜΘΝ πολυγώνου. ἀλλὰ καὶ ἔλαττον· ὅπερ ἐστὶν ἀδύνατον. οὐκ ἄρα ἐστὶν ὡς τὸ ἀπὸ τῆς ΒΔ τετράγωνον πρὸς τὸ ἀπὸ τῆς ΖΘ, οὕτως ὁ ΑΒΓΔ κύκλος πρὸς ἔλασσόν τι τοῦ ΕΖΗΘ κύκλου χωρίον. ὁμοίως δὴ δείξομεν, ὅτι οὐδὲ ὡς τὸ ἀπὸ ΖΘ πρὸς τὸ ἀπὸ ΒΔ, οὕτως ὁ ΕΖΗΘ κύκλος πρὸς ἔλασσόν τι τοῦ ΑΒΓΔ κύκλου χωρίον. λέγω δή, ὅτι οὐδὲ ὡς τὸ ἀπὸ τῆς ΒΔ πρὸς τὸ ἀπὸ τῆς ΖΘ, οὕτως ὁ ΑΒΓΔ κύκλος πρὸς μεῖζόν τι τοῦ ΕΖΗΘ κύκλου χωρίον. εἰ γὰρ δυνατόν, ἔστω πρὸς μεῖζον τὸ Σ. ἀνάπαλιν ἄρα [ἐστὶν] ὡς τὸ ἀπὸ τῆς ΖΘ τετράγωνον πρὸς τὸ ἀπὸ τῆς ΔΒ, οὕτως τὸ Σ χωρίον πρὸς τὸν ΑΒΓΔ κύκλον. ἀλλʼ ὡς τὸ Σ χωρίον πρὸς τὸν ΑΒΓΔ κύκλον, οὕτως ὁ ΕΖΗΘ κύκλος πρὸς ἔλαττόν τι τοῦ ΑΒΓΔ κύκλου χωρίον· καὶ ὡς ἄρα τὸ ἀπὸ τῆς ΖΘ πρὸς τὸ ἀπὸ τῆς ΒΔ, οὕτως ὁ ΕΖΗΘ κύκλος πρὸς ἔλασσόν τι τοῦ ΑΒΓΔ κύκλου χωρίον· ὅπερ ἀδύνατον ἐδείχθη. οὐκ ἄρα ἐστὶν ὡς τὸ ἀπὸ τῆς ΒΔ τετράγωνον πρὸς τὸ ἀπὸ τῆς ΖΘ, οὕτως ὁ ΑΒΓΔ κύκλος πρὸς μεῖζόν τι τοῦ ΕΖΗΘ κύκλου χωρίον. ἐδείχθη δέ, ὅτι οὐδὲ πρὸς ἔλασσον· ἔστιν ἄρα ὡς τὸ ἀπὸ τῆς ΒΔ τετράγωνον πρὸς τὸ ἀπὸ τῆς ΖΘ, οὕτως ὁ ΑΒΓΔ κύκλος πρὸς τὸν ΕΖΗΘ κύκλον. οἱ ἄρα κύκλοι πρὸς ἀλλήλους εἰσὶν ὡς τὰ ἀπὸ τῶν διαμέτρων τετράγωνα· ὅπερ ἔδει δεῖξαι. λῆμμα λέγω δή, ὅτι τοῦ Σ χωρίου μείζονος ὄντος τοῦ ΕΖΗΘ κύκλου ἐστὶν ὡς τὸ Σ χωρίον πρὸς τὸν ΑΒΓΔ κύκλον, οὕτως ὁ ΕΖΗΘ κύκλος πρὸς ἔλαττόν τι τοῦ ΑΒΓΔ κύκλου χωρίον. γεγονέτω γὰρ ὡς τὸ Σ χωρίον πρὸς τὸν ΑΒΓΔ κύκλον, οὕτως ὁ ΕΖΗΘ κύκλος πρὸς τὸ Τ χωρίον. λέγω, ὅτι ἔλαττόν ἐστι τὸ Τ χωρίον τοῦ ΑΒΓΔ κύκλου. ἐπεὶ γάρ ἐστιν ὡς τὸ Σ χωρίον πρὸς τὸν ΑΒΓΔ κύκλον, οὕτως ὁ ΕΖΗΘ κύκλος πρὸς τὸ Τ χωρίον, ἐναλλάξ ἐστιν ὡς τὸ Σ χωρίον πρὸς τὸν ΕΖΗΘ κύκλον, οὕτως ὁ ΑΒΓΔ κύκλος πρὸς τὸ Τ χωρίον. μεῖζον δὲ τὸ Σ χωρίον τοῦ ΕΖΗΘ κύκλου· μείζων ἄρα καὶ ὁ ΑΒΓΔ κύκλος τοῦ Τ χωρίου. ὥστε ἐστὶν ὡς τὸ Σ χωρίον πρὸς τὸν ΑΒΓΔ κύκλον, οὕτως ὁ ΕΖΗΘ κύκλος πρὸς ἔλαττόν τι τοῦ ΑΒΓΔ κύκλου χωρίον· ὅπερ ἔδει δεῖξαι.
12.prop.3Önerme 3. Tabanı üçgen olan her piramit, birbirine eşit ve benzer, bütüne de benzer, tabanları üçgen olan iki piramide ve eşit iki prizmaya ayrılır; bu iki prizmanın toplamı da bütün piramidin yarısından büyüktür.
Tabanı ABG üçgeni, tepesi D noktası olan bir piramit olsun. Diyorum ki ABGD piramidi, birbirine eşit, tabanları üçgen ve bütüne benzer iki piramide ve eşit iki prizmaya ayrılır; bu iki prizmanın toplamı da bütün piramidin yarısından büyüktür.
AB, BG, GA, AD, DB ve DG, E, Z, H, Th, K ve L noktalarında ikiye bölünsün; ThE, EH, HTh, ThK, KL, LTh, KZ ve ZH birleştirilsin. AE, EB'ye, ATh de DTh'ye eşit olduğundan, ETh, DB'ye paraleldir. Aynı sebeple ThK de AB'ye paraleldir. O hâlde ThEBK bir paralelkenardır; demek ki ThK, EB'ye eşittir. Ama EB, EA'ya eşittir; o hâlde AE de ThK'ye eşittir. ATh da ThD'ye eşittir; o hâlde EA ile ATh, KTh ile ThD'ye, her biri karşılığına eşittir; EATh açısı da KThD açısına eşittir; o hâlde ETh tabanı KD tabanına eşittir. Demek ki AETh üçgeni ThKD üçgenine eşit ve benzerdir. Aynı sebeple AThH üçgeni de ThLD üçgenine eşit ve benzerdir. Birbirine değen ETh ile ThH doğruları, birbirine değen KD ile DL doğrularına paralel olduğundan ve aynı düzlemde olmadıklarından, eşit açılar çevreleyeceklerdir. O hâlde EThH açısı KDL açısına eşittir. ETh ile ThH doğruları KD ile DL'ye, her biri karşılığına eşit olduğundan ve EThH açısı KDL açısına eşit olduğundan, EH tabanı KL tabanına eşittir; o hâlde EThH üçgeni KDL üçgenine eşit ve benzerdir. Aynı sebeple AEH üçgeni de ThKL üçgenine eşit ve benzerdir. O hâlde tabanı AEH üçgeni, tepesi Th noktası olan piramit, tabanı ThKL üçgeni, tepesi D noktası olan piramide eşit ve benzerdir. ADB üçgeninin kenarlarından birine, AB'ye paralel olarak ThK çizildiğinden, ADB üçgeni DThK üçgeniyle eşaçılıdır ve kenarları orantılıdır; o hâlde ADB üçgeni DThK üçgenine benzerdir. Aynı sebeple DBG üçgeni DKL üçgenine, ADG de DLTh'ye benzerdir. Birbirine değen BA ile AG doğruları, birbirine değen KTh ile ThL doğrularına paralel olduğundan ve aynı düzlemde olmadıklarından, eşit açılar çevreleyeceklerdir. O hâlde BAG açısı KThL açısına eşittir. BA'nın AG'ye oranı da KTh'nin ThL'ye oranı gibidir; o hâlde ABG üçgeni ThKL üçgenine benzerdir. Dolayısıyla tabanı ABG üçgeni, tepesi D noktası olan piramit, tabanı ThKL üçgeni, tepesi D noktası olan piramide benzerdir. Ama tabanı ThKL üçgeni, tepesi D noktası olan piramidin, tabanı AEH üçgeni, tepesi Th noktası olan piramide benzer olduğu gösterildi [dolayısıyla tabanı ABG üçgeni, tepesi D noktası olan piramit, tabanı AEH üçgeni, tepesi Th noktası olan piramide de benzerdir]. O hâlde AEHTh ile ThKLD piramitlerinin her biri ABGD piramidinin bütününe benzerdir.
BZ, ZG'ye eşit olduğundan, EBZH paralelkenarı HZG üçgeninin iki katıdır. Yükseklikleri eşit iki prizmadan birinin tabanı paralelkenar, öbürününki üçgense ve paralelkenar üçgenin iki katıysa prizmalar eşit olduğundan, BKZ ile EThH üçgenleri ve EBZH, EBKTh ile ThKZH paralelkenarlarıyla çevrelenen prizma, HZG ile ThKL üçgenleri ve KZGL, LGHTh ile ThKZH paralelkenarlarıyla çevrelenen prizmaya eşittir. Şu da açıktır: Tabanı EBZH paralelkenarı, karşısı ThK doğrusu olan prizma ile tabanı HZG üçgeni, karşısı ThKL üçgeni olan prizmanın her biri, tabanları AEH ile ThKL üçgenleri, tepeleri Th ile D noktaları olan piramitlerin her birinden büyüktür. Çünkü EZ ile EK doğrularını birleştirirsek, tabanı EBZH paralelkenarı, karşısı ThK doğrusu olan prizma, tabanı EBZ üçgeni, tepesi K noktası olan piramitten büyüktür. Ama tabanı EBZ üçgeni, tepesi K noktası olan piramit, tabanı AEH üçgeni, tepesi Th noktası olan piramide eşittir, çünkü eşit ve benzer düzlemlerle çevrelenirler. Dolayısıyla tabanı EBZH paralelkenarı, karşısı ThK doğrusu olan prizma, tabanı AEH üçgeni, tepesi Th noktası olan piramitten büyüktür. Tabanı EBZH paralelkenarı, karşısı ThK doğrusu olan prizma, tabanı HZG üçgeni, karşısı ThKL üçgeni olan prizmaya eşittir; tabanı AEH üçgeni, tepesi Th noktası olan piramit de tabanı ThKL üçgeni, tepesi D noktası olan piramide eşittir. O hâlde sözü edilen iki prizmanın toplamı, tabanları AEH ile ThKL üçgenleri, tepeleri Th ile D noktaları olan sözü edilen iki piramidin toplamından büyüktür.
Öyleyse tabanı ABG üçgeni, tepesi D noktası olan piramidin bütünü, birbirine eşit [ve bütüne benzer] iki piramide ve eşit iki prizmaya ayrılmıştır ve iki prizmanın toplamı bütün piramidin yarısından büyüktür. Gösterilmesi gereken buydu.
πᾶσα πυραμὶς τρίγωνον ἔχουσα βάσιν διαιρεῖται εἰς δύο πυραμίδας ἴσας τε καὶ ὁμοίας ἀλλήλαις καὶ [ὁμοίας] τῇ ὅλῃ τριγώνους ἐχούσας βάσεις καὶ εἰς δύο πρίσματα ἴσα· καὶ τὰ δύο πρίσματα μείζονά ἐστιν ἢ τὸ ἥμισυ τῆς ὅλης πυραμίδος. ἔστω πυραμίς, ἧς βάσις μέν ἐστι τὸ ΑΒΓ τρίγωνον, κορυφὴ δὲ τὸ Δ σημεῖον· λέγω, ὅτι ἡ ΑΒΓΔ πυραμὶς διαιρεῖται εἰς δύο πυραμίδας ἴσας ἀλλήλαις τριγώνους βάσεις ἐχούσας καὶ ὁμοίας τῇ ὅλῃ καὶ εἰς δύο πρίσματα ἴσα· καὶ τὰ δύο πρίσματα μείζονά ἐστιν ἢ τὸ ἥμισυ τῆς ὅλης πυραμίδος. τετμήσθωσαν γὰρ αἱ ΑΒ, ΒΓ, ΓΑ, ΑΔ, ΔΒ, ΔΓ δίχα κατὰ τὰ Ε, Ζ, Η, Θ, Κ, Λ σημεῖα, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΘΕ, ΕΗ, ΗΘ, ΘΚ, ΚΛ, ΛΘ, ΚΖ, ΖΗ. ἐπεὶ ἴση ἐστὶν ἡ μὲν ΑΕ τῇ ΕΒ, ἡ δὲ ΑΘ τῇ ΔΘ, παράλληλος ἄρα ἐστὶν ἡ ΕΘ τῇ ΔΒ. διὰ τὰ αὐτὰ δὴ καὶ ἡ ΘΚ τῇ ΑΒ παράλληλός ἐστιν. παραλληλόγραμμον ἄρα ἐστὶ τὸ ΘΕΒΚ· ἴση ἄρα ἐστὶν ἡ ΘΚ τῇ ΕΒ. ἀλλὰ ἡ ΕΒ τῇ ΕΑ ἐστιν ἴση· καὶ ἡ ΑΕ ἄρα τῇ ΘΚ ἐστιν ἴση. ἔστι δὲ καὶ ἡ ΑΘ τῇ ΘΔ ἴση· δύο δὴ αἱ ΕΑ, ΑΘ δυσὶ ταῖς ΚΘ, ΘΔ ἴσαι εἰσὶν ἑκατέρα ἑκατέρᾳ· καὶ γωνία ἡ ὑπὸ ΕΑΘ γωνίᾳ τῇ ὑπὸ ΚΘΔ ἴση· βάσις ἄρα ἡ ΕΘ βάσει τῇ ΚΔ ἐστιν ἴση. ἴσον ἄρα καὶ ὅμοιόν ἐστι τὸ ΑΕΘ τρίγωνον τῷ ΘΚΔ τριγώνῳ. διὰ τὰ αὐτὰ δὴ καὶ τὸ ΑΘΗ τρίγωνον τῷ ΘΛΔ τριγώνῳ ἴσον τέ ἐστι καὶ ὅμοιον. καὶ ἐπεὶ δύο εὐθεῖαι ἁπτόμεναι ἀλλήλων αἱ ΕΘ, ΘΗ παρὰ δύο εὐθείας ἁπτομένας ἀλλήλων τὰς ΚΔ, ΔΛ εἰσιν οὐκ ἐν τῷ αὐτῷ ἐπιπέδῳ οὖσαι, ἴσας γωνίας περιέξουσιν. ἴση ἄρα ἐστὶν ἡ ὑπὸ ΕΘΗ γωνία τῇ ὑπὸ ΚΔΛ γωνίᾳ. καὶ ἐπεὶ δύο εὐθεῖαι αἱ ΕΘ, ΘΗ δυσὶ ταῖς ΚΔ, ΔΛ ἴσαι εἰσὶν ἑκατέρα ἑκατέρᾳ, καὶ γωνία ἡ ὑπὸ ΕΘΗ γωνίᾳ τῇ ὑπὸ ΚΔΛ ἐστιν ἴση, βάσις ἄρα ἡ ΕΗ βάσει τῇ ΚΛ [ἐστιν] ἴση· ἴσον ἄρα καὶ ὅμοιόν ἐστι τὸ ΕΘΗ τρίγωνον τῷ ΚΔΛ τριγώνῳ. διὰ τὰ αὐτὰ δὴ καὶ τὸ ΑΕΗ τρίγωνον τῷ ΘΚΛ τριγώνῳ ἴσον τε καὶ ὅμοιόν ἐστιν. ἡ ἄρα πυραμίς, ἧς βάσις μέν ἐστι τὸ ΑΕΗ τρίγωνον, κορυφὴ δὲ τὸ Θ σημεῖον, ἴση καὶ ὁμοία ἐστὶ πυραμίδι, ἧς βάσις μέν ἐστι τὸ ΘΚΛ τρίγωνον, κορυφὴ δὲ τὸ Δ σημεῖον. καὶ ἐπεὶ τριγώνου τοῦ ΑΔΒ παρὰ μίαν τῶν πλευρῶν τὴν ΑΒ ἦκται ἡ ΘΚ, ἰσογώνιόν ἐστι τὸ ΑΔΒ τρίγωνον τῷ ΔΘΚ τριγώνῳ, καὶ τὰς πλευρὰς ἀνάλογον ἔχουσιν· ὅμοιον ἄρα ἐστὶ τὸ ΑΔΒ τρίγωνον τῷ ΔΘΚ τριγώνῳ. διὰ τὰ αὐτὰ δὴ καὶ τὸ μὲν ΔΒΓ τρίγωνον τῷ ΔΚΛ τριγώνῳ ὅμοιόν ἐστιν, τὸ δὲ ΑΔΓ τῷ ΔΛΘ. καὶ ἐπεὶ δύο εὐθεῖαι ἁπτόμεναι ἀλλήλων αἱ ΒΑ, ΑΓ παρὰ δύο εὐθείας ἁπτομένας ἀλλήλων τὰς ΚΘ, ΘΛ εἰσιν οὐκ ἐν τῷ αὐτῷ ἐπιπέδῳ, ἴσας γωνίας περιέξουσιν. ἴση ἄρα ἐστὶν ἡ ὑπὸ ΒΑΓ γωνία τῇ ὑπὸ ΚΘΛ. καί ἐστιν ὡς ἡ ΒΑ πρὸς τὴν ΑΓ, οὕτως ἡ ΚΘ πρὸς τὴν ΘΛ· ὅμοιον ἄρα ἐστὶ τὸ ΑΒΓ τρίγωνον τῷ ΘΚΛ τριγώνῳ. καὶ πυραμὶς ἄρα, ἧς βάσις μέν ἐστι τὸ ΑΒΓ τρίγωνον, κορυφὴ δὲ τὸ Δ σημεῖον, ὁμοία ἐστὶ πυραμίδι, ἧς βάσις μέν ἐστι τὸ ΘΚΛ τρίγωνον, κορυφὴ δὲ τὸ Δ σημεῖον. ἀλλὰ πυραμίς, ἧς βάσις μὲν [ἐστι] τὸ ΘΚΛ τρίγωνον, κορυφὴ δὲ τὸ Δ σημεῖον, ὁμοία ἐδείχθη πυραμίδι, ἧς βάσις μέν ἐστι τὸ ΑΕΗ τρίγωνον, κορυφὴ δὲ τὸ Θ σημεῖον [ὥστε καὶ πυραμίς, ἧς βάσις μὲν τὸ ΑΒΓ τρίγωνον, κορυφὴ δὲ τὸ Δ σημεῖον, ὁμοία ἐστὶ πυραμίδι, ἧς βάσις μὲν τὸ ΑΕΗ τρίγωνον, κορυφὴ δὲ τὸ Θ σημεῖον]. ἑκατέρα ἄρα τῶν ΑΕΗΘ, ΘΚΛΔ πυραμίδων ὁμοία ἐστὶ τῇ ὅλῃ τῇ ΑΒΓΔ πυραμίδι. καὶ ἐπεὶ ἴση ἐστὶν ἡ ΒΖ τῇ ΖΓ, διπλάσιόν ἐστι τὸ ΕΒΖΗ παραλληλόγραμμον τοῦ ΗΖΓ τριγώνου. καὶ ἐπεί, ἐὰν ᾖ δύο πρίσματα ἰσοϋψῆ, καὶ τὸ μὲν ἔχῃ βάσιν παραλληλόγραμμον, τὸ δὲ τρίγωνον, διπλάσιον δὲ ᾖ τὸ παραλληλόγραμμον τοῦ τριγώνου, ἴσα ἐστὶ τὰ πρίσματα, ἴσον ἄρα ἐστὶ τὸ πρίσμα τὸ περιεχόμενον ὑπὸ δύο μὲν τριγώνων τῶν ΒΚΖ, ΕΘΗ, τριῶν δὲ παραλληλογράμμων τῶν ΕΒΖΗ, ΕΒΚΘ, ΘΚΖΗ τῷ πρίσματι τῷ περιεχομένῳ ὑπὸ δύο μὲν τριγώνων τῶν ΗΖΓ, ΘΚΛ, τριῶν δὲ παραλληλογράμμων τῶν ΚΖΓΛ, ΛΓΗΘ, ΘΚΖΗ. καὶ φανερόν, ὅτι ἑκάτερον τῶν πρισμάτων, οὗ τε βάσις τὸ ΕΒΖΗ παραλληλόγραμμον, ἀπεναντίον δὲ ἡ ΘΚ εὐθεῖα, καὶ οὗ βάσις τὸ ΗΖΓ τρίγωνον, ἀπεναντίον δὲ τὸ ΘΚΛ τρίγωνον, μεῖζόν ἐστιν ἑκατέρας τῶν πυραμίδων, ὧν βάσεις μὲν τὰ ΑΕΗ, ΘΚΛ τρίγωνα, κορυφαὶ δὲ τὰ Θ, Δ σημεῖα, ἐπειδήπερ [καὶ] ἐὰν ἐπιζεύξωμεν τὰς ΕΖ, ΕΚ εὐθείας, τὸ μὲν πρίσμα, οὗ βάσις τὸ ΕΒΖΗ παραλληλόγραμμον, ἀπεναντίον δὲ ἡ ΘΚ εὐθεῖα, μεῖζόν ἐστι τῆς πυραμίδος, ἧς βάσις τὸ ΕΒΖ τρίγωνον, κορυφὴ δὲ τὸ Κ σημεῖον. ἀλλʼ ἡ πυραμίς, ἧς βάσις τὸ ΕΒΖ τρίγωνον, κορυφὴ δὲ τὸ Κ σημεῖον, ἴση ἐστὶ πυραμίδι, ἧς βάσις τὸ ΑΕΗ τρίγωνον, κορυφὴ δὲ τὸ Θ σημεῖον· ὑπὸ γὰρ ἴσων καὶ ὁμοίων ἐπιπέδων περιέχονται. ὥστε καὶ τὸ πρίσμα, οὗ βάσις μὲν τὸ ΕΒΖΗ παραλληλόγραμμον, ἀπεναντίον δὲ ἡ ΘΚ εὐθεῖα, μεῖζόν ἐστι πυραμίδος, ἧς βάσις μὲν τὸ ΑΕΗ τρίγωνον, κορυφὴ δὲ τὸ Θ σημεῖον. ἴσον δὲ τὸ μὲν πρίσμα, οὗ βάσις τὸ ΕΒΖΗ παραλληλόγραμμον, ἀπεναντίον δὲ ἡ ΘΚ εὐθεῖα, τῷ πρίσματι, οὗ βάσις μὲν τὸ ΗΖΓ τρίγωνον, ἀπεναντίον δὲ τὸ ΘΚΛ τρίγωνον· ἡ δὲ πυραμίς, ἧς βάσις τὸ ΑΕΗ τρίγωνον, κορυφὴ δὲ τὸ Θ σημεῖον, ἴση ἐστὶ πυραμίδι, ἧς βάσις τὸ ΘΚΛ τρίγωνον, κορυφὴ δὲ τὸ Δ σημεῖον. τὰ ἄρα εἰρημένα δύο πρίσματα μείζονά ἐστι τῶν εἰρημένων δύο πυραμίδων, ὧν βάσεις μὲν τὰ ΑΕΗ, ΘΚΛ τρίγωνα, κορυφαὶ δὲ τὰ Θ, Δ σημεῖα. ἡ ἄρα ὅλη πυραμίς, ἧς βάσις τὸ ΑΒΓ τρίγωνον, κορυφὴ δὲ τὸ Δ σημεῖον, διῄρηται εἴς τε δύο πυραμίδας ἴσας ἀλλήλαις [καὶ ὁμοίας τῇ ὅλῃ] καὶ εἰς δύο πρίσματα ἴσα, καὶ τὰ δύο πρίσματα μείζονά ἐστιν ἢ τὸ ἥμισυ τῆς ὅλης πυραμίδος· ὅπερ ἔδει δεῖξαι.
12.prop.4Önerme 4. Yükseklikleri aynı olan ve tabanları üçgen olan iki piramitten her biri, birbirine eşit ve bütüne benzer iki piramide ve eşit iki prizmaya ayrılırsa, bir piramidin tabanının öbür piramidin tabanına oranı, bir piramidin içindeki bütün prizmaların, öbür piramidin içindeki sayıca eşit bütün prizmalara oranı gibi olur.
Yükseklikleri aynı olan, tabanları ABG ile DEZ üçgenleri, tepeleri H ile Th noktaları olan iki piramit bulunsun ve bunların her biri, birbirine eşit ve bütüne benzer iki piramide ve eşit iki prizmaya ayrılsın. Diyorum ki ABG tabanının DEZ tabanına oranı, ABGH piramidinin içindeki bütün prizmaların, DEZTh piramidinin içindeki sayıca eşit prizmalara oranı gibidir.
BX, XG'ye, AL da LG'ye eşit olduğundan, LX, AB'ye paraleldir ve ABG üçgeni LXG üçgenine benzerdir. Aynı sebeple DEZ üçgeni de RFZ üçgenine benzerdir. BG, GX'in, EZ de ZF'nin iki katı olduğundan, BG'nin GX'e oranı EZ'nin ZF'ye oranı gibidir. BG ile GX üzerine benzer ve benzer konumda ABG ile LXG doğrusal şekilleri, EZ ile ZF üzerine de benzer ve benzer konumda DEZ ile RFZ [doğrusal şekilleri] çizilmiştir. O hâlde ABG üçgeninin LXG üçgenine oranı DEZ üçgeninin RFZ üçgenine oranı gibidir; yer değiştirerek ABG üçgeninin DEZ [üçgenine] oranı LXG [üçgeninin] RFZ üçgenine oranı gibidir. Ama LXG üçgeninin RFZ üçgenine oranı, tabanı LXG üçgeni, karşısı OMN olan prizmanın, tabanı RFZ üçgeni, karşısı STY olan prizmaya oranı gibidir; o hâlde ABG üçgeninin DEZ üçgenine oranı da, tabanı LXG üçgeni, karşısı OMN olan prizmanın, tabanı RFZ üçgeni, karşısı STY olan prizmaya oranı gibidir. Sözü edilen bu prizmaların birbirine oranı ise, tabanı KBXL paralelkenarı, karşısı OM doğrusu olan prizmanın, tabanı PEFR paralelkenarı, karşısı ST doğrusu olan prizmaya oranı gibidir. O hâlde tabanı KBXL paralelkenarı, karşısı OM olan ve tabanı LXG, karşısı OMN olan iki prizmanın toplamının, tabanı PEFR, karşısı ST doğrusu olan ve tabanı RFZ üçgeni, karşısı STY olan prizmaların toplamına oranı da aynıdır. Demek ki ABG tabanının DEZ tabanına oranı, sözü edilen iki prizmanın sözü edilen öbür iki prizmaya oranı gibidir.
Benzer şekilde, OMNH ile STYTh piramitleri de iki prizmaya ve iki piramide ayrılırsa, OMN tabanının STY tabanına oranı, OMNH piramidinin içindeki iki prizmanın STYTh piramidinin içindeki iki prizmaya oranı gibi olacaktır. Ama OMN tabanının STY tabanına oranı ABG tabanının DEZ tabanına oranı gibidir, çünkü OMN ile STY üçgenlerinin her biri LXG ile RFZ üçgenlerinin her birine eşittir. O hâlde ABG tabanının DEZ tabanına oranı, dört prizmanın dört prizmaya oranı gibidir. Geriye kalan piramitleri de aynı şekilde iki piramide ve iki prizmaya ayırırsak, ABG tabanının DEZ tabanına oranı, ABGH piramidinin içindeki bütün prizmaların DEZTh piramidinin içindeki sayıca eşit bütün prizmalara oranı gibi olacaktır. Gösterilmesi gereken buydu.
Yardımcı önerme
LXG üçgeninin RFZ üçgenine oranının, tabanı LXG üçgeni, karşısı OMN olan prizmanın, tabanı RFZ [üçgeni], karşısı STY olan prizmaya oranı gibi olduğu şöyle gösterilmelidir.
Aynı şekil üzerinde, H ile Th'den ABG ile DEZ düzlemlerine dikmeler indirildiği düşünülsün; piramitlerin yükseklikleri eşit kabul edildiği için bu dikmeler elbette eşittir. GH doğrusu ile H'den indirilen dikme, ABG ile OMN paralel düzlemleriyle kesildiğinden, aynı oranlarda kesileceklerdir. GH, OMN düzlemiyle N'de ikiye bölünmüştür; o hâlde H'den ABG düzlemine indirilen dikme de OMN düzlemiyle ikiye bölünecektir. Aynı sebeple Th'den DEZ düzlemine indirilen dikme de STY düzlemiyle ikiye bölünecektir. H ile Th'den ABG ile DEZ düzlemlerine indirilen dikmeler eşittir; o hâlde OMN ile STY üçgenlerinden ABG ile DEZ'ye indirilen dikmeler de eşittir. Demek ki tabanları LXG ile RFZ üçgenleri, karşıları OMN ile STY olan prizmaların yükseklikleri eşittir. Dolayısıyla sözü edilen prizmalar üzerine çizilen paralelyüzlülerin yükseklikleri de eşittir ve bunların birbirine oranı tabanlarının oranı gibidir; o hâlde yarıları için de, LXG tabanının RFZ tabanına oranı, sözü edilen prizmaların birbirine oranı gibidir. Gösterilmesi gereken buydu.
ἐὰν ὦσι δύο πυραμίδες ὑπὸ τὸ αὐτὸ ὕψος τριγώνους ἔχουσαι βάσεις, διαιρεθῇ δὲ ἑκατέρα αὐτῶν εἴς τε δύο πυραμίδας ἴσας ἀλλήλαις καὶ ὁμοίας τῇ ὅλῃ καὶ εἰς δύο πρίσματα ἴσα, ἔσται ὡς ἡ τῆς μιᾶς πυραμίδος βάσις πρὸς τὴν τῆς ἑτέρας πυραμίδος βάσιν, οὕτως τὰ ἐν τῇ μιᾷ πυραμίδι πρίσματα πάντα πρὸς τὰ ἐν τῇ ἑτέρᾳ πυραμίδι πρίσματα πάντα ἰσοπληθῆ. ἔστωσαν δύο πυραμίδες ὑπὸ τὸ αὐτὸ ὕψος τριγώνους ἔχουσαι βάσεις τὰς ΑΒΓ, ΔΕΖ, κορυφὰς δὲ τὰ Η, Θ σημεῖα, καὶ διῃρήσθω ἑκατέρα αὐτῶν εἴς τε δύο πυραμίδας ἴσας ἀλλήλαις καὶ ὁμοίας τῇ ὅλῃ καὶ εἰς δύο πρίσματα ἴσα· λέγω, ὅτι ἐστὶν ὡς ἡ ΑΒΓ βάσις πρὸς τὴν ΔΕΖ βάσιν, οὕτως τὰ ἐν τῇ ΑΒΓΗ πυραμίδι πρίσματα πάντα πρὸς τὰ ἐν τῇ ΔΕΖΘ πυραμίδι πρίσματα ἰσοπληθῆ. ἐπεὶ γὰρ ἴση ἐστὶν ἡ μὲν ΒΞ τῇ ΞΓ, ἡ δὲ ΑΛ τῇ ΛΓ, παράλληλος ἄρα ἐστὶν ἡ ΛΞ τῇ ΑΒ καὶ ὅμοιον τὸ ΑΒΓ τρίγωνον τῷ ΛΞΓ τριγώνῳ. διὰ τὰ αὐτὰ δὴ καὶ τὸ ΔΕΖ τρίγωνον τῷ ΡΦΖ τριγώνῳ ὅμοιόν ἐστιν. καὶ ἐπεὶ διπλασίων ἐστὶν ἡ μὲν ΒΓ τῆς ΓΞ, ἡ δὲ ΕΖ τῆς ΖΦ, ἔστιν ἄρα ὡς ἡ ΒΓ πρὸς τὴν ΓΞ, οὕτως ἡ ΕΖ πρὸς τὴν ΖΦ. καὶ ἀναγέγραπται ἀπὸ μὲν τῶν ΒΓ, ΓΞ ὅμοιά τε καὶ ὁμοίως κείμενα εὐθύγραμμα τὰ ΑΒΓ, ΛΞΓ, ἀπὸ δὲ τῶν ΕΖ, ΖΦ ὅμοιά τε καὶ ὁμοίως κείμενα [εὐθύγραμμα] τὰ ΔΕΖ, ΡΦΖ. ἔστιν ἄρα ὡς τὸ ΑΒΓ τρίγωνον πρὸς τὸ ΛΞΓ τρίγωνον, οὕτως τὸ ΔΕΖ τρίγωνον πρὸς τὸ ΡΦΖ τρίγωνον· ἐναλλὰξ ἄρα ἐστὶν ὡς τὸ ΑΒΓ τρίγωνον πρὸς τὸ ΔΕΖ [τρίγωνον], οὕτως τὸ ΛΞΓ [τρίγωνον] πρὸς τὸ ΡΦΖ τρίγωνον. ἀλλʼ ὡς τὸ ΛΞΓ τρίγωνον πρὸς τὸ ΡΦΖ τρίγωνον, οὕτως τὸ πρίσμα, οὗ βάσις μὲν [ἐστι] τὸ ΛΞΓ τρίγωνον, ἀπεναντίον δὲ τὸ ΟΜΝ, πρὸς τὸ πρίσμα, οὗ βάσις μὲν τὸ ΡΦΖ τρίγωνον, ἀπεναντίον δὲ τὸ ΣΤΥ· καὶ ὡς ἄρα τὸ ΑΒΓ τρίγωνον πρὸς τὸ ΔΕΖ τρίγωνον, οὕτως τὸ πρίσμα, οὗ βάσις μὲν τὸ ΛΞΓ τρίγωνον, ἀπεναντίον δὲ τὸ ΟΜΝ, πρὸς τὸ πρίσμα, οὗ βάσις μὲν τὸ ΡΦΖ τρίγωνον, ἀπεναντίον δὲ τὸ ΣΤΥ. ὡς δὲ τὰ εἰρημένα πρίσματα πρὸς ἄλληλα, οὕτως τὸ πρίσμα, οὗ βάσις μὲν τὸ ΚΒΞΛ παραλληλόγραμμον, ἀπεναντίον δὲ ἡ ΟΜ εὐθεῖα, πρὸς τὸ πρίσμα, οὗ βάσις μὲν τὸ ΠΕΦΡ παραλληλόγραμμον, ἀπεναντίον δὲ ἡ ΣΤ εὐθεῖα. καὶ τὰ δύο ἄρα πρίσματα, οὗ τε βάσις μὲν τὸ ΚΒΞΛ παραλληλόγραμμον, ἀπεναντίον δὲ ἡ ΟΜ, καὶ οὗ βάσις μὲν τὸ ΛΞΓ, ἀπεναντίον δὲ τὸ ΟΜΝ, πρὸς τὰ πρίσματα, οὗ τε βάσις μὲν τὸ ΠΕΦΡ, ἀπεναντίον δὲ ἡ ΣΤ εὐθεῖα, καὶ οὗ βάσις μὲν τὸ ΡΦΖ τρίγωνον, ἀπεναντίον δὲ τὸ ΣΤΥ. καὶ ὡς ἄρα ἡ ΑΒΓ βάσις πρὸς τὴν ΔΕΖ βάσιν, οὕτως τὰ εἰρημένα δύο πρίσματα πρὸς τὰ εἰρημένα δύο πρίσματα. καὶ ὁμοίως, ἐὰν διαιρεθῶσιν αἱ ΟΜΝΗ, ΣΤΥΘ πυραμίδες εἴς τε δύο πρίσματα καὶ δύο πυραμίδας, ἔσται ὡς ἡ ΟΜΝ βάσις πρὸς τὴν ΣΤΥ βάσιν, οὕτως τὰ ἐν τῇ ΟΜΝΗ πυραμίδι δύο πρίσματα πρὸς τὰ ἐν τῇ ΣΤΥΘ πυραμίδι δύο πρίσματα. ἀλλʼ ὡς ἡ ΟΜΝ βάσις πρὸς τὴν ΣΤΥ βάσιν, οὕτως ἡ ΑΒΓ βάσις πρὸς τὴν ΔΕΖ βάσιν· ἴσον γὰρ ἑκάτερον τῶν ΟΜΝ, ΣΤΥ τριγώνων ἑκατέρῳ τῶν ΛΞΓ, ΡΦΖ. καὶ ὡς ἄρα ἡ ΑΒΓ βάσις πρὸς τὴν ΔΕΖ βάσιν, οὕτως τὰ τέσσαρα πρίσματα πρὸς τὰ τέσσαρα πρίσματα. ὁμοίως δὲ κἂν τὰς ὑπολειπομένας πυραμίδας διέλωμεν εἴς τε δύο πυραμίδας καὶ εἰς δύο πρίσματα, ἔσται ὡς ἡ ΑΒΓ βάσις πρὸς τὴν ΔΕΖ βάσιν, οὕτως τὰ ἐν τῇ ΑΒΓΗ πυραμίδι πρίσματα πάντα πρὸς τὰ ἐν τῇ ΔΕΖΘ πυραμίδι πρίσματα πάντα ἰσοπληθῆ· ὅπερ ἔδει δεῖξαι. λῆμμα ὅτι δέ ἐστιν ὡς τὸ ΛΞΓ τρίγωνον πρὸς τὸ ΡΦΖ τρίγωνον, οὕτως τὸ πρίσμα, οὗ βάσις τὸ ΛΞΓ τρίγωνον, ἀπεναντίον δὲ τὸ ΟΜΝ, πρὸς τὸ πρίσμα, οὗ βάσις μὲν τὸ ΡΦΖ [τρίγωνον], ἀπεναντίον δὲ τὸ ΣΤΥ, οὕτω δεικτέον. ἐπὶ γὰρ τῆς αὐτῆς καταγραφῆς νενοήσθωσαν ἀπὸ τῶν Η, Θ κάθετοι ἐπὶ τὰ ΑΒΓ, ΔΕΖ ἐπίπεδα, ἴσαι δηλαδὴ τυγχάνουσαι διὰ τὸ ἰσοϋψεῖς ὑποκεῖσθαι τὰς πυραμίδας. καὶ ἐπεὶ δύο εὐθεῖαι ἥ τε ΗΓ καὶ ἡ ἀπὸ τοῦ Η κάθετος ὑπὸ παραλλήλων ἐπιπέδων τῶν ΑΒΓ, ΟΜΝ τέμνονται, εἰς τοὺς αὐτοὺς λόγους τμηθήσονται. καὶ τέτμηται ἡ ΗΓ δίχα ὑπὸ τοῦ ΟΜΝ ἐπιπέδου κατὰ τὸ Ν· καὶ ἡ ἀπὸ τοῦ Η ἄρα κάθετος ἐπὶ τὸ ΑΒΓ ἐπίπεδον δίχα τμηθήσεται ὑπὸ τοῦ ΟΜΝ ἐπιπέδου. διὰ τὰ αὐτὰ δὴ καὶ ἡ ἀπὸ τοῦ Θ κάθετος ἐπὶ τὸ ΔΕΖ ἐπίπεδον δίχα τμηθήσεται ὑπὸ τοῦ ΣΤΥ ἐπιπέδου. καί εἰσιν ἴσαι αἱ ἀπὸ τῶν Η, Θ κάθετοι ἐπὶ τὰ ΑΒΓ, ΔΕΖ ἐπίπεδα· ἴσαι ἄρα καὶ αἱ ἀπὸ τῶν ΟΜΝ, ΣΤΥ τριγώνων ἐπὶ τὰ ΑΒΓ, ΔΕΖ κάθετοι. ἰσοϋψῆ ἄρα [ἐστὶ] τὰ πρίσματα, ὧν βάσεις μέν εἰσι τὰ ΛΞΓ, ΡΦΖ τρίγωνα, ἀπεναντίον δὲ τὰ ΟΜΝ, ΣΤΥ. ὥστε καὶ τὰ στερεὰ παραλληλεπίπεδα τὰ ἀπὸ τῶν εἰρημένων πρισμάτων ἀναγραφόμενα ἰσοϋψῆ καὶ πρὸς ἄλληλα [εἰσὶν] ὡς αἱ βάσεις· καὶ τὰ ἡμίση ἄρα ἐστὶν ὡς ἡ ΛΞΓ βάσις πρὸς τὴν ΡΦΖ βάσιν, οὕτως τὰ εἰρημένα πρίσματα πρὸς ἄλληλα· ὅπερ ἔδει δεῖξαι.
12.prop.5Önerme 5. Yükseklikleri aynı olan ve tabanları üçgen olan piramitlerin birbirine oranı tabanlarının oranı gibidir.
Yükseklikleri aynı olan, tabanları ABG ile DEZ üçgenleri, tepeleri H ile Th noktaları olan piramitler bulunsun. Diyorum ki ABG tabanının DEZ tabanına oranı, ABGH piramidinin DEZTh piramidine oranı gibidir.
ABG tabanının DEZ tabanına oranı, ABGH piramidinin DEZTh piramidine oranı gibi değilse, ABG tabanının DEZ tabanına oranı, ABGH piramidinin ya DEZTh piramidinden küçük ya da ondan büyük bir cisme oranı gibi olacaktır. Önce küçük bir cisme, Kh'ye oranı gibi olsun. DEZTh piramidi, birbirine eşit ve bütüne benzer iki piramide ve eşit iki prizmaya ayrılsın; bu iki prizmanın toplamı bütün piramidin yarısından büyüktür. Ayırma sonucu meydana gelen piramitler de yine aynı şekilde ayrılsın ve bu, DEZTh piramidinden geriye, DEZTh piramidinin Kh cismini aştığı farktan küçük birtakım piramitler kalıncaya kadar hep sürdürülsün. Bunlar kalsın; örnek olarak DPRS ile STYTh olsun. O hâlde DEZTh piramidinin içindeki geriye kalan prizmaların toplamı Kh cisminden büyüktür. ABGH piramidi de DEZTh piramidi gibi ve aynı sayıda parçaya ayrılsın. O hâlde ABG tabanının DEZ tabanına oranı, ABGH piramidinin içindeki prizmaların DEZTh piramidinin içindeki prizmalara oranı gibidir. Ama ABG tabanının DEZ tabanına oranı, ABGH piramidinin Kh cismine oranı gibidir de; o hâlde ABGH piramidinin Kh cismine oranı, ABGH piramidinin içindeki prizmaların DEZTh piramidinin içindeki prizmalara oranı gibidir; yer değiştirerek, ABGH piramidinin içindeki prizmalara oranı, Kh cisminin DEZTh piramidinin içindeki prizmalara oranı gibidir. ABGH piramidi içindeki prizmalardan büyüktür; o hâlde Kh cismi de DEZTh piramidinin içindeki prizmalardan büyüktür. Oysa onlardan küçüktür de; bu ise imkânsızdır. Demek ki ABG tabanının DEZ tabanına oranı, ABGH piramidinin DEZTh piramidinden küçük bir cisme oranı gibi değildir. Benzer şekilde, DEZ tabanının ABG tabanına oranının da DEZTh piramidinin ABGH piramidinden küçük bir cisme oranı gibi olmadığı gösterilecektir.
Şimdi diyorum ki ABG tabanının DEZ tabanına oranı, ABGH piramidinin DEZTh piramidinden büyük bir cisme oranı gibi de değildir.
Mümkünse, büyük bir cisme, Kh'ye oranı gibi olsun. O hâlde tersine, DEZ tabanının ABG tabanına oranı, Kh cisminin ABGH piramidine oranı gibidir. Kh cisminin ABGH piramidine oranı ise, daha önce gösterildiği gibi, DEZTh piramidinin ABGH piramidinden küçük bir cisme oranı gibidir; o hâlde DEZ tabanının ABG tabanına oranı da DEZTh piramidinin ABGH piramidinden küçük bir cisme oranı gibidir; bunun saçma olduğu ise gösterilmişti. Demek ki ABG tabanının DEZ tabanına oranı, ABGH piramidinin DEZTh piramidinden büyük bir cisme oranı gibi değildir. Küçük bir cisme oranı gibi olmadığı da gösterilmişti. O hâlde ABG tabanının DEZ tabanına oranı, ABGH piramidinin DEZTh piramidine oranı gibidir. Gösterilmesi gereken buydu.
αἱ ὑπὸ τὸ αὐτὸ ὕψος οὖσαι πυραμίδες καὶ τριγώνους ἔχουσαι βάσεις πρὸς ἀλλήλας εἰσὶν ὡς αἱ βάσεις. ἔστωσαν ὑπὸ τὸ αὐτὸ ὕψος πυραμίδες, ὧν βάσεις μὲν τὰ ΑΒΓ, ΔΕΖ τρίγωνα, κορυφαὶ δὲ τὰ Η, Θ σημεῖα· λέγω, ὅτι ἐστὶν ὡς ἡ ΑΒΓ βάσις πρὸς τὴν ΔΕΖ βάσιν, οὕτως ἡ ΑΒΓΗ πυραμὶς πρὸς τὴν ΔΕΖΘ πυραμίδα. εἰ γὰρ μή ἐστιν ὡς ἡ ΑΒΓ βάσις πρὸς τὴν ΔΕΖ βάσιν, οὕτως ἡ ΑΒΓΗ πυραμὶς πρὸς τὴν ΔΕΖΘ πυραμίδα, ἔσται ὡς ἡ ΑΒΓ βάσις πρὸς τὴν ΔΕΖ βάσιν, οὕτως ἡ ΑΒΓΗ πυραμὶς ἤτοι πρὸς ἔλασσόν τι τῆς ΔΕΖΘ πυραμίδος στερεὸν ἢ πρὸς μεῖζον. ἔστω πρότερον πρὸς ἔλασσον τὸ Χ, καὶ διῃρήσθω ἡ ΔΕΖΘ πυραμὶς εἴς τε δύο πυραμίδας ἴσας ἀλλήλαις καὶ ὁμοίας τῇ ὅλῃ καὶ εἰς δύο πρίσματα ἴσα· τὰ δὴ δύο πρίσματα μείζονά ἐστιν ἢ τὸ ἥμισυ τῆς ὅλης πυραμίδος. καὶ πάλιν αἱ ἐκ τῆς διαιρέσεως γινόμεναι πυραμίδες ὁμοίως διῃρήσθωσαν, καὶ τοῦτο ἀεὶ γινέσθω, ἕως οὗ λειφθῶσί τινες πυραμίδες ἀπὸ τῆς ΔΕΖΘ πυραμίδος, αἵ εἰσιν ἐλάττονες τῆς ὑπεροχῆς, ᾗ ὑπερέχει ἡ ΔΕΖΘ πυραμὶς τοῦ Χ στερεοῦ. λελείφθωσαν καὶ ἔστωσαν λόγου ἕνεκεν αἱ ΔΠΡΣ, ΣΤΥΘ· λοιπὰ ἄρα τὰ ἐν τῇ ΔΕΖΘ πυραμίδι πρίσματα μείζονά ἐστι τοῦ Χ στερεοῦ. διῃρήσθω καὶ ἡ ΑΒΓΗ πυραμὶς ὁμοίως καὶ ἰσοπληθῶς τῇ ΔΕΖΘ πυραμίδι· ἔστιν ἄρα ὡς ἡ ΑΒΓ βάσις πρὸς τὴν ΔΕΖ βάσιν, οὕτως τὰ ἐν τῇ ΑΒΓΗ πυραμίδι πρίσματα πρὸς τὰ ἐν τῇ ΔΕΖΘ πυραμίδι πρίσματα. ἀλλὰ καὶ ὡς ἡ ΑΒΓ βάσις πρὸς τὴν ΔΕΖ βάσιν, οὕτως ἡ ΑΒΓΗ πυραμὶς πρὸς τὸ Χ στερεόν· καὶ ὡς ἄρα ἡ ΑΒΓΗ πυραμὶς πρὸς τὸ Χ στερεόν, οὕτως τὰ ἐν τῇ ΑΒΓΗ πυραμίδι πρίσματα πρὸς τὰ ἐν τῇ ΔΕΖΘ πυραμίδι πρίσματα· ἐναλλὰξ ἄρα ὡς ἡ ΑΒΓΗ πυραμὶς πρὸς τὰ ἐν αὐτῇ πρίσματα, οὕτως τὸ Χ στερεὸν πρὸς τὰ ἐν τῇ ΔΕΖΘ πυραμίδι πρίσματα. μείζων δὲ ἡ ΑΒΓΗ πυραμὶς τῶν ἐν αὐτῇ πρισμάτων· μεῖζον ἄρα καὶ τὸ Χ στερεὸν τῶν ἐν τῇ ΔΕΖΘ πυραμίδι πρισμάτων. ἀλλὰ καὶ ἔλαττον· ὅπερ ἐστὶν ἀδύνατον. οὐκ ἄρα ἐστὶν ὡς ἡ ΑΒΓ βάσις πρὸς τὴν ΔΕΖ βάσιν, οὕτως ἡ ΑΒΓΗ πυραμὶς πρὸς ἔλασσόν τι τῆς ΔΕΖΘ πυραμίδος στερεόν. ὁμοίως δὴ δειχθήσεται, ὅτι οὐδὲ ὡς ἡ ΔΕΖ βάσις πρὸς τὴν ΑΒΓ βάσιν, οὕτως ἡ ΔΕΖΘ πυραμὶς πρὸς ἔλαττόν τι τῆς ΑΒΓΗ πυραμίδος στερεόν. λέγω δή, ὅτι οὐκ ἔστιν οὐδὲ ὡς ἡ ΑΒΓ βάσις πρὸς τὴν ΔΕΖ βάσιν, οὕτως ἡ ΑΒΓΗ πυραμὶς πρὸς μεῖζόν τι τῆς ΔΕΖΘ πυραμίδος στερεόν. εἰ γὰρ δυνατόν, ἔστω πρὸς μεῖζον τὸ Χ· ἀνάπαλιν ἄρα ἐστὶν ὡς ἡ ΔΕΖ βάσις πρὸς τὴν ΑΒΓ βάσιν, οὕτως τὸ Χ στερεὸν πρὸς τὴν ΑΒΓΗ πυραμίδα. ὡς δὲ τὸ Χ στερεὸν πρὸς τὴν ΑΒΓΗ πυραμίδα, οὕτως ἡ ΔΕΖΘ πυραμὶς πρὸς ἔλασσόν τι τῆς ΑΒΓΗ πυραμίδος, ὡς ἔμπροσθεν ἐδείχθη· καὶ ὡς ἄρα ἡ ΔΕΖ βάσις πρὸς τὴν ΑΒΓ βάσιν, οὕτως ἡ ΔΕΖΘ πυραμὶς πρὸς ἔλασσόν τι τῆς ΑΒΓΗ πυραμίδος· ὅπερ ἄτοπον ἐδείχθη. οὐκ ἄρα ἐστὶν ὡς ἡ ΑΒΓ βάσις πρὸς τὴν ΔΕΖ βάσιν, οὕτως ἡ ΑΒΓΗ πυραμὶς πρὸς μεῖζόν τι τῆς ΔΕΖΘ πυραμίδος στερεόν. ἐδείχθη δέ, ὅτι οὐδὲ πρὸς ἔλασσον. ἔστιν ἄρα ὡς ἡ ΑΒΓ βάσις πρὸς τὴν ΔΕΖ βάσιν, οὕτως ἡ ΑΒΓΗ πυραμὶς πρὸς τὴν ΔΕΖΘ πυραμίδα· ὅπερ ἔδει δεῖξαι.
12.prop.6Önerme 6. Yükseklikleri aynı olan ve tabanları çokgen olan piramitlerin birbirine oranı tabanlarının oranı gibidir.
Yükseklikleri aynı olan, tabanları ABGDE ile ZHThKL çokgenleri, tepeleri M ile N noktaları olan piramitler bulunsun. Diyorum ki ABGDE tabanının ZHThKL tabanına oranı, ABGDEM piramidinin ZHThKLN piramidine oranı gibidir.
AG, AD, ZTh ve ZK birleştirilsin. ABGM ile AGDM, tabanları üçgen ve yükseklikleri eşit iki piramit olduğundan, birbirine oranları tabanlarının oranı gibidir; o hâlde ABG tabanının AGD tabanına oranı, ABGM piramidinin AGDM piramidine oranı gibidir. Birleştirerek, ABGD tabanının AGD tabanına oranı, ABGDM piramidinin AGDM piramidine oranı gibidir. Ama AGD tabanının ADE tabanına oranı da AGDM piramidinin ADEM piramidine oranı gibidir. O hâlde eşitlikten, ABGD tabanının ADE tabanına oranı ABGDM piramidinin ADEM piramidine oranı gibidir. Yine birleştirerek, ABGDE tabanının ADE tabanına oranı ABGDEM piramidinin ADEM piramidine oranı gibidir. Benzer şekilde, ZHThKL tabanının ZHTh tabanına oranının da ZHThKLN piramidinin ZHThN piramidine oranı gibi olduğu gösterilecektir. ADEM ile ZHThN, tabanları üçgen ve yükseklikleri eşit iki piramit olduğundan, ADE tabanının ZHTh tabanına oranı ADEM piramidinin ZHThN piramidine oranı gibidir. Ama ADE tabanının ABGDE tabanına oranı, ADEM piramidinin ABGDEM piramidine oranı gibiydi. O hâlde eşitlikten, ABGDE tabanının ZHTh tabanına oranı ABGDEM piramidinin ZHThN piramidine oranı gibidir. Ayrıca ZHTh tabanının ZHThKL tabanına oranı da ZHThN piramidinin ZHThKLN piramidine oranı gibiydi. O hâlde eşitlikten, ABGDE tabanının ZHThKL tabanına oranı ABGDEM piramidinin ZHThKLN piramidine oranı gibidir. Gösterilmesi gereken buydu.
Önerme 7. Tabanı üçgen olan her prizma, birbirine eşit ve tabanları üçgen olan üç piramide ayrılır.
Tabanı ABG üçgeni, karşısı DEZ olan bir prizma olsun. Diyorum ki ABGDEZ prizması, birbirine eşit ve tabanları üçgen olan üç piramide ayrılır.
BD, EG ve GD birleştirilsin. ABED bir paralelkenar ve BD onun köşegeni olduğundan, ABD üçgeni EBD üçgenine eşittir; o hâlde tabanı ABD üçgeni, tepesi G noktası olan piramit, tabanı DEB üçgeni, tepesi G noktası olan piramide eşittir. Ama tabanı DEB üçgeni, tepesi G noktası olan piramit, tabanı EBG üçgeni, tepesi D noktası olan piramitle aynıdır, çünkü aynı düzlemlerle çevrelenir. O hâlde tabanı ABD üçgeni, tepesi G noktası olan piramit, tabanı EBG üçgeni, tepesi D noktası olan piramide eşittir. Yine ZGBE bir paralelkenar ve GE onun köşegeni olduğundan, GEZ üçgeni GBE üçgenine eşittir. O hâlde tabanı BGE üçgeni, tepesi D noktası olan piramit, tabanı EGZ üçgeni, tepesi D noktası olan piramide eşittir. Tabanı BGE üçgeni, tepesi D noktası olan piramidin, tabanı ABD üçgeni, tepesi G noktası olan piramide eşit olduğu ise gösterildi; o hâlde tabanı GEZ üçgeni, tepesi D noktası olan piramit de, tabanı ABD üçgeni, tepesi G noktası olan piramide eşittir. Demek ki ABGDEZ prizması, birbirine eşit ve tabanları üçgen olan üç piramide ayrılmıştır.
Tabanı ABD üçgeni, tepesi G noktası olan piramit, tabanı GAB üçgeni, tepesi D noktası olan piramitle aynı olduğundan (çünkü aynı düzlemlerle çevrelenirler) ve tabanı ABD üçgeni, tepesi G noktası olan piramidin, tabanı ABG üçgeni, karşısı DEZ olan prizmanın üçte biri olduğu gösterildiğinden, tabanı ABG üçgeni, tepesi D noktası olan piramit de, aynı ABG üçgenini taban edinen ve karşısı DEZ olan prizmanın üçte biridir.
Sonuç: Bundan açıktır ki her piramit, kendisiyle aynı tabana ve eşit yüksekliğe sahip prizmanın üçte biridir [çünkü prizmanın tabanı başka bir doğrusal şekil olsa da karşı yüzü de aynı biçimde olur; prizma, tabanları ve karşı yüzleri üçgen olan prizmalara ayrılır ve bütün tabanın her bir parçaya oranı gibi olur]. Gösterilmesi gereken buydu.
αἱ ὑπὸ τὸ αὐτὸ ὕψος οὖσαι πυραμίδες καὶ πολυγώνους ἔχουσαι βάσεις πρὸς ἀλλήλας εἰσὶν ὡς αἱ βάσεις. ἔστωσαν ὑπὸ τὸ αὐτὸ ὕψος πυραμίδες, ὧν [αἱ] βάσεις μὲν τὰ ΑΒΓΔΕ, ΖΗΘΚΛ πολύγωνα, κορυφαὶ δὲ τὰ Μ, Ν σημεῖα· λέγω, ὅτι ἐστὶν ὡς ἡ ΑΒΓΔΕ βάσις πρὸς τὴν ΖΗΘΚΛ βάσιν, οὕτως ἡ ΑΒΓΔΕΜ πυραμὶς πρὸς τὴν ΖΗΘΚΛΝ πυραμίδα. ἐπεζεύχθωσαν γὰρ αἱ ΑΓ, ΑΔ, ΖΘ, ΖΚ. ἐπεὶ οὖν δύο πυραμίδες εἰσὶν αἱ ΑΒΓΜ, ΑΓΔΜ τριγώνους ἔχουσαι βάσεις καὶ ὕψος ἴσον, πρὸς ἀλλήλας εἰσὶν ὡς αἱ βάσεις· ἔστιν ἄρα ὡς ἡ ΑΒΓ βάσις πρὸς τὴν ΑΓΔ βάσιν, οὕτως ἡ ΑΒΓΜ πυραμὶς πρὸς τὴν ΑΓΔΜ πυραμίδα. καὶ συνθέντι ὡς ἡ ΑΒΓΔ βάσις πρὸς τὴν ΑΓΔ βάσιν, οὕτως ἡ ΑΒΓΔΜ πυραμὶς πρὸς τὴν ΑΓΔΜ πυραμίδα. ἀλλὰ καὶ ὡς ἡ ΑΓΔ βάσις πρὸς τὴν ΑΔΕ βάσιν, οὕτως ἡ ΑΓΔΜ πυραμὶς πρὸς τὴν ΑΔΕΜ πυραμίδα. διʼ ἴσου ἄρα ὡς ἡ ΑΒΓΔ βάσις πρὸς τὴν ΑΔΕ βάσιν, οὕτως ἡ ΑΒΓΔΜ πυραμὶς πρὸς τὴν ΑΔΕΜ πυραμίδα. καὶ συνθέντι πάλιν, ὡς ἡ ΑΒΓΔΕ βάσις πρὸς τὴν ΑΔΕ βάσιν, οὕτως ἡ ΑΒΓΔΕΜ πυραμὶς πρὸς τὴν ΑΔΕΜ πυραμίδα. ὁμοίως δὴ δειχθήσεται, ὅτι καὶ ὡς ἡ ΖΗΘΚΛ βάσις πρὸς τὴν ΖΗΘ βάσιν, οὕτως καὶ ἡ ΖΗΘΚΛΝ πυραμὶς πρὸς τὴν ΖΗΘΝ πυραμίδα. καὶ ἐπεὶ δύο πυραμίδες εἰσὶν αἱ ΑΔΕΜ, ΖΗΘΝ τριγώνους ἔχουσαι βάσεις καὶ ὕψος ἴσον, ἔστιν ἄρα ὡς ἡ ΑΔΕ βάσις πρὸς τὴν ΖΗΘ βάσιν, οὕτως ἡ ΑΔΕΜ πυραμὶς πρὸς τὴν ΖΗΘΝ πυραμίδα. ἀλλʼ ὡς ἡ ΑΔΕ βάσις πρὸς τὴν ΑΒΓΔΕ βάσιν, οὕτως ἦν ἡ ΑΔΕΜ πυραμὶς πρὸς τὴν ΑΒΓΔΕΜ πυραμίδα. καὶ διʼ ἴσου ἄρα ὡς ἡ ΑΒΓΔΕ βάσις πρὸς τὴν ΖΗΘ βάσιν, οὕτως ἡ ΑΒΓΔΕΜ πυραμὶς πρὸς τὴν ΖΗΘΝ πυραμίδα. ἀλλὰ μὴν καὶ ὡς ἡ ΖΗΘ βάσις πρὸς τὴν ΖΗΘΚΛ βάσιν, οὕτως ἦν καὶ ἡ ΖΗΘΝ πυραμὶς πρὸς τὴν ΖΗΘΚΛΝ πυραμίδα. καὶ διʼ ἴσου ἄρα ὡς ἡ ΑΒΓΔΕ βάσις πρὸς τὴν ΖΗΘΚΛ βάσιν, οὕτως ἡ ΑΒΓΔΕΜ πυραμὶς πρὸς τὴν ΖΗΘΚΛΝ πυραμίδα· ὅπερ ἔδει δεῖξαι. πᾶν πρίσμα τρίγωνον ἔχον βάσιν διαιρεῖται εἰς τρεῖς πυραμίδας ἴσας ἀλλήλαις τριγώνους βάσεις ἐχούσας. ἔστω πρίσμα, οὗ βάσις μὲν τὸ ΑΒΓ τρίγωνον, ἀπεναντίον δὲ τὸ ΔΕΖ· λέγω, ὅτι τὸ ΑΒΓΔΕΖ πρίσμα διαιρεῖται εἰς τρεῖς πυραμίδας ἴσας ἀλλήλαις τριγώνους ἐχούσας βάσεις. ἐπεζεύχθωσαν γὰρ αἱ ΒΔ, ΕΓ, ΓΔ. ἐπεὶ παραλληλόγραμμόν ἐστι τὸ ΑΒΕΔ, διάμετρος δὲ αὐτοῦ ἐστιν ἡ ΒΔ, ἴσον ἄρα ἐστὶ τὸ ΑΒΔ τρίγωνον τῷ ΕΒΔ τριγώνῳ· καὶ ἡ πυραμὶς ἄρα, ἧς βάσις μὲν τὸ ΑΒΔ τρίγωνον, κορυφὴ δὲ τὸ Γ σημεῖον, ἴση ἐστὶ πυραμίδι, ἧς βάσις μέν ἐστι τὸ ΔΕΒ τρίγωνον, κορυφὴ δὲ τὸ Γ σημεῖον. ἀλλὰ ἡ πυραμίς, ἧς βάσις μέν ἐστι τὸ ΔΕΒ τρίγωνον, κορυφὴ δὲ τὸ Γ σημεῖον, ἡ αὐτή ἐστι πυραμίδι, ἧς βάσις μέν ἐστι τὸ ΕΒΓ τρίγωνον, κορυφὴ δὲ τὸ Δ σημεῖον· ὑπὸ γὰρ τῶν αὐτῶν ἐπιπέδων περιέχεται. καὶ πυραμὶς ἄρα, ἧς βάσις μέν ἐστι τὸ ΑΒΔ τρίγωνον, κορυφὴ δὲ τὸ Γ σημεῖον, ἴση ἐστὶ πυραμίδι, ἧς βάσις μέν ἐστι τὸ ΕΒΓ τρίγωνον, κορυφὴ δὲ τὸ Δ σημεῖον. πάλιν, ἐπεὶ παραλληλόγραμμόν ἐστι τὸ ΖΓΒΕ, διάμετρος δέ ἐστιν αὐτοῦ ἡ ΓΕ, ἴσον ἐστὶ τὸ ΓΕΖ τρίγωνον τῷ ΓΒΕ τριγώνῳ. καὶ πυραμὶς ἄρα, ἧς βάσις μέν ἐστι τὸ ΒΓΕ τρίγωνον, κορυφὴ δὲ τὸ Δ σημεῖον, ἴση ἐστὶ πυραμίδι, ἧς βάσις μέν ἐστι τὸ ΕΓΖ τρίγωνον, κορυφὴ δὲ τὸ Δ σημεῖον. ἡ δὲ πυραμίς, ἧς βάσις μέν ἐστι τὸ ΒΓΕ τρίγωνον, κορυφὴ δὲ τὸ Δ σημεῖον, ἴση ἐδείχθη πυραμίδι, ἧς βάσις μέν ἐστι τὸ ΑΒΔ τρίγωνον, κορυφὴ δὲ τὸ Γ σημεῖον· καὶ πυραμὶς ἄρα, ἧς βάσις μέν ἐστι τὸ ΓΕΖ τρίγωνον, κορυφὴ δὲ τὸ Δ σημεῖον, ἴση ἐστὶ πυραμίδι, ἧς βάσις μὲν [ἐστι] τὸ ΑΒΔ τρίγωνον, κορυφὴ δὲ τὸ Γ σημεῖον· διῄρηται ἄρα τὸ ΑΒΓΔΕΖ πρίσμα εἰς τρεῖς πυραμίδας ἴσας ἀλλήλαις τριγώνους ἐχούσας βάσεις. καὶ ἐπεὶ πυραμίς, ἧς βάσις μέν ἐστι τὸ ΑΒΔ τρίγωνον, κορυφὴ δὲ τὸ Γ σημεῖον, ἡ αὐτή ἐστι πυραμίδι, ἧς βάσις τὸ ΓΑΒ τρίγωνον, κορυφὴ δὲ τὸ Δ σημεῖον· ὑπὸ γὰρ τῶν αὐτῶν ἐπιπέδων περιέχονται· ἡ δὲ πυραμίς, ἧς βάσις τὸ ΑΒΔ τρίγωνον, κορυφὴ δὲ τὸ Γ σημεῖον, τρίτον ἐδείχθη τοῦ πρίσματος, οὗ βάσις τὸ ΑΒΓ τρίγωνον, ἀπεναντίον δὲ τὸ ΔΕΖ, καὶ ἡ πυραμὶς ἄρα, ἧς βάσις τὸ ΑΒΓ τρίγωνον, κορυφὴ δὲ τὸ Δ σημεῖον, τρίτον ἐστὶ τοῦ πρίσματος τοῦ ἔχοντος βάσιν τὴν αὐτὴν τὸ ΑΒΓ τρίγωνον, ἀπεναντίον δὲ τὸ ΔΕΖ. Πόρισμα ἐκ δὴ τούτου φανερόν, ὅτι πᾶσα πυραμὶς τρίτον μέρος ἐστὶ τοῦ πρίσματος τοῦ τὴν αὐτὴν βάσιν ἔχοντος αὐτῇ καὶ ὕψος ἴσον [ἐπειδήπερ κἂν ἕτερόν τι σχῆμα εὐθύγραμμον ἔχῃ ἡ βάσις τοῦ πρίσματος, τοιοῦτο καὶ τὸ ἀπεναντίον, καὶ διαιρεῖται εἰς πρίσματα τρίγωνα ἔχοντα τὰς βάσεις καὶ τὰ ἀπεναντίον, καὶ ὡς ἡ ὅλη βάσις πρὸς ἕκαστον]· ὅπερ ἔδει δεῖξαι.
12.prop.8Önerme 8. Tabanları üçgen olan benzer piramitlerin birbirine oranı, karşılık gelen kenarlarının oranının üçlenmişidir.
Tabanları ABG ile DEZ üçgenleri, tepeleri H ile Th noktaları olan benzer ve benzer konumda piramitler bulunsun. Diyorum ki ABGH piramidinin DEZTh piramidine oranı, BG'nin EZ'ye oranının üçlenmişidir.
BHML ile EThPO paralelyüzlüleri tamamlansın. ABGH piramidi DEZTh piramidine benzer olduğundan, ABG açısı DEZ açısına, HBG açısı ThEZ açısına, ABH açısı da DETh açısına eşittir; AB'nin DE'ye oranı da BG'nin EZ'ye ve BH'nin ETh'ye oranı gibidir. AB'nin DE'ye oranı BG'nin EZ'ye oranı gibi olduğundan ve eşit açıları çevreleyen kenarlar orantılı olduğundan, BM paralelkenarı EP paralelkenarına benzerdir. Aynı sebeple BN, ER'ye, BK da EX'e benzerdir; o hâlde MB, BK ve BN gibi üç paralelkenar, EP, EX ve ER gibi üç paralelkenara benzerdir. Ama MB, BK ve BN karşılarındaki üç paralelkenara, EP, EX ve ER de karşılarındaki üç paralelkenara eşit ve benzerdir. O hâlde BHML ile EThPO cisimleri, sayıca eşit benzer düzlemlerle çevrelenir. Demek ki BHML cismi EThPO cismine benzerdir. Benzer paralelyüzlülerin oranı ise karşılık gelen kenarlarının oranının üçlenmişidir. O hâlde BHML cisminin EThPO cismine oranı, karşılık gelen BG kenarının karşılık gelen EZ kenarına oranının üçlenmişidir. BHML cisminin EThPO cismine oranı ise ABGH piramidinin DEZTh piramidine oranı gibidir; çünkü piramit, paralelyüzlünün altıda biridir: paralelyüzlünün yarısı olan prizma piramidin üç katıdır. O hâlde ABGH piramidinin DEZTh piramidine oranı da BG'nin EZ'ye oranının üçlenmişidir. Gösterilmesi gereken buydu.
Sonuç: Bundan açıktır ki tabanları çokgen olan benzer piramitlerin birbirine oranı da karşılık gelen kenarlarının oranının üçlenmişidir. Çünkü bunlar, içlerindeki tabanları üçgen olan piramitlere ayrılırsa (tabanlardaki benzer çokgenler de sayıca eşit ve bütünlere karşılık gelen benzer üçgenlere ayrıldığından), birindeki tabanı üçgen olan bir piramidin öbüründeki tabanı üçgen olan bir piramide oranı, birindeki tabanları üçgen olan bütün piramitlerin öbüründeki tabanları üçgen olan bütün piramitlere oranı, yani tabanı çokgen olan piramidin kendisinin tabanı çokgen olan öbür piramide oranı gibi olacaktır. Tabanı üçgen olan piramidin tabanı üçgen olan piramide oranı ise karşılık gelen kenarlarının oranının üçlenmişidir. O hâlde tabanı çokgen olan piramidin, benzer tabana sahip olan piramide oranı da kenarın kenara oranının üçlenmişidir.
αἱ ὅμοιαι πυραμίδες καὶ τριγώνους ἔχουσαι βάσεις ἐν τριπλασίονι λόγῳ εἰσὶ τῶν ὁμολόγων πλευρῶν. ἔστωσαν ὅμοιαι καὶ ὁμοίως κείμεναι πυραμίδες, ὧν βάσεις μέν εἰσι τὰ ΑΒΓ, ΔΕΖ τρίγωνα, κορυφαὶ δὲ τὰ Η, Θ σημεῖα· λέγω, ὅτι ἡ ΑΒΓΗ πυραμὶς πρὸς τὴν ΔΕΖΘ πυραμίδα τριπλασίονα λόγον ἔχει ἤπερ ἡ ΒΓ πρὸς τὴν ΕΖ. συμπεπληρώσθω γὰρ τὰ ΒΗΜΛ, ΕΘΠΟ στερεὰ παραλληλεπίπεδα. καὶ ἐπεὶ ὁμοία ἐστὶν ἡ ΑΒΓΗ πυραμὶς τῇ ΔΕΖΘ πυραμίδι, ἴση ἄρα ἐστὶν ἡ μὲν ὑπὸ ΑΒΓ γωνία τῇ ὑπὸ ΔΕΖ γωνίᾳ, ἡ δὲ ὑπὸ ΗΒΓ τῇ ὑπὸ ΘΕΖ, ἡ δὲ ὑπὸ ΑΒΗ τῇ ὑπὸ ΔΕΘ, καί ἐστιν ὡς ἡ ΑΒ πρὸς τὴν ΔΕ, οὕτως ἡ ΒΓ πρὸς τὴν ΕΖ, καὶ ἡ ΒΗ πρὸς τὴν ΕΘ. καὶ ἐπεί ἐστιν ὡς ἡ ΑΒ πρὸς τὴν ΔΕ, οὕτως ἡ ΒΓ πρὸς τὴν ΕΖ, καὶ περὶ ἴσας γωνίας αἱ πλευραὶ ἀνάλογόν εἰσιν, ὅμοιον ἄρα ἐστὶ τὸ ΒΜ παραλληλόγραμμον τῷ ΕΠ παραλληλογράμμῳ. διὰ τὰ αὐτὰ δὴ καὶ τὸ μὲν ΒΝ τῷ ΕΡ ὅμοιόν ἐστι, τὸ δὲ ΒΚ τῷ ΕΞ· τὰ τρία ἄρα τὰ ΜΒ, ΒΚ, ΒΝ τρισὶ τοῖς ΕΠ, ΕΞ, ΕΡ ὅμοιά ἐστιν. ἀλλὰ τὰ μὲν τρία τὰ ΜΒ, ΒΚ, ΒΝ τρισὶ τοῖς ἀπεναντίον ἴσα τε καὶ ὅμοιά ἐστιν, τὰ δὲ τρία τὰ ΕΠ, ΕΞ, ΕΡ τρισὶ τοῖς ἀπεναντίον ἴσα τε καὶ ὅμοιά ἐστιν. τὰ ΒΗΜΛ, ΕΘΠΟ ἄρα στερεὰ ὑπὸ ὁμοίων ἐπιπέδων ἴσων τὸ πλῆθος περιέχεται. ὅμοιον ἄρα ἐστὶ τὸ ΒΗΜΛ στερεὸν τῷ ΕΘΠΟ στερεῷ. τὰ δὲ ὅμοια στερεὰ παραλληλεπίπεδα ἐν τριπλασίονι λόγῳ ἐστὶ τῶν ὁμολόγων πλευρῶν. τὸ ΒΗΜΛ ἄρα στερεὸν πρὸς τὸ ΕΘΠΟ στερεὸν τριπλασίονα λόγον ἔχει ἤπερ ἡ ὁμόλογος πλευρὰ ἡ ΒΓ πρὸς τὴν ὁμόλογον πλευρὰν τὴν ΕΖ. ὡς δὲ τὸ ΒΗΜΛ στερεὸν πρὸς τὸ ΕΘΠΟ στερεόν, οὕτως ἡ ΑΒΓΗ πυραμὶς πρὸς τὴν ΔΕΖΘ πυραμίδα, ἐπειδήπερ ἡ πυραμὶς ἕκτον μέρος ἐστὶ τοῦ στερεοῦ διὰ τὸ καὶ τὸ πρίσμα ἥμισυ ὂν τοῦ στερεοῦ παραλληλεπιπέδου τριπλάσιον εἶναι τῆς πυραμίδος. καὶ ἡ ΑΒΓΗ ἄρα πυραμὶς πρὸς τὴν ΔΕΖΘ πυραμίδα τριπλασίονα λόγον ἔχει ἤπερ ἡ ΒΓ πρὸς τὴν ΕΖ· ὅπερ ἔδει δεῖξαι. Πόρισμα ἐκ δὴ τούτου φανερόν, ὅτι καὶ αἱ πολυγώνους ἔχουσαι βάσεις ὅμοιαι πυραμίδες πρὸς ἀλλήλας ἐν τριπλασίονι λόγῳ εἰσὶ τῶν ὁμολόγων πλευρῶν. διαιρεθεισῶν γὰρ αὐτῶν εἰς τὰς ἐν αὐταῖς πυραμίδας τριγώνους βάσεις ἐχούσας τῷ καὶ τὰ ὅμοια πολύγωνα τῶν βάσεων εἰς ὅμοια τρίγωνα διαιρεῖσθαι καὶ ἴσα τῷ πλήθει καὶ ὁμόλογα τοῖς ὅλοις ἔσται ὡς [ἡ] ἐν τῇ ἑτέρᾳ μία πυραμὶς τρίγωνον ἔχουσα βάσιν πρὸς τὴν ἐν τῇ ἑτέρᾳ μίαν πυραμίδα τρίγωνον ἔχουσαν βάσιν, οὕτως καὶ ἅπασαι αἱ ἐν τῇ ἑτέρᾳ πυραμίδι πυραμίδες τριγώνους ἔχουσαι βάσεις πρὸς τὰς ἐν τῇ ἑτέρᾳ πυραμίδι πυραμίδας τριγώνους βάσεις ἐχούσας, τουτέστιν αὐτὴ ἡ πολύγωνον βάσιν ἔχουσα πυραμὶς πρὸς τὴν πολύγωνον βάσιν ἔχουσαν πυραμίδα. ἡ δὲ τρίγωνον βάσιν ἔχουσα πυραμὶς πρὸς τὴν τρίγωνον βάσιν ἔχουσαν ἐν τριπλασίονι λόγῳ ἐστὶ τῶν ὁμολόγων πλευρῶν· καὶ ἡ πολύγωνον ἄρα βάσιν ἔχουσα πρὸς τὴν ὁμοίαν βάσιν ἔχουσαν τριπλασίονα λόγον ἔχει ἤπερ ἡ πλευρὰ πρὸς τὴν πλευράν.
12.prop.9Önerme 9. Tabanları üçgen olan eşit piramitlerin tabanları yükseklikleriyle ters orantılıdır; tabanları üçgen olup tabanları yükseklikleriyle ters orantılı olan piramitler de eşittir.
Tabanları ABG ile DEZ üçgenleri, tepeleri H ile Th noktaları olan eşit piramitler bulunsun. Diyorum ki ABGH ile DEZTh piramitlerinin tabanları yükseklikleriyle ters orantılıdır; yani ABG tabanının DEZ tabanına oranı, DEZTh piramidinin yüksekliğinin ABGH piramidinin yüksekliğine oranı gibidir.
BHML ile EThPO paralelyüzlüleri tamamlansın. ABGH piramidi DEZTh piramidine eşit olduğundan ve BHML cismi ABGH piramidinin, EThPO cismi de DEZTh piramidinin altı katı olduğundan, BHML cismi EThPO cismine eşittir. Eşit paralelyüzlülerin tabanları ise yükseklikleriyle ters orantılıdır; o hâlde BM tabanının EP tabanına oranı, EThPO cisminin yüksekliğinin BHML cisminin yüksekliğine oranı gibidir. Ama BM tabanının EP'ye oranı ABG üçgeninin DEZ üçgenine oranı gibidir. O hâlde ABG üçgeninin DEZ üçgenine oranı da EThPO cisminin yüksekliğinin BHML cisminin yüksekliğine oranı gibidir. EThPO cisminin yüksekliği DEZTh piramidinin yüksekliğiyle, BHML cisminin yüksekliği de ABGH piramidinin yüksekliğiyle aynıdır; o hâlde ABG tabanının DEZ tabanına oranı, DEZTh piramidinin yüksekliğinin ABGH piramidinin yüksekliğine oranı gibidir. Demek ki ABGH ile DEZTh piramitlerinin tabanları yükseklikleriyle ters orantılıdır.
Şimdi de ABGH ile DEZTh piramitlerinin tabanları yükseklikleriyle ters orantılı olsun; yani ABG tabanının DEZ tabanına oranı, DEZTh piramidinin yüksekliğinin ABGH piramidinin yüksekliğine oranı gibi olsun. Diyorum ki ABGH piramidi DEZTh piramidine eşittir.
Aynı yapılar kurulduktan sonra: ABG tabanının DEZ tabanına oranı DEZTh piramidinin yüksekliğinin ABGH piramidinin yüksekliğine oranı gibi olduğundan ve ABG tabanının DEZ tabanına oranı BM paralelkenarının EP paralelkenarına oranı gibi olduğundan, BM paralelkenarının EP paralelkenarına oranı da DEZTh piramidinin yüksekliğinin ABGH piramidinin yüksekliğine oranı gibidir. Ama DEZTh piramidinin yüksekliği EThPO paralelyüzlüsünün yüksekliğiyle, ABGH piramidinin yüksekliği de BHML paralelyüzlüsünün yüksekliğiyle aynıdır; o hâlde BM tabanının EP tabanına oranı, EThPO paralelyüzlüsünün yüksekliğinin BHML paralelyüzlüsünün yüksekliğine oranı gibidir. Tabanları yükseklikleriyle ters orantılı olan paralelyüzlüler ise eşittir; o hâlde BHML paralelyüzlüsü EThPO paralelyüzlüsüne eşittir. ABGH piramidi BHML'nin, DEZTh piramidi de EThPO paralelyüzlüsünün altıda biridir; o hâlde ABGH piramidi DEZTh piramidine eşittir.
Öyleyse tabanları üçgen olan eşit piramitlerin tabanları yükseklikleriyle ters orantılıdır; tabanları üçgen olup tabanları yükseklikleriyle ters orantılı olan piramitler de eşittir. Gösterilmesi gereken buydu.
τῶν ἴσων πυραμίδων καὶ τριγώνους βάσεις ἐχουσῶν ἀντιπεπόνθασιν αἱ βάσεις τοῖς ὕψεσιν· καὶ ὧν πυραμίδων τριγώνους βάσεις ἐχουσῶν ἀντιπεπόνθασιν αἱ βάσεις τοῖς ὕψεσιν, ἴσαι εἰσὶν ἐκεῖναι. ἔστωσαν γὰρ ἴσαι πυραμίδες τριγώνους βάσεις ἔχουσαι τὰς ΑΒΓ, ΔΕΖ, κορυφὰς δὲ τὰ Η, Θ σημεῖα· λέγω, ὅτι τῶν ΑΒΓΗ, ΔΕΖΘ πυραμίδων ἀντιπεπόνθασιν αἱ βάσεις τοῖς ὕψεσιν, καί ἐστιν ὡς ἡ ΑΒΓ βάσις πρὸς τὴν ΔΕΖ βάσιν, οὕτως τὸ τῆς ΔΕΖΘ πυραμίδος ὕψος πρὸς τὸ τῆς ΑΒΓΗ πυραμίδος ὕψος. συμπεπληρώσθω γὰρ τὰ ΒΗΜΛ, ΕΘΠΟ στερεὰ παραλληλεπίπεδα. καὶ ἐπεὶ ἴση ἐστὶν ἡ ΑΒΓΗ πυραμὶς τῇ ΔΕΖΘ πυραμίδι, καί ἐστι τῆς μὲν ΑΒΓΗ πυραμίδος ἑξαπλάσιον τὸ ΒΗΜΛ στερεόν, τῆς δὲ ΔΕΖΘ πυραμίδος ἑξαπλάσιον τὸ ΕΘΠΟ στερεόν, ἴσον ἄρα ἐστὶ τὸ ΒΗΜΛ στερεὸν τῷ ΕΘΠΟ στερεῷ. τῶν δὲ ἴσων στερεῶν παραλληλεπιπέδων ἀντιπεπόνθασιν αἱ βάσεις τοῖς ὕψεσιν· ἔστιν ἄρα ὡς ἡ ΒΜ βάσις πρὸς τὴν ΕΠ βάσιν, οὕτως τὸ τοῦ ΕΘΠΟ στερεοῦ ὕψος πρὸς τὸ τοῦ ΒΗΜΛ στερεοῦ ὕψος. ἀλλʼ ὡς ἡ ΒΜ βάσις πρὸς τὴν ΕΠ, οὕτως τὸ ΑΒΓ τρίγωνον πρὸς τὸ ΔΕΖ τρίγωνον. καὶ ὡς ἄρα τὸ ΑΒΓ τρίγωνον πρὸς τὸ ΔΕΖ τρίγωνον, οὕτως τὸ τοῦ ΕΘΠΟ στερεοῦ ὕψος πρὸς τὸ τοῦ ΒΗΜΛ στερεοῦ ὕψος. ἀλλὰ τὸ μὲν τοῦ ΕΘΠΟ στερεοῦ ὕψος τὸ αὐτό ἐστι τῷ τῆς ΔΕΖΘ πυραμίδος ὕψει, τὸ δὲ τοῦ ΒΗΜΛ στερεοῦ ὕψος τὸ αὐτό ἐστι τῷ τῆς ΑΒΓΗ πυραμίδος ὕψει· ἔστιν ἄρα ὡς ἡ ΑΒΓ βάσις πρὸς τὴν ΔΕΖ βάσιν, οὕτως τὸ τῆς ΔΕΖΘ πυραμίδος ὕψος πρὸς τὸ τῆς ΑΒΓΗ πυραμίδος ὕψος. τῶν ΑΒΓΗ, ΔΕΖΘ ἄρα πυραμίδων ἀντιπεπόνθασιν αἱ βάσεις τοῖς ὕψεσιν. ἀλλὰ δὴ τῶν ΑΒΓΗ, ΔΕΖΘ πυραμίδων ἀντιπεπονθέτωσαν αἱ βάσεις τοῖς ὕψεσιν, καὶ ἔστω ὡς ἡ ΑΒΓ βάσις πρὸς τὴν ΔΕΖ βάσιν, οὕτως τὸ τῆς ΔΕΖΘ πυραμίδος ὕψος πρὸς τὸ τῆς ΑΒΓΗ πυραμίδος ὕψος· λέγω, ὅτι ἴση ἐστὶν ἡ ΑΒΓΗ πυραμὶς τῇ ΔΕΖΘ πυραμίδι. τῶν γὰρ αὐτῶν κατασκευασθέντων, ἐπεί ἐστιν ὡς ἡ ΑΒΓ βάσις πρὸς τὴν ΔΕΖ βάσιν, οὕτως τὸ τῆς ΔΕΖΘ πυραμίδος ὕψος πρὸς τὸ τῆς ΑΒΓΗ πυραμίδος ὕψος, ἀλλʼ ὡς ἡ ΑΒΓ βάσις πρὸς τὴν ΔΕΖ βάσιν, οὕτως τὸ ΒΜ παραλληλόγραμμον πρὸς τὸ ΕΠ παραλληλόγραμμον, καὶ ὡς ἄρα τὸ ΒΜ παραλληλόγραμμον πρὸς τὸ ΕΠ παραλληλόγραμμον, οὕτως τὸ τῆς ΔΕΖΘ πυραμίδος ὕψος πρὸς τὸ τῆς ΑΒΓΗ πυραμίδος ὕψος. ἀλλὰ τὸ [μὲν] τῆς ΔΕΖΘ πυραμίδος ὕψος τὸ αὐτό ἐστι τῷ τοῦ ΕΘΠΟ παραλληλεπιπέδου ὕψει, τὸ δὲ τῆς ΑΒΓΗ πυραμίδος ὕψος τὸ αὐτό ἐστι τῷ τοῦ ΒΗΜΛ παραλληλεπιπέδου ὕψει· ἔστιν ἄρα ὡς ἡ ΒΜ βάσις πρὸς τὴν ΕΠ βάσιν, οὕτως τὸ τοῦ ΕΘΠΟ παραλληλεπιπέδου ὕψος πρὸς τὸ τοῦ ΒΗΜΛ παραλληλεπιπέδου ὕψος. ὧν δὲ στερεῶν παραλληλεπιπέδων ἀντιπεπόνθασιν αἱ βάσεις τοῖς ὕψεσιν, ἴσα ἐστὶν ἐκεῖνα· ἴσον ἄρα ἐστὶ τὸ ΒΗΜΛ στερεὸν παραλληλεπίπεδον τῷ ΕΘΠΟ στερεῷ παραλληλεπιπέδῳ. καί ἐστι τοῦ μὲν ΒΗΜΛ ἕκτον μέρος ἡ ΑΒΓΗ πυραμίς, τοῦ δὲ ΕΘΠΟ παραλληλεπιπέδου ἕκτον μέρος ἡ ΔΕΖΘ πυραμίς· ἴση ἄρα ἡ ΑΒΓΗ πυραμὶς τῇ ΔΕΖΘ πυραμίδι. τῶν ἄρα ἴσων πυραμίδων καὶ τριγώνους βάσεις ἐχουσῶν ἀντιπεπόνθασιν αἱ βάσεις τοῖς ὕψεσιν· καὶ ὧν πυραμίδων τριγώνους βάσεις ἐχουσῶν ἀντιπεπόνθασιν αἱ βάσεις τοῖς ὕψεσιν, ἴσαι εἰσὶν ἐκεῖναι· ὅπερ ἔδει δεῖξαι.
12.prop.10-1Önerme 10. Her koni, kendisiyle aynı tabana ve eşit yüksekliğe sahip silindirin üçte biridir.
Bir koni ile bir silindirin tabanı aynı ABGD dairesi, yükseklikleri de eşit olsun. Diyorum ki koni silindirin üçte biridir; yani silindir koninin üç katıdır.
Silindir koninin üç katı değilse, ya üç katından büyük ya da üç katından küçük olacaktır. Önce üç katından büyük olsun. ABGD dairesinin içine ABGD karesi çizilsin; ABGD karesi ABGD dairesinin yarısından büyüktür. ABGD karesi üzerine, yüksekliği silindirinkine eşit bir prizma dikilsin. Bu dikilen prizma silindirin yarısından büyüktür. Çünkü ABGD dairesinin çevresine bir kare çizersek, ABGD dairesinin içine çizilen kare çevresine çizilen karenin yarısıdır; bunlar üzerine dikilen paralelyüzlüler, yükseklikleri eşit prizmalardır; yükseklikleri aynı olan paralelyüzlülerin birbirine oranı ise tabanlarının oranı gibidir; o hâlde ABGD karesi üzerine dikilen prizma, ABGD dairesinin çevresine çizilen kare üzerine dikilen prizmanın yarısıdır. Silindir ise ABGD dairesinin çevresine çizilen kare üzerine dikilen prizmadan küçüktür; o hâlde ABGD karesi üzerine dikilen ve yüksekliği silindirinkine eşit olan prizma silindirin yarısından büyüktür. AB, BG, GD ve DA yayları E, Z, H ve Th noktalarında ikiye bölünsün; AE, EB, BZ, ZG, GH, HD, DTh ve ThA birleştirilsin. O hâlde, daha önce gösterdiğimiz gibi, AEB, BZG, GHD ve DThA üçgenlerinin her biri, ABGD dairesinin kendisine düşen parçasının yarısından büyüktür. AEB, BZG, GHD ve DThA üçgenlerinin her biri üzerine, yükseklikleri silindirinkine eşit prizmalar dikilsin. O hâlde dikilen prizmaların her biri, silindirin kendisine düşen parçasının yarısından büyüktür. Çünkü E, Z, H ve Th noktalarından AB, BG, GD ve DA'ya paraleller çizer, AB, BG, GD ve DA üzerindeki paralelkenarları tamamlar ve bunlar üzerine yükseklikleri silindirinkine eşit paralelyüzlüler dikersek, AEB, BZG, GHD ve DThA üçgenleri üzerindeki prizmalar, dikilen bu cisimlerin her birinin yarısı olur; silindirin parçaları ise dikilen paralelyüzlülerden küçüktür; dolayısıyla AEB, BZG, GHD ve DThA üçgenleri üzerindeki prizmalar da silindirin kendilerine düşen parçalarının yarısından büyüktür. Geriye kalan yayları ikiye bölerek, doğrular birleştirerek, üçgenlerin her biri üzerine yükseklikleri silindirinkine eşit prizmalar dikerek ve bunu hep sürdürerek, silindirin bazı parçalarını geride bırakacağız ve bunlar, silindirin koninin üç katını aştığı farktan küçük olacaktır. Bu parçalar kalsın: AE, EB, BZ, ZG, GH, HD, DTh ve ThA üzerindekiler olsun. O hâlde geriye kalan, tabanı AEBZGHDTh çokgeni, yüksekliği silindirinkiyle aynı olan prizma, koninin üç katından büyüktür. Ama tabanı AEBZGHDTh çokgeni, yüksekliği silindirinkiyle aynı olan prizma, tabanı AEBZGHDTh çokgeni, tepesi koninin tepesiyle aynı olan piramidin üç katıdır; o hâlde tabanı AEBZGHDTh çokgeni, tepesi koninin tepesiyle aynı olan piramit, tabanı ABGD dairesi olan koniden büyüktür. Oysa ondan küçüktür de, çünkü koninin içinde kalır; bu ise imkânsızdır. Demek ki silindir koninin üç katından büyük değildir.
πᾶς κῶνος κυλίνδρου τρίτον μέρος ἐστὶ τοῦ τὴν αὐτὴν βάσιν ἔχοντος αὐτῷ καὶ ὕψος ἴσον. ἐχέτω γὰρ κῶνος κυλίνδρῳ βάσιν τε τὴν αὐτὴν τὸν ΑΒΓΔ κύκλον καὶ ὕψος ἴσον· λέγω, ὅτι ὁ κῶνος τοῦ κυλίνδρου τρίτον ἐστὶ μέρος, τουτέστιν ὅτι ὁ κύλινδρος τοῦ κώνου τριπλασίων ἐστίν. εἰ γὰρ μή ἐστιν ὁ κύλινδρος τοῦ κώνου τριπλασίων, ἔσται ὁ κύλινδρος τοῦ κώνου ἤτοι μείζων ἢ τριπλασίων ἢ ἐλάσσων ἢ τριπλασίων. ἔστω πρότερον μείζων ἢ τριπλασίων, καὶ ἐγγεγράφθω εἰς τὸν ΑΒΓΔ κύκλον τετράγωνον τὸ ΑΒΓΔ· τὸ δὴ ΑΒΓΔ τετράγωνον μεῖζόν ἐστιν ἢ τὸ ἥμισυ τοῦ ΑΒΓΔ κύκλου. καὶ ἀνεστάτω ἀπὸ τοῦ ΑΒΓΔ τετραγώνου πρίσμα ἰσουψὲς τῷ κυλίνδρῳ. τὸ δὴ ἀνιστάμενον πρίσμα μεῖζόν ἐστιν ἢ τὸ ἥμισυ τοῦ κυλίνδρου, ἐπειδήπερ κἂν περὶ τὸν ΑΒΓΔ κύκλον τετράγωνον περιγράψωμεν, τὸ ἐγγεγραμμένον εἰς τὸν ΑΒΓΔ κύκλον τετράγωνον ἥμισύ ἐστι τοῦ περιγεγραμμένου· καί ἐστι τὰ ἀπʼ αὐτῶν ἀνιστάμενα στερεὰ παραλληλεπίπεδα πρίσματα ἰσοϋψῆ· τὰ δὲ ὑπὸ τὸ αὐτὸ ὕψος ὄντα στερεὰ παραλληλεπίπεδα πρὸς ἄλληλά ἐστιν ὡς αἱ βάσεις· καὶ τὸ ἐπὶ τοῦ ΑΒΓΔ ἄρα τετραγώνου ἀνασταθὲν πρίσμα ἥμισύ ἐστι τοῦ ἀνασταθέντος πρίσματος ἀπὸ τοῦ περὶ τὸν ΑΒΓΔ κύκλον περιγραφέντος τετραγώνου· καί ἐστιν ὁ κύλινδρος ἐλάττων τοῦ πρίσματος τοῦ ἀνασταθέντος ἀπὸ τοῦ περὶ τὸν ΑΒΓΔ κύκλον περιγραφέντος τετραγώνου· τὸ ἄρα πρίσμα τὸ ἀνασταθὲν ἀπὸ τοῦ ΑΒΓΔ τετραγώνου ἰσοϋψὲς τῷ κυλίνδρῳ μεῖζόν ἐστι τοῦ ἡμίσεως τοῦ κυλίνδρου. τετμήσθωσαν αἱ ΑΒ, ΒΓ, ΓΔ, ΔΑ περιφέρειαι δίχα κατὰ τὰ Ε, Ζ, Η, Θ σημεῖα, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΑΕ, ΕΒ, ΒΖ, ΖΓ, ΓΗ, ΗΔ, ΔΘ, ΘΑ· καὶ ἕκαστον ἄρα τῶν ΑΕΒ, ΒΖΓ, ΓΗΔ, ΔΘΑ τριγώνων μεῖζόν ἐστιν ἢ τὸ ἥμισυ τοῦ καθʼ ἑαυτὸ τμήματος τοῦ ΑΒΓΔ κύκλου, ὡς ἔμπροσθεν ἐδείκνυμεν. ἀνεστάτω ἐφʼ ἑκάστου τῶν ΑΕΒ, ΒΖΓ, ΓΗΔ, ΔΘΑ τριγώνων πρίσματα ἰσουψῆ τῷ κυλίνδρῳ· καὶ ἕκαστον ἄρα τῶν ἀνασταθέντων πρισμάτων μεῖζόν ἐστιν ἢ τὸ ἥμισυ μέρος τοῦ καθʼ ἑαυτὸ τμήματος τοῦ κυλίνδρου, ἐπειδήπερ ἐὰν διὰ τῶν Ε, Ζ, Η, Θ σημείων παραλλήλους ταῖς ΑΒ, ΒΓ, ΓΔ, ΔΑ ἀγάγωμεν, καὶ συμπληρώσωμεν τὰ ἐπὶ τῶν ΑΒ, ΒΓ, ΓΔ, ΔΑ παραλληλόγραμμα, καὶ ἀπʼ αὐτῶν ἀναστήσωμεν στερεὰ παραλληλεπίπεδα ἰσοϋψῆ τῷ κυλίνδρῳ, ἑκάστου τῶν ἀνασταθέντων ἡμίση ἐστὶ τὰ πρίσματα τὰ ἐπὶ τῶν ΑΕΒ, ΒΖΓ, ΓΗΔ, ΔΘΑ τριγώνων· καί ἐστι τὰ τοῦ κυλίνδρου τμήματα ἐλάττονα τῶν ἀνασταθέντων στερεῶν παραλληλεπιπέδων· ὥστε καὶ τὰ ἐπὶ τῶν ΑΕΒ, ΒΖΓ, ΓΗΔ, ΔΘΑ τριγώνων πρίσματα μείζονά ἐστιν ἢ τὸ ἥμισυ τῶν καθʼ ἑαυτὰ τοῦ κυλίνδρου τμημάτων. τέμνοντες δὴ τὰς ὑπολειπομένας περιφερείας δίχα καὶ ἐπιζευγνύντες εὐθείας καὶ ἀνιστάντες ἐφʼ ἑκάστου τῶν τριγώνων πρίσματα ἰσοϋψῆ τῷ κυλίνδρῳ καὶ τοῦτο ἀεὶ ποιοῦντες καταλείψομέν τινα ἀποτμήματα τοῦ κυλίνδρου, ἃ ἔσται ἐλάττονα τῆς ὑπεροχῆς, ᾗ ὑπερέχει ὁ κύλινδρος τοῦ τριπλασίου τοῦ κώνου. λελείφθω, καὶ ἔστω τὰ ΑΕ, ΕΒ, ΒΖ, ΖΓ, ΓΗ, ΗΔ, ΔΘ, ΘΑ· λοιπὸν ἄρα τὸ πρίσμα, οὗ βάσις μὲν τὸ ΑΕΒΖΓΗΔΘ πολύγωνον, ὕψος δὲ τὸ αὐτὸ τῷ κυλίνδρῳ, μεῖζόν ἐστιν ἢ τριπλάσιον τοῦ κώνου. ἀλλὰ τὸ πρίσμα, οὗ βάσις μέν ἐστι τὸ ΑΕΒΖΓΗΔΘ πολύγωνον, ὕψος δὲ τὸ αὐτὸ τῷ κυλίνδρῳ, τριπλάσιόν ἐστι τῆς πυραμίδος, ἧς βάσις μέν ἐστι τὸ ΑΕΒΖΓΗΔΘ πολύγωνον, κορυφὴ δὲ ἡ αὐτὴ τῷ κώνῳ· καὶ ἡ πυραμὶς ἄρα, ἧς βάσις μὲν [ἐστι] τὸ ΑΕΒΖΓΗΔΘ πολύγωνον, κορυφὴ δὲ ἡ αὐτὴ τῷ κώνῳ, μείζων ἐστὶ τοῦ κώνου τοῦ βάσιν ἔχοντος τὸν ΑΒΓΔ κύκλον. ἀλλὰ καὶ ἐλάττων· ἐμπεριέχεται γὰρ ὑπʼ αὐτοῦ· ὅπερ ἐστὶν ἀδύνατον. οὐκ ἄρα ἐστὶν ὁ κύλινδρος τοῦ κώνου μείζων ἢ τριπλάσιος.
12.prop.10-2Şimdi diyorum ki silindir koninin üç katından küçük de değildir.
Mümkünse, silindir koninin üç katından küçük olsun. O hâlde tersine, koni silindirin üçte birinden büyüktür. ABGD dairesinin içine ABGD karesi çizilsin; o hâlde ABGD karesi ABGD dairesinin yarısından büyüktür. ABGD karesi üzerine, tepesi koninin tepesiyle aynı olan bir piramit dikilsin; o hâlde dikilen piramit koninin yarısından büyüktür. Çünkü daha önce gösterdiğimiz gibi, dairenin çevresine bir kare çizersek, ABGD karesi dairenin çevresine çizilen karenin yarısı olacaktır; karelerin üzerine, yükseklikleri koninkine eşit, prizma da denen paralelyüzlüler dikersek, ABGD karesi üzerine dikilen, dairenin çevresine çizilen kare üzerine dikilenin yarısı olacaktır, çünkü bunların birbirine oranı tabanlarının oranı gibidir. Dolayısıyla üçte birleri için de aynı şey geçerlidir; o hâlde tabanı ABGD karesi olan piramit, dairenin çevresine çizilen kare üzerine dikilen piramidin yarısıdır. Dairenin çevresindeki kare üzerine dikilen piramit ise koniden büyüktür, çünkü koniyi içine alır. O hâlde tabanı ABGD karesi, tepesi koninin tepesiyle aynı olan piramit koninin yarısından büyüktür. AB, BG, GD ve DA yayları E, Z, H ve Th noktalarında ikiye bölünsün; AE, EB, BZ, ZG, GH, HD, DTh ve ThA birleştirilsin. O hâlde AEB, BZG, GHD ve DThA üçgenlerinin her biri, ABGD dairesinin kendisine düşen parçasının yarısından büyüktür. AEB, BZG, GHD ve DThA üçgenlerinin her biri üzerine, tepeleri koninin tepesiyle aynı olan piramitler dikilsin; o hâlde dikilen piramitlerin her biri, aynı şekilde, koninin kendisine düşen parçasının yarısından büyüktür. Geriye kalan yayları ikiye bölerek, doğrular birleştirerek, üçgenlerin her biri üzerine tepesi koninin tepesiyle aynı olan bir piramit dikerek ve bunu hep sürdürerek, koninin bazı parçalarını geride bırakacağız ve bunlar, koninin silindirin üçte birini aştığı farktan küçük olacaktır. Bu parçalar kalsın: AE, EB, BZ, ZG, GH, HD, DTh ve ThA üzerindekiler olsun. O hâlde geriye kalan, tabanı AEBZGHDTh çokgeni, tepesi koninin tepesiyle aynı olan piramit, silindirin üçte birinden büyüktür. Ama tabanı AEBZGHDTh çokgeni, tepesi koninin tepesiyle aynı olan piramit, tabanı AEBZGHDTh çokgeni, yüksekliği silindirinkiyle aynı olan prizmanın üçte biridir; o hâlde tabanı AEBZGHDTh çokgeni, yüksekliği silindirinkiyle aynı olan prizma, tabanı ABGD dairesi olan silindirden büyüktür. Oysa ondan küçüktür de, çünkü silindirin içinde kalır; bu ise imkânsızdır. Demek ki silindir koninin üç katından küçük değildir. Üç katından büyük olmadığı da gösterilmişti; o hâlde silindir koninin üç katıdır; dolayısıyla koni silindirin üçte biridir.
Öyleyse her koni, kendisiyle aynı tabana ve eşit yüksekliğe sahip silindirin üçte biridir. Gösterilmesi gereken buydu.
λέγω δή, ὅτι οὐδὲ ἐλάττων ἐστὶν ἢ τριπλάσιος ὁ κύλινδρος τοῦ κώνου. εἰ γὰρ δυνατόν, ἔστω ἐλάττων ἢ τριπλάσιος ὁ κύλινδρος τοῦ κώνου· ἀνάπαλιν ἄρα ὁ κῶνος τοῦ κυλίνδρου μείζων ἐστὶν ἢ τρίτον μέρος. ἐγγεγράφθω δὴ εἰς τὸν ΑΒΓΔ κύκλον τετράγωνον τὸ ΑΒΓΔ· τὸ ΑΒΓΔ ἄρα τετράγωνον μεῖζόν ἐστιν ἢ τὸ ἥμισυ τοῦ ΑΒΓΔ κύκλου. καὶ ἀνεστάτω ἀπὸ τοῦ ΑΒΓΔ τετραγώνου πυραμὶς τὴν αὐτὴν κορυφὴν ἔχουσα τῷ κώνῳ· ἡ ἄρα ἀνασταθεῖσα πυραμὶς μείζων ἐστὶν ἢ τὸ ἥμισυ μέρος τοῦ κώνου, ἐπειδήπερ, ὡς ἔμπροσθεν ἐδείκνυμεν, ὅτι ἐὰν περὶ τὸν κύκλον τετράγωνον περιγράψωμεν, ἔσται τὸ ΑΒΓΔ τετράγωνον ἥμισυ τοῦ περὶ τὸν κύκλον περιγεγραμμένου τετραγώνου· καὶ ἐὰν ἀπὸ τῶν τετραγώνων στερεὰ παραλληλεπίπεδα ἀναστήσωμεν ἰσοϋψῆ τῷ κώνῳ, ἃ καὶ καλεῖται πρίσματα, ἔσται τὸ ἀνασταθὲν ἀπὸ τοῦ ΑΒΓΔ τετραγώνου ἥμισυ τοῦ ἀνασταθέντος ἀπὸ τοῦ περὶ τὸν κύκλον περιγραφέντος τετραγώνου· πρὸς ἄλληλα γάρ εἰσιν ὡς αἱ βάσεις. ὥστε καὶ τὰ τρίτα· καὶ πυραμὶς ἄρα, ἧς βάσις τὸ ΑΒΓΔ τετράγωνον, ἥμισύ ἐστι τῆς πυραμίδος τῆς ἀνασταθείσης ἀπὸ τοῦ περὶ τὸν κύκλον περιγραφέντος τετραγώνου. καί ἐστι μείζων ἡ πυραμὶς ἡ ἀνασταθεῖσα ἀπὸ τοῦ περὶ τὸν κύκλον τετραγώνου τοῦ κώνου· ἐμπεριέχει γὰρ αὐτόν. ἡ ἄρα πυραμὶς, ἧς βάσις τὸ ΑΒΓΔ τετράγωνον, κορυφὴ δὲ ἡ αὐτὴ τῷ κώνῳ, μείζων ἐστὶν ἢ τὸ ἥμισυ τοῦ κώνου. τετμήσθωσαν αἱ ΑΒ, ΒΓ, ΓΔ, ΔΑ περιφέρειαι δίχα κατὰ τὰ Ε, Ζ, Η, Θ σημεῖα, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΑΕ, ΕΒ, ΒΖ, ΖΓ, ΓΗ, ΗΔ, ΔΘ, ΘΑ· καὶ ἕκαστον ἄρα τῶν ΑΕΒ, ΒΖΓ, ΓΗΔ, ΔΘΑ τριγώνων μεῖζόν ἐστιν ἢ τὸ ἥμισυ μέρος τοῦ καθʼ ἑαυτὸ τμήματος τοῦ ΑΒΓΔ κύκλου. καὶ ἀνεστάτωσαν ἐφʼ ἑκάστου τῶν ΑΕΒ, ΒΖΓ, ΓΗΔ, ΔΘΑ τριγώνων πυραμίδες τὴν αὐτὴν κορυφὴν ἔχουσαι τῷ κώνῳ· καὶ ἑκάστη ἄρα τῶν ἀνασταθεισῶν πυραμίδων κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον μείζων ἐστὶν ἢ τὸ ἥμισυ μέρος τοῦ καθʼ ἑαυτὴν τμήματος τοῦ κώνου. τέμνοντες δὴ τὰς ὑπολειπομένας περιφερείας δίχα καὶ ἐπιζευγνύντες εὐθείας καὶ ἀνιστάντες ἐφʼ ἑκάστου τῶν τριγώνων πυραμίδα τὴν αὐτὴν κορυφὴν ἔχουσαν τῷ κώνῳ καὶ τοῦτο ἀεὶ ποιοῦντες καταλείψομέν τινα ἀποτμήματα τοῦ κώνου, ἃ ἔσται ἐλάττονα τῆς ὑπεροχῆς, ᾗ ὑπερέχει ὁ κῶνος τοῦ τρίτου μέρους τοῦ κυλίνδρου. λελείφθω, καὶ ἔστω τὰ ἐπὶ τῶν ΑΕ, ΕΒ, ΒΖ, ΖΓ, ΓΗ, ΗΔ, ΔΘ, ΘΑ· λοιπὴ ἄρα ἡ πυραμίς, ἧς βάσις μέν ἐστι τὸ ΑΕΒΖΓΗΔΘ πολύγωνον, κορυφὴ δὲ ἡ αὐτὴ τῷ κώνῳ, μείζων ἐστὶν ἢ τρίτον μέρος τοῦ κυλίνδρου. ἀλλʼ ἡ πυραμίς, ἧς βάσις μέν ἐστι τὸ ΑΕΒΖΓΗΔΘ πολύγωνον, κορυφὴ δὲ ἡ αὐτὴ τῷ κώνῳ, τρίτον ἐστὶ μέρος τοῦ πρίσματος, οὗ βάσις μέν ἐστι τὸ ΑΕΒΖΓΗΔΘ πολύγωνον, ὕψος δὲ τὸ αὐτὸ τῷ κυλίνδρῳ· τὸ ἄρα πρίσμα, οὗ βάσις μέν ἐστι τὸ ΑΕΒΖΓΗΔΘ πολύγωνον, ὕψος δὲ τὸ αὐτὸ τῷ κυλίνδρῳ, μεῖζόν ἐστι τοῦ κυλίνδρου, οὗ βάσις ἐστὶν ὁ ΑΒΓΔ κύκλος. ἀλλὰ καὶ ἔλαττον· ἐμπεριέχεται γὰρ ὑπʼ αὐτοῦ· ὅπερ ἐστὶν ἀδύνατον. οὐκ ἄρα ὁ κύλινδρος τοῦ κώνου ἐλάττων ἐστὶν ἢ τριπλάσιος. ἐδείχθη δέ, ὅτι οὐδὲ μείζων ἢ τριπλάσιος· τριπλάσιος ἄρα ὁ κύλινδρος τοῦ κώνου· ὥστε ὁ κῶνος τρίτον ἐστὶ μέρος τοῦ κυλίνδρου. πᾶς ἄρα κῶνος κυλίνδρου τρίτον μέρος ἐστὶ τοῦ τὴν αὐτὴν βάσιν ἔχοντος αὐτῷ καὶ ὕψος ἴσον· ὅπερ ἔδει δεῖξαι.
12.prop.11Önerme 11. Aynı yükseklikteki koniler ve silindirlerin birbirine oranı tabanlarının oranı gibidir.
Aynı yükseklikte koniler ve silindirler bulunsun; tabanları ABGD ile EZHTh daireleri, eksenleri KL ile MN, tabanlarının çapları da AG ile EH olsun. Diyorum ki ABGD dairesinin EZHTh dairesine oranı, AL konisinin EN konisine oranı gibidir.
Değilse, ABGD dairesinin EZHTh dairesine oranı, AL konisinin ya EN konisinden küçük ya da ondan büyük bir cisme oranı gibi olacaktır. Önce küçük bir cisme, X cismine oranı gibi olsun; X cisminin EN konisinden ne kadar küçük olduğunu gösteren farka eşit cisim de Ps olsun. O hâlde EN konisi X ile Ps cisimlerinin toplamına eşittir. EZHTh dairesinin içine EZHTh karesi çizilsin; bu kare dairenin yarısından büyüktür. EZHTh karesi üzerine, yüksekliği koninin yüksekliğine eşit bir piramit dikilsin. O hâlde dikilen piramit koninin yarısından büyüktür. Çünkü dairenin çevresine bir kare çizer ve onun üzerine de yüksekliği koninin yüksekliğine eşit bir piramit dikersek, içteki kare üzerine dikilen piramit dıştaki kare üzerine dikilen piramidin yarısı olur, zira bu piramitlerin birbirine oranı tabanlarının oranı gibidir; koni ise dıştaki piramitten küçüktür. EZ, ZH, HTh ve ThE yayları O, P, R ve S noktalarında ikiye bölünsün; ThO, OE, EP, PZ, ZR, RH, HS ve STh birleştirilsin. O hâlde ThOE, EPZ, ZRH ve HSTh üçgenlerinin her biri, dairenin kendisine düşen parçasının yarısından büyüktür. ThOE, EPZ, ZRH ve HSTh üçgenlerinin her biri üzerine, yüksekliği koninin yüksekliğine eşit bir piramit dikilsin; o hâlde dikilen piramitlerin her biri, koninin kendisine düşen parçasının yarısından büyüktür. Geriye kalan yayları ikiye bölerek, doğrular birleştirerek, üçgenlerin her biri üzerine yükseklikleri koninin yüksekliğine eşit piramitler dikerek ve bunu hep sürdürerek, koninin bazı parçalarını geride bırakacağız ve bunlar Ps cisminden küçük olacaktır. Bu parçalar kalsın: ThOE, EPZ, ZRH ve HSTh üzerindekiler olsun. O hâlde geriye kalan, tabanı ThOEPZRHS çokgeni, yüksekliği koninin yüksekliğiyle aynı olan piramit X cisminden büyüktür. ABGD dairesinin içine de ThOEPZRHS çokgenine benzer ve benzer konumda DTAYBFGKh çokgeni çizilsin ve bunun üzerine yüksekliği AL konisinin yüksekliğine eşit bir piramit dikilsin. AG üzerindeki karenin EH üzerindeki kareye oranı DTAYBFGKh çokgeninin ThOEPZRHS çokgenine oranı gibi olduğundan ve AG üzerindeki karenin EH üzerindeki kareye oranı ABGD dairesinin EZHTh dairesine oranı gibi olduğundan, ABGD dairesinin EZHTh dairesine oranı da DTAYBFGKh çokgeninin ThOEPZRHS çokgenine oranı gibidir. Ama ABGD dairesinin EZHTh dairesine oranı AL konisinin X cismine oranı gibidir; DTAYBFGKh çokgeninin ThOEPZRHS çokgenine oranı da, tabanı DTAYBFGKh çokgeni, tepesi L noktası olan piramidin, tabanı ThOEPZRHS çokgeni, tepesi N noktası olan piramide oranı gibidir. O hâlde AL konisinin X cismine oranı da, tabanı DTAYBFGKh çokgeni, tepesi L noktası olan piramidin, tabanı ThOEPZRHS çokgeni, tepesi N noktası olan piramide oranı gibidir; yer değiştirerek, AL konisinin kendi içindeki piramide oranı, X cisminin EN konisinin içindeki piramide oranı gibidir. AL konisi kendi içindeki piramitten büyüktür; o hâlde X cismi de EN konisinin içindeki piramitten büyüktür. Oysa ondan küçüktür de; bu ise saçmadır. Demek ki ABGD dairesinin EZHTh dairesine oranı, AL konisinin EN konisinden küçük bir cisme oranı gibi değildir. Benzer şekilde, EZHTh dairesinin ABGD dairesine oranının da EN konisinin AL konisinden küçük bir cisme oranı gibi olmadığını göstereceğiz.
Şimdi diyorum ki ABGD dairesinin EZHTh dairesine oranı, AL konisinin EN konisinden büyük bir cisme oranı gibi de değildir.
Mümkünse, büyük bir cisme, X cismine oranı gibi olsun. O hâlde tersine, EZHTh dairesinin ABGD dairesine oranı, X cisminin AL konisine oranı gibidir. Ama X cisminin AL konisine oranı, EN konisinin AL konisinden küçük bir cisme oranı gibidir; o hâlde EZHTh dairesinin ABGD dairesine oranı da EN konisinin AL konisinden küçük bir cisme oranı gibidir; bunun imkânsız olduğu ise gösterilmişti. Demek ki ABGD dairesinin EZHTh dairesine oranı, AL konisinin EN konisinden büyük bir cisme oranı gibi değildir. Küçük bir cisme oranı gibi olmadığı da gösterilmişti; o hâlde ABGD dairesinin EZHTh dairesine oranı, AL konisinin EN konisine oranı gibidir.
Ama koninin koniye oranı silindirin silindire oranı gibidir, çünkü her silindir kendi konisinin üç katıdır. O hâlde ABGD dairesinin EZHTh dairesine oranı, bu daireler üzerindeki, yükseklikleri [konilerinkine] eşit silindirlerin birbirine oranı gibidir.
Öyleyse aynı yükseklikteki koniler ve silindirlerin birbirine oranı tabanlarının oranı gibidir. Gösterilmesi gereken buydu.
οἱ ὑπὸ τὸ αὐτὸ ὕψος ὄντες κῶνοι καὶ κύλινδροι πρὸς ἀλλήλους εἰσὶν ὡς αἱ βάσεις. ἔστωσαν ὑπὸ τὸ αὐτὸ ὕψος κῶνοι καὶ κύλινδροι, ὧν βάσεις μὲν [εἰσιν] οἱ ΑΒΓΔ, ΕΖΗΘ κύκλοι, ἄξονες δὲ οἱ ΚΛ, ΜΝ, διάμετροι δὲ τῶν βάσεων αἱ ΑΓ, ΕΗ· λέγω, ὅτι ἐστὶν ὡς ὁ ΑΒΓΔ κύκλος πρὸς τὸν ΕΖΗΘ κύκλον, οὕτως ὁ ΑΛ κῶνος πρὸς τὸν ΕΝ κῶνον. εἰ γὰρ μή, ἔσται ὡς ὁ ΑΒΓΔ κύκλος πρὸς τὸν ΕΖΗΘ κύκλον, οὕτως ὁ ΑΛ κῶνος ἤτοι πρὸς ἔλασσόν τι τοῦ ΕΝ κώνου στερεὸν ἢ πρὸς μεῖζον. ἔστω πρότερον πρὸς ἔλασσον τὸ Ξ, καὶ ᾧ ἔλασσόν ἐστι τὸ Ξ στερεὸν τοῦ ΕΝ κώνου, ἐκείνῳ ἴσον ἔστω τὸ Ψ στερεόν· ὁ ΕΝ κῶνος ἄρα ἴσος ἐστὶ τοῖς Ξ, Ψ στερεοῖς. ἐγγεγράφθω εἰς τὸν ΕΖΗΘ κύκλον τετράγωνον τὸ ΕΖΗΘ· τὸ ἄρα τετράγωνον μεῖζόν ἐστιν ἢ τὸ ἥμισυ τοῦ κύκλου. ἀνεστάτω ἀπὸ τοῦ ΕΖ ΗΘ τετραγώνου πυραμὶς ἰσοϋψὴς τῷ κώνῳ· ἡ ἄρα ἀνασταθεῖσα πυραμὶς μείζων ἐστὶν ἢ τὸ ἥμισυ τοῦ κώνου, ἐπειδήπερ ἐὰν περιγράψωμεν περὶ τὸν κύκλον τετράγωνον, καὶ ἀπʼ αὐτοῦ ἀναστήσωμεν πυραμίδα ἰσοϋψῆ τῷ κώνῳ, ἡ ἐγγραφεῖσα πυραμὶς ἥμισύ ἐστι τῆς περιγραφείσης· πρὸς ἀλλήλας γάρ εἰσιν ὡς αἱ βάσεις· ἐλάττων δὲ ὁ κῶνος τῆς περιγραφείσης πυραμίδος. τετμήσθωσαν αἱ ΕΖ, ΖΗ, ΗΘ, ΘΕ περιφέρειαι δίχα κατὰ τὰ Ο, Π, Ρ, Σ σημεῖα, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΘΟ, ΟΕ, ΕΠ, ΠΖ, ΖΡ, ΡΗ, ΗΣ, ΣΘ. ἕκαστον ἄρα τῶν ΘΟΕ, ΕΠΖ, ΖΡΗ, ΗΣΘ τριγώνων μεῖζόν ἐστιν ἢ τὸ ἥμισυ τοῦ καθʼ ἑαυτὸ τμήματος τοῦ κύκλου. ἀνεστάτω ἐφʼ ἑκάστου τῶν ΘΟΕ, ΕΠΖ, ΖΡΗ, ΗΣΘ τριγώνων πυραμὶς ἰσοϋψὴς τῷ κώνῳ· καὶ ἑκάστη ἄρα τῶν ἀνασταθεισῶν πυραμίδων μείζων ἐστὶν ἢ τὸ ἥμισυ τοῦ καθʼ ἑαυτὴν τμήματος τοῦ κώνου. τέμνοντες δὴ τὰς ὑπολειπομένας περιφερείας δίχα καὶ ἐπιζευγνύντες εὐθείας καὶ ἀνιστάντες ἐπὶ ἑκάστου τῶν τριγώνων πυραμίδας ἰσοϋψεῖς τῷ κώνῳ καὶ ἀεὶ τοῦτο ποιοῦντες καταλείψομέν τινα ἀποτμήματα τοῦ κώνου, ἃ ἔσται ἐλάσσονα τοῦ Ψ στερεοῦ. λελείφθω, καὶ ἔστω τὰ ἐπὶ τῶν ΘΟΕ, ΕΠΖ, ΖΡΗ, ΗΣΘ· λοιπὴ ἄρα ἡ πυραμίς, ἧς βάσις τὸ ΘΟΕΠΖΡΗΣ πολύγωνον, ὕψος δὲ τὸ αὐτὸ τῷ κώνῳ, μείζων ἐστὶ τοῦ Ξ στερεοῦ. ἐγγεγράφθω καὶ εἰς τὸν ΑΒΓΔ κύκλον τῷ ΘΟΕΠΖΡΗΣ πολυγώνῳ ὅμοιόν τε καὶ ὁμοίως κείμενον πολύγωνον τὸ ΔΤΑΥΒ ΦΓΧ, καὶ ἀνεστάτω ἐπʼ αὐτοῦ πυραμὶς ἰσοϋψὴς τῷ ΑΛ κώνῳ. ἐπεὶ οὖν ἐστιν ὡς τὸ ἀπὸ τῆς ΑΓ πρὸς τὸ ἀπὸ τῆς ΕΗ, οὕτως τὸ ΔΤΑΥΒΦΓΧ πολύγωνον πρὸς τὸ ΘΟΕ ΠΖΡΗΣ πολύγωνον, ὡς δὲ τὸ ἀπὸ τῆς ΑΓ πρὸς τὸ ἀπὸ τῆς ΕΗ, οὕτως ὁ ΑΒΓΔ κύκλος πρὸς τὸν ΕΖΗΘ κύκλον, καὶ ὡς ἄρα ὁ ΑΒΓΔ κύκλος πρὸς τὸν ΕΖΗΘ κύκλον, οὕτως τὸ ΔΤΑΥΒΦΓΧ πολύγωνον πρὸς τὸ ΘΟΕΠΖΡΗΣ πολύγωνον. ὡς δὲ ὁ ΑΒΓΔ κύκλος πρὸς τὸν ΕΖΗΘ κύκλον, οὕτως ὁ ΑΛ κῶνος πρὸς τὸ Ξ στερεόν, ὡς δὲ τὸ ΔΤΑΥΒΦΓΧ πολύγωνον πρὸς τὸ ΘΟΕΠΖ ΡΗΣ πολύγωνον, οὕτως ἡ πυραμίς, ἧς βάσις μὲν τὸ ΔΤΑΥΒΦΓΧ πολύγωνον, κορυφὴ δὲ τὸ Λ σημεῖον, πρὸς τὴν πυραμίδα, ἧς βάσις μὲν τὸ ΘΟΕΠΖΡΗΣ πολύγωνον, κορυφὴ δὲ τὸ Ν σημεῖον. καὶ ὡς ἄρα ὁ ΑΛ κῶνος πρὸς τὸ Ξ στερεόν, οὕτως ἡ πυραμίς, ἧς βάσις μὲν τὸ ΔΤΑΥΒΦΓΧ πολύγωνον, κορυφὴ δὲ τὸ Λ σημεῖον, πρὸς τὴν πυραμίδα, ἧς βάσις μὲν τὸ ΘΟΕΠΖΡΗΣ πολύγωνον, κορυφὴ δὲ τὸ Ν σημεῖον· ἐναλλὰξ ἄρα ἐστὶν ὡς ὁ ΑΛ κῶνος πρὸς τὴν ἐν αὐτῷ πυραμίδα, οὕτως τὸ Ξ στερεὸν πρὸς τὴν ἐν τῷ ΕΝ κώνῳ πυραμίδα. μείζων δὲ ὁ ΑΛ κῶνος τῆς ἐν αὐτῷ πυραμίδος· μεῖζον ἄρα καὶ τὸ Ξ στερεὸν τῆς ἐν τῷ ΕΝ κώνῳ πυραμίδος. ἀλλὰ καὶ ἔλασσον· ὅπερ ἄτοπον. οὐκ ἄρα ἐστὶν ὡς ὁ ΑΒΓΔ κύκλος πρὸς τὸν ΕΖΗΘ κύκλον, οὕτως ὁ ΑΛ κῶνος πρὸς ἔλασσόν τι τοῦ ΕΝ κώνου στερεόν. ὁμοίως δὴ δείξομεν, ὅτι οὐδέ ἐστιν ὡς ὁ ΕΖΗΘ κύκλος πρὸς τὸν ΑΒΓΔ κύκλον, οὕτως ὁ ΕΝ κῶνος πρὸς ἔλασσόν τι τοῦ ΑΛ κώνου στερεόν. λέγω δή, ὅτι οὐδέ ἐστιν ὡς ὁ ΑΒΓΔ κύκλος πρὸς τὸν ΕΖΗΘ κύκλον, οὕτως ὁ ΑΛ κῶνος πρὸς μεῖζόν τι τοῦ ΕΝ κώνου στερεόν. εἰ γὰρ δυνατόν, ἔστω πρὸς μεῖζον τὸ Ξ· ἀνάπαλιν ἄρα ἐστὶν ὡς ὁ ΕΖΗΘ κύκλος πρὸς τὸν ΑΒΓΔ κύκλον, οὕτως τὸ Ξ στερεὸν πρὸς τὸν ΑΛ κῶνον. ἀλλʼ ὡς τὸ Ξ στερεὸν πρὸς τὸν ΑΛ κῶνον, οὕτως ὁ ΕΝ κῶνος πρὸς ἔλασσόν τι τοῦ ΑΛ κώνου στερεόν· καὶ ὡς ἄρα ὁ ΕΖΗΘ κύκλος πρὸς τὸν ΑΒΓΔ κύκλον, οὕτως ὁ ΕΝ κῶνος πρὸς ἔλασσόν τι τοῦ ΑΛ κώνου στερεόν· ὅπερ ἀδύνατον ἐδείχθη. οὐκ ἄρα ἐστὶν ὡς ὁ ΑΒΓΔ κύκλος πρὸς τὸν ΕΖΗΘ κύκλον, οὕτως ὁ ΑΛ κῶνος πρὸς μεῖζόν τι τοῦ ΕΝ κώνου στερεόν. ἐδείχθη δέ, ὅτι οὐδὲ πρὸς ἔλασσον· ἔστιν ἄρα ὡς ὁ ΑΒΓΔ κύκλος πρὸς τὸν ΕΖΗΘ κύκλον, οὕτως ὁ ΑΛ κῶνος πρὸς τὸν ΕΝ κῶνον. ἀλλʼ ὡς ὁ κῶνος πρὸς τὸν κῶνον, ὁ κύλινδρος πρὸς τὸν κύλινδρον· τριπλασίων γὰρ ἑκάτερος ἑκατέρου. καὶ ὡς ἄρα ὁ ΑΒΓΔ κύκλος πρὸς τὸν ΕΖΗΘ κύκλον, οὕτως οἱ ἐπʼ αὐτῶν ἰσοϋψεῖς [τοῖς κώνοις] κύλινδροι. οἱ ἄρα ὑπὸ τὸ αὐτὸ ὕψος ὄντες κῶνοι καὶ κύλινδροι πρὸς ἀλλήλους εἰσὶν ὡς αἱ βάσεις· ὅπερ ἔδει δεῖξαι.
12.prop.12-1Önerme 12. Benzer koniler ve silindirlerin birbirine oranı, tabanlarındaki çapların oranının üçlenmişidir.
Benzer koniler ve silindirler bulunsun; tabanları ABGD ile EZHTh daireleri, tabanlarının çapları BD ile ZTh, konilerin ve silindirlerin eksenleri de KL ile MN olsun. Diyorum ki tabanı ABGD dairesi, tepesi L noktası olan koninin, tabanı EZHTh dairesi, tepesi N noktası olan koniye oranı, BD'nin ZTh'ye oranının üçlenmişidir.
ABGDL konisinin EZHThN konisine oranı BD'nin ZTh'ye oranının üçlenmişi değilse, ABGDL konisinin ya EZHThN konisinden küçük ya da ondan büyük bir cisme oranı bu oranın üçlenmişi olacaktır. Önce küçük bir cisme, X cismine oranı böyle olsun. EZHTh dairesinin içine EZHTh karesi çizilsin; o hâlde EZHTh karesi EZHTh dairesinin yarısından büyüktür. EZHTh karesi üzerine, tepesi koninin tepesiyle aynı olan bir piramit dikilsin; o hâlde dikilen piramit koninin yarısından büyüktür. EZ, ZH, HTh ve ThE yayları O, P, R ve S noktalarında ikiye bölünsün; EO, OZ, ZP, PH, HR, RTh, ThS ve SE birleştirilsin. O hâlde EOZ, ZPH, HRTh ve ThSE üçgenlerinin her biri, EZHTh dairesinin kendisine düşen parçasının yarısından büyüktür. EOZ, ZPH, HRTh ve ThSE üçgenlerinin her biri üzerine, tepesi koninin tepesiyle aynı olan bir piramit dikilsin; o hâlde dikilen piramitlerin her biri, koninin kendisine düşen parçasının yarısından büyüktür. Geriye kalan yayları ikiye bölerek, doğrular birleştirerek, üçgenlerin her biri üzerine tepeleri koninin tepesiyle aynı olan piramitler dikerek ve bunu hep sürdürerek, koninin bazı parçalarını geride bırakacağız ve bunlar, EZHThN konisinin X cismini aştığı farktan küçük olacaktır. Bu parçalar kalsın: EO, OZ, ZP, PH, HR, RTh, ThS ve SE üzerindekiler olsun. O hâlde geriye kalan, tabanı EOZPHRThS çokgeni, tepesi N noktası olan piramit X cisminden büyüktür. ABGD dairesinin içine de EOZPHRThS çokgenine benzer ve benzer konumda ATBYGFDKh çokgeni çizilsin ve ATBYGFDKh çokgeni üzerine tepesi koninin tepesiyle aynı olan bir piramit dikilsin. Tabanı ATBYGFDKh çokgeni, tepesi L noktası olan piramidi çevreleyen üçgenlerden biri LBT, tabanı EOZPHRThS çokgeni, tepesi N noktası olan piramidi çevreleyen üçgenlerden biri de NZO olsun; KT ile MO birleştirilsin. ABGDL konisi EZHThN konisine benzer olduğundan, BD'nin ZTh'ye oranı KL ekseninin MN eksenine oranı gibidir. Ama BD'nin ZTh'ye oranı BK'nin ZM'ye oranı gibidir; o hâlde BK'nin ZM'ye oranı da KL'nin MN'ye oranı gibidir; yer değiştirerek, BK'nin KL'ye oranı ZM'nin MN'ye oranı gibidir. Eşit BKL ile ZMN açılarını çevreleyen kenarlar orantılıdır; o hâlde BKL üçgeni ZMN üçgenine benzerdir. Yine, BK'nin KT'ye oranı ZM'nin MO'ya oranı gibidir ve bu kenarlar eşit açıları, BKT ile ZMO açılarını çevreler; çünkü BKT açısı K merkezindeki dört dik açının hangi parçasıysa, ZMO açısı da M merkezindeki dört dik açının aynı parçasıdır. Eşit açıları çevreleyen kenarlar orantılı olduğuna göre BKT üçgeni ZMO üçgenine benzerdir. Yine, BK'nin KL'ye oranının ZM'nin MN'ye oranı gibi olduğu gösterilmişti; BK, KT'ye, ZM de OM'ye eşittir; o hâlde TK'nin KL'ye oranı OM'nin MN'ye oranı gibidir. Eşit TKL ile OMN açılarını (ikisi de diktir) çevreleyen kenarlar orantılıdır; o hâlde LKT üçgeni NMO üçgenine benzerdir. LKB ile NMZ üçgenleri benzer olduğundan LB'nin BK'ye oranı NZ'nin ZM'ye oranı gibidir; BKT ile ZMO üçgenleri benzer olduğundan da KB'nin BT'ye oranı MZ'nin ZO'ya oranı gibidir; o hâlde eşitlikten, LB'nin BT'ye oranı NZ'nin ZO'ya oranı gibidir. Yine, LTK ile NOM üçgenleri benzer olduğundan LT'nin TK'ye oranı NO'nun OM'ye oranı gibidir; TKB ile OMZ üçgenleri benzer olduğundan da KT'nin TB'ye oranı MO'nun OZ'ye oranı gibidir; o hâlde eşitlikten, LT'nin TB'ye oranı NO'nun OZ'ye oranı gibidir. TB'nin BL'ye oranının OZ'nin ZN'ye oranı gibi olduğu da gösterilmişti; o hâlde eşitlikten, TL'nin LB'ye oranı ON'nin NZ'ye oranı gibidir. Demek ki LTB ile NOZ üçgenlerinin kenarları orantılıdır; o hâlde LTB ile NOZ üçgenleri eşaçılıdır, dolayısıyla benzerdir de. Öyleyse tabanı BKT üçgeni, tepesi L noktası olan piramit, tabanı ZMO üçgeni, tepesi N noktası olan piramide benzerdir; çünkü sayıca eşit benzer düzlemlerle çevrelenirler. Tabanları üçgen olan benzer piramitlerin birbirine oranı ise karşılık gelen kenarlarının oranının üçlenmişidir. O hâlde BKTL piramidinin ZMON piramidine oranı, BK'nin ZM'ye oranının üçlenmişidir. Benzer şekilde, A, Kh, D, F, G ve Y'den K'ye, E, S, Th, R, H ve P'den de M'ye doğrular birleştirip üçgenlerin her biri üzerine tepeleri konilerin tepeleriyle aynı olan piramitler dikersek, aynı sırada bulunan piramitlerin her birinin karşılığına oranının, karşılık gelen BK kenarının karşılık gelen ZM kenarına oranının, yani BD'nin ZTh'ye oranının üçlenmişi olduğunu göstereceğiz. Öncüllerden birinin ardıllardan birine oranı, bütün öncüllerin bütün ardıllara oranı gibidir; o hâlde BKTL piramidinin ZMON piramidine oranı, tabanı ATBYGFDKh çokgeni, tepesi L noktası olan bütün piramidin, tabanı EOZPHRThS çokgeni, tepesi N noktası olan bütün piramide oranı gibidir. Dolayısıyla tabanı ATBYGFDKh, tepesi L olan piramidin, tabanı EOZPHRThS çokgeni, tepesi N noktası olan piramide oranı da BD'nin ZTh'ye oranının üçlenmişidir. Tabanı ABGD dairesi, tepesi L noktası olan koninin X cismine oranının da BD'nin ZTh'ye oranının üçlenmişi olduğu varsayılmıştı; o hâlde tabanı ABGD dairesi, tepesi L olan koninin X cismine oranı, tabanı ATBYGFDKh [çokgeni], tepesi L olan piramidin, tabanı EOZPHRThS çokgeni, tepesi N olan piramide oranı gibidir. Yer değiştirerek, tabanı ABGD dairesi, tepesi L olan koninin, kendi içindeki, tabanı ATBYGFDKh çokgeni, tepesi L olan piramide oranı, X [cisminin], tabanı EOZPHRThS çokgeni, tepesi N olan piramide oranı gibidir. Sözü edilen koni kendi içindeki piramitten büyüktür, çünkü onu içine alır; o hâlde X cismi de tabanı EOZPHRThS çokgeni, tepesi N olan piramitten büyüktür. Oysa ondan küçüktür de; bu ise imkânsızdır. Demek ki tabanı ABGD dairesi, tepesi L [noktası] olan koninin, tabanı EZHTh dairesi, tepesi N noktası olan koniden küçük bir cisme oranı, BD'nin ZTh'ye oranının üçlenmişi değildir. Benzer şekilde, EZHThN konisinin ABGDL konisinden küçük bir cisme oranının da ZTh'nin BD'ye oranının üçlenmişi olmadığını göstereceğiz.
οἱ ὅμοιοι κῶνοι καὶ κύλινδροι πρὸς ἀλλήλους ἐν τριπλασίονι λόγῳ εἰσὶ τῶν ἐν ταῖς βάσεσι διαμέτρων. ἔστωσαν ὅμοιοι κῶνοι καὶ κύλινδροι, ὧν βάσεις μὲν οἱ ΑΒΓΔ, ΕΖΗΘ κύκλοι, διάμετροι δὲ τῶν βάσεων αἱ ΒΔ, ΖΘ, ἄξονες δὲ τῶν κώνων καὶ κυλίνδρων οἱ ΚΛ, ΜΝ· λέγω, ὅτι ὁ κῶνος, οὗ βάσις μὲν [ἐστιν] ὁ ΑΒΓΔ κύκλος, κορυφὴ δὲ τὸ Λ σημεῖον, πρὸς τὸν κῶνον, οὗ βάσις μὲν [ἐστιν] ὁ ΕΖΗΘ κύκλος, κορυφὴ δὲ τὸ Ν σημεῖον, τριπλασίονα λόγον ἔχει ἤπερ ἡ ΒΔ πρὸς τὴν ΖΘ. εἰ γὰρ μὴ ἔχει ὁ ΑΒΓΔΛ κῶνος πρὸς τὸν ΕΖΗΘΝ κῶνον τριπλασίονα λόγον ἤπερ ἡ ΒΔ πρὸς τὴν ΖΘ, ἕξει ὁ ΑΒΓΔΛ κῶνος ἢ πρὸς ἔλασσόν τι τοῦ ΕΖΗΘΝ κώνου στερεὸν τριπλασίονα λόγον ἢ πρὸς μεῖζον. ἐχέτω πρότερον πρὸς ἔλασσον τὸ Ξ, καὶ ἐγγεγράφθω εἰς τὸν ΕΖΗΘ κύκλον τετράγωνον τὸ ΕΖΗΘ· τὸ ἄρα ΕΖΗΘ τετράγωνον μεῖζόν ἐστιν ἢ τὸ ἥμισυ τοῦ ΕΖΗΘ κύκλου. καὶ ἀνεστάτω ἐπὶ τοῦ ΕΖΗΘ τετραγώνου πυραμὶς τὴν αὐτὴν κορυφὴν ἔχουσα τῷ κώνῳ· ἡ ἄρα ἀνασταθεῖσα πυραμὶς μείζων ἐστὶν ἢ τὸ ἥμισυ μέρος τοῦ κώνου. τετμήσθωσαν δὴ αἱ ΕΖ, ΖΗ, ΗΘ, ΘΕ περιφέρειαι δίχα κατὰ τὰ Ο, Π, Ρ, Σ σημεῖα, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΕΟ, ΟΖ, ΖΠ, ΠΗ, ΗΡ, ΡΘ, ΘΣ, ΣΕ. καὶ ἕκαστον ἄρα τῶν ΕΟΖ, ΖΠΗ, ΗΡΘ, ΘΣΕ τριγώνων μεῖζόν ἐστιν ἢ τὸ ἥμισυ μέρος τοῦ καθʼ ἑαυτὸ τμήματος τοῦ ΕΖΗΘ κύκλου. καὶ ἀνεστάτω ἐφʼ ἑκάστου τῶν ΕΟΖ, ΖΠΗ, ΗΡΘ, ΘΣΕ τριγώνων πυραμὶς τὴν αὐτὴν κορυφὴν ἔχουσα τῷ κώνῳ· καὶ ἑκάστη ἄρα τῶν ἀνασταθεισῶν πυραμίδων μείζων ἐστὶν ἢ τὸ ἥμισυ μέρος τοῦ καθʼ ἑαυτὴν τμήματος τοῦ κώνου. τέμνοντες δὴ τὰς ὑπολειπομένας περιφερείας δίχα καὶ ἐπιζευγνύντες εὐθείας καὶ ἀνιστάντες ἐφʼ ἑκάστου τῶν τριγώνων πυραμίδας τὴν αὐτὴν κορυφὴν ἐχούσας τῷ κώνῳ καὶ τοῦτο ἀεὶ ποιοῦντες καταλείψομέν τινα ἀποτμήματα τοῦ κώνου, ἃ ἔσται ἐλάσσονα τῆς ὑπεροχῆς, ᾗ ὑπερέχει ὁ ΕΖΗΘΝ κῶνος τοῦ Ξ στερεοῦ. λελείφθω, καὶ ἔστω τὰ ἐπὶ τῶν ΕΟ, ΟΖ, ΖΠ, ΠΗ, ΗΡ, ΡΘ, ΘΣ, ΣΕ· λοιπὴ ἄρα ἡ πυραμίς, ἧς βάσις μέν ἐστι τὸ ΕΟΖΠΗΡΘΣ πολύγωνον, κορυφὴ δὲ τὸ Ν σημεῖον, μείζων ἐστὶ τοῦ Ξ στερεοῦ. ἐγγεγράφθω καὶ εἰς τὸν ΑΒΓΔ κύκλον τῷ ΕΟΖΠΗΡΘΣ πολυγώνῳ ὅμοιόν τε καὶ ὁμοίως κείμενον πολύγωνον τὸ ΑΤΒΥΓΦΔΧ, καὶ ἀνεστάτω ἐπὶ τοῦ ΑΤΒΥΓΦΔΧ πολυγώνου πυραμὶς τὴν αὐτὴν κορυφὴν ἔχουσα τῷ κώνῳ, καὶ τῶν μὲν περιεχόντων τὴν πυραμίδα, ἧς βάσις μέν ἐστι τὸ ΑΤΒΥ ΓΦΔΧ πολύγωνον, κορυφὴ δὲ τὸ Λ σημεῖον, ἓν τρίγωνον ἔστω τὸ ΛΒΤ, τῶν δὲ περιεχόντων τὴν πυραμίδα, ἧς βάσις μέν ἐστι τὸ ΕΟΖΠΗΡΘΣ πολύγωνον, κορυφὴ δὲ τὸ Ν σημεῖον, ἓν τρίγωνον ἔστω τὸ ΝΖΟ, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΚΤ, ΜΟ. καὶ ἐπεὶ ὅμοιός ἐστιν ὁ ΑΒΓΔΛ κῶνος τῷ ΕΖΗΘΝ κώνῳ, ἔστιν ἄρα ὡς ἡ ΒΔ πρὸς τὴν ΖΘ, οὕτως ὁ ΚΛ ἄξων πρὸς τὸν ΜΝ ἄξονα. ὡς δὲ ἡ ΒΔ πρὸς τὴν ΖΘ, οὕτως ἡ ΒΚ πρὸς τὴν ΖΜ· καὶ ὡς ἄρα ἡ ΒΚ πρὸς τὴν ΖΜ, οὕτως ἡ ΚΛ πρὸς τὴν ΜΝ. καὶ ἐναλλὰξ ὡς ἡ ΒΚ πρὸς τὴν ΚΛ, οὕτως ἡ ΖΜ πρὸς τὴν ΜΝ. καὶ περὶ ἴσας γωνίας τὰς ὑπὸ ΒΚΛ, ΖΜΝ αἱ πλευραὶ ἀνάλογόν εἰσιν· ὅμοιον ἄρα ἐστὶ τὸ ΒΚΛ τρίγωνον τῷ ΖΜΝ τριγώνῳ. πάλιν, ἐπεί ἐστιν ὡς ἡ ΒΚ πρὸς τὴν ΚΤ, οὕτως ἡ ΖΜ πρὸς τὴν ΜΟ, καὶ περὶ ἴσας γωνίας τὰς ὑπὸ ΒΚΤ, ΖΜΟ, ἐπειδήπερ, ὃ μέρος ἐστὶν ἡ ὑπὸ ΒΚΤ γωνία τῶν πρὸς τῷ Κ κέντρῳ τεσσάρων ὀρθῶν, τὸ αὐτὸ μέρος ἐστὶ καὶ ἡ ὑπὸ ΖΜΟ γωνία τῶν πρὸς τῷ Μ κέντρῳ τεσσάρων ὀρθῶν· ἐπεὶ οὖν περὶ ἴσας γωνίας αἱ πλευραὶ ἀνάλογόν εἰσιν, ὅμοιον ἄρα ἐστὶ τὸ ΒΚΤ τρίγωνον τῷ ΖΜΟ τριγώνῳ. πάλιν, ἐπεὶ ἐδείχθη ὡς ἡ ΒΚ πρὸς τὴν ΚΛ, οὕτως ἡ ΖΜ πρὸς τὴν ΜΝ, ἴση δὲ ἡ μὲν ΒΚ τῇ ΚΤ, ἡ δὲ ΖΜ τῇ ΟΜ, ἔστιν ἄρα ὡς ἡ ΤΚ πρὸς τὴν ΚΛ, οὕτως ἡ ΟΜ πρὸς τὴν ΜΝ. καὶ περὶ ἴσας γωνίας τὰς ὑπὸ ΤΚΛ, ΟΜΝ· ὀρθαὶ γάρ· αἱ πλευραὶ ἀνάλογόν εἰσιν· ὅμοιον ἄρα ἐστὶ τὸ ΛΚΤ τρίγωνον τῷ ΝΜΟ τριγώνῳ. καὶ ἐπεὶ διὰ τὴν ὁμοιότητα τῶν ΛΚΒ, ΝΜΖ τριγώνων ἐστὶν ὡς ἡ ΛΒ πρὸς τὴν ΒΚ, οὕτως ἡ ΝΖ πρὸς τὴν ΖΜ, διὰ δὲ τὴν ὁμοιότητα τῶν ΒΚΤ, ΖΜΟ τριγώνων ἐστὶν ὡς ἡ ΚΒ πρὸς τὴν ΒΤ, οὕτως ἡ ΜΖ πρὸς τὴν ΖΟ, διʼ ἴσου ἄρα ὡς ἡ ΛΒ πρὸς τὴν ΒΤ, οὕτως ἡ ΝΖ πρὸς τὴν ΖΟ. πάλιν, ἐπεὶ διὰ τὴν ὁμοιότητα τῶν ΛΤΚ, ΝΟΜ τριγώνων ἐστὶν ὡς ἡ ΛΤ πρὸς τὴν ΤΚ, οὕτως ἡ ΝΟ πρὸς τὴν ΟΜ, διὰ δὲ τὴν ὁμοιότητα τῶν ΤΚΒ, ΟΜΖ τριγώνων ἐστὶν ὡς ἡ ΚΤ πρὸς τὴν ΤΒ, οὕτως ἡ ΜΟ πρὸς τὴν ΟΖ, διʼ ἴσου ἄρα ὡς ἡ ΛΤ πρὸς τὴν ΤΒ, οὕτως ἡ ΝΟ πρὸς τὴν ΟΖ. ἐδείχθη δὲ καὶ ὡς ἡ ΤΒ πρὸς τὴν ΒΛ, οὕτως ἡ ΟΖ πρὸς τὴν ΖΝ. διʼ ἴσου ἄρα ὡς ἡ ΤΛ πρὸς τὴν ΛΒ, οὕτως ἡ ΟΝ πρὸς τὴν ΝΖ. τῶν ΛΤΒ, ΝΟΖ ἄρα τριγώνων ἀνάλογόν εἰσιν αἱ πλευραί· ἰσογώνια ἄρα ἐστὶ τὰ ΛΤΒ, ΝΟΖ τρίγωνα· ὥστε καὶ ὅμοια. καὶ πυραμὶς ἄρα, ἧς βάσις μὲν τὸ ΒΚΤ τρίγωνον, κορυφὴ δὲ τὸ Λ σημεῖον, ὁμοία ἐστὶ πυραμίδι, ἧς βάσις μὲν τὸ ΖΜΟ τρίγωνον, κορυφὴ δὲ τὸ Ν σημεῖον· ὑπὸ γὰρ ὁμοίων ἐπιπέδων περιέχονται ἴσων τὸ πλῆθος. αἱ δὲ ὅμοιαι πυραμίδες καὶ τριγώνους ἔχουσαι βάσεις ἐν τριπλασίονι λόγῳ εἰσὶ τῶν ὁμολόγων πλευρῶν. ἡ ἄρα ΒΚΤΛ πυραμὶς πρὸς τὴν ΖΜΟΝ πυραμίδα τριπλασίονα λόγον ἔχει ἤπερ ἡ ΒΚ πρὸς τὴν ΖΜ. ὁμοίως δὴ ἐπιζευγνύντες ἀπὸ τῶν Α, Χ, Δ, Φ, Γ, Υ ἐπὶ τὸ Κ εὐθείας καὶ ἀπὸ τῶν Ε, Σ, Θ, Ρ, Η, Π ἐπὶ τὸ Μ καὶ ἀνιστάντες ἐφʼ ἑκάστου τῶν τριγώνων πυραμίδας τὴν αὐτὴν κορυφὴν ἐχούσας τοῖς κώνοις δείξομεν, ὅτι καὶ ἑκάστη τῶν ὁμοταγῶν πυραμίδων πρὸς ἑκάστην ὁμοταγῆ πυραμίδα τριπλασίονα λόγον ἕξει ἤπερ ἡ ΒΚ ὁμόλογος πλευρὰ πρὸς τὴν ΖΜ ὁμόλογον πλευράν, τουτέστιν ἤπερ ἡ ΒΔ πρὸς τὴν ΖΘ. καὶ ὡς ἓν τῶν ἡγουμένων πρὸς ἓν τῶν ἑπομένων, οὕτως ἅπαντα τὰ ἡγούμενα πρὸς ἅπαντα τὰ ἑπόμενα· ἔστιν ἄρα καὶ ὡς ἡ ΒΚΤΛ πυραμὶς πρὸς τὴν ΖΜΟΝ πυραμίδα, οὕτως ἡ ὅλη πυραμίς, ἧς βάσις τὸ ΑΤΒΥΓΦΔΧ πολύγωνον, κορυφὴ δὲ τὸ Λ σημεῖον, πρὸς τὴν ὅλην πυραμίδα, ἧς βάσις μὲν τὸ ΕΟΖΠΗΡΘΣ πολύγωνον, κορυφὴ δὲ τὸ Ν σημεῖον· ὥστε καὶ πυραμίς, ἧς βάσις μὲν τὸ ΑΤΒΥΓΦΔΧ, κορυφὴ δὲ τὸ Λ, πρὸς τὴν πυραμίδα, ἧς βάσις [μὲν] τὸ ΕΟΖΠΗΡΘΣ πολύγωνον, κορυφὴ δὲ τὸ Ν σημεῖον, τριπλασίονα λόγον ἔχει ἤπερ ἡ ΒΔ πρὸς τὴν ΖΘ. ὑπόκειται δὲ καὶ ὁ κῶνος, οὗ βάσις [μὲν] ὁ ΑΒΓΔ κύκλος, κορυφὴ δὲ τὸ Λ σημεῖον, πρὸς τὸ Ξ στερεὸν τριπλασίονα λόγον ἔχων ἤπερ ἡ ΒΔ πρὸς τὴν ΖΘ· ἔστιν ἄρα ὡς ὁ κῶνος, οὗ βάσις μέν ἐστιν ὁ ΑΒΓΔ κύκλος, κορυφὴ δὲ τὸ Λ, πρὸς τὸ Ξ στερεόν, οὕτως ἡ πυραμίς, ἧς βάσις μὲν τὸ ΑΤΒΥΓΦΔΧ [πολύγωνον], κορυφὴ δὲ τὸ Λ, πρὸς τὴν πυραμίδα, ἧς βάσις μέν ἐστι τὸ ΕΟΖΠΗΡΘΣ πολύγωνον, κορυφὴ δὲ τὸ Ν· ἐναλλὰξ ἄρα, ὡς ὁ κῶνος, οὗ βάσις μὲν ὁ ΑΒΓΔ κύκλος, κορυφὴ δὲ τὸ Λ, πρὸς τὴν ἐν αὐτῷ πυραμίδα, ἧς βάσις μὲν τὸ ΑΤΒΥΓΦΔΧ πολύγωνον, κορυφὴ δὲ τὸ Λ, οὕτως τὸ Ξ [στερεὸν] πρὸς τὴν πυραμίδα, ἧς βάσις μέν ἐστι τὸ ΕΟΖΠΗΡΘΣ πολύγωνον, κορυφὴ δὲ τὸ Ν. μείζων δὲ ὁ εἰρημένος κῶνος τῆς ἐν αὐτῷ πυραμίδος· ἐμπεριέχει γὰρ αὐτήν. μεῖζον ἄρα καὶ τὸ Ξ στερεὸν τῆς πυραμίδος, ἧς βάσις μέν ἐστι τὸ ΕΟΖΠΗΡΘΣ πολύγωνον, κορυφὴ δὲ τὸ Ν. ἀλλὰ καὶ ἔλαττον· ὅπερ ἐστὶν ἀδύνατον. οὐκ ἄρα ὁ κῶνος, οὗ βάσις ὁ ΑΒΓΔ κύκλος, κορυφὴ δὲ τὸ Λ [σημεῖον], πρὸς ἔλαττόν τι τοῦ κώνου στερεόν, οὗ βάσις μὲν ὁ ΕΖΗΘ κύκλος, κορυφὴ δὲ τὸ Ν σημεῖον, τριπλασίονα λόγον ἔχει ἤπερ ἡ ΒΔ πρὸς τὴν ΖΘ. ὁμοίως δὴ δείξομεν, ὅτι οὐδὲ ὁ ΕΖΗΘΝ κῶνος πρὸς ἔλαττόν τι τοῦ ΑΒΓΔΛ κώνου στερεὸν τριπλασίονα λόγον ἔχει ἤπερ ἡ ΖΘ πρὸς τὴν ΒΔ.
12.prop.12-2Şimdi diyorum ki ABGDL konisinin EZHThN konisinden büyük bir cisme oranı da BD'nin ZTh'ye oranının üçlenmişi değildir.
Mümkünse, büyük bir cisme, X cismine oranı böyle olsun. O hâlde tersine, X cisminin ABGDL konisine oranı ZTh'nin BD'ye oranının üçlenmişidir. Ama X cisminin ABGDL konisine oranı, EZHThN konisinin ABGDL konisinden küçük bir cisme oranı gibidir. O hâlde EZHThN konisinin ABGDL konisinden küçük bir cisme oranı da ZTh'nin BD'ye oranının üçlenmişidir; bunun imkânsız olduğu ise gösterilmişti. Demek ki ABGDL konisinin EZHThN konisinden büyük bir cisme oranı BD'nin ZTh'ye oranının üçlenmişi değildir. Küçük bir cisme oranının da böyle olmadığı gösterilmişti. O hâlde ABGDL konisinin EZHThN konisine oranı BD'nin ZTh'ye oranının üçlenmişidir.
Ama koninin koniye oranı silindirin silindire oranı gibidir; çünkü koniyle aynı taban üzerinde bulunan ve onunla aynı yükseklikteki silindir koninin üç katıdır. O hâlde silindirin silindire oranı da BD'nin ZTh'ye oranının üçlenmişidir.
Öyleyse benzer koniler ve silindirlerin birbirine oranı, tabanlarındaki çapların oranının üçlenmişidir. Gösterilmesi gereken buydu.
λέγω δή, ὅτι οὐδὲ ὁ ΑΒΓΔΛ κῶνος πρὸς μεῖζόν τι τοῦ ΕΖΗΘΝ κώνου στερεὸν τριπλασίονα λόγον ἔχει ἤπερ ἡ ΒΔ πρὸς τὴν ΖΘ. εἰ γὰρ δυνατόν, ἐχέτω πρὸς μεῖζον τὸ Ξ. ἀνάπαλιν ἄρα τὸ Ξ στερεὸν πρὸς τὸν ΑΒΓΔΛ κῶνον τριπλασίονα λόγον ἔχει ἤπερ ἡ ΖΘ πρὸς τὴν ΒΔ. ὡς δὲ τὸ Ξ στερεὸν πρὸς τὸν ΑΒΓΔΛ κῶνον, οὕτως ὁ ΕΖΗΘΝ κῶνος πρὸς ἔλαττόν τι τοῦ ΑΒΓΔΛ κώνου στερεόν. καὶ ὁ ΕΖΗΘΝ ἄρα κῶνος πρὸς ἔλαττόν τι τοῦ ΑΒΓΔΛ κώνου στερεὸν τριπλασίονα λόγον ἔχει ἤπερ ἡ ΖΘ πρὸς τὴν ΒΔ· ὅπερ ἀδύνατον ἐδείχθη. οὐκ ἄρα ὁ ΑΒΓΔΛ κῶνος πρὸς μεῖζόν τι τοῦ ΕΖΗΘΝ κώνου στερεὸν τριπλασίονα λόγον ἔχει ἤπερ ἡ ΒΔ πρὸς τὴν ΖΘ. ἐδείχθη δέ, ὅτι οὐδὲ πρὸς ἔλαττον. ὁ ΑΒΓΔΛ ἄρα κῶνος πρὸς τὸν ΕΖΗΘΝ κῶνον τριπλασίονα λόγον ἔχει ἤπερ ἡ ΒΔ πρὸς τὴν ΖΘ. ὡς δὲ ὁ κῶνος πρὸς τὸν κῶνον, ὁ κύλινδρος πρὸς τὸν κύλινδρον· τριπλάσιος γὰρ ὁ κύλινδρος τοῦ κώνου ὁ ἐπὶ τῆς αὐτῆς βάσεως τῷ κώνῳ καὶ ἰσοϋψὴς αὐτῷ. καὶ ὁ κύλινδρος ἄρα πρὸς τὸν κύλινδρον τριπλασίονα λόγον ἔχει ἤπερ ἡ ΒΔ πρὸς τὴν ΖΘ. οἱ ἄρα ὅμοιοι κῶνοι καὶ κύλινδροι πρὸς ἀλλήλους ἐν τριπλασίονι λόγῳ εἰσὶ τῶν ἐν ταῖς βάσεσι διαμέτρων· ὅπερ ἔδει δεῖξαι.
12.prop.13Önerme 13. Bir silindir, karşılıklı düzlemlerine paralel bir düzlemle kesilirse, silindirin silindire oranı eksenin eksene oranı gibi olur.
AD silindiri, karşılıklı AB ile GD düzlemlerine paralel olan HTh düzlemiyle kesilsin ve HTh düzlemi eksenle K noktasında buluşsun. Diyorum ki BH silindirinin HD silindirine oranı, EK ekseninin KZ eksenine oranı gibidir.
EZ ekseni her iki yönde L ve M noktalarına kadar uzatılsın; EK eksenine eşit, istenen sayıda EN, NL eksenleri, ZK eksenine eşit, istenen sayıda ZX, XM eksenleri art arda konsun; LM ekseni üzerinde, tabanları OP ile FKh daireleri olan OKh silindiri düşünülsün. N ve X noktalarından, AB ile GD'ye ve OKh silindirinin tabanlarına paralel düzlemler geçirilsin ve bunlar N ile X merkezleri etrafında RS ile TY dairelerini meydana getirsin. LN, NE ve EK eksenleri birbirine eşit olduğundan, PR, RB ve BH silindirlerinin birbirine oranı tabanlarının oranı gibidir. Tabanlar ise eşittir; o hâlde PR, RB ve BH silindirleri de birbirine eşittir. LN, NE ve EK eksenleri birbirine eşit, PR, RB ve BH silindirleri de birbirine eşit ve sayıları da eşit olduğundan, KL ekseni EK ekseninin kaç katıysa, PH silindiri de HB silindirinin o kadar katı olacaktır. Aynı sebeple MK ekseni KZ ekseninin kaç katıysa, KhH silindiri de HD silindirinin o kadar katıdır. KL ekseni KM eksenine eşitse PH silindiri de HKh silindirine eşit olacak; eksen eksenden büyükse silindir de silindirden büyük, küçükse küçük olacaktır. Böylece dört büyüklük için, yani EK ile KZ eksenleri ve BH ile HD silindirleri için eşit katlar alınmıştır: EK ekseninin ve BH silindirinin eşit katları olarak LK ekseni ile PH silindiri, KZ ekseninin ve HD silindirinin eşit katları olarak da KM ekseni ile HKh silindiri. Ve KL ekseni KM eksenini aşarsa PH silindirinin de HKh silindirini aştığı, eşitse eşit, küçükse küçük olduğu gösterilmiştir. O hâlde EK ekseninin KZ eksenine oranı, BH silindirinin HD silindirine oranı gibidir. Gösterilmesi gereken buydu.
ἐὰν κύλινδρος ἐπιπέδῳ τμηθῇ παραλλήλῳ ὄντι τοῖς ἀπεναντίον ἐπιπέδοις, ἔσται ὡς ὁ κύλινδρος πρὸς τὸν κύλινδρον, οὕτως ὁ ἄξων πρὸς τὸν ἄξονα. κύλινδρος γὰρ ὁ ΑΔ ἐπιπέδῳ τῷ ΗΘ τετμήσθω παραλλήλῳ ὄντι τοῖς ἀπεναντίον ἐπιπέδοις τοῖς ΑΒ, ΓΔ, καὶ συμβαλλέτω τῷ ἄξονι τὸ ΗΘ ἐπίπεδον κατὰ τὸ Κ σημεῖον· λέγω, ὅτι ἐστὶν ὡς ὁ ΒΗ κύλινδρος πρὸς τὸν ΗΔ κύλινδρον, οὕτως ὁ ΕΚ ἄξων πρὸς τὸν ΚΖ ἄξονα. Ἐκβεβλήσθω γὰρ ὁ ΕΖ ἄξων ἐφʼ ἑκάτερα τὰ μέρη ἐπὶ τὰ Λ, Μ σημεῖα, καὶ ἐκκείσθωσαν τῷ ΕΚ ἄξονι ἴσοι ὁσοιδηποτοῦν οἱ ΕΝ, ΝΛ, τῷ δὲ ΖΚ ἴσοι ὁσοιδηποτοῦν οἱ ΖΞ, ΞΜ, καὶ νοείσθω ὁ ἐπὶ τοῦ ΛΜ ἄξονος κύλινδρος ὁ ΟΧ, οὗ βάσεις οἱ ΟΠ, ΦΧ κύκλοι. καὶ ἐκβεβλήσθω διὰ τῶν Ν, Ξ σημείων ἐπίπεδα παράλληλα τοῖς ΑΒ, ΓΔ καὶ ταῖς βάσεσι τοῦ ΟΧ κυλίνδρου καὶ ποιείτωσαν τοὺς ΡΣ, ΤΥ κύκλους περὶ τὰ Ν, Ξ κέντρα. καὶ ἐπεὶ οἱ ΛΝ, ΝΕ, ΕΚ ἄξονες ἴσοι εἰσὶν ἀλλήλοις, οἱ ἄρα ΠΡ, ΡΒ, ΒΗ κύλινδροι πρὸς ἀλλήλους εἰσὶν ὡς αἱ βάσεις. ἴσαι δέ εἰσιν αἱ βάσεις· ἴσοι ἄρα καὶ οἱ ΠΡ, ΡΒ, ΒΗ κύλινδροι ἀλλήλοις. ἐπεὶ οὖν οἱ ΛΝ, ΝΕ, ΕΚ ἄξονες ἴσοι εἰσὶν ἀλλήλοις, εἰσὶ δὲ καὶ οἱ ΠΡ, ΡΒ, ΒΗ κύλινδροι ἴσοι ἀλλήλοις, καί ἐστιν ἴσον τὸ πλῆθος τῷ πλήθει, ὁσαπλασίων ἄρα ὁ ΚΛ ἄξων τοῦ ΕΚ ἄξονος, τοσαυταπλασίων ἔσται καὶ ὁ ΠΗ κύλινδρος τοῦ ΗΒ κυλίνδρου. διὰ τὰ αὐτὰ δὴ καὶ ὁσαπλασίων ἐστὶν ὁ ΜΚ ἄξων τοῦ ΚΖ ἄξονος, τοσαυταπλασίων ἐστὶ καὶ ὁ ΧΗ κύλινδρος τοῦ ΗΔ κυλίνδρου. καὶ εἰ μὲν ἴσος ἐστὶν ὁ ΚΛ ἄξων τῷ ΚΜ ἄξονι, ἴσος ἔσται καὶ ὁ ΠΗ κύλινδρος τῷ ΗΧ κυλίνδρῳ, εἰ δὲ μείζων ὁ ἄξων τοῦ ἄξονος, μείζων καὶ ὁ κύλινδρος τοῦ κυλίνδρου, καὶ εἰ ἐλάσσων, ἐλάσσων. τεσσάρων δὴ μεγεθῶν ὄντων, ἀξόνων μὲν τῶν ΕΚ, ΚΖ, κυλίνδρων δὲ τῶν ΒΗ, ΗΔ, εἴληπται ἰσάκις πολλαπλάσια, τοῦ μὲν ΕΚ ἄξονος καὶ τοῦ ΒΗ κυλίνδρου ὅ τε ΛΚ ἄξων καὶ ὁ ΠΗ κύλινδρος, τοῦ δὲ ΚΖ ἄξονος καὶ τοῦ ΗΔ κυλίνδρου ὅ τε ΚΜ ἄξων καὶ ὁ ΗΧ κύλινδρος, καὶ δέδεικται, ὅτι εἰ ὑπερέχει ὁ ΚΛ ἄξων τοῦ ΚΜ ἄξονος, ὑπερέχει καὶ ὁ ΠΗ κύλινδρος τοῦ ΗΧ κυλίνδρου, καὶ εἰ ἴσος, ἴσος, καὶ εἰ ἐλάσσων, ἐλάσσων. ἔστιν ἄρα ὡς ὁ ΕΚ ἄξων πρὸς τὸν ΚΖ ἄξονα, οὕτως ὁ ΒΗ κύλινδρος πρὸς τὸν ΗΔ κύλινδρον· ὅπερ ἔδει δεῖξαι.
12.prop.14Önerme 14. Eşit tabanlar üzerindeki koniler ve silindirlerin birbirine oranı yüksekliklerinin oranı gibidir.
Eşit tabanlar, yani AB ile GD daireleri üzerinde EB ile ZD silindirleri bulunsun. Diyorum ki EB silindirinin ZD silindirine oranı, HTh ekseninin KL eksenine oranı gibidir.
KL ekseni N noktasına kadar uzatılsın, HTh eksenine eşit LN konsun ve LN ekseni etrafında GM silindiri düşünülsün. EB ile GM silindirleri aynı yükseklikte olduğundan, birbirine oranları tabanlarının oranı gibidir. Tabanlar ise birbirine eşittir; o hâlde EB ile GM silindirleri de eşittir. ZM silindiri, karşılıklı düzlemlerine paralel olan GD düzlemiyle kesildiğinden, GM silindirinin ZD silindirine oranı LN ekseninin KL eksenine oranı gibidir. GM silindiri EB silindirine, LN ekseni de HTh eksenine eşittir; o hâlde EB silindirinin ZD silindirine oranı HTh ekseninin KL eksenine oranı gibidir. Ama EB silindirinin ZD silindirine oranı ABH konisinin GDK konisine oranı gibidir. O hâlde HTh ekseninin KL eksenine oranı, hem ABH konisinin GDK konisine hem de EB silindirinin ZD silindirine oranı gibidir. Gösterilmesi gereken buydu.
οἱ ἐπὶ ἴσων βάσεων ὄντες κῶνοι καὶ κύλινδροι πρὸς ἀλλήλους εἰσὶν ὡς τὰ ὕψη. ἔστωσαν γὰρ ἐπὶ ἴσων βάσεων τῶν ΑΒ, ΓΔ κύκλων κύλινδροι οἱ ΕΒ, ΖΔ· λέγω, ὅτι ἐστὶν ὡς ὁ ΕΒ κύλινδρος πρὸς τὸν ΖΔ κύλινδρον, οὕτως ὁ ΗΘ ἄξων πρὸς τὸν ΚΛ ἄξονα. Ἐκβεβλήσθω γὰρ ὁ ΚΛ ἄξων ἐπὶ τὸ Ν σημεῖον, καὶ κείσθω τῷ ΗΘ ἄξονι ἴσος ὁ ΛΝ, καὶ περὶ ἄξονα τὸν ΛΝ κύλινδρος νενοήσθω ὁ ΓΜ. ἐπεὶ οὖν οἱ ΕΒ, ΓΜ κύλινδροι ὑπὸ τὸ αὐτὸ ὕψος εἰσίν, πρὸς ἀλλήλους εἰσὶν ὡς αἱ βάσεις. ἴσαι δέ εἰσιν αἱ βάσεις ἀλλήλαις· ἴσοι ἄρα εἰσὶ καὶ οἱ ΕΒ, ΓΜ κύλινδροι. καὶ ἐπεὶ κύλινδρος ὁ ΖΜ ἐπιπέδῳ τέτμηται τῷ ΓΔ παραλλήλῳ ὄντι τοῖς ἀπεναντίον ἐπιπέδοις, ἔστιν ἄρα ὡς ὁ ΓΜ κύλινδρος πρὸς τὸν ΖΔ κύλινδρον, οὕτως ὁ ΛΝ ἄξων πρὸς τὸν ΚΛ ἄξονα. ἴσος δέ ἐστιν ὁ μὲν ΓΜ κύλινδρος τῷ ΕΒ κυλίνδρῳ, ὁ δὲ ΛΝ ἄξων τῷ ΗΘ ἄξονι· ἔστιν ἄρα ὡς ὁ ΕΒ κύλινδρος πρὸς τὸν ΖΔ κύλινδρον, οὕτως ὁ ΗΘ ἄξων πρὸς τὸν ΚΛ ἄξονα. ὡς δὲ ὁ ΕΒ κύλινδρος πρὸς τὸν ΖΔ κύλινδρον, οὕτως ὁ ΑΒΗ κῶνος πρὸς τὸν ΓΔΚ κῶνον. καὶ ὡς ἄρα ὁ ΗΘ ἄξων πρὸς τὸν ΚΛ ἄξονα, οὕτως ὁ ΑΒΗ κῶνος πρὸς τὸν ΓΔΚ κῶνον καὶ ὁ ΕΒ κύλινδρος πρὸς τὸν ΖΔ κύλινδρον· ὅπερ ἔδει δεῖξαι.
12.prop.15Önerme 15. Eşit koniler ve silindirlerin tabanları yükseklikleriyle ters orantılıdır; tabanları yükseklikleriyle ters orantılı olan koniler ve silindirler de eşittir.
Eşit koniler ve silindirler bulunsun; tabanları ABGD ile EZHTh daireleri, bu dairelerin çapları AG ile EH, eksenleri de KL ile MN olsun; bu eksenler aynı zamanda konilerin ya da silindirlerin yükseklikleridir. AX ile EO silindirleri tamamlansın. Diyorum ki AX ile EO silindirlerinin tabanları yükseklikleriyle ters orantılıdır, yani ABGD tabanının EZHTh tabanına oranı, MN yüksekliğinin KL yüksekliğine oranı gibidir.
LK yüksekliği MN yüksekliğine ya eşittir ya da değildir. Önce eşit olsun. AX silindiri de EO silindirine eşittir. Aynı yükseklikteki koniler ve silindirlerin birbirine oranı ise tabanlarının oranı gibidir; o hâlde ABGD tabanı da EZHTh tabanına eşittir. Dolayısıyla ters orantı da vardır: ABGD tabanının EZHTh tabanına oranı MN yüksekliğinin KL yüksekliğine oranı gibidir. Şimdi de LK yüksekliği MN'ye eşit olmasın, MN büyük olsun. MN yüksekliğinden KL'ye eşit PN çıkarılsın; EO silindiri P noktasından, EZHTh ile RO dairelerinin düzlemlerine paralel TYS düzlemiyle kesilsin ve tabanı EZHTh dairesi, yüksekliği NP olan ES silindiri düşünülsün. AX silindiri EO silindirine eşit olduğundan, AX silindirinin ES silindirine oranı EO silindirinin ES silindirine oranı gibidir. Ama AX silindirinin ES silindirine oranı ABGD tabanının EZHTh tabanına oranı gibidir, çünkü AX ile ES silindirleri aynı yüksekliktedir; EO silindirinin ES silindirine oranı da MN yüksekliğinin PN yüksekliğine oranı gibidir, çünkü EO silindiri karşılıklı düzlemlerine paralel bir düzlemle kesilmiştir. O hâlde ABGD tabanının EZHTh tabanına oranı da MN yüksekliğinin PN yüksekliğine oranı gibidir. PN yüksekliği ise KL yüksekliğine eşittir; o hâlde ABGD tabanının EZHTh tabanına oranı MN yüksekliğinin KL yüksekliğine oranı gibidir. Demek ki AX ile EO silindirlerinin tabanları yükseklikleriyle ters orantılıdır.
Şimdi de AX ile EO silindirlerinin tabanları yükseklikleriyle ters orantılı olsun, yani ABGD tabanının EZHTh tabanına oranı MN yüksekliğinin KL yüksekliğine oranı gibi olsun. Diyorum ki AX silindiri EO silindirine eşittir.
Aynı yapılar kurulduktan sonra: ABGD tabanının EZHTh tabanına oranı MN yüksekliğinin KL yüksekliğine oranı gibi olduğundan ve KL yüksekliği PN yüksekliğine eşit olduğundan, ABGD tabanının EZHTh tabanına oranı MN yüksekliğinin PN yüksekliğine oranı gibidir. Ama ABGD tabanının EZHTh tabanına oranı AX silindirinin ES silindirine oranı gibidir, çünkü bunlar aynı yüksekliktedir; MN yüksekliğinin PN [yüksekliğine] oranı da EO silindirinin ES silindirine oranı gibidir. O hâlde AX silindirinin ES silindirine oranı EO silindirinin ES silindirine oranı gibidir. Demek ki AX silindiri EO silindirine eşittir. Koniler için de durum aynıdır. Gösterilmesi gereken buydu.
τῶν ἴσων κώνων καὶ κυλίνδρων ἀντιπεπόνθασιν αἱ βάσεις τοῖς ὕψεσιν· καὶ ὧν κώνων καὶ κυλίνδρων ἀντιπεπόνθασιν αἱ βάσεις τοῖς ὕψεσιν, ἴσοι εἰσὶν ἐκεῖνοι. ἔστωσαν ἴσοι κῶνοι καὶ κύλινδροι, ὧν βάσεις μὲν οἱ ΑΒΓΔ, ΕΖΗΘ κύκλοι, διάμετροι δὲ αὐτῶν αἱ ΑΓ, ΕΗ, ἄξονες δὲ οἱ ΚΛ, ΜΝ, οἵτινες καὶ ὕψη εἰσὶ τῶν κώνων ἢ κυλίνδρων, καὶ συμπεπληρώσθωσαν οἱ ΑΞ, ΕΟ κύλινδροι. λέγω, ὅτι τῶν ΑΞ, ΕΟ κυλίνδρων ἀντιπεπόνθασιν αἱ βάσεις τοῖς ὕψεσιν, καί ἐστιν ὡς ἡ ΑΒΓΔ βάσις πρὸς τὴν ΕΖΗΘ βάσιν, οὕτως τὸ ΜΝ ὕψος πρὸς τὸ ΚΛ ὕψος. τὸ γὰρ ΛΚ ὕψος τῷ ΜΝ ὕψει ἤτοι ἴσον ἐστὶν ἢ οὔ. ἔστω πρότερον ἴσον. ἔστι δὲ καὶ ὁ ΑΞ κύλινδρος τῷ ΕΟ κυλίνδρῳ ἴσος. οἱ δὲ ὑπὸ τὸ αὐτὸ ὕψος ὄντες κῶνοι καὶ κύλινδροι πρὸς ἀλλήλους εἰσὶν ὡς αἱ βάσεις· ἴση ἄρα καὶ ἡ ΑΒΓΔ βάσις τῇ ΕΖΗΘ βάσει. ὥστε καὶ ἀντιπέπονθεν, ὡς ἡ ΑΒΓΔ βάσις πρὸς τὴν ΕΖΗΘ βάσιν, οὕτως τὸ ΜΝ ὕψος πρὸς τὸ ΚΛ ὕψος. ἀλλὰ δὴ μὴ ἔστω τὸ ΛΚ ὕψος τῷ ΜΝ ἴσον, ἀλλʼ ἔστω μεῖζον τὸ ΜΝ, καὶ ἀφῃρήσθω ἀπὸ τοῦ ΜΝ ὕψους τῷ ΚΛ ἴσον τὸ ΠΝ, καὶ διὰ τοῦ Π σημείου τετμήσθω ὁ ΕΟ κύλινδρος ἐπιπέδῳ τῷ ΤΥΣ παραλλήλῳ τοῖς τῶν ΕΖΗΘ, ΡΟ κύκλων ἐπιπέδοις, καὶ ἀπὸ βάσεως μὲν τοῦ ΕΖΗΘ κύκλου, ὕψους δὲ τοῦ ΝΠ κύλινδρος νενοήσθω ὁ ΕΣ. καὶ ἐπεὶ ἴσος ἐστὶν ὁ ΑΞ κύλινδρος τῷ ΕΟ κυλίνδρῳ, ἔστιν ἄρα ὡς ὁ ΑΞ κύλινδρος πρὸς τὸν ΕΣ κύλινδρον, οὕτως ὁ ΕΟ κύλινδρος πρὸς τὸν ΕΣ κύλινδρον. ἀλλʼ ὡς μὲν ὁ ΑΞ κύλινδρος πρὸς τὸν ΕΣ κύλινδρον, οὕτως ἡ ΑΒΓΔ βάσις πρὸς τὴν ΕΖΗΘ· ὑπὸ γὰρ τὸ αὐτὸ ὕψος εἰσὶν οἱ ΑΞ, ΕΣ κύλινδροι· ὡς δὲ ὁ ΕΟ κύλινδρος πρὸς τὸν ΕΣ, οὕτως τὸ ΜΝ ὕψος πρὸς τὸ ΠΝ ὕψος· ὁ γὰρ ΕΟ κύλινδρος ἐπιπέδῳ τέτμηται παραλλήλῳ ὄντι τοῖς ἀπεναντίον ἐπιπέδοις. ἔστιν ἄρα καὶ ὡς ἡ ΑΒΓΔ βάσις πρὸς τὴν ΕΖΗΘ βάσιν, οὕτως τὸ ΜΝ ὕψος πρὸς τὸ ΠΝ ὕψος. ἴσον δὲ τὸ ΠΝ ὕψος τῷ ΚΛ ὕψει· ἔστιν ἄρα ὡς ἡ ΑΒΓΔ βάσις πρὸς τὴν ΕΖΗΘ βάσιν, οὕτως τὸ ΜΝ ὕψος πρὸς τὸ ΚΛ ὕψος. τῶν ἄρα ΑΞ, ΕΟ κυλίνδρων ἀντιπεπόνθασιν αἱ βάσεις τοῖς ὕψεσιν. ἀλλὰ δὴ τῶν ΑΞ, ΕΟ κυλίνδρων ἀντιπεπονθέτωσαν αἱ βάσεις τοῖς ὕψεσιν, καὶ ἔστω ὡς ἡ ΑΒΓΔ βάσις πρὸς τὴν ΕΖΗΘ βάσιν, οὕτως τὸ ΜΝ ὕψος πρὸς τὸ ΚΛ ὕψος· λέγω, ὅτι ἴσος ἐστὶν ὁ ΑΞ κύλινδρος τῷ ΕΟ κυλίνδρῳ. τῶν γὰρ αὐτῶν κατασκευασθέντων ἐπεί ἐστιν ὡς ἡ ΑΒΓΔ βάσις πρὸς τὴν ΕΖΗΘ βάσιν, οὕτως τὸ ΜΝ ὕψος πρὸς τὸ ΚΛ ὕψος, ἴσον δὲ τὸ ΚΛ ὕψος τῷ ΠΝ ὕψει, ἔστιν ἄρα ὡς ἡ ΑΒΓΔ βάσις πρὸς τὴν ΕΖΗΘ βάσιν, οὕτως τὸ ΜΝ ὕψος πρὸς τὸ ΠΝ ὕψος. ἀλλʼ ὡς μὲν ἡ ΑΒΓΔ βάσις πρὸς τὴν ΕΖΗΘ βάσιν, οὕτως ὁ ΑΞ κύλινδρος πρὸς τὸν ΕΣ κύλινδρον· ὑπὸ γὰρ τὸ αὐτὸ ὕψος εἰσίν· ὡς δὲ τὸ ΜΝ ὕψος πρὸς τὸ ΠΝ [ὕψος], οὕτως ὁ ΕΟ κύλινδρος πρὸς τὸν ΕΣ κύλινδρον· ἔστιν ἄρα ὡς ὁ ΑΞ κύλινδρος πρὸς τὸν ΕΣ κύλινδρον, οὕτως ὁ ΕΟ κύλινδρος πρὸς τὸν ΕΣ. ἴσος ἄρα ὁ ΑΞ κύλινδρος τῷ ΕΟ κυλίνδρῳ. ὡσαύτως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν κώνων· ὅπερ ἔδει δεῖξαι.
12.prop.16Önerme 16. Aynı merkezli iki daire verildiğinde, büyük dairenin içine, küçük daireye değmeyen, eşkenar ve kenar sayısı çift bir çokgen çizmek.
Verilen iki daire, aynı K merkezli ABGD ile EZHTh daireleri olsun. Büyük ABGD dairesinin içine, EZHTh dairesine değmeyen, eşkenar ve kenar sayısı çift bir çokgen çizmek gerekiyor.
K merkezinden BKD doğrusu geçirilsin; H noktasından BD doğrusuna dik HA çizilsin ve G'ye kadar uzatılsın. O hâlde AG, EZHTh dairesine teğettir. BAD yayını ikiye, yarısını yine ikiye bölerek ve bunu hep sürdürerek, AD'den küçük bir yay bırakacağız. Bu yay kalsın ve LD olsun; L'den BD'ye LM dikmesi indirilsin ve N'ye kadar uzatılsın; LD ile DN birleştirilsin. O hâlde LD, DN'ye eşittir. LN, AG'ye paralel olduğundan ve AG, EZHTh dairesine teğet olduğundan, LN, EZHTh dairesine değmez; LD ile DN ise hiç değmez. ABGD dairesinin içine LD doğrusuna eşit doğruları art arda yerleştirirsek, ABGD dairesinin içine, küçük EZHTh dairesine değmeyen, eşkenar ve kenar sayısı çift bir çokgen çizilmiş olur. Yapılması gereken buydu.
δύο κύκλων περὶ τὸ αὐτὸ κέντρον ὄντων εἰς τὸν μείζονα κύκλον πολύγωνον ἰσόπλευρόν τε καὶ ἀρτιόπλευρον ἐγγράψαι μὴ ψαῦον τοῦ ἐλάσσονος κύκλου. ἔστωσαν οἱ δοθέντες δύο κύκλοι οἱ ΑΒΓΔ, ΕΖΗΘ περὶ τὸ αὐτὸ κέντρον τὸ Κ· δεῖ δὴ εἰς τὸν μείζονα κύκλον τὸν ΑΒΓΔ πολύγωνον ἰσόπλευρόν τε καὶ ἀρτιόπλευρον ἐγγράψαι μὴ ψαῦον τοῦ ΕΖΗΘ κύκλου. ἤχθω γὰρ διὰ τοῦ Κ κέντρου εὐθεῖα ἡ ΒΚΔ, καὶ ἀπὸ τοῦ Η σημείου τῇ ΒΔ εὐθείᾳ πρὸς ὀρθὰς ἤχθω ἡ ΗΑ καὶ διήχθω ἐπὶ τὸ Γ· ἡ ΑΓ ἄρα ἐφάπτεται τοῦ ΕΖΗΘ κύκλου. τέμνοντες δὴ τὴν ΒΑΔ περιφέρειαν δίχα καὶ τὴν ἡμίσειαν αὐτῆς δίχα καὶ τοῦτο ἀεὶ ποιοῦντες καταλείψομεν περιφέρειαν ἐλάσσονα τῆς ΑΔ. λελείφθω, καὶ ἔστω ἡ ΛΔ, καὶ ἀπὸ τοῦ Λ ἐπὶ τὴν ΒΔ κάθετος ἤχθω ἡ ΛΜ καὶ διήχθω ἐπὶ τὸ Ν, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΛΔ, ΔΝ· ἴση ἄρα ἐστὶν ἡ ΛΔ τῇ ΔΝ. καὶ ἐπεὶ παράλληλός ἐστιν ἡ ΛΝ τῇ ΑΓ, ἡ δὲ ΑΓ ἐφάπτεται τοῦ ΕΖΗΘ κύκλου, ἡ ΛΝ ἄρα οὐκ ἐφάπτεται τοῦ ΕΖΗΘ κύκλου· πολλῷ ἄρα αἱ ΛΔ, ΔΝ οὐκ ἐφάπτονται τοῦ ΕΖΗΘ κύκλου. ἐὰν δὴ τῇ ΛΔ εὐθείᾳ ἴσας κατὰ τὸ συνεχὲς ἐναρμόσωμεν εἰς τὸν ΑΒΓΔ κύκλον, ἐγγραφήσεται εἰς τὸν ΑΒΓΔ κύκλον πολύγωνον ἰσόπλευρόν τε καὶ ἀρτιόπλευρον μὴ ψαῦον τοῦ ἐλάσσονος κύκλου τοῦ ΕΖΗΘ· ὅπερ ἔδει ποιῆσαι.
12.prop.17-1Önerme 17. Aynı merkezli iki küre verildiğinde, büyük kürenin içine, küçük kürenin yüzeyine değmeyen çok yüzlü bir cisim çizmek.
Aynı A merkezli iki küre düşünülsün. Büyük kürenin içine, küçük kürenin yüzeyine değmeyen çok yüzlü bir cisim çizmek gerekiyor.
Küreler merkezden geçen bir düzlemle kesilsin. Kesitler daire olacaktır; çünkü küre, çap yerinde dururken yarım dairenin onun etrafında döndürülmesiyle meydana geliyordu. Dolayısıyla yarım daireyi hangi konumda düşünürsek düşünelim, ondan geçirilen düzlem kürenin yüzeyinde bir daire meydana getirecektir. Bu dairenin en büyük daire olduğu da açıktır; çünkü kürenin çapı, ki elbette yarım dairenin ve dairenin de çapıdır, dairenin ya da kürenin içinde çizilen bütün [doğrulardan] büyüktür. Büyük kürede BGDE dairesi, küçük kürede ZHTh dairesi bulunsun ve bunların birbirine dik iki çapı, BD ile GE çizilsin. Aynı merkezli BGDE ile ZHTh daireleri verildiğine göre, büyük BGDE dairesinin içine, küçük ZHTh dairesine değmeyen, eşkenar ve kenar sayısı çift bir çokgen çizilsin; bu çokgenin BE çeyrek dairesindeki kenarları BK, KL, LM ve ME olsun. KA birleştirilip N'ye kadar uzatılsın; A noktasından BGDE dairesinin düzlemine dik AX dikilsin ve kürenin yüzeyiyle X'de buluşsun; AX'den ve BD ile KN'nin her birinden düzlemler geçirilsin. Bu düzlemler, söylenenlerden ötürü, kürenin yüzeyinde en büyük daireler meydana getirecektir. Getirsinler; bunların BD ile KN çapları üzerindeki yarım daireleri BXD ile KXN olsun. XA, BGDE dairesinin düzlemine dik olduğundan, XA'dan geçen bütün düzlemler de BGDE dairesinin düzlemine diktir; dolayısıyla BXD ile KXN yarım daireleri de BGDE dairesinin düzlemine diktir. BED, BXD ve KXN yarım daireleri eşit olduğundan (çünkü eşit BD ile KN çapları üzerindedirler), BE, BX ve KX çeyrek daireleri de birbirine eşittir. O hâlde BE çeyrek dairesinde çokgenin kaç kenarı varsa, BX ile KX çeyrek dairelerinde de BK, KL, LM ve ME doğrularına eşit o kadar doğru vardır. Bunlar yerleştirilsin ve BO, OP, PR, RX, KS, ST, TY ve YX olsun; SO, TP ve YR birleştirilsin; O ve S'den BGDE dairesinin düzlemine dikmeler indirilsin. Bu dikmeler, düzlemlerin ortak kesitleri olan BD ile KN üzerine düşecektir; çünkü BXD ile KXN'nin düzlemleri de BGDE dairesinin düzlemine diktir. Düşsünler ve OF ile SKh olsunlar; KhF birleştirilsin. Eşit BXD ile KXN yarım dairelerinde eşit BO ile KS ayrılmış ve OF ile SKh dikmeleri indirilmiş olduğundan, OF, SKh'ye, BF de KKh'ye eşittir. Bütün BA da bütün KA'ya eşittir; o hâlde geriye kalan FA da geriye kalan KhA'ya eşittir. Demek ki BF'nin FA'ya oranı KKh'nin KhA'ya oranı gibidir; o hâlde KhF, KB'ye paraleldir. OF ile SKh'nin her biri BGDE dairesinin düzlemine dik olduğundan, OF, SKh'ye paraleldir. Ona eşit olduğu da gösterilmişti; o hâlde KhF ile SO da eşit ve paraleldir. KhF, SO'ya paralel olduğundan ve KhF, KB'ye de paralel olduğundan, SO da KB'ye paraleldir. Bu iki doğruyu BO ile KS birleştirir; o hâlde KBOS dörtgeni tek bir düzlemdedir. Çünkü iki doğru paralelse ve her birinin üzerinde rastgele noktalar alınırsa, bu noktaları birleştiren doğru paralellerle aynı düzlemdedir. Aynı sebeple SOPT ile TPRY dörtgenlerinin her biri de tek bir düzlemdedir. YRX üçgeni de tek bir düzlemdedir. O, S, P, T, R ve Y noktalarından A'ya birleştirilen doğrular düşünürsek, BX ile KX yayları arasında, tabanları KBOS, SOPT ve TPRY dörtgenleriyle YRX üçgeni, tepesi A noktası olan piramitlerden oluşan çok yüzlü bir cisim kurulmuş olur. KL, LM ve ME kenarlarının her biri üzerinde de BK üzerinde yaptığımızın aynısını yapar, bunu geri kalan üç çeyrek dairede de sürdürürsek, küreye çizilmiş, piramitlerle çevrelenen çok yüzlü bir şekil kurulmuş olur; bu piramitlerin tabanları sözü edilen dörtgenlerle YRX üçgeni ve bunlarla aynı sırada bulunanlar, tepesi de A noktasıdır.
δύο σφαιρῶν περὶ τὸ αὐτὸ κέντρον οὐσῶν εἰς τὴν μείζονα σφαῖραν στερεὸν πολύεδρον ἐγγράψαι μὴ ψαῦον τῆς ἐλάσσονος σφαίρας κατὰ τὴν ἐπιφάνειαν. Νενοήσθωσαν δύο σφαῖραι περὶ τὸ αὐτὸ κέντρον τὸ Α· δεῖ δὴ εἰς τὴν μείζονα σφαῖραν στερεὸν πολύεδρον ἐγγράψαι μὴ ψαῦον τῆς ἐλάσσονος σφαίρας κατὰ τὴν ἐπιφάνειαν. τετμήσθωσαν αἱ σφαῖραι ἐπιπέδῳ τινὶ διὰ τοῦ κέντρου· ἔσονται δὴ αἱ τομαὶ κύκλοι, ἐπειδήπερ μενούσης τῆς διαμέτρου καὶ περιφερομένου τοῦ ἡμικυκλίου ἐγίγνετο ἡ σφαῖρα· ὥστε καὶ καθʼ οἵας ἂν θέσεως ἐπινοήσωμεν τὸ ἡμικύκλιον, τὸ διʼ αὐτοῦ ἐκβαλλόμενον ἐπίπεδον ποιήσει ἐπὶ τῆς ἐπιφανείας τῆς σφαίρας κύκλον. καὶ φανερόν, ὅτι καὶ μέγιστον, ἐπειδήπερ ἡ διάμετρος τῆς σφαίρας, ἥτις ἐστὶ καὶ τοῦ ἡμικυκλίου διάμετρος δηλαδὴ καὶ τοῦ κύκλου, μείζων ἐστὶ πασῶν τῶν εἰς τὸν κύκλον ἢ τὴν σφαῖραν διαγομένων [εὐθειῶν]. ἔστω οὖν ἐν μὲν τῇ μείζονι σφαίρᾳ κύκλος ὁ ΒΓΔΕ, ἐν δὲ τῇ ἐλάσσονι σφαίρᾳ κύκλος ὁ ΖΗΘ, καὶ ἤχθωσαν αὐτῶν δύο διάμετροι πρὸς ὀρθὰς ἀλλήλαις αἱ ΒΔ, ΓΕ, καὶ δύο κύκλων περὶ τὸ αὐτὸ κέντρον ὄντων τῶν ΒΓΔΕ, ΖΗΘ εἰς τὸν μείζονα κύκλον τὸν ΒΓΔΕ πολύγωνον ἰσόπλευρον καὶ ἀρτιόπλευρον ἐγγεγράφθω μὴ ψαῦον τοῦ ἐλάσσονος κύκλου τοῦ ΖΗΘ, οὗ πλευραὶ ἔστωσαν ἐν τῷ ΒΕ τεταρτημορίῳ αἱ ΒΚ, ΚΛ, ΛΜ, ΜΕ, καὶ ἐπιζευχθεῖσα ἡ ΚΑ διήχθω ἐπὶ τὸ Ν, καὶ ἀνεστάτω ἀπὸ τοῦ Α σημείου τῷ τοῦ ΒΓΔΕ κύκλου ἐπιπέδῳ πρὸς ὀρθὰς ἡ ΑΞ καὶ συμβαλλέτω τῇ ἐπιφανείᾳ τῆς σφαίρας κατὰ τὸ Ξ, καὶ διὰ τῆς ΑΞ καὶ ἑκατέρας τῶν ΒΔ, ΚΝ ἐπίπεδα ἐκβεβλήσθω· ποιήσουσι δὴ διὰ τὰ εἰρημένα ἐπὶ τῆς ἐπιφανείας τῆς σφαίρας μεγίστους κύκλους. ποιείτωσαν, ὧν ἡμικύκλια ἔστω ἐπὶ τῶν ΒΔ, ΚΝ διαμέτρων τὰ ΒΞΔ, ΚΞΝ. καὶ ἐπεὶ ἡ ΞΑ ὀρθή ἐστι πρὸς τὸ τοῦ ΒΓΔΕ κύκλου ἐπίπεδον, καὶ πάντα ἄρα τὰ διὰ τῆς ΞΑ ἐπίπεδά ἐστιν ὀρθὰ πρὸς τὸ τοῦ ΒΓΔΕ κύκλου ἐπίπεδον· ὥστε καὶ τὰ ΒΞΔ, ΚΞΝ ἡμικύκλια ὀρθά ἐστι πρὸς τὸ τοῦ ΒΓΔΕ κύκλου ἐπίπεδον. καὶ ἐπεὶ ἴσα ἐστὶ τὰ ΒΕΔ, ΒΞΔ, ΚΞΝ ἡμικύκλια· ἐπὶ γὰρ ἴσων εἰσὶ διαμέτρων τῶν ΒΔ, ΚΝ· ἴσα ἐστὶ καὶ τὰ ΒΕ, ΒΞ, ΚΞ τεταρτημόρια ἀλλήλοις. ὅσαι ἄρα εἰσὶν ἐν τῷ ΒΕ τεταρτημορίῳ πλευραὶ τοῦ πολυγώνου, τοσαῦταί εἰσι καὶ ἐν τοῖς ΒΞ, ΚΞ τεταρτημορίοις ἴσαι ταῖς ΒΚ, ΚΛ, ΛΜ, ΜΕ εὐθείαις. ἐγγεγράφθωσαν καὶ ἔστωσαν αἱ ΒΟ, ΟΠ, ΠΡ, ΡΞ, ΚΣ, ΣΤ, ΤΥ, ΥΞ, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΣΟ, ΤΠ, ΥΡ, καὶ ἀπὸ τῶν Ο, Σ ἐπὶ τὸ τοῦ ΒΓΔΕ κύκλου ἐπίπεδον κάθετοι ἤχθωσαν· πεσοῦνται δὴ ἐπὶ τὰς κοινὰς τομὰς τῶν ἐπιπέδων τὰς ΒΔ, ΚΝ, ἐπειδήπερ καὶ τὰ τῶν ΒΞΔ, ΚΞΝ ἐπίπεδα ὀρθά ἐστι πρὸς τὸ τοῦ ΒΓΔΕ κύκλου ἐπίπεδον. πιπτέτωσαν, καὶ ἔστωσαν αἱ ΟΦ, ΣΧ, καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΧΦ. καὶ ἐπεὶ ἐν ἴσοις ἡμικυκλίοις τοῖς ΒΞΔ, ΚΞΝ ἴσαι ἀπειλημμέναι εἰσὶν αἱ ΒΟ, ΚΣ, καὶ κάθετοι ἠγμέναι εἰσὶν αἱ ΟΦ, ΣΧ, ἴση [ἄρα] ἐστὶν ἡ μὲν ΟΦ τῇ ΣΧ, ἡ δὲ ΒΦ τῇ ΚΧ. ἔστι δὲ καὶ ὅλη ἡ ΒΑ ὅλῃ τῇ ΚΑ ἴση· καὶ λοιπὴ ἄρα ἡ ΦΑ λοιπῇ τῇ ΧΑ ἐστιν ἴση· ἔστιν ἄρα ὡς ἡ ΒΦ πρὸς τὴν ΦΑ, οὕτως ἡ ΚΧ πρὸς τὴν ΧΑ· παράλληλος ἄρα ἐστὶν ἡ ΧΦ τῇ ΚΒ. καὶ ἐπεὶ ἑκατέρα τῶν ΟΦ, ΣΧ ὀρθή ἐστι πρὸς τὸ τοῦ ΒΓΔΕ κύκλου ἐπίπεδον, παράλληλος ἄρα ἐστὶν ἡ ΟΦ τῇ ΣΧ. ἐδείχθη δὲ αὐτῇ καὶ ἴση· καὶ αἱ ΧΦ, ΣΟ ἄρα ἴσαι εἰσὶ καὶ παράλληλοι. καὶ ἐπεὶ παράλληλός ἐστιν ἡ ΧΦ τῇ ΣΟ, ἀλλὰ ἡ ΧΦ τῇ ΚΒ ἐστι παράλληλος, καὶ ἡ ΣΟ ἄρα τῇ ΚΒ ἐστι παράλληλος. καὶ ἐπιζευγνύουσιν αὐτὰς αἱ ΒΟ, ΚΣ· τὸ ΚΒΟΣ ἄρα τετράπλευρον ἐν ἑνί ἐστιν ἐπιπέδῳ, ἐπειδήπερ, ἐὰν ὦσι δύο εὐθεῖαι παράλληλοι, καὶ ἐφʼ ἑκατέρας αὐτῶν ληφθῇ τυχόντα σημεῖα, ἡ ἐπὶ τὰ σημεῖα ἐπιζευγνυμένη εὐθεῖα ἐν τῷ αὐτῷ ἐπιπέδῳ ἐστὶ ταῖς παραλλήλοις. διὰ τὰ αὐτὰ δὴ καὶ ἑκάτερον τῶν ΣΟΠΤ, ΤΠΡΥ τετραπλεύρων ἐν ἑνί ἐστιν ἐπιπέδῳ. ἔστι δὲ καὶ τὸ ΥΡΞ τρίγωνον ἐν ἑνὶ ἐπιπέδῳ. ἐὰν δὴ νοήσωμεν ἀπὸ τῶν Ο, Σ, Π, Τ, Ρ, Υ σημείων ἐπὶ τὸ Α ἐπιζευγνυμένας εὐθείας, συσταθήσεταί τι σχῆμα στερεὸν πολύεδρον μεταξὺ τῶν ΒΞ, ΚΞ περιφερειῶν ἐκ πυραμίδων συγκείμενον, ὧν βάσεις μὲν τὰ ΚΒΟΣ, ΣΟΠΤ, ΤΠΡΥ τετράπλευρα καὶ τὸ ΥΡΞ τρίγωνον, κορυφὴ δὲ τὸ Α σημεῖον. ἐὰν δὲ καὶ ἐπὶ ἑκάστης τῶν ΚΛ, ΛΜ, ΜΕ πλευρῶν καθάπερ ἐπὶ τῆς ΒΚ τὰ αὐτὰ κατασκευάσωμεν καὶ ἔτι ἐπὶ τῶν λοιπῶν τριῶν τεταρτημορίων, συσταθήσεταί τι σχῆμα πολύεδρον ἐγγεγραμμένον εἰς τὴν σφαῖραν πυραμίσι περιεχόμενον, ὧν βάσεις [μὲν] τὰ εἰρημένα τετράπλευρα καὶ τὸ ΥΡΞ τρίγωνον καὶ τὰ ὁμοταγῆ αὐτοῖς, κορυφὴ δὲ τὸ Α σημεῖον.
12.prop.17-2Diyorum ki sözü edilen çok yüzlü, üzerinde ZHTh dairesinin bulunduğu küçük kürenin yüzeyine değmeyecektir.
A noktasından KBOS dörtgeninin düzlemine APs dikmesi indirilsin ve düzlemle Ps noktasında buluşsun; PsB ile PsK birleştirilsin. APs, KBOS dörtgeninin düzlemine dik olduğundan, kendisine değen ve dörtgenin düzleminde bulunan bütün doğrulara da diktir. O hâlde APs, BPs ile PsK'nin her birine diktir. AB, AK'ye eşit olduğundan, AB üzerindeki kare de AK üzerindeki kareye eşittir. AB üzerindeki kareye APs ile PsB üzerindeki karelerin toplamı eşittir, çünkü Ps'deki açı diktir; AK üzerindeki kareye de APs ile PsK üzerindeki karelerin toplamı eşittir. O hâlde APs ile PsB üzerindeki karelerin toplamı APs ile PsK üzerindeki karelerin toplamına eşittir. Ortak olan APs üzerindeki kare çıkarılsın; geriye kalan BPs üzerindeki kare geriye kalan PsK üzerindeki kareye eşittir; o hâlde BPs, PsK'ye eşittir. Benzer şekilde, Ps'den O ile S'ye birleştirilen doğruların da BPs ile PsK'nin her birine eşit olduğunu göstereceğiz. O hâlde merkezi Ps, yarıçapı PsB ile PsK'den biri olan daire O ile S'den de geçecek ve KBOS dörtgeni bir dairenin içinde olacaktır.
KB, KhF'den büyük, KhF de SO'ya eşit olduğundan, KB, SO'dan büyüktür. KB ise KS ile BO'nun her birine eşittir; o hâlde KS ile BO'nun her biri de SO'dan büyüktür. KBOS bir daireye çizilmiş dörtgendir; KB, BO ve KS eşit, OS ise daha küçüktür; BPs de dairenin yarıçapıdır. O hâlde KB üzerindeki kare BPs üzerindeki karenin iki katından büyüktür. K'den BF'ye KŌ dikmesi indirilsin. BD, DŌ'nun iki katından küçüktür; BD'nin DŌ'ya oranı da, DB ile BŌ'nun çevrelediği dikdörtgenin DŌ ile ŌB'nin çevrelediği dikdörtgene oranı gibidir (bu, BŌ üzerine kare çizilip ŌD üzerindeki paralelkenar tamamlanınca görülür). O hâlde DB ile BŌ'nun çevrelediği dikdörtgen de DŌ ile ŌB'nin çevrelediği dikdörtgenin iki katından küçüktür. KD birleştirilirse, DB ile BŌ'nun çevrelediği dikdörtgen BK üzerindeki kareye, DŌ ile ŌB'nin çevrelediği dikdörtgen de KŌ üzerindeki kareye eşittir; o hâlde KB üzerindeki kare KŌ üzerindeki karenin iki katından küçüktür. Ama KB üzerindeki kare BPs üzerindeki karenin iki katından büyüktür; o hâlde KŌ üzerindeki kare BPs üzerindeki kareden büyüktür. BA, KA'ya eşit olduğundan, BA üzerindeki kare AK üzerindeki kareye eşittir. BA üzerindeki kareye BPs ile PsA üzerindeki karelerin toplamı, KA üzerindeki kareye de KŌ ile ŌA üzerindeki karelerin toplamı eşittir; o hâlde BPs ile PsA üzerindeki karelerin toplamı KŌ ile ŌA üzerindeki karelerin toplamına eşittir. Bunlardan KŌ üzerindeki kare BPs üzerindeki kareden büyüktür; o hâlde geriye kalan ŌA üzerindeki kare PsA üzerindeki kareden küçüktür. Demek ki APs, AŌ'dan büyüktür; APs, AH'den ise çok daha büyüktür. APs çok yüzlünün tabanlarından birine, AH ise küçük kürenin yüzeyine uzanır; dolayısıyla çok yüzlü küçük kürenin yüzeyine değmeyecektir.
Öyleyse aynı merkezli iki küre verildiğinde, büyük kürenin içine, küçük kürenin yüzeyine değmeyen çok yüzlü bir cisim çizilmiştir. Yapılması gereken buydu.
Sonuç: Başka bir kürenin içine de BGDE küresindeki çok yüzlü cisme benzer bir çok yüzlü cisim çizilirse, BGDE küresindeki çok yüzlü cismin öbür küredeki çok yüzlü cisme oranı, BGDE küresinin çapının öbür kürenin çapına oranının üçlenmişidir. Çünkü cisimler sayıca eşit ve aynı sırada bulunan piramitlere ayrılırsa piramitler benzer olur. Benzer piramitlerin birbirine oranı ise karşılık gelen kenarlarının oranının üçlenmişidir; o hâlde tabanı KBOS dörtgeni, tepesi A noktası olan piramidin öbür küredeki aynı sıradaki piramide oranı, karşılık gelen kenarın karşılık gelen kenara oranının, yani A merkezli kürenin yarıçapı AB'nin öbür kürenin yarıçapına oranının üçlenmişidir. Benzer şekilde, A merkezli küredeki piramitlerin her birinin öbür küredeki aynı sıradaki piramide oranı da AB'nin öbür kürenin yarıçapına oranının üçlenmişi olacaktır. Öncüllerden birinin ardıllardan birine oranı, bütün öncüllerin bütün ardıllara oranı gibidir; dolayısıyla A merkezli küredeki çok yüzlü cismin bütününün öbür [küredeki] çok yüzlü cismin bütününe oranı, AB'nin öbür kürenin yarıçapına oranının, yani BD çapının öbür kürenin çapına oranının üçlenmişi olacaktır. Gösterilmesi gereken buydu.
λέγω, ὅτι τὸ εἰρημένον πολύεδρον οὐκ ἐφάψεται τῆς ἐλάσσονος σφαίρας κατὰ τὴν ἐπιφάνειαν, ἐφʼ ἧς ἐστιν ὁ ΖΗΘ κύκλος. ἤχθω ἀπὸ τοῦ Α σημείου ἐπὶ τὸ τοῦ ΚΒΟΣ τετραπλεύρου ἐπίπεδον κάθετος ἡ ΑΨ καὶ συμβαλλέτω τῷ ἐπιπέδῳ κατὰ τὸ Ψ σημεῖον, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΨΒ, ΨΚ. καὶ ἐπεὶ ἡ ΑΨ ὀρθή ἐστι πρὸς τὸ τοῦ ΚΒΟΣ τετραπλεύρου ἐπίπεδον, καὶ πρὸς πάσας ἄρα τὰς ἁπτομένας αὐτῆς εὐθείας καὶ οὔσας ἐν τῷ τοῦ τετραπλεύρου ἐπιπέδῳ ὀρθή ἐστιν. ἡ ΑΨ ἄρα ὀρθή ἐστι πρὸς ἑκατέραν τῶν ΒΨ, ΨΚ. καὶ ἐπεὶ ἴση ἐστὶν ἡ ΑΒ τῇ ΑΚ, ἴσον ἐστὶ καὶ τὸ ἀπὸ τῆς ΑΒ τῷ ἀπὸ τῆς ΑΚ. καί ἐστι τῷ μὲν ἀπὸ τῆς ΑΒ ἴσα τὰ ἀπὸ τῶν ΑΨ, ΨΒ· ὀρθὴ γὰρ ἡ πρὸς τῷ Ψ· τῷ δὲ ἀπὸ τῆς ΑΚ ἴσα τὰ ἀπὸ τῶν ΑΨ, ΨΚ. τὰ ἄρα ἀπὸ τῶν ΑΨ, ΨΒ ἴσα ἐστὶ τοῖς ἀπὸ τῶν ΑΨ, ΨΚ. κοινὸν ἀφῃρήσθω τὸ ἀπὸ τῆς ΑΨ· λοιπὸν ἄρα τὸ ἀπὸ τῆς ΒΨ λοιπῷ τῷ ἀπὸ τῆς ΨΚ ἴσον ἐστίν· ἴση ἄρα ἡ ΒΨ τῇ ΨΚ. ὁμοίως δὴ δείξομεν, ὅτι καὶ αἱ ἀπὸ τοῦ Ψ ἐπὶ τὰ Ο, Σ ἐπιζευγνύμεναι εὐθεῖαι ἴσαι εἰσὶν ἑκατέρᾳ τῶν ΒΨ, ΨΚ. ὁ ἄρα κέντρῳ τῷ Ψ καὶ διαστήματι ἑνὶ τῶν ΨΒ, ΨΚ γραφόμενος κύκλος ἥξει καὶ διὰ τῶν Ο, Σ, καὶ ἔσται ἐν κύκλῳ τὸ ΚΒΟΣ τετράπλευρον. καὶ ἐπεὶ μείζων ἐστὶν ἡ ΚΒ τῆς ΧΦ, ἴση δὲ ἡ ΧΦ τῇ ΣΟ, μείζων ἄρα ἡ ΚΒ τῆς ΣΟ. ἴση δὲ ἡ ΚΒ ἑκατέρᾳ τῶν ΚΣ, ΒΟ· καὶ ἑκατέρα ἄρα τῶν ΚΣ, ΒΟ τῆς ΣΟ μείζων ἐστίν. καὶ ἐπεὶ ἐν κύκλῳ τετράπλευρόν ἐστι τὸ ΚΒΟΣ, καὶ ἴσαι αἱ ΚΒ, ΒΟ, ΚΣ, καὶ ἐλάττων ἡ ΟΣ, καὶ ἐκ τοῦ κέντρου τοῦ κύκλου ἐστὶν ἡ ΒΨ, τὸ ἄρα ἀπὸ τῆς ΚΒ τοῦ ἀπὸ τῆς ΒΨ μεῖζόν ἐστιν ἢ διπλάσιον. ἤχθω ἀπὸ τοῦ Κ ἐπὶ τὴν ΒΦ κάθετος ἡ ΚΩ. καὶ ἐπεὶ ἡ ΒΔ τῆς ΔΩ ἐλάττων ἐστὶν ἢ διπλῆ, καί ἐστιν ὡς ἡ ΒΔ πρὸς τὴν ΔΩ, οὕτως τὸ ὑπὸ τῶν ΔΒ, ΒΩ πρὸς τὸ ὑπὸ [τῶν] ΔΩ, ΩΒ, ἀναγραφομένου ἀπὸ τῆς ΒΩ τετραγώνου καὶ συμπληρουμένου τοῦ ἐπὶ τῆς ΩΔ παραλληλογράμμου καὶ τὸ ὑπὸ ΔΒ, ΒΩ ἄρα τοῦ ὑπὸ ΔΩ, ΩΒ ἔλαττόν ἐστιν ἢ διπλάσιον. καί ἐστι τῆς ΚΔ ἐπιζευγνυμένης τὸ μὲν ὑπὸ ΔΒ, ΒΩ ἴσον τῷ ἀπὸ τῆς ΒΚ, τὸ δὲ ὑπὸ τῶν ΔΩ, ΩΒ ἴσον τῷ ἀπὸ τῆς ΚΩ· τὸ ἄρα ἀπὸ τῆς ΚΒ τοῦ ἀπὸ τῆς ΚΩ ἔλασσόν ἐστιν ἢ διπλάσιον. ἀλλὰ τὸ ἀπὸ τῆς ΚΒ τοῦ ἀπὸ τῆς ΒΨ μεῖζόν ἐστιν ἢ διπλάσιον· μεῖζον ἄρα τὸ ἀπὸ τῆς ΚΩ τοῦ ἀπὸ τῆς ΒΨ. καὶ ἐπεὶ ἴση ἐστὶν ἡ ΒΑ τῇ ΚΑ, ἴσον ἐστὶ τὸ ἀπὸ τῆς ΒΑ τῷ ἀπὸ τῆς ΑΚ. καί ἐστι τῷ μὲν ἀπὸ τῆς ΒΑ ἴσα τὰ ἀπὸ τῶν ΒΨ, ΨΑ, τῷ δὲ ἀπὸ τῆς ΚΑ ἴσα τὰ ἀπὸ τῶν ΚΩ, ΩΑ· τὰ ἄρα ἀπὸ τῶν ΒΨ, ΨΑ ἴσα ἐστὶ τοῖς ἀπὸ τῶν ΚΩ, ΩΑ, ὧν τὸ ἀπὸ τῆς ΚΩ μεῖζον τοῦ ἀπὸ τῆς ΒΨ· λοιπὸν ἄρα τὸ ἀπὸ τῆς ΩΑ ἔλασσόν ἐστι τοῦ ἀπὸ τῆς ΨΑ. μείζων ἄρα ἡ ΑΨ τῆς ΑΩ· πολλῷ ἄρα ἡ ΑΨ μείζων ἐστὶ τῆς ΑΗ. καί ἐστιν ἡ μὲν ΑΨ ἐπὶ μίαν τοῦ πολυέδρου βάσιν, ἡ δὲ ΑΗ ἐπὶ τὴν τῆς ἐλάσσονος σφαίρας ἐπιφάνειαν· ὥστε τὸ πολύεδρον οὐ ψαύσει τῆς ἐλάσσονος σφαίρας κατὰ τὴν ἐπιφάνειαν. δύο ἄρα σφαιρῶν περὶ τὸ αὐτὸ κέντρον οὐσῶν εἰς τὴν μείζονα σφαῖραν στερεὸν πολύεδρον ἐγγέγραπται μὴ ψαῦον τῆς ἐλάσσονος σφαίρας κατὰ τὴν ἐπιφάνειαν· ὅπερ ἔδει ποιῆσαι. Πόρισμα ἐὰν δὲ καὶ εἰς ἑτέραν σφαῖραν τῷ ἐν τῇ ΒΓΔΕ σφαίρᾳ στερεῷ πολυέδρῳ ὅμοιον στερεὸν πολύεδρον ἐγγραφῇ, τὸ ἐν τῇ ΒΓΔΕ σφαίρᾳ στερεὸν πολύεδρον πρὸς τὸ ἐν τῇ ἑτέρᾳ σφαίρᾳ στερεὸν πολύεδρον τριπλασίονα λόγον ἔχει, ἤπερ ἡ τῆς ΒΓΔΕ σφαίρας διάμετρος πρὸς τὴν τῆς ἑτέρας σφαίρας διάμετρον. διαιρεθέντων γὰρ τῶν στερεῶν εἰς τὰς ὁμοιοπληθεῖς καὶ ὁμοιοταγεῖς πυραμίδας ἔσονται αἱ πυραμίδες ὅμοιαι. αἱ δὲ ὅμοιαι πυραμίδες πρὸς ἀλλήλας ἐν τριπλασίονι λόγῳ εἰσὶ τῶν ὁμολόγων πλευρῶν· ἡ ἄρα πυραμίς, ἧς βάσις μέν ἐστι τὸ ΚΒΟΣ τετράπλευρον, κορυφὴ δὲ τὸ Α σημεῖον, πρὸς τὴν ἐν τῇ ἑτέρᾳ σφαίρᾳ ὁμοιοταγῆ πυραμίδα τριπλασίονα λόγον ἔχει, ἤπερ ἡ ὁμόλογος πλευρὰ πρὸς τὴν ὁμόλογον πλευράν, τουτέστιν ἤπερ ἡ ΑΒ ἐκ τοῦ κέντρου τῆς σφαίρας τῆς περὶ κέντρον τὸ Α πρὸς τὴν ἐκ τοῦ κέντρου τῆς ἑτέρας σφαίρας. ὁμοίως καὶ ἑκάστη πυραμὶς τῶν ἐν τῇ περὶ κέντρον τὸ Α σφαίρᾳ πρὸς ἑκάστην ὁμοταγῆ πυραμίδα τῶν ἐν τῇ ἑτέρᾳ σφαίρᾳ τριπλασίονα λόγον ἕξει, ἤπερ ἡ ΑΒ πρὸς τὴν ἐκ τοῦ κέντρου τῆς ἑτέρας σφαίρας. καὶ ὡς ἓν τῶν ἡγουμένων πρὸς ἓν τῶν ἑπομένων, οὕτως ἅπαντα τὰ ἡγούμενα πρὸς ἅπαντα τὰ ἑπόμενα· ὥστε ὅλον τὸ ἐν τῇ περὶ κέντρον τὸ Α σφαίρᾳ στερεὸν πολύεδρον πρὸς ὅλον τὸ ἐν τῇ ἑτέρᾳ [σφαίρᾳ] στερεὸν πολύεδρον τριπλασίονα λόγον ἕξει, ἤπερ ἡ ΑΒ πρὸς τὴν ἐκ τοῦ κέντρου τῆς ἑτέρας σφαίρας, τουτέστιν ἤπερ ἡ ΒΔ διάμετρος πρὸς τὴν τῆς ἑτέρας σφαίρας διάμετρον· ὅπερ ἔδει δεῖξαι.
12.prop.18Önerme 18. Kürelerin birbirine oranı kendi çaplarının oranının üçlenmişidir.
ABG ile DEZ küreleri, çapları da BG ile EZ düşünülsün. Diyorum ki ABG küresinin DEZ küresine oranı BG'nin EZ'ye oranının üçlenmişidir.
ABG küresinin DEZ küresine oranı BG'nin EZ'ye oranının üçlenmişi değilse, ABG küresinin ya DEZ küresinden küçük ya da ondan büyük bir küreye oranı BG'nin EZ'ye oranının üçlenmişi olacaktır. Önce küçük bir küreye, HThK küresine oranı böyle olsun. DEZ küresi HThK küresiyle aynı merkezli düşünülsün; büyük DEZ küresinin içine, küçük HThK küresinin yüzeyine değmeyen çok yüzlü bir cisim çizilsin; ABG küresinin içine de DEZ küresindeki çok yüzlü cisme benzer bir çok yüzlü cisim çizilsin. O hâlde ABG'deki çok yüzlü cismin DEZ'deki çok yüzlü cisme oranı BG'nin EZ'ye oranının üçlenmişidir. ABG küresinin HThK küresine oranı da BG'nin EZ'ye oranının üçlenmişidir; o hâlde ABG küresinin HThK küresine oranı, ABG küresindeki çok yüzlü cismin DEZ küresindeki çok yüzlü cisme oranı gibidir; yer değiştirerek, ABG küresinin kendi içindeki çok yüzlüye oranı, HThK küresinin DEZ küresindeki çok yüzlü cisme oranı gibidir. ABG küresi kendi içindeki çok yüzlüden büyüktür; o hâlde HThK küresi de DEZ küresindeki çok yüzlüden büyüktür. Oysa ondan küçüktür de, çünkü onun içinde kalır. Demek ki ABG küresinin DEZ küresinden küçük bir küreye oranı BG çapının EZ'ye oranının üçlenmişi değildir. Benzer şekilde, DEZ küresinin ABG küresinden küçük bir küreye oranının da EZ'nin BG'ye oranının üçlenmişi olmadığını göstereceğiz.
Şimdi diyorum ki ABG küresinin DEZ küresinden büyük bir küreye oranı da BG'nin EZ'ye oranının üçlenmişi değildir.
Mümkünse, büyük bir küreye, LMN küresine oranı böyle olsun. O hâlde tersine, LMN küresinin ABG küresine oranı EZ çapının BG çapına oranının üçlenmişidir. Ama LMN küresi DEZ küresinden büyük olduğundan, daha önce gösterildiği gibi, LMN küresinin ABG küresine oranı DEZ küresinin ABG küresinden küçük bir küreye oranı gibidir. O hâlde DEZ küresinin ABG küresinden küçük bir küreye oranı da EZ'nin BG'ye oranının üçlenmişidir; bunun imkânsız olduğu ise gösterilmişti. Demek ki ABG küresinin DEZ küresinden büyük bir küreye oranı BG'nin EZ'ye oranının üçlenmişi değildir. Küçük bir küreye oranının da böyle olmadığı gösterilmişti. O hâlde ABG küresinin DEZ küresine oranı BG'nin EZ'ye oranının üçlenmişidir. Gösterilmesi gereken buydu.
αἱ σφαῖραι πρὸς ἀλλήλας ἐν τριπλασίονι λόγῳ εἰσὶ τῶν ἰδίων διαμέτρων. Νενοήσθωσαν σφαῖραι αἱ ΑΒΓ, ΔΕΖ, διάμετροι δὲ αὐτῶν αἱ ΒΓ, ΕΖ· λέγω, ὅτι ἡ ΑΒΓ σφαῖρα πρὸς τὴν ΔΕΖ σφαῖραν τριπλασίονα λόγον ἔχει ἤπερ ἡ ΒΓ πρὸς τὴν ΕΖ. εἰ γὰρ μὴ ἡ ΑΒΓ σφαῖρα πρὸς τὴν ΔΕΖ σφαῖραν τριπλασίονα λόγον ἔχει ἤπερ ἡ ΒΓ πρὸς τὴν ΕΖ, ἕξει ἄρα ἡ ΑΒΓ σφαῖρα πρὸς ἐλάσσονά τινα τῆς ΔΕΖ σφαίρας τριπλασίονα λόγον ἢ πρὸς μείζονα ἤπερ ἡ ΒΓ πρὸς τὴν ΕΖ. ἐχέτω πρότερον πρὸς ἐλάσσονα τὴν ΗΘΚ, καὶ νενοήσθω ἡ ΔΕΖ τῇ ΗΘΚ περὶ τὸ αὐτὸ κέντρον, καὶ ἐγγεγράφθω εἰς τὴν μείζονα σφαῖραν τὴν ΔΕΖ στερεὸν πολύεδρον μὴ ψαῦον τῆς ἐλάσσονος σφαίρας τῆς ΗΘΚ κατὰ τὴν ἐπιφάνειαν, ἐγγεγράφθω δὲ καὶ εἰς τὴν ΑΒΓ σφαῖραν τῷ ἐν τῇ ΔΕΖ σφαίρᾳ στερεῷ πολυέδρῳ ὅμοιον στερεὸν πολύεδρον· τὸ ἄρα ἐν τῇ ΑΒΓ στερεὸν πολύεδρον πρὸς τὸ ἐν τῇ ΔΕΖ στερεὸν πολύεδρον τριπλασίονα λόγον ἔχει ἤπερ ἡ ΒΓ πρὸς τὴν ΕΖ. ἔχει δὲ καὶ ἡ ΑΒΓ σφαῖρα πρὸς τὴν ΗΘΚ σφαῖραν τριπλασίονα λόγον ἤπερ ἡ ΒΓ πρὸς τὴν ΕΖ· ἔστιν ἄρα ὡς ἡ ΑΒΓ σφαῖρα πρὸς τὴν ΗΘΚ σφαῖραν, οὕτως τὸ ἐν τῇ ΑΒΓ σφαίρᾳ στερεὸν πολύεδρον πρὸς τὸ ἐν τῇ ΔΕΖ σφαίρᾳ στερεὸν πολύεδρον· ἐναλλὰξ [ἄρα] ὡς ἡ ΑΒΓ σφαῖρα πρὸς τὸ ἐν αὐτῇ πολύεδρον, οὕτως ἡ ΗΘΚ σφαῖρα πρὸς τὸ ἐν τῇ ΔΕΖ σφαίρᾳ στερεὸν πολύεδρον. μείζων δὲ ἡ ΑΒΓ σφαῖρα τοῦ ἐν αὐτῇ πολυέδρου· μείζων ἄρα καὶ ἡ ΗΘΚ σφαῖρα τοῦ ἐν τῇ ΔΕΖ σφαίρᾳ πολυέδρου. ἀλλὰ καὶ ἐλάττων· ἐμπεριέχεται γὰρ ὑπʼ αὐτοῦ. οὐκ ἄρα ἡ ΑΒΓ σφαῖρα πρὸς ἐλάσσονα τῆς ΔΕΖ σφαίρας τριπλασίονα λόγον ἔχει ἤπερ ἡ ΒΓ διάμετρος πρὸς τὴν ΕΖ. ὁμοίως δὴ δείξομεν, ὅτι οὐδὲ ἡ ΔΕΖ σφαῖρα πρὸς ἐλάσσονα τῆς ΑΒΓ σφαίρας τριπλασίονα λόγον ἔχει ἤπερ ἡ ΕΖ πρὸς τὴν ΒΓ. λέγω δή, ὅτι οὐδὲ ἡ ΑΒΓ σφαῖρα πρὸς μείζονά τινα τῆς ΔΕΖ σφαίρας τριπλασίονα λόγον ἔχει ἤπερ ἡ ΒΓ πρὸς τὴν ΕΖ. εἰ γὰρ δυνατόν, ἐχέτω πρὸς μείζονα τὴν ΛΜΝ· ἀνάπαλιν ἄρα ἡ ΛΜΝ σφαῖρα πρὸς τὴν ΑΒΓ σφαῖραν τριπλασίονα λόγον ἔχει ἤπερ ἡ ΕΖ διάμετρος πρὸς τὴν ΒΓ διάμετρον. ὡς δὲ ἡ ΛΜΝ σφαῖρα πρὸς τὴν ΑΒΓ σφαῖραν, οὕτως ἡ ΔΕΖ σφαῖρα πρὸς ἐλάσσονά τινα τῆς ΑΒΓ σφαίρας, ἐπειδήπερ μείζων ἐστὶν ἡ ΛΜΝ τῆς ΔΕΖ, ὡς ἔμπροσθεν ἐδείχθη. καὶ ἡ ΔΕΖ ἄρα σφαῖρα πρὸς ἐλάσσονά τινα τῆς ΑΒΓ σφαίρας τριπλασίονα λόγον ἔχει ἤπερ ἡ ΕΖ πρὸς τὴν ΒΓ· ὅπερ ἀδύνατον ἐδείχθη. οὐκ ἄρα ἡ ΑΒΓ σφαῖρα πρὸς μείζονά τινα τῆς ΔΕΖ σφαίρας τριπλασίονα λόγον ἔχει ἤπερ ἡ ΒΓ πρὸς τὴν ΕΖ. ἐδείχθη δέ, ὅτι οὐδὲ πρὸς ἐλάσσονα. ἡ ἄρα ΑΒΓ σφαῖρα πρὸς τὴν ΔΕΖ σφαῖραν τριπλασίονα λόγον ἔχει ἤπερ ἡ ΒΓ πρὸς τὴν ΕΖ· ὅπερ ἔδει δεῖξαι.