İçeriğe geç
Elementler

Eukleides · Elementler

XIII. Kitap

13.prop.1Önermeler

Önerme 1. Bir doğru uç ve orta oranda kesilirse, büyük parçayla bütünün yarısının birleşmesinden oluşan doğrunun üzerindeki kare, yarının üzerindeki karenin beş katıdır.

AB doğrusu G noktasında uç ve orta oranda kesilsin ve büyük parça AG olsun; GA ile aynı doğru üzerinde AD uzatılsın ve AD, AB'nin yarısına eşit konsun. Diyorum ki GD üzerindeki kare DA üzerindeki karenin beş katıdır.

AB ile DG üzerine AE ile DZ kareleri çizilsin, DZ'nin içinde şekil tamamlansın ve ZG, H'ye kadar uzatılsın. AB, G'de uç ve orta oranda kesildiğinden, AB ile BG'nin çevrelediği dikdörtgen AG üzerindeki kareye eşittir. AB ile BG'nin çevrelediği dikdörtgen GE, AG üzerindeki kare de ZTh'dir; o hâlde GE, ZTh'ye eşittir. BA, AD'nin iki katı olduğundan ve BA, KA'ya, AD de ATh'ye eşit olduğundan, KA da ATh'nin iki katıdır. KA'nın ATh'ye oranı ise GK'nin GTh'ye oranı gibidir; o hâlde GK, GTh'nin iki katıdır. LTh ile ThG'nin toplamı da GTh'nin iki katıdır. O hâlde KG, LTh ile ThG'nin toplamına eşittir. GE'nin ThZ'ye eşit olduğu da gösterilmişti; o hâlde AE karesinin bütünü MNX gnomonuna eşittir. BA, AD'nin iki katı olduğundan, BA üzerindeki kare AD üzerindeki karenin dört katıdır, yani AE, DTh'nin dört katıdır. AE ise MNX gnomonuna eşittir; o hâlde MNX gnomonu da AO'nun dört katıdır; demek ki DZ'nin bütünü AO'nun beş katıdır. DZ, DG üzerindeki kare, AO da DA üzerindeki karedir; o hâlde GD üzerindeki kare DA üzerindeki karenin beş katıdır.

Öyleyse bir doğru uç ve orta oranda kesilirse, büyük parçayla bütünün yarısının birleşmesinden oluşan doğrunun üzerindeki kare, yarının üzerindeki karenin beş katıdır. Gösterilmesi gereken buydu.

13.prop.1

ἐὰν εὐθεῖα γραμμὴ ἄκρον καὶ μέσον λόγον τμηθῇ, τὸ μεῖζον τμῆμα προσλαβὸν τὴν ἡμίσειαν τῆς ὅλης πενταπλάσιον δύναται τοῦ ἀπὸ τῆς ἡμισείας τετραγώνου. εὐθεῖα γὰρ γραμμὴ ἡ ΑΒ ἄκρον καὶ μέσον λόγον τετμήσθω κατὰ τὸ Γ σημεῖον, καὶ ἔστω μεῖζον τμῆμα τὸ ΑΓ, καὶ ἐκβεβλήσθω ἐπʼ εὐθείας τῇ ΓΑ εὐθεῖα ἡ ΑΔ, καὶ κείσθω τῆς ΑΒ ἡμίσεια ἡ ΑΔ· λέγω, ὅτι πενταπλάσιόν ἐστι τὸ ἀπὸ τῆς ΓΔ τοῦ ἀπὸ τῆς ΔΑ. ἀναγεγράφθωσαν γὰρ ἀπὸ τῶν ΑΒ, ΔΓ τετράγωνα τὰ ΑΕ, ΔΖ, καὶ καταγεγράφθω ἐν τῷ ΔΖ τὸ σχῆμα, καὶ διήχθω ἡ ΖΓ ἐπὶ τὸ Η. καὶ ἐπεὶ ἡ ΑΒ ἄκρον καὶ μέσον λόγον τέτμηται κατὰ τὸ Γ, τὸ ἄρα ὑπὸ τῶν ΑΒΓ ἴσον ἐστὶ τῷ ἀπὸ τῆς ΑΓ. καί ἐστι τὸ μὲν ὑπὸ τῶν ΑΒΓ τὸ ΓΕ, τὸ δὲ ἀπὸ τῆς ΑΓ τὸ ΖΘ· ἴσον ἄρα τὸ ΓΕ τῷ ΖΘ. καὶ ἐπεὶ διπλῆ ἐστιν ἡ ΒΑ τῆς ΑΔ, ἴση δὲ ἡ μὲν ΒΑ τῇ ΚΑ, ἡ δὲ ΑΔ τῇ ΑΘ, διπλῆ ἄρα καὶ ἡ ΚΑ τῆς ΑΘ. ὡς δὲ ἡ ΚΑ πρὸς τὴν ΑΘ, οὕτως τὸ ΓΚ πρὸς τὸ ΓΘ· διπλάσιον ἄρα τὸ ΓΚ τοῦ ΓΘ. εἰσὶ δὲ καὶ τὰ ΛΘ, ΘΓ διπλάσια τοῦ ΓΘ. ἴσον ἄρα τὸ ΚΓ τοῖς ΛΘ, ΘΓ. ἐδείχθη δὲ καὶ τὸ ΓΕ τῷ ΘΖ ἴσον· ὅλον ἄρα τὸ ΑΕ τετράγωνον ἴσον ἐστὶ τῷ ΜΝΞ γνώμονι. καὶ ἐπεὶ διπλῆ ἐστιν ἡ ΒΑ τῆς ΑΔ, τετραπλάσιόν ἐστι τὸ ἀπὸ τῆς ΒΑ τοῦ ἀπὸ τῆς ΑΔ, τουτέστι τὸ ΑΕ τοῦ ΔΘ. ἴσον δὲ τὸ ΑΕ τῷ ΜΝΞ γνώμονι· καὶ ὁ ΜΝΞ ἄρα γνώμων τετραπλάσιός ἐστι τοῦ ΑΟ· ὅλον ἄρα τὸ ΔΖ πενταπλάσιόν ἐστι τοῦ ΑΟ. καί ἐστι τὸ μὲν ΔΖ τὸ ἀπὸ τῆς ΔΓ, τὸ δὲ ΑΟ τὸ ἀπὸ τῆς ΔΑ· τὸ ἄρα ἀπὸ τῆς ΓΔ πενταπλάσιόν ἐστι τοῦ ἀπὸ τῆς ΔΑ. ἐὰν ἄρα εὐθεῖα ἄκρον καὶ μέσον λόγον τμηθῇ, τὸ μεῖζον τμῆμα προσλαβὸν τὴν ἡμίσειαν τῆς ὅλης πενταπλάσιον δύναται τοῦ ἀπὸ τῆς ἡμισείας τετραγώνου· ὅπερ ἔδει δεῖξαι.

13.prop.2Önerme 2. Bir doğrunun üzerindeki kare kendi parçalarından birinin üzerindeki karenin beş katıysa, sözü edilen parçanın iki katı uç ve orta oranda kesildiğinde büyük parça, ilk doğrunun geriye kalan kısmıdır.

AB doğrusunun üzerindeki kare, kendi parçası AG'nin üzerindeki karenin beş katı olsun; GD de AG'nin iki katı olsun. Diyorum ki GD uç ve orta oranda kesildiğinde büyük parça GB'dir.

AB ile GD'nin her biri üzerine AZ ile GH kareleri çizilsin, AZ'nin içinde şekil tamamlansın ve BE uzatılsın. BA üzerindeki kare AG üzerindeki karenin beş katı olduğundan, AZ, ATh'nin beş katıdır. O hâlde MNX gnomonu ATh'nin dört katıdır. DG, GA'nın iki katı olduğundan, DG üzerindeki kare GA üzerindeki karenin dört katıdır, yani GH, ATh'nin dört katıdır. MNX gnomonunun da ATh'nin dört katı olduğu gösterilmişti; o hâlde MNX gnomonu GH'ye eşittir. DG, GA'nın iki katı olduğundan ve DG, GK'ye, AG de GTh'ye eşit olduğundan [KG de GTh'nin iki katıdır], KB de BTh'nin iki katıdır. LTh ile ThB'nin toplamı da ThB'nin iki katıdır; o hâlde KB, LTh ile ThB'nin toplamına eşittir. MNX gnomonunun bütününün GH'nin bütününe eşit olduğu da gösterilmişti; o hâlde geriye kalan ThZ de BH'ye eşittir. BH, GD ile DB'nin çevrelediği dikdörtgendir, çünkü GD, DH'ye eşittir; ThZ de GB üzerindeki karedir. O hâlde GD ile DB'nin çevrelediği dikdörtgen GB üzerindeki kareye eşittir. Demek ki DG'nin GB'ye oranı GB'nin BD'ye oranı gibidir. DG, GB'den büyüktür; o hâlde GB de BD'den büyüktür. Demek ki GD doğrusu uç ve orta oranda kesildiğinde büyük parça GB'dir.

Öyleyse bir doğrunun üzerindeki kare kendi parçalarından birinin üzerindeki karenin beş katıysa, sözü edilen parçanın iki katı uç ve orta oranda kesildiğinde büyük parça, ilk doğrunun geriye kalan kısmıdır. Gösterilmesi gereken buydu.

Yardımcı önerme

AG'nin iki katının BG'den büyük olduğu şöyle gösterilmelidir.

Değilse, mümkünse BG, GA'nın iki katı olsun. O hâlde BG üzerindeki kare GA üzerindeki karenin dört katıdır; demek ki BG ile GA üzerindeki karelerin toplamı GA üzerindeki karenin beş katıdır. BA üzerindeki karenin de GA üzerindeki karenin beş katı olduğu varsayılmıştı; o hâlde BA üzerindeki kare BG ile GA üzerindeki karelerin toplamına eşittir; bu ise imkânsızdır. Demek ki GB, AG'nin iki katı değildir. Benzer şekilde, GB'den küçük bir doğrunun da GA'nın iki katı olmadığını göstereceğiz; çünkü o zaman saçmalık çok daha büyük olur.

O hâlde AG'nin iki katı GB'den büyüktür. Gösterilmesi gereken buydu.

13.prop.2

ἐὰν εὐθεῖα γραμμὴ τμήματος ἑαυτῆς πενταπλάσιον δύνηται, τῆς διπλασίας τοῦ εἰρημένου τμήματος ἄκρον καὶ μέσον λόγον τεμνομένης τὸ μεῖζον τμῆμα τὸ λοιπὸν μέρος ἐστὶ τῆς ἐξ ἀρχῆς εὐθείας. εὐθεῖα γὰρ γραμμὴ ἡ ΑΒ τμήματος ἑαυτῆς τοῦ ΑΓ πενταπλάσιον δυνάσθω, τῆς δὲ ΑΓ διπλῆ ἔστω ἡ ΓΔ· λέγω, ὅτι τῆς ΓΔ ἄκρον καὶ μέσον λόγον τεμνομένης τὸ μεῖζον τμῆμά ἐστιν ἡ ΓΒ. Ἀναγεγράφθω γὰρ ἀφʼ ἑκατέρας τῶν ΑΒ, ΓΔ τετράγωνα τὰ ΑΖ, ΓΗ, καὶ καταγεγράφθω ἐν τῷ ΑΖ τὸ σχῆμα, καὶ διήχθω ἡ ΒΕ. καὶ ἐπεὶ πενταπλάσιόν ἐστι τὸ ἀπὸ τῆς ΒΑ τοῦ ἀπὸ τῆς ΑΓ, πενταπλάσιόν ἐστι τὸ ΑΖ τοῦ ΑΘ. τετραπλάσιος ἄρα ὁ ΜΝΞ γνώμων τοῦ ΑΘ. καὶ ἐπεὶ διπλῆ ἐστιν ἡ ΔΓ τῆς ΓΑ, τετραπλάσιον ἄρα ἐστὶ τὸ ἀπὸ ΔΓ τοῦ ἀπὸ ΓΑ, τουτέστι τὸ ΓΗ τοῦ ΑΘ. ἐδείχθη δὲ καὶ ὁ ΜΝΞ γνώμων τετραπλάσιος τοῦ ΑΘ· ἴσος ἄρα ὁ ΜΝΞ γνώμων τῷ ΓΗ. καὶ ἐπεὶ διπλῆ ἐστιν ἡ ΔΓ τῆς ΓΑ, ἴση δὲ ἡ μὲν ΔΓ τῇ ΓΚ, ἡ δὲ ΑΓ τῇ ΓΘ [διπλῆ ἄρα καὶ ἡ ΚΓ τῆς ΓΘ ], διπλάσιον ἄρα καὶ τὸ ΚΒ τοῦ ΒΘ. εἰσὶ δὲ καὶ τὰ ΛΘ, ΘΒ τοῦ ΘΒ διπλάσια· ἴσον ἄρα τὸ ΚΒ τοῖς ΛΘ, ΘΒ. ἐδείχθη δὲ καὶ ὅλος ὁ ΜΝΞ γνώμων ὅλῳ τῷ ΓΗ ἴσος· καὶ λοιπὸν ἄρα τὸ ΘΖ τῷ ΒΗ ἐστιν ἴσον. καί ἐστι τὸ μὲν ΒΗ τὸ ὑπὸ τῶν ΓΔΒ· ἴση γὰρ ἡ ΓΔ τῇ ΔΗ· τὸ δὲ ΘΖ τὸ ἀπὸ τῆς ΓΒ· τὸ ἄρα ὑπὸ τῶν ΓΔΒ ἴσον ἐστὶ τῷ ἀπὸ τῆς ΓΒ. ἔστιν ἄρα ὡς ἡ ΔΓ πρὸς τὴν ΓΒ, οὕτως ἡ ΓΒ πρὸς τὴν ΒΔ. μείζων δὲ ἡ ΔΓ τῆς ΓΒ· μείζων ἄρα καὶ ἡ ΓΒ τῆς ΒΔ. τῆς ΓΔ ἄρα εὐθείας ἄκρον καὶ μέσον λόγον τεμνομένης τὸ μεῖζον τμῆμά ἐστιν ἡ ΓΒ. ἐὰν ἄρα εὐθεῖα γραμμὴ τμήματος ἑαυτῆς πενταπλάσιον δύνηται, τῆς διπλασίας τοῦ εἰρημένου τμήματος ἄκρον καὶ μέσον λόγον τεμνομένης τὸ μεῖζον τμῆμα τὸ λοιπὸν μέρος ἐστὶ τῆς ἐξ ἀρχῆς εὐθείας· ὅπερ ἔδει δεῖξαι. λῆμμα ὅτι δὲ ἡ διπλῆ τῆς ΑΓ μείζων ἐστὶ τῆς ΒΓ, οὕτως δεικτέον. εἰ γὰρ μή, ἔστω, εἰ δυνατόν, ἡ ΒΓ διπλῆ τῆς ΓΑ. τετραπλάσιον ἄρα τὸ ἀπὸ τῆς ΒΓ τοῦ ἀπὸ τῆς ΓΑ· πενταπλάσια ἄρα τὰ ἀπὸ τῶν ΒΓ, ΓΑ τοῦ ἀπὸ τῆς ΓΑ. ὑπόκειται δὲ καὶ τὸ ἀπὸ τῆς ΒΑ πενταπλάσιον τοῦ ἀπὸ τῆς ΓΑ· τὸ ἄρα ἀπὸ τῆς ΒΑ ἴσον ἐστὶ τοῖς ἀπὸ τῶν ΒΓ, ΓΑ· ὅπερ ἀδύνατον. οὐκ ἄρα ἡ ΓΒ διπλασία ἐστὶ τῆς ΑΓ. ὁμοίως δὴ δείξομεν, ὅτι οὐδὲ ἡ ἐλάττων τῆς ΓΒ διπλασίων ἐστὶ τῆς ΓΑ· πολλῷ γὰρ [μεῖζον] τὸ ἄτοπον. ἡ ἄρα τῆς ΑΓ διπλῆ μείζων ἐστὶ τῆς ΓΒ· ὅπερ ἔδει δεῖξαι.

13.prop.3Önerme 3. Bir doğru uç ve orta oranda kesilirse, küçük parçayla büyük parçanın yarısının birleşmesinden oluşan doğrunun üzerindeki kare, büyük parçanın yarısının üzerindeki karenin beş katıdır.

Bir AB doğrusu G noktasında uç ve orta oranda kesilsin, büyük parça AG olsun ve AG, D'de ikiye bölünsün. Diyorum ki BD üzerindeki kare DG üzerindeki karenin beş katıdır.

AB üzerine AE karesi çizilsin ve şekil iki kat olarak tamamlansın. AG, DG'nin iki katı olduğundan, AG üzerindeki kare DG üzerindeki karenin dört katıdır, yani RS, ZH'nin dört katıdır. AB ile BG'nin çevrelediği dikdörtgen AG üzerindeki kareye eşit olduğundan ve AB ile BG'nin çevrelediği dikdörtgen GE olduğundan, GE, RS'ye eşittir. RS ise ZH'nin dört katıdır; o hâlde GE de ZH'nin dört katıdır. Yine, AD, DG'ye eşit olduğundan ThK de KZ'ye eşittir. Dolayısıyla HZ karesi de ThL karesine eşittir. O hâlde HK, KL'ye, yani MN, NE'ye eşittir; dolayısıyla MZ de ZE'ye eşittir. Ama MZ, GH'ye eşittir; o hâlde GH de ZE'ye eşittir. Ortak GN eklensin; o hâlde XOP gnomonu GE'ye eşittir. Ama GE'nin HZ'nin dört katı olduğu gösterilmişti; o hâlde XOP gnomonu da ZH karesinin dört katıdır. Demek ki XOP gnomonu ile ZH karesinin toplamı ZH'nin beş katıdır. Ama XOP gnomonu ile ZH karesinin toplamı DN'dir. DN, DB üzerindeki kare, HZ de DG üzerindeki karedir. O hâlde DB üzerindeki kare DG üzerindeki karenin beş katıdır. Gösterilmesi gereken buydu.

13.prop.3

ἐὰν εὐθεῖα γραμμὴ ἄκρον καὶ μέσον λόγον τμηθῇ, τὸ ἔλασσον τμῆμα προσλαβὸν τὴν ἡμίσειαν τοῦ μείζονος τμήματος πενταπλάσιον δύναται τοῦ ἀπὸ τῆς ἡμισείας τοῦ μείζονος τμήματος τετραγώνου. εὐθεῖα γάρ τις ἡ ΑΒ ἄκρον καὶ μέσον λόγον τετμήσθω κατὰ τὸ Γ σημεῖον, καὶ ἔστω μεῖζον τμῆμα τὸ ΑΓ, καὶ τετμήσθω ἡ ΑΓ δίχα κατὰ τὸ Δ· λέγω, ὅτι πενταπλάσιόν ἐστι τὸ ἀπὸ τῆς ΒΔ τοῦ ἀπὸ τῆς ΔΓ. Ἀναγεγράφθω γὰρ ἀπὸ τῆς ΑΒ τετράγωνον τὸ ΑΕ, καὶ καταγεγράφθω διπλοῦν τὸ σχῆμα. ἐπεὶ διπλῆ ἐστιν ἡ ΑΓ τῆς ΔΓ, τετραπλάσιον ἄρα τὸ ἀπὸ τῆς ΑΓ τοῦ ἀπὸ τῆς ΔΓ, τουτέστι τὸ ΡΣ τοῦ ΖΗ. καὶ ἐπεὶ τὸ ὑπὸ τῶν ΑΒΓ ἴσον ἐστὶ τῷ ἀπὸ τῆς ΑΓ, καί ἐστι τὸ ὑπὸ τῶν ΑΒΓ τὸ ΓΕ, τὸ ἄρα ΓΕ ἴσον ἐστὶ τῷ ΡΣ. τετραπλάσιον δὲ τὸ ΡΣ τοῦ ΖΗ· τετραπλάσιον ἄρα καὶ τὸ ΓΕ τοῦ ΖΗ. πάλιν ἐπεὶ ἴση ἐστὶν ἡ ΑΔ τῇ ΔΓ, ἴση ἐστὶ καὶ ἡ ΘΚ τῇ ΚΖ. ὥστε καὶ τὸ ΗΖ τετράγωνον ἴσον ἐστὶ τῷ ΘΛ τετραγώνῳ. ἴση ἄρα ἡ ΗΚ τῇ ΚΛ, τουτέστιν ἡ ΜΝ τῇ ΝΕ· ὥστε καὶ τὸ ΜΖ τῷ ΖΕ ἐστιν ἴσον. ἀλλὰ τὸ ΜΖ τῷ ΓΗ ἐστιν ἴσον· καὶ τὸ ΓΗ ἄρα τῷ ΖΕ ἐστιν ἴσον. κοινὸν προσκείσθω τὸ ΓΝ· ὁ ἄρα ΞΟΠ γνώμων ἴσος ἐστὶ τῷ ΓΕ. ἀλλὰ τὸ ΓΕ τετραπλάσιον ἐδείχθη τοῦ ΗΖ· καὶ ὁ ΞΟΠ ἄρα γνώμων τετραπλάσιός ἐστι τοῦ ΖΗ τετραγώνου. ὁ ΞΟΠ ἄρα γνώμων καὶ τὸ ΖΗ τετράγωνον πενταπλάσιός ἐστι τοῦ ΖΗ. ἀλλὰ ὁ ΞΟΠ γνώμων καὶ τὸ ΖΗ τετράγωνόν ἐστι τὸ ΔΝ. καί ἐστι τὸ μὲν ΔΝ τὸ ἀπὸ τῆς ΔΒ, τὸ δὲ ΗΖ τὸ ἀπὸ τῆς ΔΓ. τὸ ἄρα ἀπὸ τῆς ΔΒ πενταπλάσιόν ἐστι τοῦ ἀπὸ τῆς ΔΓ· ὅπερ ἔδει δεῖξαι.

13.prop.4Önerme 4. Bir doğru uç ve orta oranda kesilirse, bütünün üzerindeki kare ile küçük parçanın üzerindeki karenin toplamı, büyük parçanın üzerindeki karenin üç katıdır.

13.prop.4

ἐὰν εὐθεῖα γραμμὴ ἄκρον καὶ μέσον λόγον τμηθῇ, τὸ ἀπὸ τῆς ὅλης καὶ τοῦ ἐλάσσονος τμήματος, τὰ συναμφότερα τετράγωνα, τριπλάσιά ἐστι τοῦ ἀπὸ τοῦ μείζονος τμήματος τετραγώνου.

13.prop.5AB bir doğru olsun, G'de uç ve orta oranda kesilsin ve büyük parça AG olsun. Diyorum ki AB ile BG üzerindeki karelerin toplamı GA üzerindeki karenin üç katıdır.

AB üzerine ADEB karesi çizilsin ve şekil tamamlansın. AB, G'de uç ve orta oranda kesildiğinden ve büyük parça AG olduğundan, AB ile BG'nin çevrelediği dikdörtgen AG üzerindeki kareye eşittir. AB ile BG'nin çevrelediği dikdörtgen AK, AG üzerindeki kare de ThH'dir; o hâlde AK, ThH'ye eşittir. AZ, ZE'ye eşittir; ortak GK eklensin; o hâlde AK'nin bütünü GE'nin bütününe eşittir; demek ki AK ile GE'nin toplamı AK'nin iki katıdır. Ama AK ile GE'nin toplamı, LMN gnomonu ile GK karesidir; o hâlde LMN gnomonu ile GK karesinin toplamı AK'nin iki katıdır. Ayrıca AK'nin ThH'ye eşit olduğu da gösterilmişti; o hâlde LMN gnomonu ile [GK karesinin toplamı ThH'nin iki katıdır; dolayısıyla LMN gnomonu ile] GK ve ThH karelerinin toplamı ThH karesinin üç katıdır. LMN gnomonu ile GK ve ThH karelerinin toplamı ise AE'nin bütünü ile GK'dir, yani AB ile BG üzerindeki karelerdir; HTh de AG üzerindeki karedir. O hâlde AB ile BG üzerindeki karelerin toplamı AG üzerindeki karenin üç katıdır. Gösterilmesi gereken buydu.

Önerme 5. Bir doğru uç ve orta oranda kesilir ve ona büyük parçaya eşit bir doğru eklenirse, bütün doğru uç ve orta oranda kesilmiş olur ve büyük parçası ilk doğrudur.

AB doğrusu G noktasında uç ve orta oranda kesilsin, büyük parça AG olsun ve AG'ye eşit AD [konsun]. Diyorum ki DB doğrusu A'da uç ve orta oranda kesilmiştir ve büyük parçası ilk doğru olan AB'dir.

AB üzerine AE karesi çizilsin ve şekil tamamlansın. AB, G'de uç ve orta oranda kesildiğinden, AB ile BG'nin çevrelediği dikdörtgen AG üzerindeki kareye eşittir. AB ile BG'nin çevrelediği dikdörtgen GE, AG üzerindeki kare de GTh'dir; o hâlde GE, ThG'ye eşittir. Ama GE'ye ThE, ThG'ye de DTh eşittir; o hâlde DTh de ThE'ye eşittir [ortak ThB eklensin]. O hâlde DK'nin bütünü AE'nin bütününe eşittir. DK, BD ile DA'nın çevrelediği dikdörtgendir, çünkü AD, DL'ye eşittir; AE de AB üzerindeki karedir. O hâlde BD ile DA'nın çevrelediği dikdörtgen AB üzerindeki kareye eşittir. Demek ki DB'nin BA'ya oranı BA'nın AD'ye oranı gibidir. DB, BA'dan büyüktür; o hâlde BA da AD'den büyüktür.

Öyleyse DB, A'da uç ve orta oranda kesilmiştir ve büyük parçası AB'dir. Gösterilmesi gereken buydu.

13.prop.5

ἔστω εὐθεῖα ἡ ΑΒ, καὶ τετμήσθω ἄκρον καὶ μέσον λόγον κατὰ τὸ Γ, καὶ ἔστω μεῖζον τμῆμα τὸ ΑΓ· λέγω, ὅτι τὰ ἀπὸ τῶν ΑΒ, ΒΓ τριπλάσιά ἐστι τοῦ ἀπὸ τῆς ΓΑ. Ἀναγεγράφθω γὰρ ἀπὸ τῆς ΑΒ τετράγωνον τὸ ΑΔΕΒ, καὶ καταγεγράφθω τὸ σχῆμα. ἐπεὶ οὖν ἡ ΑΒ ἄκρον καὶ μέσον λόγον τέτμηται κατὰ τὸ Γ, καὶ τὸ μεῖζον τμῆμά ἐστιν ἡ ΑΓ, τὸ ἄρα ὑπὸ τῶν ΑΒΓ ἴσον ἐστὶ τῷ ἀπὸ τῆς ΑΓ. καί ἐστι τὸ μὲν ὑπὸ τῶν ΑΒΓ τὸ ΑΚ, τὸ δὲ ἀπὸ τῆς ΑΓ τὸ ΘΗ· ἴσον ἄρα ἐστὶ τὸ ΑΚ τῷ ΘΗ. καὶ ἐπεὶ ἴσον ἐστὶ τὸ ΑΖ τῷ ΖΕ, κοινὸν προσκείσθω τὸ ΓΚ· ὅλον ἄρα τὸ ΑΚ ὅλῳ τῷ ΓΕ ἐστιν ἴσον· τὰ ἄρα ΑΚ, ΓΕ τοῦ ΑΚ ἐστι διπλάσια. ἀλλὰ τὰ ΑΚ, ΓΕ ὁ ΛΜΝ γνώμων ἐστὶ καὶ τὸ ΓΚ τετράγωνον· ὁ ἄρα ΛΜΝ γνώμων καὶ τὸ ΓΚ τετράγωνον διπλάσιά ἐστι τοῦ ΑΚ. ἀλλὰ μὴν καὶ τὸ ΑΚ τῷ ΘΗ ἐδείχθη ἴσον· ὁ ἄρα ΛΜΝ γνώμων καὶ [τὸ ΓΚ τετράγωνον διπλάσιά ἐστι τοῦ ΘΗ· ὥστε ὁ ΛΜΝ γνώμων καὶ] τὰ ΓΚ, ΘΗ τετράγωνα τριπλάσιά ἐστι τοῦ ΘΗ τετραγώνου. καί ἐστιν ὁ [μὲν] ΛΜΝ γνώμων καὶ τὰ ΓΚ, ΘΗ τετράγωνα ὅλον τὸ ΑΕ καὶ τὸ ΓΚ, ἅπερ ἐστὶ τὰ ἀπὸ τῶν ΑΒ, ΒΓ τετράγωνα, τὸ δὲ ΗΘ τὸ ἀπὸ τῆς ΑΓ τετράγωνον. τὰ ἄρα ἀπὸ τῶν ΑΒ, ΒΓ τετράγωνα τριπλάσιά ἐστι τοῦ ἀπὸ τῆς ΑΓ τετραγώνου· ὅπερ ἔδει δεῖξαι. ἐὰν εὐθεῖα γραμμὴ ἄκρον καὶ μέσον λόγον τμηθῇ, καὶ προστεθῇ αὐτῇ ἴση τῷ μείζονι τμήματι, ἡ ὅλη εὐθεῖα ἄκρον καὶ μέσον λόγον τέτμηται, καὶ τὸ μεῖζον τμῆμά ἐστιν ἡ ἐξ ἀρχῆς εὐθεῖα. εὐθεῖα γὰρ γραμμὴ ἡ ΑΒ ἄκρον καὶ μέσον λόγον τετμήσθω κατὰ τὸ Γ σημεῖον, καὶ ἔστω μεῖζον τμῆμα ἡ ΑΓ, καὶ τῇ ΑΓ ἴση [κείσθω] ἡ ΑΔ. λέγω, ὅτι ἡ ΔΒ εὐθεῖα ἄκρον καὶ μέσον λόγον τέτμηται κατὰ τὸ Α, καὶ τὸ μεῖζον τμῆμά ἐστιν ἡ ἐξ ἀρχῆς εὐθεῖα ἡ ΑΒ. Ἀναγεγράφθω γὰρ ἀπὸ τῆς ΑΒ τετράγωνον τὸ ΑΕ, καὶ καταγεγράφθω τὸ σχῆμα. ἐπεὶ ἡ ΑΒ ἄκρον καὶ μέσον λόγον τέτμηται κατὰ τὸ Γ, τὸ ἄρα ὑπὸ ΑΒΓ ἴσον ἐστὶ τῷ ἀπὸ ΑΓ. καί ἐστι τὸ μὲν ὑπὸ ΑΒΓ τὸ ΓΕ, τὸ δὲ ἀπὸ τῆς ΑΓ τὸ ΓΘ· ἴσον ἄρα τὸ ΓΕ τῷ ΘΓ. ἀλλὰ τῷ μὲν ΓΕ ἴσον ἐστὶ τὸ ΘΕ, τῷ δὲ ΘΓ ἴσον τὸ ΔΘ· καὶ τὸ ΔΘ ἄρα ἴσον ἐστὶ τῷ ΘΕ [κοινὸν προσκείσθω τὸ ΘΒ ]. ὅλον ἄρα τὸ ΔΚ ὅλῳ τῷ ΑΕ ἐστιν ἴσον. καί ἐστι τὸ μὲν ΔΚ τὸ ὑπὸ τῶν ΒΔ, ΔΑ· ἴση γὰρ ἡ ΑΔ τῇ ΔΛ· τὸ δὲ ΑΕ τὸ ἀπὸ τῆς ΑΒ· τὸ ἄρα ὑπὸ τῶν ΒΔΑ ἴσον ἐστὶ τῷ ἀπὸ τῆς ΑΒ. ἔστιν ἄρα ὡς ἡ ΔΒ πρὸς τὴν ΒΑ, οὕτως ἡ ΒΑ πρὸς τὴν ΑΔ. μείζων δὲ ἡ ΔΒ τῆς ΒΑ· μείζων ἄρα καὶ ἡ ΒΑ τῆς ΑΔ. ἡ ἄρα ΔΒ ἄκρον καὶ μέσον λόγον τέμηται κατὰ τὸ Α, καὶ τὸ μεῖζον τμῆμά ἐστιν ἡ ΑΒ· ὅπερ ἔδει δεῖξαι.

13.prop.6Önerme 6. Rasyonel bir doğru uç ve orta oranda kesilirse, parçalarının her biri kesik denilen irrasyonel doğrudur.

AB rasyonel bir doğru olsun, G'de uç ve orta oranda kesilsin ve büyük parça AG olsun. Diyorum ki AG ile GB'nin her biri kesik denilen irrasyonel doğrudur.

BA uzatılsın ve BA'nın yarısına eşit AD konsun. AB doğrusu G'de uç ve orta oranda kesildiğinden ve büyük parça AG'ye AB'nin yarısı olan AD eklendiğinden, GD üzerindeki kare DA üzerindeki karenin beş katıdır. O hâlde GD üzerindeki karenin DA üzerindeki kareye oranı bir sayının bir sayıya oranıdır; demek ki GD üzerindeki kare DA üzerindeki kareyle ortak ölçülüdür. DA üzerindeki kare rasyoneldir, çünkü DA, rasyonel AB'nin yarısı olduğundan rasyoneldir; o hâlde GD üzerindeki kare de rasyoneldir; demek ki GD de rasyoneldir. GD üzerindeki karenin DA üzerindeki kareye oranı bir kare sayının bir kare sayıya oranı olmadığından, GD, DA ile uzunlukça ortak ölçülü değildir; o hâlde GD ile DA, yalnız karece ortak ölçülü rasyonel doğrulardır; demek ki AG bir kesiktir. Yine, AB uç ve orta oranda kesildiğinden ve büyük parça AG olduğundan, AB ile BG'nin çevrelediği dikdörtgen AG üzerindeki kareye eşittir. O hâlde AG kesiğinin üzerindeki kare rasyonel AB'ye uygulanıp genişlik olarak BG'yi meydana getirir. Bir kesiğin üzerindeki kare ise rasyonel bir doğruya uygulanıp genişlik olarak birinci kesiği meydana getirir; o hâlde GB birinci kesiktir. GA'nın da kesik olduğu gösterilmişti.

Öyleyse rasyonel bir doğru uç ve orta oranda kesilirse, parçalarının her biri kesik denilen irrasyonel doğrudur. Gösterilmesi gereken buydu.

13.prop.6

ἐὰν εὐθεῖα ῥητὴ ἄκρον καὶ μέσον λόγον τμηθῇ, ἑκάτερον τῶν τμημάτων ἄλογός ἐστιν ἡ καλουμένη ἀποτομή. ἔστω εὐθεῖα ῥητὴ ἡ ΑΒ καὶ τετμήσθω ἄκρον καὶ μέσον λόγον κατὰ τὸ Γ, καὶ ἔστω μεῖζον τμῆμα ἡ ΑΓ· λέγω, ὅτι ἑκατέρα τῶν ΑΓ, ΓΒ ἄλογός ἐστιν ἡ καλουμένη ἀποτομή. Ἐκβεβλήσθω γὰρ ἡ ΒΑ, καὶ κείσθω τῆς ΒΑ ἡμίσεια ἡ ΑΔ. ἐπεὶ οὖν εὐθεῖα ἡ ΑΒ τέτμηται ἄκρον καὶ μέσον λόγον κατὰ τὸ Γ, καὶ τῷ μείζονι τμήματι τῷ ΑΓ πρόσκειται ἡ ΑΔ ἡμίσεια οὖσα τῆς ΑΒ, τὸ ἄρα ἀπὸ ΓΔ τοῦ ἀπὸ ΔΑ πενταπλάσιόν ἐστιν. τὸ ἄρα ἀπὸ ΓΔ πρὸς τὸ ἀπὸ ΔΑ λόγον ἔχει, ὃν ἀριθμὸς πρὸς ἀριθμόν· σύμμετρον ἄρα τὸ ἀπὸ ΓΔ τῷ ἀπὸ ΔΑ. ῥητὸν δὲ τὸ ἀπὸ ΔΑ· ῥητὴ γὰρ [ἐστιν] ἡ ΔΑ ἡμίσεια οὖσα τῆς ΑΒ ῥητῆς οὔσης· ῥητὸν ἄρα καὶ τὸ ἀπὸ ΓΔ· ῥητὴ ἄρα ἐστὶ καὶ ἡ ΓΔ. καὶ ἐπεὶ τὸ ἀπὸ ΓΔ πρὸς τὸ ἀπὸ ΔΑ λόγον οὐκ ἔχει, ὃν τετράγωνος ἀριθμὸς πρὸς τετράγωνον ἀριθμόν, ἀσύμμετρος ἄρα μήκει ἡ ΓΔ τῇ ΔΑ· αἱ ΓΔ, ΔΑ ἄρα ῥηταί εἰσι δυνάμει μόνον σύμμετροι· ἀποτομὴ ἄρα ἐστὶν ἡ ΑΓ. πάλιν, ἐπεὶ ἡ ΑΒ ἄκρον καὶ μέσον λόγον τέτμηται, καὶ τὸ μεῖζον τμῆμά ἐστιν ἡ ΑΓ, τὸ ἄρα ὑπὸ ΑΒ, ΒΓ τῷ ἀπὸ ΑΓ ἴσον ἐστίν. τὸ ἄρα ἀπὸ τῆς ΑΓ ἀποτομῆς παρὰ τὴν ΑΒ ῥητὴν παραβληθὲν πλάτος ποιεῖ τὴν ΒΓ. τὸ δὲ ἀπὸ ἀποτομῆς παρὰ ῥητὴν παραβαλλόμενον πλάτος ποιεῖ ἀποτομὴν πρώτην· ἀποτομὴ ἄρα πρώτη ἐστὶν ἡ ΓΒ. ἐδείχθη δὲ καὶ ἡ ΓΑ ἀποτομή. ἐὰν ἄρα εὐθεῖα ῥητὴ ἄκρον καὶ μέσον λόγον τμηθῇ, ἑκάτερον τῶν τμημάτων ἄλογός ἐστιν ἡ καλουμένη ἀποτομή· ὅπερ ἔδει δεῖξαι.

13.prop.7Önerme 7. Eşkenar bir beşgenin üç açısı, ister art arda gelen ister art arda gelmeyen açılar olsun, eşitse, beşgen eşaçılı olur.

ABGDE eşkenar beşgeninin üç açısı, önce art arda gelen A, B ve G'deki açılar, birbirine eşit olsun. Diyorum ki ABGDE beşgeni eşaçılıdır.

AG, BE ve ZD birleştirilsin. GB ile BA, BA ile AE'ye, her biri karşılığına eşit olduğundan ve GBA açısı BAE açısına eşit olduğundan, AG tabanı BE tabanına, ABG üçgeni ABE üçgenine eşittir ve eşit kenarların karşısındaki geriye kalan açılar da geriye kalan açılara eşit olacaktır: BGA açısı BEA açısına, ABE açısı da GAB açısına. Dolayısıyla AZ kenarı da BZ kenarına eşittir. AG'nin bütününün BE'nin bütününe eşit olduğu da gösterilmişti; o hâlde geriye kalan ZG de geriye kalan ZE'ye eşittir. GD de DE'ye eşittir. Böylece ZG ile GD, ZE ile ED'ye eşittir ve ortak tabanları ZD'dir; o hâlde ZGD açısı ZED açısına eşittir. BGA açısının AEB açısına eşit olduğu da gösterilmişti; o hâlde BGD açısının bütünü AED açısının bütününe eşittir. Ama BGD açısının A ve B'deki açılara eşit olduğu varsayılmıştı; o hâlde AED açısı da A ve B'deki açılara eşittir. Benzer şekilde, GDE açısının da A, B ve G'deki açılara eşit olduğunu göstereceğiz; o hâlde ABGDE beşgeni eşaçılıdır.

Şimdi de art arda gelen açılar eşit olmasın, A, G ve D noktalarındaki açılar eşit olsun. Diyorum ki bu durumda da ABGDE beşgeni eşaçılıdır.

BD birleştirilsin. BA ile AE, BG ile GD'ye eşit olduğundan ve eşit açılar çevrelediklerinden, BE tabanı BD tabanına, ABE üçgeni BGD üçgenine eşittir ve eşit kenarların karşısındaki geriye kalan açılar geriye kalan açılara eşit olacaktır; o hâlde AEB açısı GDB açısına eşittir. BE kenarı BD kenarına eşit olduğundan, BED açısı da BDE açısına eşittir. O hâlde AED açısının bütünü GDE açısının bütününe eşittir. Ama GDE açısının A ve G'deki açılara eşit olduğu varsayılmıştı; o hâlde AED açısı da A ve G'deki açılara eşittir. Aynı sebeple ABG açısı da A, G ve D'deki açılara eşittir. O hâlde ABGDE beşgeni eşaçılıdır. Gösterilmesi gereken buydu.

13.prop.7

ἐὰν πενταγώνου ἰσοπλεύρου αἱ τρεῖς γωνίαι ἤτοι αἱ κατὰ τὸ ἑξῆς ἢ αἱ μὴ κατὰ τὸ ἑξῆς ἴσαι ὦσιν, ἰσογώνιον ἔσται τὸ πεντάγωνον. πενταγώνου γὰρ ἰσοπλεύρου τοῦ ΑΒΓΔΕ αἱ τρεῖς γωνίαι πρότερον αἱ κατὰ τὸ ἑξῆς αἱ πρὸς τοῖς Α, Β, Γ ἴσαι ἀλλήλαις ἔστωσαν· λέγω, ὅτι ἰσογώνιόν ἐστι τὸ ΑΒΓΔΕ πεντάγωνον. ἐπεζεύχθωσαν γὰρ αἱ ΑΓ, ΒΕ, ΖΔ. καὶ ἐπεὶ δύο αἱ ΓΒ, ΒΑ δυσὶ ταῖς ΒΑ, ΑΕ ἴσαι εἰσὶν ἑκατέρα ἑκατέρᾳ, καὶ γωνία ἡ ὑπὸ ΓΒΑ γωνίᾳ τῇ ὑπὸ ΒΑΕ ἐστιν ἴση, βάσις ἄρα ἡ ΑΓ βάσει τῇ ΒΕ ἐστιν ἴση, καὶ τὸ ΑΒΓ τρίγωνον τῷ ΑΒΕ τριγώνῳ ἴσον, καὶ αἱ λοιπαὶ γωνίαι ταῖς λοιπαῖς γωνίαις ἴσαι ἔσονται, ὑφʼ ἃς αἱ ἴσαι πλευραὶ ὑποτείνουσιν, ἡ μὲν ὑπὸ ΒΓΑ τῇ ὑπὸ ΒΕΑ, ἡ δὲ ὑπὸ ΑΒΕ τῇ ὑπὸ ΓΑΒ· ὥστε καὶ πλευρὰ ἡ ΑΖ πλευρᾷ τῇ ΒΖ ἐστιν ἴση. ἐδείχθη δὲ καὶ ὅλη ἡ ΑΓ ὅλῃ τῇ ΒΕ ἴση· καὶ λοιπὴ ἄρα ἡ ΖΓ λοιπῇ τῇ ΖΕ ἐστιν ἴση. ἔστι δὲ καὶ ἡ ΓΔ τῇ ΔΕ ἴση. δύο δὴ αἱ ΖΓ, ΓΔ δυσὶ ταῖς ΖΕ, ΕΔ ἴσαι εἰσίν· καὶ βάσις αὐτῶν κοινὴ ἡ ΖΔ· γωνία ἄρα ἡ ὑπὸ ΖΓΔ γωνίᾳ τῇ ὑπὸ ΖΕΔ ἐστιν ἴση. ἐδείχθη δὲ καὶ ἡ ὑπὸ ΒΓΑ τῇ ὑπὸ ΑΕΒ ἴση· καὶ ὅλη ἄρα ἡ ὑπὸ ΒΓΔ ὅλῃ τῇ ὑπὸ ΑΕΔ ἴση. ἀλλʼ ἡ ὑπὸ ΒΓΔ ἴση ὑπόκειται ταῖς πρὸς τοῖς Α, Β γωνίαις· καὶ ἡ ὑπὸ ΑΕΔ ἄρα ταῖς πρὸς τοῖς Α, Β γωνίαις ἴση ἐστίν. ὁμοίως δὴ δείξομεν, ὅτι καὶ ἡ ὑπὸ ΓΔΕ γωνία ἴση ἐστὶ ταῖς πρὸς τοῖς Α, Β, Γ γωνίαις· ἰσογώνιον ἄρα ἐστὶ τὸ ΑΒΓΔΕ πεντάγωνον. ἀλλὰ δὴ μὴ ἔστωσαν ἴσαι αἱ κατὰ τὸ ἑξῆς γωνίαι, ἀλλʼ ἔστωσαν ἴσαι αἱ πρὸς τοῖς Α, Γ, Δ σημείοις· λέγω, ὅτι καὶ οὕτως ἰσογώνιόν ἐστι τὸ ΑΒΓΔΕ πεντάγωνον. ἐπεζεύχθω γὰρ ἡ ΒΔ. καὶ ἐπεὶ δύο αἱ ΒΑ, ΑΕ δυσὶ ταῖς ΒΓ, ΓΔ ἴσαι εἰσὶ καὶ γωνίας ἴσας περιέχουσιν, βάσις ἄρα ἡ ΒΕ βάσει τῇ ΒΔ ἴση ἐστίν, καὶ τὸ ΑΒΕ τρίγωνον τῷ ΒΓΔ τριγώνῳ ἴσον ἐστίν, καὶ αἱ λοιπαὶ γωνίαι ταῖς λοιπαῖς γωνίαις ἴσαι ἔσονται, ὑφʼ ἃς αἱ ἴσαι πλευραὶ ὑποτείνουσιν· ἴση ἄρα ἐστὶν ἡ ὑπὸ ΑΕΒ γωνία τῇ ὑπὸ ΓΔΒ. ἔστι δὲ καὶ ἡ ὑπὸ ΒΕΔ γωνία τῇ ὑπὸ ΒΔΕ ἴση, ἐπεὶ καὶ πλευρὰ ἡ ΒΕ πλευρᾷ τῇ ΒΔ ἐστιν ἴση. καὶ ὅλη ἄρα ἡ ὑπὸ ΑΕΔ γωνία ὅλῃ τῇ ὑπὸ ΓΔΕ ἐστιν ἴση. ἀλλὰ ἡ ὑπὸ ΓΔΕ ταῖς πρὸς τοῖς Α, Γ γωνίαις ὑπόκειται ἴση· καὶ ἡ ὑπὸ ΑΕΔ ἄρα γωνία ταῖς πρὸς τοῖς Α, Γ ἴση ἐστίν. διὰ τὰ αὐτὰ δὴ καὶ ἡ ὑπὸ ΑΒΓ ἴση ἐστὶ ταῖς πρὸς τοῖς Α, Γ, Δ γωνίαις. ἰσογώνιον ἄρα ἐστὶ τὸ ΑΒΓΔΕ πεντάγωνον· ὅπερ ἔδει δεῖξαι.

13.prop.8Önerme 8. Eşkenar ve eşaçılı bir beşgenin art arda gelen iki açısının karşısına doğrular çizilirse, bu doğrular birbirini uç ve orta oranda keser ve büyük parçaları beşgenin kenarına eşittir.

ABGDE eşkenar ve eşaçılı beşgeninin art arda gelen iki açısının, A ile B'deki açıların karşısına, birbirini Th noktasında kesen AG ile BE doğruları çizilsin. Diyorum ki bunların her biri Th noktasında uç ve orta oranda kesilmiştir ve büyük parçaları beşgenin kenarına eşittir.

ABGDE beşgeninin çevresine ABGDE dairesi çizilsin. EA ile AB doğruları AB ile BG'ye eşit olduğundan ve eşit açılar çevrelediklerinden, BE tabanı AG tabanına, ABE üçgeni ABG üçgenine eşittir ve eşit kenarların karşısındaki geriye kalan açılar geriye kalan açılara, her biri karşılığına eşit olacaktır. O hâlde BAG açısı ABE açısına eşittir; demek ki AThE açısı BATh açısının iki katıdır. EAG açısı da BAG açısının iki katıdır, çünkü EDG yayı da GB yayının iki katıdır; o hâlde ThAE açısı AThE açısına eşittir; dolayısıyla ThE doğrusu da EA'ya, yani AB'ye eşittir. BA doğrusu AE'ye eşit olduğundan, ABE açısı da AEB açısına eşittir. Ama ABE açısının BATh açısına eşit olduğu gösterilmişti; o hâlde BEA açısı da BATh açısına eşittir. ABE açısı da ABE ile ABTh üçgenlerinde ortaktır; o hâlde geriye kalan BAE açısı geriye kalan AThB açısına eşittir; demek ki ABE üçgeni ABTh üçgeniyle eşaçılıdır. O hâlde orantı vardır: EB'nin BA'ya oranı AB'nin BTh'ye oranı gibidir. BA ise ETh'ye eşittir; o hâlde BE'nin ETh'ye oranı ETh'nin ThB'ye oranı gibidir. BE, ETh'den büyüktür; o hâlde ETh de ThB'den büyüktür. Demek ki BE, Th'de uç ve orta oranda kesilmiştir ve büyük parça ThE beşgenin kenarına eşittir. Benzer şekilde, AG'nin de Th'de uç ve orta oranda kesildiğini ve büyük parçası GTh'nin beşgenin kenarına eşit olduğunu göstereceğiz. Gösterilmesi gereken buydu.

13.prop.8

ἐὰν πενταγώνου ἰσοπλεύρου καὶ ἰσογωνίου τὰς κατὰ τὸ ἑξῆς δύο γωνίας ὑποτείνωσιν εὐθεῖαι, ἄκρον καὶ μέσον λόγον τέμνουσιν ἀλλήλας, καὶ τὰ μείζονα αὐτῶν τμήματα ἴσα ἐστὶ τῇ τοῦ πενταγώνου πλευρᾷ. πενταγώνου γὰρ ἰσοπλεύρου καὶ ἰσογωνίου τοῦ ΑΒΓ ΔΕ δύο γωνίας τὰς κατὰ τὸ ἑξῆς τὰς πρὸς τοῖς Α, Β ὑποτεινέτωσαν εὐθεῖαι αἱ ΑΓ, ΒΕ τέμνουσαι ἀλλήλας κατὰ τὸ Θ σημεῖον· λέγω, ὅτι ἑκατέρα αὐτῶν ἄκρον καὶ μέσον λόγον τέτμηται κατὰ τὸ Θ σημεῖον, καὶ τὰ μείζονα αὐτῶν τμήματα ἴσα ἐστὶ τῇ τοῦ πενταγώνου πλευρᾷ. περιγεγράφθω γὰρ περὶ τὸ ΑΒΓΔΕ πεντάγωνον κύκλος ὁ ΑΒΓΔΕ. καὶ ἐπεὶ δύο εὐθεῖαι αἱ ΕΑ, ΑΒ δυσὶ ταῖς ΑΒ, ΒΓ ἴσαι εἰσὶ καὶ γωνίας ἴσας περιέχουσιν, βάσις ἄρα ἡ ΒΕ βάσει τῇ ΑΓ ἴση ἐστίν, καὶ τὸ ΑΒΕ τρίγωνον τῷ ΑΒΓ τριγώνῳ ἴσον ἐστίν, καὶ αἱ λοιπαὶ γωνίαι ταῖς λοιπαῖς γωνίαις ἴσαι ἔσονται ἑκατέρα ἑκατέρᾳ, ὑφʼ ἃς αἱ ἴσαι πλευραὶ ὑποτείνουσιν. ἴση ἄρα ἐστὶν ἡ ὑπὸ ΒΑΓ γωνία τῇ ὑπὸ ΑΒΕ· διπλῆ ἄρα ἡ ὑπὸ ΑΘΕ τῆς ὑπὸ ΒΑΘ. ἔστι δὲ καὶ ἡ ὑπὸ ΕΑΓ τῆς ὑπὸ ΒΑΓ διπλῆ, ἐπειδήπερ καὶ περιφέρεια ἡ ΕΔΓ περιφερείας τῆς ΓΒ ἐστι διπλῆ· ἴση ἄρα ἡ ὑπὸ ΘΑΕ γωνία τῇ ὑπὸ ΑΘΕ· ὥστε καὶ ἡ ΘΕ εὐθεῖα τῇ ΕΑ, τουτέστι τῇ ΑΒ ἐστιν ἴση. καὶ ἐπεὶ ἴση ἐστὶν ἡ ΒΑ εὐθεῖα τῇ ΑΕ, ἴση ἐστὶ καὶ γωνία ἡ ὑπὸ ΑΒΕ τῇ ὑπὸ ΑΕΒ. ἀλλὰ ἡ ὑπὸ ΑΒΕ τῇ ὑπὸ ΒΑΘ ἐδείχθη ἴση· καὶ ἡ ὑπὸ ΒΕΑ ἄρα τῇ ὑπὸ ΒΑΘ ἐστιν ἴση. καὶ κοινὴ τῶν δύο τριγώνων τοῦ τε ΑΒΕ καὶ τοῦ ΑΒΘ ἐστιν ἡ ὑπὸ ΑΒΕ· λοιπὴ ἄρα ἡ ὑπὸ ΒΑΕ γωνία λοιπῇ τῇ ὑπὸ ΑΘΒ ἐστιν ἴση· ἰσογώνιον ἄρα ἐστὶ τὸ ΑΒΕ τρίγωνον τῷ ΑΒΘ τριγώνῳ· ἀνάλογον ἄρα ἐστὶν ὡς ἡ ΕΒ πρὸς τὴν ΒΑ, οὕτως ἡ ΑΒ πρὸς τὴν ΒΘ. ἴση δὲ ἡ ΒΑ τῇ ΕΘ· ὡς ἄρα ἡ ΒΕ πρὸς τὴν ΕΘ, οὕτως ἡ ΕΘ πρὸς τὴν ΘΒ. μείζων δὲ ἡ ΒΕ τῆς ΕΘ· μείζων ἄρα καὶ ἡ ΕΘ τῆς ΘΒ. ἡ ΒΕ ἄρα ἄκρον καὶ μέσον λόγον τέτμηται κατὰ τὸ Θ, καὶ τὸ μεῖζον τμῆμα τὸ ΘΕ ἴσον ἐστὶ τῇ τοῦ πενταγώνου πλευρᾷ. ὁμοίως δὴ δείξομεν, ὅτι καὶ ἡ ΑΓ ἄκρον καὶ μέσον λόγον τέτμηται κατὰ τὸ Θ, καὶ τὸ μεῖζον αὐτῆς τμῆμα ἡ ΓΘ ἴσον ἐστὶ τῇ τοῦ πενταγώνου πλευρᾷ· ὅπερ ἔδει δεῖξαι.

13.prop.9Önerme 9. Aynı dairenin içine çizilen altıgenin kenarı ile ongenin kenarı birleştirilirse, bütün doğru uç ve orta oranda kesilmiş olur ve büyük parçası altıgenin kenarıdır.

ABG bir daire olsun; ABG dairesinin içine çizilen şekillerden ongenin kenarı BG, altıgeninki GD olsun ve bunlar aynı doğru üzerinde bulunsun. Diyorum ki bütün BD doğrusu uç ve orta oranda kesilmiştir ve büyük parçası GD'dir.

Dairenin merkezi E noktası alınsın; EB, EG ve ED birleştirilsin ve BE, A'ya kadar uzatılsın. BG eşkenar ongenin kenarı olduğundan, AGB yayı BG yayının beş katıdır; o hâlde AG yayı GB yayının dört katıdır. AG yayının GB yayına oranı ise AEG açısının GEB açısına oranı gibidir; o hâlde AEG açısı GEB açısının dört katıdır. EBG açısı EGB açısına eşit olduğundan, AEG açısı EGB açısının iki katıdır. EG doğrusu GD'ye eşit olduğundan (çünkü her biri ABG dairesinin içine [çizilen] altıgenin kenarına eşittir), GED açısı da GDE açısına eşittir; o hâlde EGB açısı EDG açısının iki katıdır. Ama AEG açısının EGB açısının iki katı olduğu gösterilmişti; o hâlde AEG açısı EDG açısının dört katıdır. AEG açısının BEG açısının dört katı olduğu da gösterilmişti; o hâlde EDG açısı BEG açısına eşittir. EBD açısı ise BEG ile BED üçgenlerinde ortaktır; o hâlde geriye kalan BED açısı EGB açısına eşittir; demek ki EBD üçgeni EBG üçgeniyle eşaçılıdır. O hâlde orantı vardır: DB'nin BE'ye oranı EB'nin BG'ye oranı gibidir. EB ise GD'ye eşittir. O hâlde BD'nin DG'ye oranı DG'nin GB'ye oranı gibidir. BD, DG'den büyüktür; o hâlde DG de GB'den büyüktür. Demek ki BD doğrusu [G'de] uç ve orta oranda kesilmiştir ve büyük parçası DG'dir. Gösterilmesi gereken buydu.

13.prop.9

ἐὰν ἡ τοῦ ἑξαγώνου πλευρὰ καὶ ἡ τοῦ δεκαγώνου τῶν εἰς τὸν αὐτὸν κύκλον ἐγγραφομένων συντεθῶσιν, ἡ ὅλη εὐθεῖα ἄκρον καὶ μέσον λόγον τέτμηται, καὶ τὸ μεῖζον αὐτῆς τμῆμά ἐστιν ἡ τοῦ ἑξαγώνου πλευρά. ἔστω κύκλος ὁ ΑΒΓ, καὶ τῶν εἰς τὸν ΑΒΓ κύκλον ἐγγραφομένων σχημάτων, δεκαγώνου μὲν ἔστω πλευρὰ ἡ ΒΓ, ἑξαγώνου δὲ ἡ ΓΔ, καὶ ἔστωσαν ἐπʼ εὐθείας· λέγω, ὅτι ἡ ὅλη εὐθεῖα ἡ ΒΔ ἄκρον καὶ μέσον λόγον τέτμηται, καὶ τὸ μεῖζον αὐτῆς τμῆμά ἐστιν ἡ ΓΔ. εἰλήφθω γὰρ τὸ κέντρον τοῦ κύκλου τὸ Ε σημεῖον, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΕΒ, ΕΓ, ΕΔ, καὶ διήχθω ἡ ΒΕ ἐπὶ τὸ Α. ἐπεὶ δεκαγώνου ἰσοπλεύρου πλευρά ἐστιν ἡ ΒΓ, πενταπλασίων ἄρα ἡ ΑΓΒ περιφέρεια τῆς ΒΓ περιφερείας· τετραπλασίων ἄρα ἡ ΑΓ περιφέρεια τῆς ΓΒ. ὡς δὲ ἡ ΑΓ περιφέρεια πρὸς τὴν ΓΒ, οὕτως ἡ ὑπὸ ΑΕΓ γωνία πρὸς τὴν ὑπὸ ΓΕΒ· τετραπλασίων ἄρα ἡ ὑπὸ ΑΕΓ τῆς ὑπὸ ΓΕΒ. καὶ ἐπεὶ ἴση ἡ ὑπὸ ΕΒΓ γωνία τῇ ὑπὸ ΕΓΒ, ἡ ἄρα ὑπὸ ΑΕΓ γωνία διπλασία ἐστὶ τῆς ὑπὸ ΕΓΒ. καὶ ἐπεὶ ἴση ἐστὶν ἡ ΕΓ εὐθεῖα τῇ ΓΔ· ἑκατέρα γὰρ αὐτῶν ἴση ἐστὶ τῇ τοῦ ἑξαγώνου πλευρᾷ τοῦ εἰς τὸν ΑΒΓ κύκλον [ἐγγραφομένου]· ἴση ἐστὶ καὶ ἡ ὑπὸ ΓΕΔ γωνία τῇ ὑπὸ ΓΔΕ γωνίᾳ· διπλασία ἄρα ἡ ὑπὸ ΕΓΒ γωνία τῆς ὑπὸ ΕΔΓ. ἀλλὰ τῆς ὑπὸ ΕΓΒ διπλασία ἐδείχθη ἡ ὑπὸ ΑΕΓ· τετραπλασία ἄρα ἡ ὑπὸ ΑΕΓ τῆς ὑπὸ ΕΔΓ. ἐδείχθη δὲ καὶ τῆς ὑπὸ ΒΕΓ τετραπλασία ἡ ὑπὸ ΑΕΓ· ἴση ἄρα ἡ ὑπὸ ΕΔΓ τῇ ὑπὸ ΒΕΓ. κοινὴ δὲ τῶν δύο τριγώνων, τοῦ τε ΒΕΓ καὶ τοῦ ΒΕΔ, ἡ ὑπὸ ΕΒΔ γωνία· καὶ λοιπὴ ἄρα ἡ ὑπὸ ΒΕΔ τῇ ὑπὸ ΕΓΒ ἐστιν ἴση· ἰσογώνιον ἄρα ἐστὶ τὸ ΕΒΔ τρίγωνον τῷ ΕΒΓ τριγώνῳ. ἀνάλογον ἄρα ἐστὶν ὡς ἡ ΔΒ πρὸς τὴν ΒΕ, οὕτως ἡ ΕΒ πρὸς τὴν ΒΓ. ἴση δὲ ἡ ΕΒ τῇ ΓΔ. ἔστιν ἄρα ὡς ἡ ΒΔ πρὸς τὴν ΔΓ, οὕτως ἡ ΔΓ πρὸς τὴν ΓΒ. μείζων δὲ ἡ ΒΔ τῆς ΔΓ· μείζων ἄρα καὶ ἡ ΔΓ τῆς ΓΒ. ἡ ΒΔ ἄρα εὐθεῖα ἄκρον καὶ μέσον λόγον τέτμηται [κατὰ τὸ Γ], καὶ τὸ μεῖζον τμῆμα αὐτῆς ἐστιν ἡ ΔΓ· ὅπερ ἔδει δεῖξαι.

13.prop.10Önerme 10. Bir dairenin içine eşkenar bir beşgen çizilirse, beşgenin kenarının üzerindeki kare, aynı dairenin içine çizilen altıgenin ve ongenin kenarları üzerindeki karelerin toplamına eşittir.

ABGDE bir daire olsun ve ABGDE dairesinin içine ABGDE eşkenar beşgeni çizilsin. Diyorum ki ABGDE beşgeninin kenarının üzerindeki kare, ABGDE dairesinin içine çizilen altıgenin ve ongenin kenarları üzerindeki karelerin toplamına eşittir.

Dairenin merkezi Z noktası alınsın; AZ birleştirilip H noktasına kadar uzatılsın; ZB birleştirilsin; Z'den AB'ye ZTh dikmesi indirilip K'ye kadar uzatılsın; AK ile KB birleştirilsin; yine Z'den AK'ye ZL dikmesi indirilip M'ye kadar uzatılsın ve KN birleştirilsin. ABGH yayı AEDH yayına eşit olduğundan ve bunların ABG kısmı AED kısmına eşit olduğundan, geriye kalan GH yayı geriye kalan HD yayına eşittir. GD beşgenin kenarıdır; o hâlde GH ongenin kenarıdır. ZA, ZB'ye eşit ve ZTh dikme olduğundan, AZK açısı da KZB açısına eşittir. Dolayısıyla AK yayı da KB yayına eşittir; o hâlde AB yayı BK yayının iki katıdır; demek ki AK doğrusu ongenin kenarıdır. Aynı sebeple AK [yayı] da KM yayının iki katıdır. AB yayı BK yayının iki katı ve GD yayı AB yayına eşit olduğundan, GD yayı da BK yayının iki katıdır. GD yayı GH yayının da iki katıdır; o hâlde GH yayı BK yayına eşittir. Ama BK, KM'nin iki katıdır, çünkü KA da öyledir; o hâlde GH de KM'nin iki katıdır. Ayrıca GB yayı da BK yayının iki katıdır, çünkü GB yayı BA yayına eşittir. O hâlde HB yayının bütünü BM yayının iki katıdır; dolayısıyla HZB açısı da BZM açısının iki katıdır. HZB açısı ZAB açısının da iki katıdır, çünkü ZAB açısı ABZ açısına eşittir. O hâlde BZN açısı ZAB açısına eşittir. ABZ açısı ise ABZ ile BZN üçgenlerinde ortaktır; o hâlde geriye kalan AZB açısı geriye kalan BNZ açısına eşittir; demek ki ABZ üçgeni BZN üçgeniyle eşaçılıdır. O hâlde orantı vardır: AB doğrusunun BZ'ye oranı ZB'nin BN'ye oranı gibidir; demek ki AB ile BN'nin çevrelediği dikdörtgen BZ üzerindeki kareye eşittir. Yine, AL, LK'ye eşit ve LN ortak ve dik olduğundan, KN tabanı AN tabanına eşittir; o hâlde LKN açısı da LAN açısına eşittir. Ama LAN açısı KBN açısına eşittir; o hâlde LKN açısı da KBN açısına eşittir. A'daki açı da AKB ile AKN üçgenlerinde ortaktır. O hâlde geriye kalan AKB açısı geriye kalan KNA açısına eşittir; demek ki KBA üçgeni KNA üçgeniyle eşaçılıdır. O hâlde orantı vardır: BA doğrusunun AK'ye oranı KA'nın AN'ye oranı gibidir; demek ki BA ile AN'nin çevrelediği dikdörtgen AK üzerindeki kareye eşittir. AB ile BN'nin çevrelediği dikdörtgenin BZ üzerindeki kareye eşit olduğu da gösterilmişti; o hâlde AB ile BN'nin ve BA ile AN'nin çevrelediği iki dikdörtgenin toplamı, ki bu BA üzerindeki karedir, BZ üzerindeki kare ile AK üzerindeki karenin toplamına eşittir. BA beşgenin, BZ altıgenin, AK da ongenin kenarıdır.

Öyleyse bir dairenin içine çizilen beşgenin kenarının üzerindeki kare, aynı dairenin içine çizilen altıgenin ve ongenin kenarları üzerindeki karelerin toplamına eşittir. Gösterilmesi gereken buydu.

13.prop.10

ἐὰν εἰς κύκλον πεντάγωνον ἰσόπλευρον ἐγγραφῇ, ἡ τοῦ πενταγώνου πλευρὰ δύναται τήν τε τοῦ ἑξαγώνου καὶ τὴν τοῦ δεκαγώνου τῶν εἰς τὸν αὐτὸν κύκλον ἐγγραφομένων. ἔστω κύκλος ὁ ΑΒΓΔΕ, καὶ εἰς τὸν ΑΒΓΔΕ κύκλον πεντάγωνον ἰσόπλευρον ἐγγεγράφθω τὸ ΑΒΓΔΕ. λέγω, ὅτι ἡ τοῦ ΑΒΓΔΕ πενταγώνου πλευρὰ δύναται τήν τε τοῦ ἑξαγώνου καὶ τὴν τοῦ δεκαγώνου πλευρὰν τῶν εἰς τὸν ΑΒΓΔΕ κύκλον ἐγγραφομένων. εἰλήφθω γὰρ τὸ κέντρον τοῦ κύκλου τὸ Ζ σημεῖον, καὶ ἐπιζευχθεῖσα ἡ ΑΖ διήχθω ἐπὶ τὸ Η σημεῖον, καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΖΒ, καὶ ἀπὸ τοῦ Ζ ἐπὶ τὴν ΑΒ κάθετος ἤχθω ἡ ΖΘ, καὶ διήχθω ἐπὶ τὸ Κ, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΑΚ, ΚΒ, καὶ πάλιν ἀπὸ τοῦ Ζ ἐπὶ τὴν ΑΚ κάθετος ἤχθω ἡ ΖΛ, καὶ διήχθω ἐπὶ τὸ Μ, καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΚΝ. ἐπεὶ ἴση ἐστὶν ἡ ΑΒΓΗ περιφέρεια τῇ ΑΕΔΗ περιφερείᾳ, ὧν ἡ ΑΒΓ τῇ ΑΕΔ ἐστιν ἴση, λοιπὴ ἄρα ἡ ΓΗ περιφέρεια λοιπῇ τῇ ΗΔ ἐστιν ἴση. πενταγώνου δὲ ἡ ΓΔ· δεκαγώνου ἄρα ἡ ΓΗ. καὶ ἐπεὶ ἴση ἐστὶν ἡ ΖΑ τῇ ΖΒ, καὶ κάθετος ἡ ΖΘ, ἴση ἄρα καὶ ἡ ὑπὸ ΑΖΚ γωνία τῇ ὑπὸ ΚΖΒ. ὥστε καὶ περιφέρεια ἡ ΑΚ τῇ ΚΒ ἐστιν ἴση· διπλῆ ἄρα ἡ ΑΒ περιφέρεια τῆς ΒΚ περιφερείας· δεκαγώνου ἄρα πλευρά ἐστιν ἡ ΑΚ εὐθεῖα. διὰ τὰ αὐτὰ δὴ καὶ ἡ ΑΚ τῆς ΚΜ ἐστι διπλῆ. καὶ ἐπεὶ διπλῆ ἐστιν ἡ ΑΒ περιφέρεια τῆς ΒΚ περιφερείας, ἴση δὲ ἡ ΓΔ περιφέρεια τῇ ΑΒ περιφερείᾳ, διπλῆ ἄρα καὶ ἡ ΓΔ περιφέρεια τῆς ΒΚ περιφερείας. ἔστι δὲ ἡ ΓΔ περιφέρεια καὶ τῆς ΓΗ διπλῆ· ἴση ἄρα ἡ ΓΗ περιφέρεια τῇ ΒΚ περιφερείᾳ. ἀλλὰ ἡ ΒΚ τῆς ΚΜ ἐστι διπλῆ, ἐπεὶ καὶ ἡ ΚΑ· καὶ ἡ ΓΗ ἄρα τῆς ΚΜ ἐστι διπλῆ. ἀλλὰ μὴν καὶ ἡ ΓΒ περιφέρεια τῆς ΒΚ περιφερείας ἐστὶ διπλῆ· ἴση γὰρ ἡ ΓΒ περιφέρεια τῇ ΒΑ. καὶ ὅλη ἄρα ἡ ΗΒ περιφέρεια τῆς ΒΜ ἐστι διπλῆ· ὥστε καὶ γωνία ἡ ὑπὸ ΗΖΒ γωνίας τῆς ὑπὸ ΒΖΜ [ἐστι] διπλῆ. ἔστι δὲ ἡ ὑπὸ ΗΖΒ καὶ τῆς ὑπὸ ΖΑΒ διπλῆ· ἴση γὰρ ἡ ὑπὸ ΖΑΒ τῇ ὑπὸ ΑΒΖ. καὶ ἡ ὑπὸ ΒΖΝ ἄρα τῇ ὑπὸ ΖΑΒ ἐστιν ἴση. κοινὴ δὲ τῶν δύο τριγώνων, τοῦ τε ΑΒΖ καὶ τοῦ ΒΖΝ, ἡ ὑπὸ ΑΒΖ γωνία· λοιπὴ ἄρα ἡ ὑπὸ ΑΖΒ λοιπῇ τῇ ὑπὸ ΒΝΖ ἐστιν ἴση· ἰσογώνιον ἄρα ἐστὶ τὸ ΑΒΖ τρίγωνον τῷ ΒΖΝ τριγώνῳ. ἀνάλογον ἄρα ἐστὶν ὡς ἡ ΑΒ εὐθεῖα πρὸς τὴν ΒΖ, οὕτως ἡ ΖΒ πρὸς τὴν ΒΝ· τὸ ἄρα ὑπὸ τῶν ΑΒΝ ἴσον ἐστὶ τῷ ἀπὸ ΒΖ. πάλιν ἐπεὶ ἴση ἐστὶν ἡ ΑΛ τῇ ΛΚ, κοινὴ δὲ καὶ πρὸς ὀρθὰς ἡ ΛΝ, βάσις ἄρα ἡ ΚΝ βάσει τῇ ΑΝ ἐστιν ἴση· καὶ γωνία ἄρα ἡ ὑπὸ ΛΚΝ γωνίᾳ τῇ ὑπὸ ΛΑΝ ἐστιν ἴση. ἀλλὰ ἡ ὑπὸ ΛΑΝ τῇ ὑπὸ ΚΒΝ ἐστιν ἴση· καὶ ἡ ὑπὸ ΛΚΝ ἄρα τῇ ὑπὸ ΚΒΝ ἐστιν ἴση. καὶ κοινὴ τῶν δύο τριγώνων τοῦ τε ΑΚΒ καὶ τοῦ ΑΚΝ ἡ πρὸς τῷ Α. λοιπὴ ἄρα ἡ ὑπὸ ΑΚΒ λοιπῇ τῇ ὑπὸ ΚΝΑ ἐστιν ἴση· ἰσογώνιον ἄρα ἐστὶ τὸ ΚΒΑ τρίγωνον τῷ ΚΝΑ τριγώνῳ. ἀνάλογον ἄρα ἐστὶν ὡς ἡ ΒΑ εὐθεῖα πρὸς τὴν ΑΚ, οὕτως ἡ ΚΑ πρὸς τὴν ΑΝ· τὸ ἄρα ὑπὸ τῶν ΒΑΝ ἴσον ἐστὶ τῷ ἀπὸ τῆς ΑΚ. ἐδείχθη δὲ καὶ τὸ ὑπὸ τῶν ΑΒΝ ἴσον τῷ ἀπὸ τῆς ΒΖ· τὸ ἄρα ὑπὸ τῶν ΑΒΝ μετὰ τοῦ ὑπὸ ΒΑΝ, ὅπερ ἐστὶ τὸ ἀπὸ τῆς ΒΑ, ἴσον ἐστὶ τῷ ἀπὸ τῆς ΒΖ μετὰ τοῦ ἀπὸ τῆς ΑΚ. καί ἐστιν ἡ μὲν ΒΑ πενταγώνου πλευρά, ἡ δὲ ΒΖ ἑξαγώνου, ἡ δὲ ΑΚ δεκαγώνου. ἡ ἄρα τοῦ πενταγώνου πλευρὰ δύναται τήν τε τοῦ ἑξαγώνου καὶ τὴν τοῦ δεκαγώνου τῶν εἰς τὸν αὐτὸν κύκλον ἐγγραφομένων· ὅπερ ἔδει δεῖξαι.

13.prop.11Önerme 11. Çapı rasyonel olan bir dairenin içine eşkenar bir beşgen çizilirse, beşgenin kenarı küçük doğru denilen irrasyonel doğrudur.

Çapı rasyonel olan ABGDE dairesinin içine ABGDE eşkenar beşgeni çizilsin. Diyorum ki [ABGDE] beşgeninin kenarı küçük doğru denilen irrasyonel doğrudur.

Dairenin merkezi Z noktası alınsın; AZ ile ZB birleştirilip H ve Th noktalarına kadar uzatılsın; AG birleştirilsin ve AZ'nin dörtte birine eşit ZK konsun. AZ rasyoneldir; o hâlde ZK de rasyoneldir. BZ de rasyoneldir; o hâlde BK'nin bütünü rasyoneldir. AGH yayı ADH yayına eşit olduğundan ve bunların ABG kısmı AED kısmına eşit olduğundan, geriye kalan GH geriye kalan HD'ye eşittir. AD'yi birleştirirsek, L'deki açıların dik olduğu ve GD'nin GL'nin iki katı olduğu sonucu çıkar. Aynı sebeple M'deki açılar da diktir ve AG, GM'nin iki katıdır. ALG açısı AMZ açısına eşit olduğundan ve LAG açısı AGL ile AMZ üçgenlerinde ortak olduğundan, geriye kalan AGL açısı geriye kalan MZA açısına eşittir; demek ki AGL üçgeni AMZ üçgeniyle eşaçılıdır. O hâlde orantı vardır: LG'nin GA'ya oranı MZ'nin ZA'ya oranı gibidir. Öncüllerin iki katları alınırsa, LG'nin iki katının GA'ya oranı MZ'nin iki katının ZA'ya oranı gibidir. MZ'nin iki katının ZA'ya oranı ise MZ'nin ZA'nın yarısına oranı gibidir; o hâlde LG'nin iki katının GA'ya oranı da MZ'nin ZA'nın yarısına oranı gibidir. Ardılların yarıları alınırsa, LG'nin iki katının GA'nın yarısına oranı MZ'nin ZA'nın dörtte birine oranı gibidir. LG'nin iki katı DG, GA'nın yarısı GM, ZA'nın dörtte biri de ZK'dir; o hâlde DG'nin GM'ye oranı MZ'nin ZK'ye oranı gibidir. Birleştirerek, DG ile GM'nin toplamının GM'ye oranı MK'nin KZ'ye oranı gibidir; o hâlde DG ile GM'nin toplamı üzerindeki karenin GM üzerindeki kareye oranı da MK üzerindeki karenin KZ üzerindeki kareye oranı gibidir. Beşgenin iki kenarının karşısındaki doğru, örneğin AG, uç ve orta oranda kesildiğinde büyük parça beşgenin kenarına, yani DG'ye eşittir; büyük parçayla bütünün yarısının birleşmesinden oluşan doğrunun üzerindeki kare de bütünün yarısının üzerindeki karenin beş katıdır; GM de AG bütününün yarısıdır. O hâlde tek bir doğru olarak DGM üzerindeki kare GM üzerindeki karenin beş katıdır. Tek bir doğru olarak DGM üzerindeki karenin GM üzerindeki kareye oranının ise MK üzerindeki karenin KZ üzerindeki kareye oranı gibi olduğu gösterilmişti; o hâlde MK üzerindeki kare KZ üzerindeki karenin beş katıdır. KZ üzerindeki kare rasyoneldir, çünkü çap rasyoneldir; o hâlde MK üzerindeki kare de rasyoneldir; demek ki MK [yalnız karece] rasyoneldir. BZ, ZK'nin dört katı olduğundan, BK, KZ'nin beş katıdır; o hâlde BK üzerindeki kare KZ üzerindeki karenin yirmi beş katıdır. MK üzerindeki kare ise KZ üzerindeki karenin beş katıdır; o hâlde BK üzerindeki kare KM üzerindeki karenin beş katıdır; demek ki BK üzerindeki karenin KM üzerindeki kareye oranı bir kare sayının bir kare sayıya oranı değildir; o hâlde BK, KM ile uzunlukça ortak ölçüsüzdür. Bunların her biri de rasyoneldir. O hâlde BK ile KM, yalnız karece ortak ölçülü rasyonel doğrulardır. Rasyonel bir doğrudan, bütünle yalnız karece ortak ölçülü rasyonel bir doğru çıkarılırsa, geriye kalan, kesik denilen irrasyonel doğrudur; o hâlde MB bir kesiktir, ona eklenen doğru da MK'dir. Şimdi diyorum ki bu, dördüncü kesiktir. BK üzerindeki karenin KM üzerindeki kareden fazlası N üzerindeki kareye eşit olsun; o hâlde BK'nin karesi KM'ninkinden N üzerindeki kare kadar büyüktür. KZ, ZB ile ortak ölçülü olduğundan, birleştirerek, KB de ZB ile ortak ölçülüdür. Ama BZ, BTh ile ortak ölçülüdür; o hâlde BK de BTh ile ortak ölçülüdür. BK üzerindeki kare KM üzerindeki karenin beş katı olduğundan, BK üzerindeki karenin KM üzerindeki kareye oranı 5'in 1'e oranıdır. O hâlde döndürerek, BK üzerindeki karenin N üzerindeki kareye oranı 5'in 4'e oranıdır; bu, bir kare sayının bir kare sayıya oranı değildir; demek ki BK, N ile ortak ölçüsüzdür; o hâlde BK'nin karesi KM'ninkinden, kendisiyle ortak ölçüsüz bir doğrunun karesi kadar büyüktür. Böylece bütün BK'nin karesi ek doğru KM'ninkinden kendisiyle ortak ölçüsüz bir doğrunun karesi kadar büyük olduğundan ve bütün BK, ortaya konan rasyonel BTh doğrusuyla ortak ölçülü olduğundan, MB dördüncü kesiktir. Rasyonel bir doğru ile dördüncü kesiğin çevrelediği dikdörtgen irrasyoneldir ve karesi bu dikdörtgene eşit olan doğru da irrasyoneldir; buna küçük doğru denir. AB'nin karesi ise ThB ile BM'nin çevrelediği dikdörtgene eşittir; çünkü ATh birleştirilince ABTh üçgeni ABM üçgeniyle eşaçılı olur ve ThB'nin BA'ya oranı AB'nin BM'ye oranı gibi olur.

Öyleyse beşgenin kenarı AB, küçük doğru denilen irrasyonel doğrudur. Gösterilmesi gereken buydu.

13.prop.11

ἐὰν εἰς κύκλον ῥητὴν ἔχοντα τὴν διάμετρον πεντάγωνον ἰσόπλευρον ἐγγραφῇ, ἡ τοῦ πενταγώνου πλευρὰ ἄλογός ἐστιν ἡ καλουμένη ἐλάσσων. εἰς γὰρ κύκλον τὸν ΑΒΓΔΕ ῥητὴν ἔχοντα τὴν διάμετρον πεντάγωνον ἰσόπλευρον ἐγγεγράφθω τὸ ΑΒΓΔΕ· λέγω, ὅτι ἡ τοῦ [ ΑΒΓΔΕ ] πενταγώνου πλευρὰ ἄλογός ἐστιν ἡ καλουμένη ἐλάσσων. εἰλήφθω γὰρ τὸ κέντρον τοῦ κύκλου τὸ Ζ σημεῖον, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΑΖ, ΖΒ καὶ διήχθωσαν ἐπὶ τὰ Η, Θ σημεῖα, καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΑΓ, καὶ κείσθω τῆς ΑΖ τέταρτον μέρος ἡ ΖΚ. ῥητὴ δὲ ἡ ΑΖ· ῥητὴ ἄρα καὶ ἡ ΖΚ. ἔστι δὲ καὶ ἡ ΒΖ ῥητή· ὅλη ἄρα ἡ ΒΚ ῥητή ἐστιν. καὶ ἐπεὶ ἴση ἐστὶν ἡ ΑΓΗ περιφέρεια τῇ ΑΔΗ περιφερείᾳ, ὧν ἡ ΑΒΓ τῇ ΑΕΔ ἐστιν ἴση, λοιπὴ ἄρα ἡ ΓΗ λοιπῇ τῇ ΗΔ ἐστιν ἴση. καὶ ἐὰν ἐπιζεύξωμεν τὴν ΑΔ, συνάγονται ὀρθαὶ αἱ πρὸς τῷ Λ γωνίαι, καὶ διπλῆ ἡ ΓΔ τῆς ΓΛ. διὰ τὰ αὐτὰ δὴ καὶ αἱ πρὸς τῷ Μ ὀρθαί εἰσιν, καὶ διπλῆ ἡ ΑΓ τῆς ΓΜ. ἐπεὶ οὖν ἴση ἐστὶν ἡ ὑπὸ ΑΛΓ γωνία τῇ ὑπὸ ΑΜΖ, κοινὴ δὲ τῶν δύο τριγώνων τοῦ τε ΑΓΛ καὶ τοῦ ΑΜΖ ἡ ὑπὸ ΛΑΓ, λοιπὴ ἄρα ἡ ὑπὸ ΑΓΛ λοιπῇ τῇ ὑπὸ ΜΖΑ ἐστιν ἴση· ἰσογώνιον ἄρα ἐστὶ τὸ ΑΓΛ τρίγωνον τῷ ΑΜΖ τριγώνῳ· ἀνάλογον ἄρα ἐστὶν ὡς ἡ ΛΓ πρὸς ΓΑ, οὕτως ἡ ΜΖ πρὸς ΖΑ· καὶ τῶν ἡγουμένων τὰ διπλάσια· ὡς ἄρα ἡ τῆς ΛΓ διπλῆ πρὸς τὴν ΓΑ, οὕτως ἡ τῆς ΜΖ διπλῆ πρὸς τὴν ΖΑ. ὡς δὲ ἡ τῆς ΜΖ διπλῆ πρὸς τὴν ΖΑ, οὕτως ἡ ΜΖ πρὸς τὴν ἡμίσειαν τῆς ΖΑ· καὶ ὡς ἄρα ἡ τῆς ΛΓ διπλῆ πρὸς τὴν ΓΑ, οὕτως ἡ ΜΖ πρὸς τὴν ἡμίσειαν τῆς ΖΑ. καὶ τῶν ἑπομένων τὰ ἡμίσεα· ὡς ἄρα ἡ τῆς ΛΓ διπλῆ πρὸς τὴν ἡμίσειαν τῆς ΓΑ, οὕτως ἡ ΜΖ πρὸς τὸ τέταρτον τῆς ΖΑ. καί ἐστι τῆς μὲν ΛΓ διπλῆ ἡ ΔΓ, τῆς δὲ ΓΑ ἡμίσεια ἡ ΓΜ, τῆς δὲ ΖΑ τέταρτον μέρος ἡ ΖΚ· ἔστιν ἄρα ὡς ἡ ΔΓ πρὸς τὴν ΓΜ, οὕτως ἡ ΜΖ πρὸς τὴν ΖΚ. συνθέντι καὶ ὡς συναμφότερος ἡ ΔΓΜ πρὸς τὴν ΓΜ, οὕτως ἡ ΜΚ πρὸς ΚΖ· καὶ ὡς ἄρα τὸ ἀπὸ συναμφοτέρου τῆς ΔΓΜ πρὸς τὸ ἀπὸ ΓΜ, οὕτως τὸ ἀπὸ ΜΚ πρὸς τὸ ἀπὸ ΚΖ. καὶ ἐπεὶ τῆς ὑπὸ δύο πλευρὰς τοῦ πενταγώνου ὑποτεινούσης, οἷον τῆς ΑΓ, ἄκρον καὶ μέσον λόγον τεμνομένης τὸ μεῖζον τμῆμα ἴσον ἐστὶ τῇ τοῦ πενταγώνου πλευρᾷ, τουτέστι τῇ ΔΓ, τὸ δὲ μεῖζον τμῆμα προσλαβὸν τὴν ἡμίσειαν τῆς ὅλης πενταπλάσιον δύναται τοῦ ἀπὸ τῆς ἡμισείας τῆς ὅλης, καί ἐστιν ὅλης τῆς ΑΓ ἡμίσεια ἡ ΓΜ, τὸ ἄρα ἀπὸ τῆς ΔΓΜ ὡς μιᾶς πενταπλάσιόν ἐστι τοῦ ἀπὸ τῆς ΓΜ. ὡς δὲ τὸ ἀπὸ τῆς ΔΓΜ ὡς μιᾶς πρὸς τὸ ἀπὸ τῆς ΓΜ, οὕτως ἐδείχθη τὸ ἀπὸ τῆς ΜΚ πρὸς τὸ ἀπὸ τῆς ΚΖ· πενταπλάσιον ἄρα τὸ ἀπὸ τῆς ΜΚ τοῦ ἀπὸ τῆς ΚΖ. ῥητὸν δὲ τὸ ἀπὸ τῆς ΚΖ· ῥητὴ γὰρ ἡ διάμετρος· ῥητὸν ἄρα καὶ τὸ ἀπὸ τῆς ΜΚ· ῥητὴ ἄρα ἐστὶν ἡ ΜΚ [δυνάμει μόνον]. καὶ ἐπεὶ τετραπλασία ἐστὶν ἡ ΒΖ τῆς ΖΚ, πενταπλασία ἄρα ἐστὶν ἡ ΒΚ τῆς ΚΖ· εἰκοσιπενταπλάσιον ἄρα τὸ ἀπὸ τῆς ΒΚ τοῦ ἀπὸ τῆς ΚΖ. πενταπλάσιον δὲ τὸ ἀπὸ τῆς ΜΚ τοῦ ἀπὸ τῆς ΚΖ· πενταπλάσιον ἄρα τὸ ἀπὸ τῆς ΒΚ τοῦ ἀπὸ τῆς ΚΜ· τὸ ἄρα ἀπὸ τῆς ΒΚ πρὸς τὸ ἀπὸ ΚΜ λόγον οὐκ ἔχει, ὃν τετράγωνος ἀριθμὸς πρὸς τετράγωνον ἀριθμόν· ἀσύμμετρος ἄρα ἐστὶν ἡ ΒΚ τῇ ΚΜ μήκει. καί ἐστι ῥητὴ ἑκατέρα αὐτῶν. αἱ ΒΚ, ΚΜ ἄρα ῥηταί εἰσι δυνάμει μόνον σύμμετροι. ἐὰν δὲ ἀπὸ ῥητῆς ῥητὴ ἀφαιρεθῇ δυνάμει μόνον σύμμετρος οὖσα τῇ ὅλῃ, ἡ λοιπὴ ἄλογός ἐστιν ἀποτομή· ἀποτομὴ ἄρα ἐστὶν ἡ ΜΒ, προσαρμόζουσα δὲ αὐτῇ ἡ ΜΚ. λέγω δή, ὅτι καὶ τετάρτη. ᾧ δὴ μεῖζόν ἐστι τὸ ἀπὸ τῆς ΒΚ τοῦ ἀπὸ τῆς ΚΜ, ἐκείνῳ ἴσον ἔστω τὸ ἀπὸ τῆς Ν· ἡ ΒΚ ἄρα τῆς ΚΜ μεῖζον δύναται τῇ Ν. καὶ ἐπεὶ σύμμετρός ἐστιν ἡ ΚΖ τῇ ΖΒ, καὶ συνθέντι σύμμετρός ἐστιν ἡ ΚΒ τῇ ΖΒ. ἀλλὰ ἡ ΒΖ τῇ ΒΘ σύμμετρός ἐστιν· καὶ ἡ ΒΚ ἄρα τῇ ΒΘ σύμμετρός ἐστιν. καὶ ἐπεὶ πενταπλάσιόν ἐστι τὸ ἀπὸ τῆς ΒΚ τοῦ ἀπὸ τῆς ΚΜ, τὸ ἄρα ἀπὸ τῆς ΒΚ πρὸς τὸ ἀπὸ τῆς ΚΜ λόγον ἔχει, ὃν ⟨ε⟩ πρὸς ἕν. ἀναστρέψαντι ἄρα τὸ ἀπὸ τῆς ΒΚ πρὸς τὸ ἀπὸ τῆς Ν λόγον ἔχει, ὃν ⟨ε⟩ πρὸς ⟨δ⟩, οὐχ ὃν τετράγωνος πρὸς τετράγωνον· ἀσύμμετρος ἄρα ἐστὶν ἡ ΒΚ τῇ Ν· ἡ ΒΚ ἄρα τῆς ΚΜ μεῖζον δύναται τῷ ἀπὸ ἀσυμμέτρου ἑαυτῇ. ἐπεὶ οὖν ὅλη ἡ ΒΚ τῆς προσαρμοζούσης τῆς ΚΜ μεῖζον δύναται τῷ ἀπὸ ἀσυμμέτρου ἑαυτῇ, καὶ ὅλη ἡ ΒΚ σύμμετρός ἐστι τῇ ἐκκειμένῃ ῥητῇ τῇ ΒΘ, ἀποτομὴ ἄρα τετάρτη ἐστὶν ἡ ΜΒ. τὸ δὲ ὑπὸ ῥητῆς καὶ ἀποτομῆς τετάρτης περιεχόμενον ὀρθογώνιον ἄλογόν ἐστιν, καὶ ἡ δυναμένη αὐτὸ ἄλογός ἐστιν, καλεῖται δὲ ἐλάττων. δύναται δὲ τὸ ὑπὸ τῶν ΘΒΜ ἡ ΑΒ διὰ τὸ ἐπιζευγνυμένης τῆς ΑΘ ἰσογώνιον γίνεσθαι τὸ ΑΒΘ τρίγωνον τῷ ΑΒΜ τριγώνῳ καὶ εἶναι ὡς τὴν ΘΒ πρὸς τὴν ΒΑ, οὕτως τὴν ΑΒ πρὸς τὴν ΒΜ. ἡ ἄρα ΑΒ τοῦ πενταγώνου πλευρὰ ἄλογός ἐστιν ἡ καλουμένη ἐλάττων· ὅπερ ἔδει δεῖξαι.

13.prop.12Önerme 12. Bir dairenin içine eşkenar bir üçgen çizilirse, üçgenin kenarının karesi dairenin yarıçapının karesinin üç katıdır.

ABG bir daire olsun ve içine ABG eşkenar üçgeni çizilsin. Diyorum ki ABG üçgeninin bir kenarının karesi ABG dairesinin yarıçapının karesinin üç katıdır.

ABG dairesinin merkezi D alınsın; AD birleştirilip E'ye kadar uzatılsın ve BE birleştirilsin. ABG üçgeni eşkenar olduğundan, BEG yayı ABG dairesinin çevresinin üçte biridir. O hâlde BE yayı dairenin çevresinin altıda biridir; demek ki BE doğrusu altıgenin kenarıdır; o hâlde yarıçap DE'ye eşittir. AE, DE'nin iki katı olduğundan, AE üzerindeki kare ED üzerindeki karenin, yani BE üzerindeki karenin dört katıdır. AE üzerindeki kare ise AB ile BE üzerindeki karelerin toplamına eşittir; o hâlde AB ile BE üzerindeki karelerin toplamı BE üzerindeki karenin dört katıdır. Ayırarak, AB üzerindeki kare BE üzerindeki karenin üç katıdır. BE ise DE'ye eşittir; o hâlde AB üzerindeki kare DE üzerindeki karenin üç katıdır.

Öyleyse üçgenin kenarının karesi [dairenin] yarıçapının karesinin üç katıdır. Gösterilmesi gereken buydu.

13.prop.12

ἐὰν εἰς κύκλον τρίγωνον ἰσόπλευρον ἐγγραφῇ, ἡ τοῦ τριγώνου πλευρὰ δυνάμει τριπλασίων ἐστὶ τῆς ἐκ τοῦ κέντρου τοῦ κύκλου. ἔστω κύκλος ὁ ΑΒΓ, καὶ εἰς αὐτὸν τρίγωνον ἰσόπλευρον ἐγγεγράφθω τὸ ΑΒΓ· λέγω, ὅτι τοῦ ΑΒΓ τριγώνου μία πλευρὰ δυνάμει τριπλασίων ἐστὶ τῆς ἐκ τοῦ κέντρου τοῦ ΑΒΓ κύκλου. εἰλήφθω γὰρ τὸ κέντρον τοῦ ΑΒΓ κύκλου τὸ Δ, καὶ ἐπιζευχθεῖσα ἡ ΑΔ διήχθω ἐπὶ τὸ Ε, καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΒΕ. καὶ ἐπεὶ ἰσόπλευρόν ἐστι τὸ ΑΒΓ τρίγωνον, ἡ ΒΕΓ ἄρα περιφέρεια τρίτον μέρος ἐστὶ τῆς τοῦ ΑΒΓ κύκλου περιφερείας. ἡ ἄρα ΒΕ περιφέρεια ἕκτον ἐστὶ μέρος τῆς τοῦ κύκλου περιφερείας· ἑξαγώνου ἄρα ἐστὶν ἡ ΒΕ εὐθεῖα· ἴση ἄρα ἐστὶ τῇ ἐκ τοῦ κέντρου τῇ ΔΕ. καὶ ἐπεὶ διπλῆ ἐστιν ἡ ΑΕ τῆς ΔΕ, τετραπλάσιόν ἐστι τὸ ἀπὸ τῆς ΑΕ τοῦ ἀπὸ τῆς ΕΔ, τουτέστι τοῦ ἀπὸ τῆς ΒΕ. ἴσον δὲ τὸ ἀπὸ τῆς ΑΕ τοῖς ἀπὸ τῶν ΑΒ, ΒΕ· τὰ ἄρα ἀπὸ τῶν ΑΒ, ΒΕ τετραπλάσιά ἐστι τοῦ ἀπὸ τῆς ΒΕ. διελόντι ἄρα τὸ ἀπὸ τῆς ΑΒ τριπλάσιόν ἐστι τοῦ ἀπὸ ΒΕ. ἴση δὲ ἡ ΒΕ τῇ ΔΕ· τὸ ἄρα ἀπὸ τῆς ΑΒ τριπλάσιόν ἐστι τοῦ ἀπὸ τῆς ΔΕ. ἡ ἄρα τοῦ τριγώνου πλευρὰ δυνάμει τριπλασία ἐστὶ τῆς ἐκ τοῦ κέντρου [τοῦ κύκλου]· ὅπερ ἔδει δεῖξαι.

13.prop.13Önerme 13. Bir piramit kurmak, onu verilen bir kürenin içine almak ve kürenin çapının karesinin piramidin kenarının karesinin bir buçuk katı olduğunu göstermek.

Verilen kürenin çapı AB ortaya konsun ve G noktasında, AG, GB'nin iki katı olacak şekilde kesilsin. AB üzerine ADB yarım dairesi çizilsin; G noktasından AB'ye dik GD çizilsin ve DA birleştirilsin. Yarıçapı DG'ye eşit olan EZH dairesi ortaya konsun ve EZH dairesinin içine EZH eşkenar üçgeni çizilsin. Dairenin merkezi Th noktası alınsın ve ETh, ThZ, ThH birleştirilsin. Th noktasından EZH dairesinin düzlemine dik ThK dikilsin, ThK'den AG doğrusuna eşit ThK ayrılsın ve KE, KZ, KH birleştirilsin. KTh, EZH dairesinin düzlemine dik olduğundan, kendisine değen ve EZH dairesinin düzleminde bulunan bütün doğrularla dik açılar yapacaktır. ThE, ThZ ve ThH'nin her biri ona değer; o hâlde ThK, ThE, ThZ ve ThH'nin her birine diktir. AG, ThK'ye, GD de ThE'ye eşit olduğundan ve bunlar dik açılar çevrelediğinden, DA tabanı KE tabanına eşittir. Aynı sebeple KZ ile KH'nin her biri de DA'ya eşittir; o hâlde KE, KZ ve KH'nin üçü birbirine eşittir. AG, GB'nin iki katı olduğundan, AB, BG'nin üç katıdır. AB'nin BG'ye oranı ise, aşağıda gösterileceği gibi, AD üzerindeki karenin DG üzerindeki kareye oranı gibidir. O hâlde AD üzerindeki kare DG üzerindeki karenin üç katıdır. ZE üzerindeki kare de ETh üzerindeki karenin üç katıdır ve DG, ETh'ye eşittir; o hâlde DA da EZ'ye eşittir. Ama DA'nın KE, KZ ve KH'nin her birine eşit olduğu gösterilmişti; o hâlde EZ, ZH ve HE'nin her biri de KE, KZ ve KH'nin her birine eşittir; demek ki EZH, KEZ, KZH ve KEH dört üçgeni eşkenardır. O hâlde dört eşkenar üçgenden, tabanı EZH üçgeni, tepesi K noktası olan bir piramit kurulmuştur.

Şimdi bu piramidi verilen kürenin içine almak ve kürenin çapının karesinin piramidin kenarının karesinin bir buçuk katı olduğunu göstermek gerekiyor.

KTh ile aynı doğru üzerinde ThL uzatılsın ve GB'ye eşit ThL konsun. AG'nin GD'ye oranı GD'nin GB'ye oranı gibi olduğundan ve AG, KTh'ye, GD, ThE'ye, GB de ThL'ye eşit olduğundan, KTh'nin ThE'ye oranı ETh'nin ThL'ye oranı gibidir; o hâlde KTh ile ThL'nin çevrelediği dikdörtgen ETh üzerindeki kareye eşittir. KThE ile EThL açılarının her biri de diktir; o hâlde KL üzerine çizilen yarım daire E'den de geçecektir [çünkü EL'yi birleştirirsek, ELK üçgeni ELTh ile EThK üçgenlerinin her biriyle eşaçılı olacağından LEK açısı dik olur]. KL yerinde dururken yarım daire etrafında döndürülüp hareket etmeye başladığı yere geri getirilirse, Z ve H noktalarından da geçecektir; çünkü ZL ile LH birleştirilirse Z ve H'deki açılar da aynı şekilde dik olur. Böylece piramit verilen kürenin içine alınmış olacaktır. Çünkü kürenin çapı KL, verilen kürenin çapı AB'ye eşittir; zira AG'ye eşit KTh, GB'ye eşit de ThL konmuştur.

Şimdi diyorum ki kürenin çapının karesi piramidin kenarının karesinin bir buçuk katıdır.

AG, GB'nin iki katı olduğundan, AB, BG'nin üç katıdır; döndürerek, BA, AG'nin bir buçuk katıdır. BA'nın AG'ye oranı ise BA üzerindeki karenin AD üzerindeki kareye oranı gibidir [çünkü DB birleştirilirse, DAB ile DAG üçgenlerinin benzerliğinden ötürü BA'nın AD'ye oranı DA'nın AG'ye oranı gibi olur; birincinin üçüncüye oranı da birincinin üzerindeki karenin ikincinin üzerindeki kareye oranı gibidir]. O hâlde BA üzerindeki kare de AD üzerindeki karenin bir buçuk katıdır. BA verilen kürenin çapıdır, AD de piramidin kenarına eşittir.

Öyleyse kürenin çapının karesi piramidin kenarının karesinin bir buçuk katıdır. Gösterilmesi gereken buydu.

Yardımcı önerme

AB'nin BG'ye oranının AD üzerindeki karenin DG üzerindeki kareye oranı gibi olduğu gösterilmelidir.

Yarım dairenin şekli ortaya konsun; DB birleştirilsin, AG üzerine EG karesi çizilsin ve ZB paralelkenarı tamamlansın. DAB üçgeni DAG üçgeniyle eşaçılı olduğundan, BA'nın AD'ye oranı DA'nın AG'ye oranı gibidir; o hâlde BA ile AG'nin çevrelediği dikdörtgen AD üzerindeki kareye eşittir. AB'nin BG'ye oranı EB'nin BZ'ye oranı gibidir; EB, BA ile AG'nin çevrelediği dikdörtgendir (çünkü EA, AG'ye eşittir), BZ de AG ile GB'nin çevrelediği dikdörtgendir; o hâlde AB'nin BG'ye oranı, BA ile AG'nin çevrelediği dikdörtgenin AG ile GB'nin çevrelediği dikdörtgene oranı gibidir. BA ile AG'nin çevrelediği dikdörtgen AD üzerindeki kareye, AG ile GB'nin çevrelediği dikdörtgen de DG üzerindeki kareye eşittir; çünkü ADB açısı dik olduğundan, DG dikmesi tabanın AG ile GB parçalarının orta orantılısıdır. O hâlde AB'nin BG'ye oranı AD üzerindeki karenin DG üzerindeki kareye oranı gibidir. Gösterilmesi gereken buydu.

13.prop.13

πυραμίδα συστήσασθαι καὶ σφαίρᾳ περιλαβεῖν τῇ δοθείσῃ καὶ δεῖξαι, ὅτι ἡ τῆς σφαίρας διάμετρος δυνάμει ἡμιολία ἐστὶ τῆς πλευρᾶς τῆς πυραμίδος. Ἐκκείσθω ἡ τῆς δοθείσης σφαίρας διάμετρος ἡ ΑΒ, καὶ τετμήσθω κατὰ τὸ Γ σημεῖον, ὥστε διπλασίαν εἶναι τὴν ΑΓ τῆς ΓΒ· καὶ γεγράφθω ἐπὶ τῆς ΑΒ ἡμικύκλιον τὸ ΑΔΒ, καὶ ἤχθω ἀπὸ τοῦ Γ σημείου τῇ ΑΒ πρὸς ὀρθὰς ἡ ΓΔ, καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΔΑ· καὶ ἐκκείσθω κύκλος ὁ ΕΖΗ ἴσην ἔχων τὴν ἐκ τοῦ κέντρου τῇ ΔΓ, καὶ ἐγγεγράφθω εἰς τὸν ΕΖΗ κύκλον τρίγωνον ἰσόπλευρον τὸ ΕΖΗ· καὶ εἰλήφθω τὸ κέντρον τοῦ κύκλου τὸ Θ σημεῖον, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΕΘ, ΘΖ, ΘΗ· καὶ ἀνεστάτω ἀπὸ τοῦ Θ σημείου τῷ τοῦ ΕΖΗ κύκλου ἐπιπέδῳ πρὸς ὀρθὰς ἡ ΘΚ, καὶ ἀφῃρήσθω ἀπὸ τῆς ΘΚ τῇ ΑΓ εὐθείᾳ ἴση ἡ ΘΚ, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΚΕ, ΚΖ, ΚΗ. καὶ ἐπεὶ ἡ ΚΘ ὀρθή ἐστι πρὸς τὸ τοῦ ΕΖΗ κύκλου ἐπίπεδον, καὶ πρὸς πάσας ἄρα τὰς ἁπτομένας αὐτῆς εὐθείας καὶ οὔσας ἐν τῷ τοῦ ΕΖΗ κύκλου ἐπιπέδῳ ὀρθὰς ποιήσει γωνίας. ἅπτεται δὲ αὐτῆς ἑκάστη τῶν ΘΕ, ΘΖ, ΘΗ· ἡ ΘΚ ἄρα πρὸς ἑκάστην τῶν ΘΕ, ΘΖ, ΘΗ ὀρθή ἐστιν. καὶ ἐπεὶ ἴση ἐστὶν ἡ μὲν ΑΓ τῇ ΘΚ, ἡ δὲ ΓΔ τῇ ΘΕ, καὶ ὀρθὰς γωνίας περιέχουσιν, βάσις ἄρα ἡ ΔΑ βάσει τῇ ΚΕ ἐστιν ἴση. διὰ τὰ αὐτὰ δὴ καὶ ἑκατέρα τῶν ΚΖ, ΚΗ τῇ ΔΑ ἐστιν ἴση· αἱ τρεῖς ἄρα αἱ ΚΕ, ΚΖ, ΚΗ ἴσαι ἀλλήλαις εἰσίν. καὶ ἐπεὶ διπλῆ ἐστιν ἡ ΑΓ τῆς ΓΒ, τριπλῆ ἄρα ἡ ΑΒ τῆς ΒΓ. ὡς δὲ ἡ ΑΒ πρὸς τὴν ΒΓ, οὕτως τὸ ἀπὸ τῆς ΑΔ πρὸς τὸ ἀπὸ τῆς ΔΓ, ὡς ἑξῆς δειχθήσεται. τριπλάσιον ἄρα τὸ ἀπὸ τῆς ΑΔ τοῦ ἀπὸ τῆς ΔΓ. ἔστι δὲ καὶ τὸ ἀπὸ τῆς ΖΕ τοῦ ἀπὸ τῆς ΕΘ τριπλάσιον, καί ἐστιν ἴση ἡ ΔΓ τῇ ΕΘ· ἴση ἄρα καὶ ἡ ΔΑ τῇ ΕΖ. ἀλλὰ ἡ ΔΑ ἑκάστῃ τῶν ΚΕ, ΚΖ, ΚΗ ἐδείχθη ἴση· καὶ ἑκάστη ἄρα τῶν ΕΖ, ΖΗ, ΗΕ ἑκάστῃ τῶν ΚΕ, ΚΖ, ΚΗ ἐστιν ἴση· ἰσόπλευρα ἄρα ἐστὶ τὰ τέσσαρα τρίγωνα τὰ ΕΖΗ, ΚΕΖ, ΚΖΗ, ΚΕΗ. πυραμὶς ἄρα συνέσταται ἐκ τεσσάρων τριγώνων ἰσοπλεύρων, ἧς βάσις μέν ἐστι τὸ ΕΖΗ τρίγωνον, κορυφὴ δὲ τὸ Κ σημεῖον. δεῖ δὴ αὐτὴν καὶ σφαίρᾳ περιλαβεῖν τῇ δοθείσῃ καὶ δεῖξαι, ὅτι ἡ τῆς σφαίρας διάμετρος ἡμιολία ἐστὶ δυνάμει τῆς πλευρᾶς τῆς πυραμίδος. Ἐκβεβλήσθω γὰρ ἐπʼ εὐθείας τῇ ΚΘ εὐθεῖα ἡ ΘΛ, καὶ κείσθω τῇ ΓΒ ἴση ἡ ΘΛ. καὶ ἐπεί ἐστιν ὡς ἡ ΑΓ πρὸς τὴν ΓΔ, οὕτως ἡ ΓΔ πρὸς τὴν ΓΒ, ἴση δὲ ἡ μὲν ΑΓ τῇ ΚΘ, ἡ δὲ ΓΔ τῇ ΘΕ, ἡ δὲ ΓΒ τῇ ΘΛ, ἔστιν ἄρα ὡς ἡ ΚΘ πρὸς τὴν ΘΕ, οὕτως ἡ ΕΘ πρὸς τὴν ΘΛ· τὸ ἄρα ὑπὸ τῶν ΚΘ, ΘΛ ἴσον ἐστὶ τῷ ἀπὸ τῆς ΕΘ. καί ἐστιν ὀρθὴ ἑκατέρα τῶν ὑπὸ ΚΘΕ, ΕΘΛ γωνιῶν· τὸ ἄρα ἐπὶ τῆς ΚΛ γραφόμενον ἡμικύκλιον ἥξει καὶ διὰ τοῦ Ε [ἐπειδήπερ ἐὰν ἐπιζεύξωμεν τὴν ΕΛ, ὀρθὴ γίνεται ἡ ὑπὸ ΛΕΚ γωνία διὰ τὸ ἰσογώνιον γίνεσθαι τὸ ΕΛΚ τρίγωνον ἑκατέρῳ τῶν ΕΛΘ, ΕΘΚ τριγώνων]. ἐὰν δὴ μενούσης τῆς ΚΛ περιενεχθὲν τὸ ἡμικύκλιον εἰς τὸ αὐτὸ πάλιν ἀποκατασταθῇ, ὅθεν ἤρξατο φέρεσθαι, ἥξει καὶ διὰ τῶν Ζ, Η σημείων ἐπιζευγνυμένων τῶν ΖΛ, ΛΗ καὶ ὀρθῶν ὁμοίως γινομένων τῶν πρὸς τοῖς Ζ, Η γωνιῶν· καὶ ἔσται ἡ πυραμὶς σφαίρᾳ περιειλημμένη τῇ δοθείσῃ. ἡ γὰρ ΚΛ τῆς σφαίρας διάμετρος ἴση ἐστὶ τῇ τῆς δοθείσης σφαίρας διαμέτρῳ τῇ ΑΒ, ἐπειδήπερ τῇ μὲν ΑΓ ἴση κεῖται ἡ ΚΘ, τῇ δὲ ΓΒ ἡ ΘΛ. λέγω δή, ὅτι ἡ τῆς σφαίρας διάμετρος ἡμιολία ἐστὶ δυνάμει τῆς πλευρᾶς τῆς πυραμίδος. ἐπεὶ γὰρ διπλῆ ἐστιν ἡ ΑΓ τῆς ΓΒ, τριπλῆ ἄρα ἐστὶν ἡ ΑΒ τῆς ΒΓ· ἀναστρέψαντι ἡμιολία ἄρα ἐστὶν ἡ ΒΑ τῆς ΑΓ. ὡς δὲ ἡ ΒΑ πρὸς τὴν ΑΓ, οὕτως τὸ ἀπὸ τῆς ΒΑ πρὸς τὸ ἀπὸ τῆς ΑΔ [ἐπειδήπερ ἐπιζευγνυμένης τῆς ΔΒ ἐστιν ὡς ἡ ΒΑ πρὸς τὴν ΑΔ, οὕτως ἡ ΔΑ πρὸς τὴν ΑΓ διὰ τὴν ὁμοιότητα τῶν ΔΑΒ, ΔΑΓ τριγώνων, καὶ εἶναι ὡς τὴν πρώτην πρὸς τὴν τρίτην, οὕτως τὸ ἀπὸ τῆς πρώτης πρὸς τὸ ἀπὸ τῆς δευτέρας]. ἡμιόλιον ἄρα καὶ τὸ ἀπὸ τῆς ΒΑ τοῦ ἀπὸ τῆς ΑΔ. καί ἐστιν ἡ μὲν ΒΑ ἡ τῆς δοθείσης σφαίρας διάμετρος, ἡ δὲ ΑΔ ἴση τῇ πλευρᾷ τῆς πυραμίδος. ἡ ἄρα τῆς σφαίρας διάμετρος ἡμιολία ἐστὶ τῆς πλευρᾶς τῆς πυραμίδος· ὅπερ ἔδει δεῖξαι. λῆμμα δεικτέον, ὅτι ἐστὶν ὡς ἡ ΑΒ πρὸς τὴν ΒΓ, οὕτως τὸ ἀπὸ τῆς ΑΔ πρὸς τὸ ἀπὸ τῆς ΔΓ. Ἐκκείσθω γὰρ ἡ τοῦ ἡμικυκλίου καταγραφή, καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΔΒ, καὶ ἀναγεγράφθω ἀπὸ τῆς ΑΓ τετράγωνον τὸ ΕΓ, καὶ συμπεπληρώσθω τὸ ΖΒ παραλληλόγραμμον. ἐπεὶ οὖν διὰ τὸ ἰσογώνιον εἶναι τὸ ΔΑΒ τρίγωνον τῷ ΔΑΓ τριγώνῳ ἐστὶν ὡς ἡ ΒΑ πρὸς τὴν ΑΔ, οὕτως ἡ ΔΑ πρὸς τὴν ΑΓ, τὸ ἄρα ὑπὸ τῶν ΒΑ, ΑΓ ἴσον ἐστὶ τῷ ἀπὸ τῆς ΑΔ. καὶ ἐπεί ἐστιν ὡς ἡ ΑΒ πρὸς τὴν ΒΓ, οὕτως τὸ ΕΒ πρὸς τὸ ΒΖ, καί ἐστι τὸ μὲν ΕΒ τὸ ὑπὸ τῶν ΒΑ, ΑΓ· ἴση γὰρ ἡ ΕΑ τῇ ΑΓ· τὸ δὲ ΒΖ τὸ ὑπὸ τῶν ΑΓ, ΓΒ, ὡς ἄρα ἡ ΑΒ πρὸς τὴν ΒΓ, οὕτως τὸ ὑπὸ τῶν ΒΑ, ΑΓ πρὸς τὸ ὑπὸ τῶν ΑΓ, ΓΒ. καί ἐστι τὸ μὲν ὑπὸ τῶν ΒΑ, ΑΓ ἴσον τῷ ἀπὸ τῆς ΑΔ, τὸ δὲ ὑπὸ τῶν ΑΓΒ ἴσον τῷ ἀπὸ τῆς ΔΓ· ἡ γὰρ ΔΓ κάθετος τῶν τῆς βάσεως τμημάτων τῶν ΑΓ, ΓΒ μέση ἀνάλογόν ἐστι διὰ τὸ ὀρθὴν εἶναι τὴν ὑπὸ ΑΔΒ. ὡς ἄρα ἡ ΑΒ πρὸς τὴν ΒΓ, οὕτως τὸ ἀπὸ τῆς ΑΔ πρὸς τὸ ἀπὸ τῆς ΔΓ· ὅπερ ἔδει δεῖξαι.

13.prop.14Önerme 14. Bir sekizyüzlü kurmak, onu öncekiler gibi bir kürenin içine almak ve kürenin çapının karesinin sekizyüzlünün kenarının karesinin iki katı olduğunu göstermek.

Verilen kürenin çapı AB ortaya konsun ve G'de ikiye bölünsün; AB üzerine ADB yarım dairesi çizilsin, G'den AB'ye dik GD çizilsin ve DB birleştirilsin. Kenarlarının her biri DB'ye eşit olan EZHTh karesi ortaya konsun; ThZ ile EH birleştirilsin; K noktasından EZHTh karesinin düzlemine dik KL doğrusu dikilsin ve düzlemin öbür yanına KM olarak uzatılsın. KL ile KM'nin her birinden, EK, ZK, HK ve ThK'den birine eşit olarak KL ile KM ayrılsın; LE, LZ, LH, LTh, ME, MZ, MH ve MTh birleştirilsin. KE, KTh'ye eşit ve EKTh açısı dik olduğundan, ThE üzerindeki kare EK üzerindeki karenin iki katıdır. Yine, LK, KE'ye eşit ve LKE açısı dik olduğundan, EL üzerindeki kare EK üzerindeki karenin iki katıdır. ThE üzerindeki karenin de EK üzerindeki karenin iki katı olduğu gösterilmişti; o hâlde LE üzerindeki kare ETh üzerindeki kareye eşittir; demek ki LE, ETh'ye eşittir. Aynı sebeple LTh de ThE'ye eşittir; o hâlde LETh üçgeni eşkenardır. Benzer şekilde, tabanları EZHTh karesinin kenarları, tepeleri L ve M noktaları olan geri kalan üçgenlerin her birinin de eşkenar olduğunu göstereceğiz; o hâlde sekiz eşkenar üçgenle çevrelenen bir sekizyüzlü kurulmuştur.

Şimdi bunu verilen kürenin içine almak ve kürenin çapının karesinin sekizyüzlünün kenarının karesinin iki katı olduğunu göstermek gerekiyor.

LK, KM ve KE'nin üçü birbirine eşit olduğundan, LM üzerine çizilen yarım daire E'den de geçecektir. Aynı sebeple, LM yerinde dururken yarım daire etrafında döndürülüp hareket etmeye başladığı yere geri getirilirse, Z, H ve Th noktalarından da geçecek ve sekizyüzlü bir kürenin içine alınmış olacaktır. Şimdi diyorum ki verilen kürenin içine alınmıştır. LK, KM'ye eşit, KE ortak olduğundan ve bunlar dik açılar çevrelediğinden, LE tabanı EM tabanına eşittir. LEM açısı dik olduğundan (çünkü yarım dairenin içindedir), LM üzerindeki kare LE üzerindeki karenin iki katıdır. Yine, AG, GB'ye eşit olduğundan, AB, BG'nin iki katıdır. AB'nin BG'ye oranı ise AB üzerindeki karenin BD üzerindeki kareye oranı gibidir; o hâlde AB üzerindeki kare BD üzerindeki karenin iki katıdır. LM üzerindeki karenin de LE üzerindeki karenin iki katı olduğu gösterilmişti. DB üzerindeki kare LE üzerindeki kareye eşittir, çünkü ETh, DB'ye eşit konmuştur. O hâlde AB üzerindeki kare de LM üzerindeki kareye eşittir; demek ki AB, LM'ye eşittir. AB verilen kürenin çapıdır; o hâlde LM verilen kürenin çapına eşittir.

Öyleyse sekizyüzlü verilen kürenin içine alınmıştır. Aynı zamanda kürenin çapının karesinin sekizyüzlünün kenarının karesinin iki katı olduğu da gösterilmiştir. Gösterilmesi gereken buydu.

13.prop.14

ὀκτάεδρον συστήσασθαι καὶ σφαίρᾳ περιλαβεῖν, ᾗ καὶ τὰ πρότερα, καὶ δεῖξαι, ὅτι ἡ τῆς σφαίρας διάμετρος δυνάμει διπλασία ἐστὶ τῆς πλευρᾶς τοῦ ὀκταέδρου. Ἐκκείσθω ἡ τῆς δοθείσης σφαίρας διάμετρος ἡ ΑΒ, καὶ τετμήσθω δίχα κατὰ τὸ Γ, καὶ γεγράφθω ἐπὶ τῆς ΑΒ ἡμικύκλιον τὸ ΑΔΒ, καὶ ἤχθω ἀπὸ τοῦ Γ τῇ ΑΒ πρὸς ὀρθὰς ἡ ΓΔ, καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΔΒ, καὶ ἐκκείσθω τετράγωνον τὸ ΕΖΗΘ ἴσην ἔχον ἑκάστην τῶν πλευρῶν τῇ ΔΒ, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΘΖ, ΕΗ, καὶ ἀνεστάτω ἀπὸ τοῦ Κ σημείου τῷ τοῦ ΕΖΗΘ τετραγώνου ἐπιπέδῳ πρὸς ὀρθὰς εὐθεῖα ἡ ΚΛ καὶ διήχθω ἐπὶ τὰ ἕτερα μέρη τοῦ ἐπιπέδου ὡς ἡ ΚΜ, καὶ ἀφῃρήσθω ἀφʼ ἑκατέρας τῶν ΚΛ, ΚΜ μιᾷ τῶν ΕΚ, ΖΚ, ΗΚ, ΘΚ ἴση ἑκατέρα τῶν ΚΛ, ΚΜ, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΛΕ, ΛΖ, ΛΗ, ΛΘ, ΜΕ, ΜΖ, ΜΗ, ΜΘ. καὶ ἐπεὶ ἴση ἐστὶν ἡ ΚΕ τῇ ΚΘ, καί ἐστιν ὀρθὴ ἡ ὑπὸ ΕΚΘ γωνία, τὸ ἄρα ἀπὸ τῆς ΘΕ διπλάσιόν ἐστι τοῦ ἀπὸ τῆς ΕΚ. πάλιν, ἐπεὶ ἴση ἐστὶν ἡ ΛΚ τῇ ΚΕ, καί ἐστιν ὀρθὴ ἡ ὑπὸ ΛΚΕ γωνία, τὸ ἄρα ἀπὸ τῆς ΕΛ διπλάσιόν ἐστι τοῦ ἀπὸ ΕΚ. ἐδείχθη δὲ καὶ τὸ ἀπὸ τῆς ΘΕ διπλάσιον τοῦ ἀπὸ τῆς ΕΚ· τὸ ἄρα ἀπὸ τῆς ΛΕ ἴσον ἐστὶ τῷ ἀπὸ τῆς ΕΘ· ἴση ἄρα ἐστὶν ἡ ΛΕ τῇ ΕΘ. διὰ τὰ αὐτὰ δὴ καὶ ἡ ΛΘ τῇ ΘΕ ἐστιν ἴση· ἰσόπλευρον ἄρα ἐστὶ τὸ ΛΕΘ τρίγωνον. ὁμοίως δὴ δείξομεν, ὅτι καὶ ἕκαστον τῶν λοιπῶν τριγώνων, ὧν βάσεις μέν εἰσιν αἱ τοῦ ΕΖΗΘ τετραγώνου πλευραί, κορυφαὶ δὲ τὰ Λ, Μ σημεῖα, ἰσόπλευρόν ἐστιν· ὀκτάεδρον ἄρα συνέσταται ὑπὸ ὀκτὼ τριγώνων ἰσοπλεύρων περιεχόμενον. δεῖ δὴ αὐτὸ καὶ σφαίρᾳ περιλαβεῖν τῇ δοθείσῃ καὶ δεῖξαι, ὅτι ἡ τῆς σφαίρας διάμετρος δυνάμει διπλασίων ἐστὶ τῆς τοῦ ὀκταέδρου πλευρᾶς. ἐπεὶ γὰρ αἱ τρεῖς αἱ ΛΚ, ΚΜ, ΚΕ ἴσαι ἀλλήλαις εἰσίν, τὸ ἄρα ἐπὶ τῆς ΛΜ γραφόμενον ἡμικύκλιον ἥξει καὶ διὰ τοῦ Ε. καὶ διὰ τὰ αὐτά, ἐὰν μενούσης τῆς ΛΜ περιενεχθὲν τὸ ἡμικύκλιον εἰς τὸ αὐτὸ ἀποκατασταθῇ, ὅθεν ἤρξατο φέρεσθαι, ἥξει καὶ διὰ τῶν Ζ, Η, Θ σημείων, καὶ ἔσται σφαίρᾳ περιειλημμένον τὸ ὀκτάεδρον. λέγω δή, ὅτι καὶ τῇ δοθείσῃ. ἐπεὶ γὰρ ἴση ἐστὶν ἡ ΛΚ τῇ ΚΜ, κοινὴ δὲ ἡ ΚΕ, καὶ γωνίας ὀρθὰς περιέχουσιν, βάσις ἄρα ἡ ΛΕ βάσει τῇ ΕΜ ἐστιν ἴση. καὶ ἐπεὶ ὀρθή ἐστιν ἡ ὑπὸ ΛΕΜ γωνία· ἐν ἡμικυκλίῳ γάρ· τὸ ἄρα ἀπὸ τῆς ΛΜ διπλάσιόν ἐστι τοῦ ἀπὸ τῆς ΛΕ. πάλιν, ἐπεὶ ἴση ἐστὶν ἡ ΑΓ τῇ ΓΒ, διπλασία ἐστὶν ἡ ΑΒ τῆς ΒΓ. ὡς δὲ ἡ ΑΒ πρὸς τὴν ΒΓ, οὕτως τὸ ἀπὸ τῆς ΑΒ πρὸς τὸ ἀπὸ τῆς ΒΔ· διπλάσιον ἄρα ἐστὶ τὸ ἀπὸ τῆς ΑΒ τοῦ ἀπὸ τῆς ΒΔ. ἐδείχθη δὲ καὶ τὸ ἀπὸ τῆς ΛΜ διπλάσιον τοῦ ἀπὸ τῆς ΛΕ. καί ἐστιν ἴσον τὸ ἀπὸ τῆς ΔΒ τῷ ἀπὸ τῆς ΛΕ· ἴση γὰρ κεῖται ἡ ΕΘ τῇ ΔΒ. ἴσον ἄρα καὶ τὸ ἀπὸ τῆς ΑΒ τῷ ἀπὸ τῆς ΛΜ· ἴση ἄρα ἡ ΑΒ τῇ ΛΜ. καί ἐστιν ἡ ΑΒ ἡ τῆς δοθείσης σφαίρας διάμετρος· ἡ ΛΜ ἄρα ἴση ἐστὶ τῇ τῆς δοθείσης σφαίρας διαμέτρῳ. περιείληπται ἄρα τὸ ὀκτάεδρον τῇ δοθείσῃ σφαίρᾳ. καὶ συναποδέδεικται, ὅτι ἡ τῆς σφαίρας διάμετρος δυνάμει διπλασίων ἐστὶ τῆς τοῦ ὀκταέδρου πλευρᾶς· ὅπερ ἔδει δεῖξαι.

13.prop.15Önerme 15. Bir küp kurmak, onu piramidi aldığımız gibi bir kürenin içine almak ve kürenin çapının karesinin küpün kenarının karesinin üç katı olduğunu göstermek.

Verilen kürenin çapı AB ortaya konsun ve G'de, AG, GB'nin iki katı olacak şekilde kesilsin; AB üzerine ADB yarım dairesi çizilsin, G'den AB'ye dik GD çizilsin ve DB birleştirilsin. Kenarı DB'ye eşit olan EZHTh karesi ortaya konsun; E, Z, H ve Th'den EZHTh karesinin düzlemine dik EK, ZL, HM ve ThN çizilsin; EK, ZL, HM ve ThN'nin her birinden, EZ, ZH, HTh ve ThE'den birine eşit olarak EK, ZL, HM ve ThN'nin her biri ayrılsın ve KL, LM, MN, NK birleştirilsin. O hâlde altı eşit kareyle çevrelenen ZN küpü kurulmuştur. Şimdi bunu verilen kürenin içine almak ve kürenin çapının karesinin küpün kenarının karesinin üç katı olduğunu göstermek gerekiyor.

KH ile EH birleştirilsin. KE, EH düzlemine ve elbette EH doğrusuna da dik olduğundan KEH açısı diktir; o hâlde KH üzerine çizilen yarım daire E noktasından da geçecektir. Yine, HZ, ZL ile ZE'nin her birine dik olduğundan, HZ, ZK düzlemine de diktir; dolayısıyla ZK'yi birleştirirsek, HZ, ZK'ye de dik olacaktır; bu yüzden HK üzerine çizilen yarım daire Z'den de geçecektir. Benzer şekilde küpün geri kalan noktalarından da geçecektir. KH yerinde dururken yarım daire etrafında döndürülüp hareket etmeye başladığı yere geri getirilirse, küp bir kürenin içine alınmış olacaktır. Şimdi diyorum ki verilen kürenin içine alınmıştır. HZ, ZE'ye eşit ve Z'deki açı dik olduğundan, EH üzerindeki kare EZ üzerindeki karenin iki katıdır. EZ ise EK'ye eşittir; o hâlde EH üzerindeki kare EK üzerindeki karenin iki katıdır; dolayısıyla HE ile EK üzerindeki karelerin toplamı, yani HK üzerindeki kare, EK üzerindeki karenin üç katıdır. AB, BG'nin üç katı olduğundan ve AB'nin BG'ye oranı AB üzerindeki karenin BD üzerindeki kareye oranı gibi olduğundan, AB üzerindeki kare BD üzerindeki karenin üç katıdır. HK üzerindeki karenin de KE üzerindeki karenin üç katı olduğu gösterilmişti. KE, DB'ye eşit konmuştur; o hâlde KH de AB'ye eşittir. AB verilen kürenin çapıdır; o hâlde KH de verilen kürenin çapına eşittir.

Öyleyse küp verilen kürenin içine alınmıştır; aynı zamanda kürenin çapının karesinin küpün kenarının karesinin üç katı olduğu da gösterilmiştir. Gösterilmesi gereken buydu.

13.prop.15

κύβον συστήσασθαι καὶ σφαίρᾳ περιλαβεῖν, ᾗ καὶ τὴν πυραμίδα, καὶ δεῖξαι, ὅτι ἡ τῆς σφαίρας διάμετρος δυνάμει τριπλασίων ἐστὶ τῆς τοῦ κύβου πλευρᾶς. Ἐκκείσθω ἡ τῆς δοθείσης σφαίρας διάμετρος ἡ ΑΒ καὶ τετμήσθω κατὰ τὸ Γ ὥστε διπλῆν εἶναι τὴν ΑΓ τῆς ΓΒ, καὶ γεγράφθω ἐπὶ τῆς ΑΒ ἡμικύκλιον τὸ ΑΔΒ, καὶ ἀπὸ τοῦ Γ τῇ ΑΒ πρὸς ὀρθὰς ἤχθω ἡ ΓΔ, καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΔΒ, καὶ ἐκκείσθω τετράγωνον τὸ ΕΖΗΘ ἴσην ἔχον τὴν πλευρὰν τῇ ΔΒ, καὶ ἀπὸ τῶν Ε, Ζ, Η, Θ τῷ τοῦ ΕΖΗΘ τετραγώνου ἐπιπέδῳ πρὸς ὀρθὰς ἤχθωσαν αἱ ΕΚ, ΖΛ, ΗΜ, ΘΝ, καὶ ἀφῃρήσθω ἀπὸ ἑκάστης τῶν ΕΚ, ΖΛ, ΗΜ, ΘΝ μιᾷ τῶν ΕΖ, ΖΗ, ΗΘ, ΘΕ ἴση ἑκάστη τῶν ΕΚ, ΖΛ, ΗΜ, ΘΝ, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΚΛ, ΛΜ, ΜΝ, ΝΚ· κύβος ἄρα συνέσταται ὁ ΖΝ ὑπὸ ἓξ τετραγώνων ἴσων περιεχόμενος. δεῖ δὴ αὐτὸν καὶ σφαίρᾳ περιλαβεῖν τῇ δοθείσῃ καὶ δεῖξαι, ὅτι ἡ τῆς σφαίρας διάμετρος δυνάμει τριπλασία ἐστὶ τῆς πλευρᾶς τοῦ κύβου. ἐπεζεύχθωσαν γὰρ αἱ ΚΗ, ΕΗ. καὶ ἐπεὶ ὀρθή ἐστιν ἡ ὑπὸ ΚΕΗ γωνία διὰ τὸ καὶ τὴν ΚΕ ὀρθὴν εἶναι πρὸς τὸ ΕΗ ἐπίπεδον δηλαδὴ καὶ πρὸς τὴν ΕΗ εὐθεῖαν, τὸ ἄρα ἐπὶ τῆς ΚΗ γραφόμενον ἡμικύκλιον ἥξει καὶ διὰ τοῦ Ε σημείου. πάλιν, ἐπεὶ ἡ ΗΖ ὀρθή ἐστι πρὸς ἑκατέραν τῶν ΖΛ, ΖΕ, καὶ πρὸς τὸ ΖΚ ἄρα ἐπίπεδον ὀρθή ἐστιν ἡ ΗΖ· ὥστε καὶ ἐὰν ἐπιζεύξωμεν τὴν ΖΚ, ἡ ΗΖ ὀρθὴ ἔσται καὶ πρὸς τὴν ΖΚ· καὶ διὰ τοῦτο πάλιν τὸ ἐπὶ τῆς ΗΚ γραφόμενον ἡμικύκλιον ἥξει καὶ διὰ τοῦ Ζ. ὁμοίως καὶ διὰ τῶν λοιπῶν τοῦ κύβου σημείων ἥξει. ἐὰν δὴ μενούσης τῆς ΚΗ περιενεχθὲν τὸ ἡμικύκλιον εἰς τὸ αὐτὸ ἀποκατασταθῇ, ὅθεν ἤρξατο φέρεσθαι, ἔσται σφαίρᾳ περιειλημμένος ὁ κύβος. λέγω δή, ὅτι καὶ τῇ δοθείσῃ. ἐπεὶ γὰρ ἴση ἐστὶν ἡ ΗΖ τῇ ΖΕ, καί ἐστιν ὀρθὴ ἡ πρὸς τῷ Ζ γωνία, τὸ ἄρα ἀπὸ τῆς ΕΗ διπλάσιόν ἐστι τοῦ ἀπὸ τῆς ΕΖ. ἴση δὲ ἡ ΕΖ τῇ ΕΚ· τὸ ἄρα ἀπὸ τῆς ΕΗ διπλάσιόν ἐστι τοῦ ἀπὸ τῆς ΕΚ· ὥστε τὰ ἀπὸ τῶν ΗΕ, ΕΚ, τουτέστι τὸ ἀπὸ τῆς ΗΚ, τριπλάσιόν ἐστι τοῦ ἀπὸ τῆς ΕΚ. καὶ ἐπεὶ τριπλασίων ἐστὶν ἡ ΑΒ τῆς ΒΓ, ὡς δὲ ἡ ΑΒ πρὸς τὴν ΒΓ, οὕτως τὸ ἀπὸ τῆς ΑΒ πρὸς τὸ ἀπὸ τῆς ΒΔ, τριπλάσιον ἄρα τὸ ἀπὸ τῆς ΑΒ τοῦ ἀπὸ τῆς ΒΔ. ἐδείχθη δὲ καὶ τὸ ἀπὸ τῆς ΗΚ τοῦ ἀπὸ τῆς ΚΕ τριπλάσιον. καὶ κεῖται ἴση ἡ ΚΕ τῇ ΔΒ· ἴση ἄρα καὶ ἡ ΚΗ τῇ ΑΒ. καί ἐστιν ἡ ΑΒ τῆς δοθείσης σφαίρας διάμετρος· καὶ ἡ ΚΗ ἄρα ἴση ἐστὶ τῇ τῆς δοθείσης σφαίρας διαμέτρῳ. τῇ δοθείσῃ ἄρα σφαίρᾳ περιείληπται ὁ κύβος· καὶ συναποδέδεικται, ὅτι ἡ τῆς σφαίρας διάμετρος δυνάμει τριπλασίων ἐστὶ τῆς τοῦ κύβου πλευρᾶς· ὅπερ ἔδει δεῖξαι.

13.prop.16-1Önerme 16. Bir yirmiyüzlü kurmak, onu daha önce sözü edilen şekiller gibi bir kürenin içine almak ve yirmiyüzlünün kenarının küçük doğru denilen irrasyonel doğru olduğunu göstermek.

Verilen kürenin çapı AB ortaya konsun ve G'de, AG, GB'nin dört katı olacak şekilde kesilsin; AB üzerine ADB yarım dairesi çizilsin, G'den AB'ye dik açılarla GD doğrusu çizilsin ve DB birleştirilsin. Yarıçapı DB'ye eşit olan EZHThK dairesi ortaya konsun; EZHThK dairesinin içine eşkenar ve eşaçılı EZHThK beşgeni çizilsin; EZ, ZH, HTh, ThK ve KE yayları L, M, N, X ve O noktalarında ikiye bölünsün ve LM, MN, NX, XO, OL ile EO birleştirilsin. O hâlde LMNXO beşgeni de eşkenardır ve EO doğrusu ongenin kenarıdır. E, Z, H, Th ve K noktalarından dairenin düzlemine dik açılarla, EZHThK dairesinin yarıçapına eşit EP, ZR, HS, ThT ve KY doğruları dikilsin; PR, RS, ST, TY, YP, PL, LR, RM, MS, SN, NT, TX, XY, YO ve OP birleştirilsin. EP ile KY'nin her biri aynı düzleme dik olduğundan, EP, KY'ye paraleldir. Ona eşittir de; eşit ve paralel doğruları aynı taraftan birleştiren doğrular da eşit ve paraleldir. O hâlde PY, EK'ye eşit ve paraleldir. EK eşkenar beşgenin kenarıdır; o hâlde PY de EZHThK dairesinin içine çizilen eşkenar beşgenin kenarıdır. Aynı sebeple PR, RS, ST ve TY'nin her biri de EZHThK dairesinin içine çizilen eşkenar beşgenin kenarıdır; o hâlde PRSTY beşgeni eşkenardır. PE altıgenin, EO ongenin kenarı ve PEO açısı dik olduğundan, PO beşgenin kenarıdır; çünkü beşgenin kenarının karesi, aynı dairenin içine çizilen altıgenin ve ongenin kenarlarının karelerinin toplamına eşittir. Aynı sebeple OY de beşgenin kenarıdır. PY de beşgenin kenarıdır; o hâlde POY üçgeni eşkenardır. Aynı sebeple PLR, RMS, SNT ve TXY'nin her biri de eşkenardır. PL ile PO'nun her birinin beşgenin kenarı olduğu gösterildiğinden ve LO da beşgenin kenarı olduğundan, PLO üçgeni eşkenardır. Aynı sebeple LRM, MSN, NTX ve XYO üçgenlerinin her biri de eşkenardır. EZHThK dairesinin merkezi F noktası alınsın; F'den dairenin düzlemine dik FŌ dikilsin ve öbür yana FPs olarak uzatılsın; altıgenin kenarına eşit FKh, ongenin kenarına eşit de FPs ile KhŌ'nun her biri ayrılsın; PŌ, PKh, YŌ, EF, LF, LPs ve PsM birleştirilsin. FKh ile PE'nin her biri dairenin düzlemine dik olduğundan, FKh, PE'ye paraleldir. Bunlar eşittir de; o hâlde EF ile PKh de eşit ve paraleldir. EF altıgenin kenarıdır; o hâlde PKh de altıgenin kenarıdır. PKh altıgenin, KhŌ ongenin kenarı ve PKhŌ açısı dik olduğundan, PŌ beşgenin kenarıdır. Aynı sebeple YŌ da beşgenin kenarıdır; çünkü FK ile KhY'yi birleştirirsek bunlar eşit ve karşılıklı olurlar; FK yarıçap olduğundan altıgenin kenarıdır; o hâlde KhY de altıgenin kenarıdır. KhŌ ongenin kenarı ve YKhŌ açısı dik olduğundan, YŌ beşgenin kenarıdır. PY de beşgenin kenarıdır; o hâlde PYŌ üçgeni eşkenardır. Aynı sebeple tabanları PR, RS, ST ve TY doğruları, tepesi Ō noktası olan geri kalan üçgenlerin her biri de eşkenardır. Yine, FL altıgenin, FPs ongenin kenarı ve LFPs açısı dik olduğundan, LPs beşgenin kenarıdır. Aynı sebeple, altıgenin kenarı olan MF'yi birleştirirsek, MPs'nin de beşgenin kenarı olduğu sonucu çıkar. LM de beşgenin kenarıdır; o hâlde LMPs üçgeni eşkenardır. Benzer şekilde, tabanları MN, NX, XO ve OL, tepesi Ps noktası olan geri kalan üçgenlerin her birinin de eşkenar olduğu gösterilecektir. O hâlde yirmi eşkenar üçgenle çevrelenen bir yirmiyüzlü kurulmuştur.

13.prop.16-1

εἰκοσάεδρον συστήσασθαι καὶ σφαίρᾳ περιλαβεῖν, ᾗ καὶ τὰ προειρημένα σχήματα, καὶ δεῖξαι, ὅτι ἡ τοῦ εἰκοσαέδρου πλευρὰ ἄλογός ἐστιν ἡ καλουμένη ἐλάττων. Ἐκκείσθω ἡ τῆς δοθείσης σφαίρας διάμετρος ἡ ΑΒ καὶ τετμήσθω κατὰ τὸ Γ ὥστε τετραπλῆν εἶναι τὴν ΑΓ τῆς ΓΒ, καὶ γεγράφθω ἐπὶ τῆς ΑΒ ἡμικύκλιον τὸ ΑΔΒ, καὶ ἤχθω ἀπὸ τοῦ Γ τῇ ΑΒ πρὸς ὀρθὰς γωνίας εὐθεῖα γραμμὴ ἡ ΓΔ, καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΔΒ, καὶ ἐκκείσθω κύκλος ὁ ΕΖΗΘΚ, οὗ ἡ ἐκ τοῦ κέντρου ἴση ἔστω τῇ ΔΒ, καὶ ἐγγεγράφθω εἰς τὸν ΕΖΗΘΚ κύκλον πεντάγωνον ἰσόπλευρόν τε καὶ ἰσογώνιον τὸ ΕΖΗΘΚ, καὶ τετμήσθωσαν αἱ ΕΖ, ΖΗ, ΗΘ, ΘΚ, ΚΕ περιφέρειαι δίχα κατὰ τὰ Λ, Μ, Ν, Ξ, Ο σημεῖα, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΛΜ, ΜΝ, ΝΞ, ΞΟ, ΟΛ, ΕΟ. ἰσόπλευρον ἄρα ἐστὶ καὶ τὸ ΛΜΝΞΟ πεντάγωνον, καὶ δεκαγώνου ἡ ΕΟ εὐθεῖα. καὶ ἀνεστάτωσαν ἀπὸ τῶν Ε, Ζ, Η, Θ, Κ σημείων τῷ τοῦ κύκλου ἐπιπέδῳ πρὸς ὀρθὰς γωνίας εὐθεῖαι αἱ ΕΠ, ΖΡ, ΗΣ, ΘΤ, ΚΥ ἴσαι οὖσαι τῇ ἐκ τοῦ κέντρου τοῦ ΕΖΗΘΚ κύκλου, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΠΡ, ΡΣ, ΣΤ, ΤΥ, ΥΠ, ΠΛ, ΛΡ, ΡΜ, ΜΣ, ΣΝ, ΝΤ, ΤΞ, ΞΥ, ΥΟ, ΟΠ. καὶ ἐπεὶ ἑκατέρα τῶν ΕΠ, ΚΥ τῷ αὐτῷ ἐπιπέδῳ πρὸς ὀρθάς ἐστιν, παράλληλος ἄρα ἐστὶν ἡ ΕΠ τῇ ΚΥ. ἔστι δὲ αὐτῇ καὶ ἴση· αἱ δὲ τὰς ἴσας τε καὶ παραλλήλους ἐπιζευγνύουσαι ἐπὶ τὰ αὐτὰ μέρη εὐθεῖαι ἴσαι τε καὶ παράλληλοί εἰσιν. ἡ ΠΥ ἄρα τῇ ΕΚ ἴση τε καὶ παράλληλός ἐστιν. πενταγώνου δὲ ἰσοπλεύρου ἡ ΕΚ· πενταγώνου ἄρα ἰσοπλεύρου καὶ ἡ ΠΥ τοῦ εἰς τὸν ΕΖΗΘΚ κύκλον ἐγγραφομένου. διὰ τὰ αὐτὰ δὴ καὶ ἑκάστη τῶν ΠΡ, ΡΣ, ΣΤ, ΤΥ πενταγώνου ἐστὶν ἰσοπλεύρου τοῦ εἰς τὸν ΕΖΗΘΚ κύκλον ἐγγραφομένου· ἰσόπλευρον ἄρα τὸ ΠΡΣΤΥ πεντάγωνον. καὶ ἐπεὶ ἑξαγώνου μέν ἐστιν ἡ ΠΕ, δεκαγώνου δὲ ἡ ΕΟ, καί ἐστιν ὀρθὴ ἡ ὑπὸ ΠΕΟ, πενταγώνου ἄρα ἐστὶν ἡ ΠΟ· ἡ γὰρ τοῦ πενταγώνου πλευρὰ δύναται τήν τε τοῦ ἑξαγώνου καὶ τὴν τοῦ δεκαγώνου τῶν εἰς τὸν αὐτὸν κύκλον ἐγγραφομένων. διὰ τὰ αὐτὰ δὴ καὶ ἡ ΟΥ πενταγώνου ἐστὶ πλευρά. ἔστι δὲ καὶ ἡ ΠΥ πενταγώνου· ἰσόπλευρον ἄρα ἐστὶ τὸ ΠΟΥ τρίγωνον. διὰ τὰ αὐτὰ δὴ καὶ ἕκαστον τῶν ΠΛΡ, ΡΜΣ, ΣΝΤ, ΤΞΥ ἰσόπλευρόν ἐστιν. καὶ ἐπεὶ πενταγώνου ἐδείχθη ἑκατέρα τῶν ΠΛ, ΠΟ, ἔστι δὲ καὶ ἡ ΛΟ πενταγώνου, ἰσόπλευρον ἄρα ἐστὶ τὸ ΠΛΟ τρίγωνον. διὰ τὰ αὐτὰ δὴ καὶ ἕκαστον τῶν ΛΡΜ, ΜΣΝ, ΝΤΞ, ΞΥΟ τριγώνων ἰσόπλευρόν ἐστιν. εἰλήφθω τὸ κέντρον τοῦ ΕΖΗ ΘΚ κύκλου τὸ Φ σημεῖον· καὶ ἀπὸ τοῦ Φ τῷ τοῦ κύκλου ἐπιπέδῳ πρὸς ὀρθὰς ἀνεστάτω ἡ ΦΩ, καὶ ἐκβεβλήσθω ἐπὶ τὰ ἕτερα μέρη ὡς ἡ ΦΨ, καὶ ἀφῃρήσθω ἑξαγώνου μὲν ἡ ΦΧ, δεκαγώνου δὲ ἑκατέρα τῶν ΦΨ, ΧΩ, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΠΩ, ΠΧ, ΥΩ, ΕΦ, ΛΦ, ΛΨ, ΨΜ. καὶ ἐπεὶ ἑκατέρα τῶν ΦΧ, ΠΕ τῷ τοῦ κύκλου ἐπιπέδῳ πρὸς ὀρθάς ἐστιν, παράλληλος ἄρα ἐστὶν ἡ ΦΧ τῇ ΠΕ. εἰσὶ δὲ καὶ ἴσαι· καὶ αἱ ΕΦ, ΠΧ ἄρα ἴσαι τε καὶ παράλληλοί εἰσιν. ἑξαγώνου δὲ ἡ ΕΦ· ἑξαγώνου ἄρα καὶ ἡ ΠΧ. καὶ ἐπεὶ ἑξαγώνου μέν ἐστιν ἡ ΠΧ, δεκαγώνου δὲ ἡ ΧΩ, καὶ ὀρθή ἐστιν ἡ ὑπὸ ΠΧΩ γωνία, πενταγώνου ἄρα ἐστὶν ἡ ΠΩ. διὰ τὰ αὐτὰ δὴ καὶ ἡ ΥΩ πενταγώνου ἐστίν, ἐπειδήπερ, ἐὰν ἐπιζεύξωμεν τὰς ΦΚ, ΧΥ, ἴσαι καὶ ἀπεναντίον ἔσονται, καί ἐστιν ἡ ΦΚ ἐκ τοῦ κέντρου οὖσα ἑξαγώνου· ἑξαγώνου ἄρα καὶ ἡ ΧΥ. δεκαγώνου δὲ ἡ ΧΩ, καὶ ὀρθὴ ἡ ὑπὸ ΥΧΩ· πενταγώνου ἄρα ἡ ΥΩ. ἔστι δὲ καὶ ἡ ΠΥ πενταγώνου· ἰσόπλευρον ἄρα ἐστὶ τὸ ΠΥΩ τρίγωνον. διὰ τὰ αὐτὰ δὴ καὶ ἕκαστον τῶν λοιπῶν τριγώνων, ὧν βάσεις μέν εἰσιν αἱ ΠΡ, ΡΣ, ΣΤ, ΤΥ εὐθεῖαι, κορυφὴ δὲ τὸ Ω σημεῖον, ἰσόπλευρόν ἐστιν. πάλιν, ἐπεὶ ἑξαγώνου μὲν ἡ ΦΛ, δεκαγώνου δὲ ἡ ΦΨ, καὶ ὀρθή ἐστιν ἡ ὑπὸ ΛΦΨ γωνία, πενταγώνου ἄρα ἐστὶν ἡ ΛΨ. διὰ τὰ αὐτὰ δὴ ἐὰν ἐπιζεύξωμεν τὴν ΜΦ οὖσαν ἑξαγώνου, συνάγεται καὶ ἡ ΜΨ πενταγώνου. ἔστι δὲ καὶ ἡ ΛΜ πενταγώνου· ἰσόπλευρον ἄρα ἐστὶ τὸ ΛΜΨ τρίγωνον. ὁμοίως δὴ δειχθήσεται, ὅτι καὶ ἕκαστον τῶν λοιπῶν τριγώνων, ὧν βάσεις μέν εἰσιν αἱ ΜΝ, ΝΞ, ΞΟ, ΟΛ, κορυφὴ δὲ τὸ Ψ σημεῖον, ἰσόπλευρόν ἐστιν. συνέσταται ἄρα εἰκοσάεδρον ὑπὸ εἴκοσι τριγώνων ἰσοπλεύρων περιεχόμενον.

13.prop.16-2Şimdi bunu verilen kürenin içine almak ve yirmiyüzlünün kenarının küçük doğru denilen irrasyonel doğru olduğunu göstermek gerekiyor.

FKh altıgenin, KhŌ ongenin kenarı olduğundan, FŌ, Kh'de uç ve orta oranda kesilmiştir ve büyük parçası FKh'dir; o hâlde ŌF'nin FKh'ye oranı FKh'nin KhŌ'ya oranı gibidir. FKh, FE'ye, KhŌ da FPs'ye eşittir; o hâlde ŌF'nin FE'ye oranı EF'nin FPs'ye oranı gibidir. ŌFE ile EFPs açıları da diktir; o hâlde EŌ doğrusunu birleştirirsek, PsEŌ ile FEŌ üçgenlerinin benzerliğinden ötürü PsEŌ açısı dik olacaktır. Aynı sebeple, ŌF'nin FKh'ye oranı FKh'nin KhŌ'ya oranı gibi olduğundan ve ŌF, PsKh'ye, FKh de KhP'ye eşit olduğundan, PsKh'nin KhP'ye oranı PKh'nin KhŌ'ya oranı gibidir. Bu yüzden yine PPs'yi birleştirirsek P'deki açı dik olacaktır; o hâlde PsŌ üzerine çizilen yarım daire P'den de geçecektir. PsŌ yerinde dururken yarım daire etrafında döndürülüp hareket etmeye başladığı yere yeniden getirilirse, P'den ve yirmiyüzlünün geri kalan noktalarından da geçecek ve yirmiyüzlü bir kürenin içine alınmış olacaktır. Şimdi diyorum ki verilen kürenin içine alınmıştır. FKh, A′ noktasında ikiye bölünsün. FŌ doğrusu Kh'de uç ve orta oranda kesildiğinden ve küçük parçası ŌKh olduğundan, ŌKh ile büyük parçanın yarısı olan KhA′ doğrusunun birleşmesinden oluşan doğrunun üzerindeki kare, büyük parçanın yarısının üzerindeki karenin beş katıdır; o hâlde ŌA′ üzerindeki kare A′Kh üzerindeki karenin beş katıdır. ŌPs, ŌA′ doğrusunun, FKh de A′Kh doğrusunun iki katıdır; o hâlde ŌPs üzerindeki kare KhF üzerindeki karenin beş katıdır. AG, GB'nin dört katı olduğundan, AB, BG'nin beş katıdır. AB'nin BG'ye oranı ise AB üzerindeki karenin BD üzerindeki kareye oranı gibidir; o hâlde AB üzerindeki kare BD üzerindeki karenin beş katıdır. ŌPs üzerindeki karenin de FKh üzerindeki karenin beş katı olduğu gösterilmişti. DB, FKh'ye eşittir, çünkü her biri EZHThK dairesinin yarıçapına eşittir; o hâlde AB de PsŌ'ya eşittir. AB verilen kürenin çapıdır; o hâlde PsŌ da verilen kürenin çapına eşittir. Demek ki yirmiyüzlü verilen kürenin içine alınmıştır.

Şimdi diyorum ki yirmiyüzlünün kenarı küçük doğru denilen irrasyonel doğrudur. Kürenin çapı rasyonel olduğundan ve bu çapın karesi EZHThK dairesinin yarıçapının karesinin beş katı olduğundan, EZHThK dairesinin yarıçapı da rasyoneldir; dolayısıyla dairenin çapı da rasyoneldir. Çapı rasyonel olan bir dairenin içine eşkenar bir beşgen çizilirse, beşgenin kenarı küçük doğru denilen irrasyonel doğrudur. EZHThK beşgeninin kenarı ise yirmiyüzlünün kenarıdır. O hâlde yirmiyüzlünün kenarı küçük doğru denilen irrasyonel doğrudur.

Sonuç: Bundan açıktır ki kürenin çapının karesi, yirmiyüzlünün üzerine kurulduğu dairenin yarıçapının karesinin beş katıdır ve kürenin çapı, aynı dairenin içine çizilen altıgenin kenarı ile ongenin iki kenarının toplamıdır. Gösterilmesi gereken buydu.

13.prop.16-2

δεῖ δὴ αὐτὸ καὶ σφαίρᾳ περιλαβεῖν τῇ δοθείσῃ καὶ δεῖξαι, ὅτι ἡ τοῦ εἰκοσαέδρου πλευρὰ ἄλογός ἐστιν ἡ καλουμένη ἐλάσσων. ἐπεὶ γὰρ ἑξαγώνου ἐστὶν ἡ ΦΧ, δεκαγώνου δὲ ἡ ΧΩ, ἡ ΦΩ ἄρα ἄκρον καὶ μέσον λόγον τέμηται κατὰ τὸ Χ, καὶ τὸ μεῖζον αὐτῆς τμῆμά ἐστιν ἡ ΦΧ· ἔστιν ἄρα ὡς ἡ ΩΦ πρὸς τὴν ΦΧ, οὕτως ἡ ΦΧ πρὸς τὴν ΧΩ. ἴση δὲ ἡ μὲν ΦΧ τῇ ΦΕ, ἡ δὲ ΧΩ τῇ ΦΨ· ἔστιν ἄρα ὡς ἡ ΩΦ πρὸς τὴν ΦΕ, οὕτως ἡ ΕΦ πρὸς τὴν ΦΨ. καί εἰσιν ὀρθαὶ αἱ ὑπὸ ΩΦΕ, ΕΦΨ γωνίαι· ἐὰν ἄρα ἐπιζεύξωμεν τὴν ΕΩ εὐθεῖαν, ὀρθὴ ἔσται ἡ ὑπὸ ΨΕΩ γωνία διὰ τὴν ὁμοιότητα τῶν ΨΕΩ, ΦΕΩ τριγώνων. διὰ τὰ αὐτὰ δὴ ἐπεί ἐστιν ὡς ἡ ΩΦ πρὸς τὴν ΦΧ, οὕτως ἡ ΦΧ πρὸς τὴν ΧΩ, ἴση δὲ ἡ μὲν ΩΦ τῇ ΨΧ, ἡ δὲ ΦΧ τῇ ΧΠ, ἔστιν ἄρα ὡς ἡ ΨΧ πρὸς τὴν ΧΠ, οὕτως ἡ ΠΧ πρὸς τὴν ΧΩ. καὶ διὰ τοῦτο πάλιν ἐὰν ἐπιζεύξωμεν τὴν ΠΨ, ὀρθὴ ἔσται ἡ πρὸς τῷ Π γωνία· τὸ ἄρα ἐπὶ τῆς ΨΩ γραφόμενον ἡμικύκλιον ἥξει καὶ διὰ τοῦ Π. καὶ ἐὰν μενούσης τῆς ΨΩ περιενεχθὲν τὸ ἡμικύκλιον εἰς τὸ αὐτὸ πάλιν ἀποκατασταθῇ, ὅθεν ἤρξατο φέρεσθαι, ἥξει καὶ διὰ τοῦ Π καὶ τῶν λοιπῶν σημείων τοῦ εἰκοσαέδρου, καὶ ἔσται σφαίρᾳ περιειλημμένον τὸ εἰκοσάεδρον. λέγω δή, ὅτι καὶ τῇ δοθείσῃ. τετμήσθω γὰρ ἡ ΦΧ δίχα κατὰ τὸ Α#. καὶ ἐπεὶ εὐθεῖα γραμμὴ ἡ ΦΩ ἄκρον καὶ μέσον λόγον τέτμηται κατὰ τὸ Χ, καὶ τὸ ἔλασσον αὐτῆς τμῆμά ἐστιν ἡ ΩΧ, ἡ ἄρα ΩΧ προσλαβοῦσα τὴν ἡμίσειαν τοῦ μείζονος τμήματος τὴν ΧΑ# πενταπλάσιον δύναται τοῦ ἀπὸ τῆς ἡμισείας τοῦ μείζονος τμήματος· πενταπλάσιον ἄρα ἐστὶ τὸ ἀπὸ τῆς ΩΑ# τοῦ ἀπὸ τῆς Α#Χ. καί ἐστι τῆς μὲν ΩΑ# διπλῆ ἡ ΩΨ, τῆς δὲ Α#Χ διπλῆ ἡ ΦΧ· πενταπλάσιον ἄρα ἐστὶ τὸ ἀπὸ τῆς ΩΨ τοῦ ἀπὸ τῆς ΧΦ. καὶ ἐπεὶ τετραπλῆ ἐστιν ἡ ΑΓ τῆς ΓΒ, πενταπλῆ ἄρα ἐστὶν ἡ ΑΒ τῆς ΒΓ. ὡς δὲ ἡ ΑΒ πρὸς τὴν ΒΓ, οὕτως τὸ ἀπὸ τῆς ΑΒ πρὸς τὸ ἀπὸ τῆς ΒΔ· πενταπλάσιον ἄρα ἐστὶ τὸ ἀπὸ τῆς ΑΒ τοῦ ἀπὸ τῆς ΒΔ. ἐδείχθη δὲ καὶ τὸ ἀπὸ τῆς ΩΨ πενταπλάσιον τοῦ ἀπὸ τῆς ΦΧ. καί ἐστιν ἴση ἡ ΔΒ τῇ ΦΧ· ἑκατέρα γὰρ αὐτῶν ἴση ἐστὶ τῇ ἐκ τοῦ κέντρου τοῦ ΕΖΗΘΚ κύκλου· ἴση ἄρα καὶ ἡ ΑΒ τῇ ΨΩ. καί ἐστιν ἡ ΑΒ ἡ τῆς δοθείσης σφαίρας διάμετρος· καὶ ἡ ΨΩ ἄρα ἴση ἐστὶ τῇ τῆς δοθείσης σφαίρας διαμέτρῳ. τῇ ἄρα δοθείσῃ σφαίρᾳ περιείληπται τὸ εἰκοσάεδρον. λέγω δή, ὅτι ἡ τοῦ εἰκοσαέδρου πλευρὰ ἄλογός ἐστιν ἡ καλουμένη ἐλάττων. ἐπεὶ γὰρ ῥητή ἐστιν ἡ τῆς σφαίρας διάμετρος, καί ἐστι δυνάμει πενταπλασίων τῆς ἐκ τοῦ κέντρου τοῦ ΕΖΗΘΚ κύκλου, ῥητὴ ἄρα ἐστὶ καὶ ἡ ἐκ τοῦ κέντρου τοῦ ΕΖΗΘΚ κύκλου· ὥστε καὶ ἡ διάμετρος αὐτοῦ ῥητή ἐστιν. ἐὰν δὲ εἰς κύκλον ῥητὴν ἔχοντα τὴν διάμετρον πεντάγωνον ἰσόπλευρον ἐγγραφῇ, ἡ τοῦ πενταγώνου πλευρὰ ἄλογός ἐστιν ἡ καλουμένη ἐλάττων. ἡ δὲ τοῦ ΕΖΗΘΚ πενταγώνου πλευρὰ ἡ τοῦ εἰκοσαέδρου ἐστίν. ἡ ἄρα τοῦ εἰκοσαέδρου πλευρὰ ἄλογός ἐστιν ἡ καλουμένη ἐλάττων. Πόρισμα ἐκ δὴ τούτου φανερόν, ὅτι ἡ τῆς σφαίρας διάμετρος δυνάμει πενταπλασίων ἐστὶ τῆς ἐκ τοῦ κέντρου τοῦ κύκλου, ἀφʼ οὗ τὸ εἰκοσάεδρον ἀναγέγραπται, καὶ ὅτι ἡ τῆς σφαίρας διάμετρος σύγκειται ἔκ τε τῆς τοῦ ἑξαγώνου καὶ δύο τῶν τοῦ δεκαγώνου τῶν εἰς τὸν αὐτὸν κύκλον ἐγγραφομένων. ὅπερ ἔδει δεῖξαι.

13.prop.17-1Önerme 17. Bir onikiyüzlü kurmak, onu daha önce sözü edilen şekiller gibi bir kürenin içine almak ve onikiyüzlünün kenarının kesik denilen irrasyonel doğru olduğunu göstermek.

Sözü edilen küpün birbirine dik iki düzlemi, ABGD ile GBEZ ortaya konsun; AB, BG, GD, DA, EZ, EB ve ZG kenarlarının her biri H, Th, K, L, M, N ve X noktalarında ikiye bölünsün; HK, ThL, MTh ve NX birleştirilsin; NO, OX ve ThP'nin her biri R, S ve T noktalarında uç ve orta oranda kesilsin ve bunların büyük parçaları RO, OS ve TP olsun. R, S ve T noktalarından küpün düzlemlerine dik olarak, küpün dış tarafına doğru RY, SF ve TKh dikilsin; bunlar RO, OS ve TP'ye eşit konsun ve YB, BKh, KhG, GF ve FY birleştirilsin. Diyorum ki YBKhGF beşgeni eşkenardır, tek bir düzlemdedir ve ayrıca eşaçılıdır. RB, SB ve FB birleştirilsin. NO doğrusu R'de uç ve orta oranda kesildiğinden ve büyük parça RO olduğundan, ON ile NR üzerindeki karelerin toplamı RO üzerindeki karenin üç katıdır. ON, NB'ye, OR de RY'ye eşittir; o hâlde BN ile NR üzerindeki karelerin toplamı RY üzerindeki karenin üç katıdır. BN ile NR üzerindeki karelerin toplamına ise BR üzerindeki kare eşittir; o hâlde BR üzerindeki kare RY üzerindeki karenin üç katıdır; dolayısıyla BR ile RY üzerindeki karelerin toplamı RY üzerindeki karenin dört katıdır. BR ile RY üzerindeki karelerin toplamına BY üzerindeki kare eşittir; o hâlde BY üzerindeki kare YR üzerindeki karenin dört katıdır; demek ki BY, RY'nin iki katıdır. FY de YR'nin iki katıdır, çünkü SR de OR'nin, yani RY'nin iki katıdır; o hâlde BY, YF'ye eşittir. Benzer şekilde, BKh, KhG ve GF'nin her birinin de BY ile YF'nin her birine eşit olduğu gösterilecektir. O hâlde BYFGKh beşgeni eşkenardır. Şimdi diyorum ki tek bir düzlemdedir de. O'dan, RY ile SF'nin her birine paralel olarak, küpün dış tarafına doğru OPs çizilsin; PsTh ile ThKh birleştirilsin. Diyorum ki PsThKh bir doğrudur. ThP, T'de uç ve orta oranda kesildiğinden ve büyük parçası PT olduğundan, ThP'nin PT'ye oranı PT'nin TTh'ye oranı gibidir. ThP, ThO'ya, PT de TKh ile OPs'nin her birine eşittir; o hâlde ThO'nun OPs'ye oranı KhT'nin TTh'ye oranı gibidir. ThO, TKh'ye paraleldir, çünkü her biri BD düzlemine diktir; TTh de OPs'ye paraleldir, çünkü her biri BZ düzlemine diktir. İki üçgen, PsOTh ile ThTKh gibi, birer açılarından birleştirilir, iki kenarları öbürünün iki kenarıyla orantılı ve karşılık gelen kenarları paralel olursa, geriye kalan doğrular aynı doğru üzerinde olur; o hâlde PsTh, ThKh ile aynı doğru üzerindedir. Her doğru da tek bir düzlemdedir; o hâlde YBKhGF beşgeni tek bir düzlemdedir.

Şimdi diyorum ki eşaçılıdır da.

NO doğrusu R'de uç ve orta oranda kesildiğinden ve büyük parçası OR olduğundan [o hâlde NO ile OR'nin toplamının ON'ye oranı NO'nun OR'ye oranı gibidir] ve OR, OS'ye eşit olduğundan [o hâlde SN'nin NO'ya oranı NO'nun OS'ye oranı gibidir], NS, O'da uç ve orta oranda kesilmiştir ve büyük parçası NO'dur; o hâlde NS ile SO üzerindeki karelerin toplamı NO üzerindeki karenin üç katıdır. NO, NB'ye, OS de SF'ye eşittir; o hâlde NS ile SF üzerindeki karelerin toplamı NB üzerindeki karenin üç katıdır; dolayısıyla FS, SN ve NB üzerindeki karelerin toplamı NB üzerindeki karenin dört katıdır. SN ile NB üzerindeki karelerin toplamına SB üzerindeki kare eşittir; o hâlde BS ile SF üzerindeki karelerin toplamı, yani BF üzerindeki kare [çünkü FSB açısı diktir], NB üzerindeki karenin dört katıdır; demek ki FB, BN'nin iki katıdır. BG de BN'nin iki katıdır; o hâlde BF, BG'ye eşittir. BY ile YF, BKh ile KhG'ye eşit olduğundan ve BF tabanı BG tabanına eşit olduğundan, BYF açısı BKhG açısına eşittir. Benzer şekilde, YFG açısının da BKhG açısına eşit olduğunu göstereceğiz; o hâlde BKhG, BYF ve YFG açılarının üçü birbirine eşittir. Eşkenar bir beşgenin üç açısı birbirine eşitse beşgen eşaçılı olur; o hâlde BYFGKh beşgeni eşaçılıdır. Eşkenar olduğu da gösterilmişti; o hâlde BYFGKh beşgeni eşkenar ve eşaçılıdır ve küpün bir kenarı olan BG üzerindedir. Küpün on iki kenarının her biri üzerinde aynı yapıyı kurarsak, eşkenar ve eşaçılı on iki beşgenle çevrelenen bir cisim kurulmuş olur; buna onikiyüzlü denir.

13.prop.17-1

δωδεκάεδρον συστήσασθαι καὶ σφαίρᾳ περιλαβεῖν, ᾗ καὶ τὰ προειρημένα σχήματα, καὶ δεῖξαι, ὅτι ἡ τοῦ δωδεκαέδρου πλευρὰ ἄλογός ἐστιν ἡ καλουμένη ἀποτομή. Ἐκκείσθωσαν τοῦ προειρημένου κύβου δύο ἐπίπεδα πρὸς ὀρθὰς ἀλλήλοις τὰ ΑΒΓΔ, ΓΒΕΖ, καὶ τετμήσθω ἑκάστη τῶν ΑΒ, ΒΓ, ΓΔ, ΔΑ, ΕΖ, ΕΒ, ΖΓ πλευρῶν δίχα κατὰ τὰ Η, Θ, Κ, Λ, Μ, Ν, Ξ, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΗΚ, ΘΛ, ΜΘ, ΝΞ, καὶ τετμήσθω ἑκάστη τῶν ΝΟ, ΟΞ, ΘΠ ἄκρον καὶ μέσον λόγον κατὰ τὰ Ρ, Σ, Τ σημεῖα, καὶ ἔστω αὐτῶν μείζονα τμήματα τὰ ΡΟ, ΟΣ, ΤΠ, καὶ ἀνεστάτωσαν ἀπὸ τῶν Ρ, Σ, Τ σημείων τοῖς τοῦ κύβου ἐπιπέδοις πρὸς ὀρθὰς ἐπὶ τὰ ἐκτὸς μέρη τοῦ κύβου αἱ ΡΥ, ΣΦ, ΤΧ, καὶ κείσθωσαν ἴσαι ταῖς ΡΟ, ΟΣ, ΤΠ, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΥΒ, ΒΧ, ΧΓ, ΓΦ, ΦΥ. λέγω, ὅτι τὸ ΥΒΧΓΦ πεντάγωνον ἰσόπλευρόν τε καὶ ἐν ἑνὶ ἐπιπέδῳ καὶ ἔτι ἰσογώνιόν ἐστιν. ἐπεζεύχθωσαν γὰρ αἱ ΡΒ, ΣΒ, ΦΒ. καὶ ἐπεὶ εὐθεῖα ἡ ΝΟ ἄκρον καὶ μέσον λόγον τέτμηται κατὰ τὸ Ρ, καὶ τὸ μεῖζον τμῆμά ἐστιν ἡ ΡΟ, τὰ ἄρα ἀπὸ τῶν ΟΝ, ΝΡ τριπλάσιά ἐστι τοῦ ἀπὸ τῆς ΡΟ. ἴση δὲ ἡ μὲν ΟΝ τῇ ΝΒ, ἡ δὲ ΟΡ τῇ ΡΥ· τὰ ἄρα ἀπὸ τῶν ΒΝ, ΝΡ τριπλάσιά ἐστι τοῦ ἀπὸ τῆς ΡΥ. τοῖς δὲ ἀπὸ τῶν ΒΝ, ΝΡ τὸ ἀπὸ τῆς ΒΡ ἐστιν ἴσον· τὸ ἄρα ἀπὸ τῆς ΒΡ τριπλάσιόν ἐστι τοῦ ἀπὸ τῆς ΡΥ· ὥστε τὰ ἀπὸ τῶν ΒΡ, ΡΥ τετραπλάσιά ἐστι τοῦ ἀπὸ τῆς ΡΥ. τοῖς δὲ ἀπὸ τῶν ΒΡ, ΡΥ ἴσον ἐστὶ τὸ ἀπὸ τῆς ΒΥ· τὸ ἄρα ἀπὸ τῆς ΒΥ τετραπλάσιόν ἐστι τοῦ ἀπὸ τῆς ΥΡ· διπλῆ ἄρα ἐστὶν ἡ ΒΥ τῆς ΡΥ. ἔστι δὲ καὶ ἡ ΦΥ τῆς ΥΡ διπλῆ, ἐπειδήπερ καὶ ἡ ΣΡ τῆς ΟΡ, τουτέστι τῆς ΡΥ, ἐστι διπλῆ· ἴση ἄρα ἡ ΒΥ τῇ ΥΦ. ὁμοίως δὴ δειχθήσεται, ὅτι καὶ ἑκάστη τῶν ΒΧ, ΧΓ, ΓΦ ἑκατέρᾳ τῶν ΒΥ, ΥΦ ἐστιν ἴση. ἰσόπλευρον ἄρα ἐστὶ τὸ ΒΥΦΓΧ πεντάγωνον. λέγω δή, ὅτι καὶ ἐν ἑνί ἐστιν ἐπιπέδῳ. ἤχθω γὰρ ἀπὸ τοῦ Ο ἑκατέρᾳ τῶν ΡΥ, ΣΦ παράλληλος ἐπὶ τὰ ἐκτὸς τοῦ κύβου μέρη ἡ ΟΨ, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΨΘ, ΘΧ· λέγω, ὅτι ἡ ΨΘΧ εὐθεῖά ἐστιν. ἐπεὶ γὰρ ἡ ΘΠ ἄκρον καὶ μέσον λόγον τέτμηται κατὰ τὸ Τ, καὶ τὸ μεῖζον αὐτῆς τμῆμά ἐστιν ἡ ΠΤ, ἔστιν ἄρα ὡς ἡ ΘΠ πρὸς τὴν ΠΤ, οὕτως ἡ ΠΤ πρὸς τὴν ΤΘ. ἴση δὲ ἡ μὲν ΘΠ τῇ ΘΟ, ἡ δὲ ΠΤ ἑκατέρᾳ τῶν ΤΧ, ΟΨ· ἔστιν ἄρα ὡς ἡ ΘΟ πρὸς τὴν ΟΨ, οὕτως ἡ ΧΤ πρὸς τὴν ΤΘ. καί ἐστι παράλληλος ἡ μὲν ΘΟ τῇ ΤΧ· ἑκατέρα γὰρ αὐτῶν τῷ ΒΔ ἐπιπέδῳ πρὸς ὀρθάς ἐστιν· ἡ δὲ ΤΘ τῇ ΟΨ· ἑκατέρα γὰρ αὐτῶν τῷ ΒΖ ἐπιπέδῳ πρὸς ὀρθάς ἐστιν. ἐὰν δὲ δύο τρίγωνα συντεθῇ κατὰ μίαν γωνίαν, ὡς τὰ ΨΟΘ, ΘΤΧ, τὰς δύο πλευρὰς ταῖς δυσὶν ἀνάλογον ἔχοντα, ὥστε τὰς ὁμολόγους αὐτῶν πλευρὰς καὶ παραλλήλους εἶναι, αἱ λοιπαὶ εὐθεῖαι ἐπʼ εὐθείας ἔσονται· ἐπʼ εὐθείας ἄρα ἐστὶν ἡ ΨΘ τῇ ΘΧ. πᾶσα δὲ εὐθεῖα ἐν ἑνί ἐστιν ἐπιπέδῳ· ἐν ἑνὶ ἄρα ἐπιπέδῳ ἐστὶ τὸ ΥΒΧΓΦ πεντάγωνον. λέγω δή, ὅτι καὶ ἰσογώνιόν ἐστιν. ἐπεὶ γὰρ εὐθεῖα γραμμὴ ἡ ΝΟ ἄκρον καὶ μέσον λόγον τέτμηται κατὰ τὸ Ρ, καὶ τὸ μεῖζον τμῆμά ἐστιν ἡ ΟΡ [ἔστιν ἄρα ὡς συναμφότερος ἡ ΝΟ, ΟΡ πρὸς τὴν ΟΝ, οὕτως ἡ ΝΟ πρὸς τὴν ΟΡ ], ἴση δὲ ἡ ΟΡ τῇ ΟΣ [ἔστιν ἄρα ὡς ἡ ΣΝ πρὸς τὴν ΝΟ, οὕτως ἡ ΝΟ πρὸς τὴν ΟΣ ], ἡ ΝΣ ἄρα ἄκρον καὶ μέσον λόγον τέτμηται κατὰ τὸ Ο, καὶ τὸ μεῖζον τμῆμά ἐστιν ἡ ΝΟ· τὰ ἄρα ἀπὸ τῶν ΝΣ, ΣΟ τριπλάσιά ἐστι τοῦ ἀπὸ τῆς ΝΟ. ἴση δὲ ἡ μὲν ΝΟ τῇ ΝΒ, ἡ δὲ ΟΣ τῇ ΣΦ· τὰ ἄρα ἀπὸ τῶν ΝΣ, ΣΦ τετράγωνα τριπλάσιά ἐστι τοῦ ἀπὸ τῆς ΝΒ· ὥστε τὰ ἀπὸ τῶν ΦΣ, ΣΝ, ΝΒ τετραπλάσιά ἐστι τοῦ ἀπὸ τῆς ΝΒ. τοῖς δὲ ἀπὸ τῶν ΣΝ, ΝΒ ἴσον ἐστὶ τὸ ἀπὸ τῆς ΣΒ· τὰ ἄρα ἀπὸ τῶν ΒΣ, ΣΦ, τουτέστι τὸ ἀπὸ τῆς ΒΦ [1ὀρθὴ γὰρ ἡ ὑπὸ ΦΣΒ γωνία]1, τετραπλάσιόν ἐστι τοῦ ἀπὸ τῆς ΝΒ· διπλῆ ἄρα ἐστὶν ἡ ΦΒ τῆς ΒΝ. ἔστι δὲ καὶ ἡ ΒΓ τῆς ΒΝ διπλῆ· ἴση ἄρα ἐστὶν ἡ ΒΦ τῇ ΒΓ. καὶ ἐπεὶ δύο αἱ ΒΥ, ΥΦ δυσὶ ταῖς ΒΧ, ΧΓ ἴσαι εἰσίν, καὶ βάσις ἡ ΒΦ βάσει τῇ ΒΓ ἴση, γωνία ἄρα ἡ ὑπὸ ΒΥΦ γωνίᾳ τῇ ὑπὸ ΒΧΓ ἐστιν ἴση. ὁμοίως δὴ δείξομεν, ὅτι καὶ ἡ ὑπὸ ΥΦΓ γωνία ἴση ἐστὶ τῇ ὑπὸ ΒΧΓ· αἱ ἄρα ὑπὸ ΒΧΓ, ΒΥΦ, ΥΦΓ τρεῖς γωνίαι ἴσαι ἀλλήλαις εἰσίν. ἐὰν δὲ πενταγώνου ἰσοπλεύρου αἱ τρεῖς γωνίαι ἴσαι ἀλλήλαις ὦσιν, ἰσογώνιον ἔσται τὸ πεντάγωνον· ἰσογώνιον ἄρα ἐστὶ τὸ ΒΥΦΓΧ πεντάγωνον. ἐδείχθη δὲ καὶ ἰσόπλευρον· τὸ ἄρα ΒΥΦΓΧ πεντάγωνον ἰσόπλευρόν ἐστι καὶ ἰσογώνιον, καί ἐστιν ἐπὶ μιᾶς τοῦ κύβου πλευρᾶς τῆς ΒΓ. ἐὰν ἄρα ἐφʼ ἑκάστης τῶν τοῦ κύβου δώδεκα πλευρῶν τὰ αὐτὰ κατασκευάσωμεν, συσταθήσεταί τι σχῆμα στερεὸν ὑπὸ δώδεκα πενταγώνων ἰσοπλεύρων τε καὶ ἰσογωνίων περιεχόμενον, ὃ καλεῖται δωδεκάεδρον.

13.prop.17-2Şimdi bunu verilen kürenin içine almak ve onikiyüzlünün kenarının kesik denilen irrasyonel doğru olduğunu göstermek gerekiyor.

PsO uzatılsın ve PsŌ olsun. O hâlde OŌ küpün köşegeniyle buluşur ve birbirlerini ikiye bölerler; bu, on birinci kitabın sondan bir önceki önermesinde gösterilmiştir. Ō'da kesişsinler; o hâlde Ō, küpü içine alan kürenin merkezidir ve ŌO küpün kenarının yarısıdır. YŌ birleştirilsin. NS doğrusu O'da uç ve orta oranda kesildiğinden ve büyük parçası NO olduğundan, NS ile SO üzerindeki karelerin toplamı NO üzerindeki karenin üç katıdır. NS, PsŌ'ya eşittir, çünkü NO, OŌ'ya, PsO da OS'ye eşittir. Ayrıca OS, PsY'ye de eşittir, çünkü RO'ya da eşittir; o hâlde ŌPs ile PsY üzerindeki karelerin toplamı NO üzerindeki karenin üç katıdır. ŌPs ile PsY üzerindeki karelerin toplamına YŌ üzerindeki kare eşittir; o hâlde YŌ üzerindeki kare NO üzerindeki karenin üç katıdır. Küpü içine alan kürenin yarıçapının karesi de küpün kenarının yarısının karesinin üç katıdır; çünkü daha önce bir küp kurulmuş, bir kürenin içine alınmış ve kürenin çapının karesinin küpün kenarının karesinin üç katı olduğu gösterilmişti. Bütün bütünün bu katıysa, yarı da yarının aynı katıdır; NO da küpün kenarının yarısıdır; o hâlde YŌ, küpü içine alan kürenin yarıçapına eşittir. Ō da küpü içine alan kürenin merkezidir; o hâlde Y noktası kürenin yüzeyi üzerindedir. Benzer şekilde, onikiyüzlünün geri kalan köşelerinin her birinin de kürenin yüzeyi üzerinde olduğunu göstereceğiz; o hâlde onikiyüzlü verilen kürenin içine alınmıştır.

Şimdi diyorum ki onikiyüzlünün kenarı kesik denilen irrasyonel doğrudur.

NO uç ve orta oranda kesildiğinde büyük parça RO, OX uç ve orta oranda kesildiğinde de büyük parça OS olduğundan, bütün NX uç ve orta oranda kesildiğinde büyük parça RS'dir. Şöyle ki: NO'nun OR'ye oranı OR'nin RN'ye oranı gibi olduğundan, iki katları için de aynı oran geçerlidir, çünkü parçaların oranı eşit katlarının oranıyla aynıdır; o hâlde NX'in RS'ye oranı RS'nin NR ile SX'in toplamına oranı gibidir. NX, RS'den büyüktür; o hâlde RS de NR ile SX'in toplamından büyüktür; demek ki NX uç ve orta oranda kesilmiştir ve büyük parçası RS'dir. RS ise YF'ye eşittir; o hâlde NX uç ve orta oranda kesildiğinde büyük parça YF'dir. Kürenin çapı rasyonel olduğundan ve karesi küpün kenarının karesinin üç katı olduğundan, küpün kenarı olan NX rasyoneldir. Rasyonel bir doğru uç ve orta oranda kesilirse, parçalarının her biri kesik denilen irrasyonel doğrudur.

O hâlde onikiyüzlünün kenarı olan YF, kesik denilen irrasyonel doğrudur.

Sonuç: Bundan açıktır ki küpün kenarı uç ve orta oranda kesildiğinde büyük parça onikiyüzlünün kenarıdır. Gösterilmesi gereken buydu.

13.prop.17-2

δεῖ δὴ αὐτὸ καὶ σφαίρᾳ περιλαβεῖν τῇ δοθείσῃ καὶ δεῖξαι, ὅτι ἡ τοῦ δωδεκαέδρου πλευρὰ ἄλογός ἐστιν ἡ καλουμένη ἀποτομή. Ἐκβεβλήσθω γὰρ ἡ ΨΟ, καὶ ἔστω ἡ ΨΩ· συμβάλλει ἄρα ἡ ΟΩ τῇ τοῦ κύβου διαμέτρῳ, καὶ δίχα τέμνουσιν ἀλλήλας· τοῦτο γὰρ δέδεικται ἐν τῷ παρατελεύτῳ θεωρήματι τοῦ ἑνδεκάτου βιβλίου. τεμνέτωσαν κατὰ τὸ Ω· τὸ Ω ἄρα κέντρον ἐστὶ τῆς σφαίρας τῆς περιλαμβανούσης τὸν κύβον, καὶ ἡ ΩΟ ἡμίσεια τῆς πλευρᾶς τοῦ κύβου. ἐπεζεύχθω δὴ ἡ ΥΩ. καὶ ἐπεὶ εὐθεῖα γραμμὴ ἡ ΝΣ ἄκρον καὶ μέσον λόγον τέτμηται κατὰ τὸ Ο, καὶ τὸ μεῖζον αὐτῆς τμῆμά ἐστιν ἡ ΝΟ, τὰ ἄρα ἀπὸ τῶν ΝΣ, ΣΟ τριπλάσιά ἐστι τοῦ ἀπὸ τῆς ΝΟ. ἴση δὲ ἡ μὲν ΝΣ τῇ ΨΩ, ἐπειδήπερ καὶ ἡ μὲν ΝΟ τῇ ΟΩ ἐστιν ἴση, ἡ δὲ ΨΟ τῇ ΟΣ. ἀλλὰ μὴν καὶ ἡ ΟΣ τῇ ΨΥ, ἐπεὶ καὶ τῇ ΡΟ· τὰ ἄρα ἀπὸ τῶν ΩΨ, ΨΥ τριπλάσιά ἐστι τοῦ ἀπὸ τῆς ΝΟ. τοῖς δὲ ἀπὸ τῶν ΩΨ, ΨΥ ἴσον ἐστὶ τὸ ἀπὸ τῆς ΥΩ· τὸ ἄρα ἀπὸ τῆς ΥΩ τριπλάσιόν ἐστι τοῦ ἀπὸ τῆς ΝΟ. ἔστι δὲ καὶ ἡ ἐκ τοῦ κέντρου τῆς σφαίρας τῆς περιλαμβανούσης τὸν κύβον δυνάμει τριπλασίων τῆς ἡμισείας τῆς τοῦ κύβου πλευρᾶς· προδέδεικται γὰρ κύβον συστήσασθαι καὶ σφαίρᾳ περιλαβεῖν καὶ δεῖξαι, ὅτι ἡ τῆς σφαίρας διάμετρος δυνάμει τριπλασίων ἐστὶ τῆς πλευρᾶς τοῦ κύβου. εἰ δὲ ὅλη τῆς ὅλης, καὶ [ἡ] ἡμίσεια τῆς ἡμισείας· καί ἐστιν ἡ ΝΟ ἡμίσεια τῆς τοῦ κύβου πλευρᾶς· ἡ ἄρα ΥΩ ἴση ἐστὶ τῇ ἐκ τοῦ κέντρου τῆς σφαίρας τῆς περιλαμβανούσης τὸν κύβον. καί ἐστι τὸ Ω κέντρον τῆς σφαίρας τῆς περιλαμβανούσης τὸν κύβον· τὸ Υ ἄρα σημεῖον πρὸς τῇ ἐπιφανείᾳ ἐστὶ τῆς σφαίρας. ὁμοίως δὴ δείξομεν, ὅτι καὶ ἑκάστη τῶν λοιπῶν γωνιῶν τοῦ δωδεκαέδρου πρὸς τῇ ἐπιφανείᾳ ἐστὶ τῆς σφαίρας· περιείληπται ἄρα τὸ δωδεκάεδρον τῇ δοθείσῃ σφαίρᾳ. λέγω δή, ὅτι ἡ τοῦ δωδεκαέδρου πλευρὰ ἄλογός ἐστιν ἡ καλουμένη ἀποτομή. ἐπεὶ γὰρ τῆς ΝΟ ἄκρον καὶ μέσον λόγον τετμημένης τὸ μεῖζον τμῆμά ἐστιν ἡ ΡΟ, τῆς δὲ ΟΞ ἄκρον καὶ μέσον λόγον τετμημένης τὸ μεῖζον τμῆμά ἐστιν ἡ ΟΣ, ὅλης ἄρα τῆς ΝΞ ἄκρον καὶ μέσον λόγον τεμνομένης τὸ μεῖζον τμῆμά ἐστιν ἡ ΡΣ. οἷον ἐπεί ἐστιν ὡς ἡ ΝΟ πρὸς τὴν ΟΡ, ἡ ΟΡ πρὸς τὴν ΡΝ, καὶ τὰ διπλάσια· τὰ γὰρ μέρη τοῖς ἰσάκις πολλαπλασίοις τὸν αὐτὸν ἔχει λόγον· ὡς ἄρα ἡ ΝΞ πρὸς τὴν ΡΣ, οὕτως ἡ ΡΣ πρὸς συναμφότερον τὴν ΝΡ, ΣΞ. μείζων δὲ ἡ ΝΞ τῆς ΡΣ· μείζων ἄρα καὶ ἡ ΡΣ συναμφοτέρου τῆς ΝΡ, ΣΞ· ἡ ΝΞ ἄρα ἄκρον καὶ μέσον λόγον τέτμηται, καὶ τὸ μεῖζον αὐτῆς τμῆμά ἐστιν ἡ ΡΣ. ἴση δὲ ἡ ΡΣ τῇ ΥΦ· τῆς ἄρα ΝΞ ἄκρον καὶ μέσον λόγον τεμνομένης τὸ μεῖζον τμῆμά ἐστιν ἡ ΥΦ. καὶ ἐπεὶ ῥητή ἐστιν ἡ τῆς σφαίρας διάμετρος καί ἐστι δυνάμει τριπλασίων τῆς τοῦ κύβου πλευρᾶς, ῥητὴ ἄρα ἐστὶν ἡ ΝΞ πλευρὰ οὖσα τοῦ κύβου. ἐὰν δὲ ῥητὴ γραμμὴ ἄκρον καὶ μέσον λόγον τμηθῇ, ἑκάτερον τῶν τμημάτων ἄλογός ἐστιν ἀποτομή. ἡ ΥΦ ἄρα πλευρὰ οὖσα τοῦ δωδεκαέδρου ἄλογός ἐστιν ἀποτομή. Πόρισμα ἐκ δὴ τούτου φανερόν, ὅτι τῆς τοῦ κύβου πλευρᾶς ἄκρον καὶ μέσον λόγον τεμνομένης τὸ μεῖζον τμῆμά ἐστιν ἡ τοῦ δωδεκαέδρου πλευρά. ὅπερ ἔδει δεῖξαι.

13.prop.18-1Önerme 18. Beş şeklin kenarlarını ortaya koymak ve birbirleriyle karşılaştırmak.

Verilen kürenin çapı AB ortaya konsun; G'de, AG, GB'ye eşit olacak şekilde, D'de de AD, DB'nin iki katı olacak şekilde kesilsin; AB üzerine AEB yarım dairesi çizilsin, G ve D'den AB'ye dik GE ile DZ çizilsin ve AZ, ZB, EB birleştirilsin. AD, DB'nin iki katı olduğundan, AB, BD'nin üç katıdır. Döndürerek, BA, AD'nin bir buçuk katıdır. BA'nın AD'ye oranı ise BA üzerindeki karenin AZ üzerindeki kareye oranı gibidir, çünkü AZB üçgeni AZD üçgeniyle eşaçılıdır; o hâlde BA üzerindeki kare AZ üzerindeki karenin bir buçuk katıdır. Kürenin çapının karesi de piramidin kenarının karesinin bir buçuk katıdır. AB kürenin çapıdır; o hâlde AZ piramidin kenarına eşittir.

Yine, AD, DB'nin iki katı olduğundan, AB, BD'nin üç katıdır. AB'nin BD'ye oranı ise AB üzerindeki karenin BZ üzerindeki kareye oranı gibidir; o hâlde AB üzerindeki kare BZ üzerindeki karenin üç katıdır. Kürenin çapının karesi de küpün kenarının karesinin üç katıdır. AB kürenin çapıdır; o hâlde BZ küpün kenarıdır.

AG, GB'ye eşit olduğundan, AB, BG'nin iki katıdır. AB'nin BG'ye oranı ise AB üzerindeki karenin BE üzerindeki kareye oranı gibidir; o hâlde AB üzerindeki kare BE üzerindeki karenin iki katıdır. Kürenin çapının karesi de sekizyüzlünün kenarının karesinin iki katıdır. AB verilen kürenin çapıdır; o hâlde BE sekizyüzlünün kenarıdır.

Şimdi A noktasından AB doğrusuna dik AH çizilsin ve AH, AB'ye eşit konsun; HG birleştirilsin ve Th'den AB'ye ThK dikmesi indirilsin. HA, AG'nin iki katı olduğundan (çünkü HA, AB'ye eşittir) ve HA'nın AG'ye oranı ThK'nin KG'ye oranı gibi olduğundan, ThK de KG'nin iki katıdır. O hâlde ThK üzerindeki kare KG üzerindeki karenin dört katıdır; demek ki ThK ile KG üzerindeki karelerin toplamı, yani ThG üzerindeki kare, KG üzerindeki karenin beş katıdır. ThG ise GB'ye eşittir; o hâlde BG üzerindeki kare GK üzerindeki karenin beş katıdır. AB, GB'nin iki katı ve bunların parçaları olan AD da DB'nin iki katı olduğundan, geriye kalan BD geriye kalan DG'nin iki katıdır. O hâlde BG, GD'nin üç katıdır; demek ki BG üzerindeki kare GD üzerindeki karenin dokuz katıdır. BG üzerindeki kare ise GK üzerindeki karenin beş katıdır; o hâlde GK üzerindeki kare GD üzerindeki kareden büyüktür; demek ki GK, GD'den büyüktür. GK'ye eşit GL konsun, L'den AB'ye dik LM çizilsin ve MB birleştirilsin. BG üzerindeki kare GK üzerindeki karenin beş katı olduğundan ve AB, BG'nin, KL de GK'nin iki katı olduğundan, AB üzerindeki kare KL üzerindeki karenin beş katıdır. Kürenin çapının karesi de yirmiyüzlünün üzerine kurulduğu dairenin yarıçapının karesinin beş katıdır. AB kürenin çapıdır; o hâlde KL, yirmiyüzlünün üzerine kurulduğu dairenin yarıçapıdır; demek ki KL, sözü edilen dairenin içine çizilen altıgenin kenarıdır. Kürenin çapı, sözü edilen dairenin içine çizilen altıgenin kenarı ile ongenin iki kenarının toplamıdır; AB kürenin çapı, KL altıgenin kenarıdır ve AK, LB'ye eşittir; o hâlde AK ile LB'nin her biri, yirmiyüzlünün üzerine kurulduğu dairenin içine çizilen ongenin kenarıdır. LB ongenin, ML altıgenin kenarı olduğundan (çünkü ML, KL'ye eşittir; zira merkezden eşit uzaklıkta oldukları için ThK'ye eşittir ve ThK ile KL'nin her biri KG'nin iki katıdır), MB beşgenin kenarıdır. Beşgenin kenarı ise yirmiyüzlünün kenarıdır; o hâlde MB yirmiyüzlünün kenarıdır.

13.prop.18-1

τὰς πλευρὰς τῶν πέντε σχημάτων ἐκθέσθαι καὶ συγκρῖναι πρὸς ἀλλήλας. Ἐκκείσθω ἡ τῆς δοθείσης σφαίρας διάμετρος ἡ ΑΒ, καὶ τετμήσθω κατὰ τὸ Γ ὥστε ἴσην εἶναι τὴν ΑΓ τῇ ΓΒ, κατὰ δὲ τὸ Δ ὥστε διπλασίονα εἶναι τὴν ΑΔ τῆς ΔΒ, καὶ γεγράφθω ἐπὶ τῆς ΑΒ ἡμικύκλιον τὸ ΑΕΒ, καὶ ἀπὸ τῶν Γ, Δ τῇ ΑΒ πρὸς ὀρθὰς ἤχθωσαν αἱ ΓΕ, ΔΖ, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΑΖ, ΖΒ, ΕΒ. καὶ ἐπεὶ διπλῆ ἐστιν ἡ ΑΔ τῆς ΔΒ, τριπλῆ ἄρα ἐστὶν ἡ ΑΒ τῆς ΒΔ. ἀναστρέψαντι ἡμιολία ἄρα ἐστὶν ἡ ΒΑ τῆς ΑΔ. ὡς δὲ ἡ ΒΑ πρὸς τὴν ΑΔ, οὕτως τὸ ἀπὸ τῆς ΒΑ πρὸς τὸ ἀπὸ τῆς ΑΖ· ἰσογώνιον γάρ ἐστι τὸ ΑΖΒ τρίγωνον τῷ ΑΖΔ τριγώνῳ· ἡμιόλιον ἄρα ἐστὶ τὸ ἀπὸ τῆς ΒΑ τοῦ ἀπὸ τῆς ΑΖ. ἔστι δὲ καὶ ἡ τῆς σφαίρας διάμετρος δυνάμει ἡμιολία τῆς πλευρᾶς τῆς πυραμίδος. καί ἐστιν ἡ ΑΒ ἡ τῆς σφαίρας διάμετρος· ἡ ΑΖ ἄρα ἴση ἐστὶ τῇ πλευρᾷ τῆς πυραμίδος. πάλιν, ἐπεὶ διπλασίων ἐστὶν ἡ ΑΔ τῆς ΔΒ, τριπλῆ ἄρα ἐστὶν ἡ ΑΒ τῆς ΒΔ. ὡς δὲ ἡ ΑΒ πρὸς τὴν ΒΔ, οὕτως τὸ ἀπὸ τῆς ΑΒ πρὸς τὸ ἀπὸ τῆς ΒΖ· τριπλάσιον ἄρα ἐστὶ τὸ ἀπὸ τῆς ΑΒ τοῦ ἀπὸ τῆς ΒΖ. ἔστι δὲ καὶ ἡ τῆς σφαίρας διάμετρος δυνάμει τριπλασίων τῆς τοῦ κύβου πλευρᾶς. καί ἐστιν ἡ ΑΒ ἡ τῆς σφαίρας διάμετρος· ἡ ΒΖ ἄρα τοῦ κύβου ἐστὶ πλευρά. καὶ ἐπεὶ ἴση ἐστὶν ἡ ΑΓ τῇ ΓΒ, διπλῆ ἄρα ἐστὶν ἡ ΑΒ τῆς ΒΓ. ὡς δὲ ἡ ΑΒ πρὸς τὴν ΒΓ, οὕτως τὸ ἀπὸ τῆς ΑΒ πρὸς τὸ ἀπὸ τῆς ΒΕ· διπλάσιον ἄρα ἐστὶ τὸ ἀπὸ τῆς ΑΒ τοῦ ἀπὸ τῆς ΒΕ. ἔστι δὲ καὶ ἡ τῆς σφαίρας διάμετρος δυνάμει διπλασίων τῆς τοῦ ὀκταέδρου πλευρᾶς. καί ἐστιν ἡ ΑΒ ἡ τῆς δοθείσης σφαίρας διάμετρος· ἡ ΒΕ ἄρα τοῦ ὀκταέδρου ἐστὶ πλευρά. ἤχθω δὴ ἀπὸ τοῦ Α σημείου τῇ ΑΒ εὐθείᾳ πρὸς ὀρθὰς ἡ ΑΗ, καὶ κείσθω ἡ ΑΗ ἴση τῇ ΑΒ, καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΗΓ, καὶ ἀπὸ τοῦ Θ ἐπὶ τὴν ΑΒ κάθετος ἤχθω ἡ ΘΚ. καὶ ἐπεὶ διπλῆ ἐστιν ἡ ΗΑ τῆς ΑΓ· ἴση γὰρ ἡ ΗΑ τῇ ΑΒ· ὡς δὲ ἡ ΗΑ πρὸς τὴν ΑΓ, οὕτως ἡ ΘΚ πρὸς τὴν ΚΓ, διπλῆ ἄρα καὶ ἡ ΘΚ τῆς ΚΓ. τετραπλάσιον ἄρα ἐστὶ τὸ ἀπὸ τῆς ΘΚ τοῦ ἀπὸ τῆς ΚΓ· τὰ ἄρα ἀπὸ τῶν ΘΚ, ΚΓ, ὅπερ ἐστὶ τὸ ἀπὸ τῆς ΘΓ, πενταπλάσιόν ἐστι τοῦ ἀπὸ τῆς ΚΓ. ἴση δὲ ἡ ΘΓ τῇ ΓΒ· πενταπλάσιον ἄρα ἐστὶ τὸ ἀπὸ τῆς ΒΓ τοῦ ἀπὸ τῆς ΓΚ. καὶ ἐπεὶ διπλῆ ἐστιν ἡ ΑΒ τῆς ΓΒ, ὧν ἡ ΑΔ τῆς ΔΒ ἐστι διπλῆ, λοιπὴ ἄρα ἡ ΒΔ λοιπῆς τῆς ΔΓ ἐστι διπλῆ. τριπλῆ ἄρα ἡ ΒΓ τῆς ΓΔ· ἐνναπλάσιον ἄρα τὸ ἀπὸ τῆς ΒΓ τοῦ ἀπὸ τῆς ΓΔ. πενταπλάσιον δὲ τὸ ἀπὸ τῆς ΒΓ τοῦ ἀπὸ τῆς ΓΚ· μεῖζον ἄρα τὸ ἀπὸ τῆς ΓΚ τοῦ ἀπὸ τῆς ΓΔ. μείζων ἄρα ἐστὶν ἡ ΓΚ τῆς ΓΔ. κείσθω τῇ ΓΚ ἴση ἡ ΓΛ, καὶ ἀπὸ τοῦ Λ τῇ ΑΒ πρὸς ὀρθὰς ἤχθω ἡ ΛΜ, καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΜΒ. καὶ ἐπεὶ πενταπλάσιόν ἐστι τὸ ἀπὸ τῆς ΒΓ τοῦ ἀπὸ τῆς ΓΚ, καί ἐστι τῆς μὲν ΒΓ διπλῆ ἡ ΑΒ, τῆς δὲ ΓΚ διπλῆ ἡ ΚΛ, πενταπλάσιον ἄρα ἐστὶ τὸ ἀπὸ τῆς ΑΒ τοῦ ἀπὸ τῆς ΚΛ. ἔστι δὲ καὶ ἡ τῆς σφαίρας διάμετρος δυνάμει πενταπλασίων τῆς ἐκ τοῦ κέντρου τοῦ κύκλου, ἀφʼ οὗ τὸ εἰκοσάεδρον ἀναγέγραπται. καί ἐστιν ἡ ΑΒ ἡ τῆς σφαίρας διάμετρος· ἡ ΚΛ ἄρα ἐκ τοῦ κέντρου ἐστὶ τοῦ κύκλου, ἀφʼ οὗ τὸ εἰκοσάεδρον ἀναγέγραπται· ἡ ΚΛ ἄρα ἑξαγώνου ἐστὶ πλευρὰ τοῦ εἰρημένου κύκλου. καὶ ἐπεὶ ἡ τῆς σφαίρας διάμετρος σύγκειται ἔκ τε τῆς τοῦ ἑξαγώνου καὶ δύο τῶν τοῦ δεκαγώνου τῶν εἰς τὸν εἰρημένον κύκλον ἐγγραφομένων, καί ἐστιν ἡ μὲν ΑΒ ἡ τῆς σφαίρας διάμετρος, ἡ δὲ ΚΛ ἑξαγώνου πλευρά, καὶ ἴση ἡ ΑΚ τῇ ΛΒ, ἑκατέρα ἄρα τῶν ΑΚ, ΛΒ δεκαγώνου ἐστὶ πλευρὰ τοῦ ἐγγραφομένου εἰς τὸν κύκλον, ἀφʼ οὗ τὸ εἰκοσάεδρον ἀναγέγραπται. καὶ ἐπεὶ δεκαγώνου μὲν ἡ ΛΒ, ἑξαγώνου δὲ ἡ ΜΛ· ἴση γάρ ἐστι τῇ ΚΛ, ἐπεὶ καὶ τῇ ΘΚ· ἴσον γὰρ ἀπέχουσιν ἀπὸ τοῦ κέντρου· καί ἐστιν ἑκατέρα τῶν ΘΚ, ΚΛ διπλασίων τῆς ΚΓ· πενταγώνου ἄρα ἐστὶν ἡ ΜΒ. ἡ δὲ τοῦ πενταγώνου ἐστὶν ἡ τοῦ εἰκοσαέδρου· εἰκοσαέδρου ἄρα ἐστὶν ἡ ΜΒ.

13.prop.18-2ZB küpün kenarı olduğundan, N'de uç ve orta oranda kesilsin ve büyük parça NB olsun; o hâlde NB onikiyüzlünün kenarıdır.

Kürenin çapının karesinin, piramidin kenarı AZ'nin karesinin bir buçuk katı, sekizyüzlünün kenarı BE'nin karesinin iki katı, küpün kenarı ZB'nin karesinin üç katı olduğu gösterildiğinden, kürenin çapının karesi altı birim olursa, piramidin kenarının karesi dört, sekizyüzlününki üç, küpünkü iki birim olur. O hâlde piramidin kenarının karesinin sekizyüzlünün kenarının karesine oranı 4'ün 3'e oranıdır, küpün kenarının karesinin ise iki katıdır; sekizyüzlünün kenarının karesi de küpün kenarının karesinin bir buçuk katıdır. Böylece sözü edilen üç şeklin, yani piramidin, sekizyüzlünün ve küpün kenarları birbirine rasyonel oranlardadır. Geri kalan ikisi, yani yirmiyüzlünün ve onikiyüzlünün kenarları ise ne birbirine ne de daha önce sözü edilenlere rasyonel oranlardadır; çünkü irrasyoneldirler: biri küçük doğru, öbürü kesiktir.

Yirmiyüzlünün kenarı MB'nin onikiyüzlünün kenarı NB'den büyük olduğunu şöyle göstereceğiz.

ZDB üçgeni ZAB üçgeniyle eşaçılı olduğundan, orantı vardır: DB'nin BZ'ye oranı BZ'nin BA'ya oranı gibidir. Üç doğru orantılı olduğunda, birincinin üçüncüye oranı birincinin üzerindeki karenin ikincinin üzerindeki kareye oranı gibidir; o hâlde DB'nin BA'ya oranı DB üzerindeki karenin BZ üzerindeki kareye oranı gibidir; tersine, AB'nin BD'ye oranı ZB üzerindeki karenin BD üzerindeki kareye oranı gibidir. AB, BD'nin üç katıdır; o hâlde ZB üzerindeki kare BD üzerindeki karenin üç katıdır. AD üzerindeki kare de DB üzerindeki karenin dört katıdır, çünkü AD, DB'nin iki katıdır; o hâlde AD üzerindeki kare ZB üzerindeki kareden büyüktür; demek ki AD, ZB'den büyüktür; AL ise ZB'den çok daha büyüktür. AL uç ve orta oranda kesildiğinde büyük parça KL'dir, çünkü LK altıgenin, KA ongenin kenarıdır; ZB uç ve orta oranda kesildiğinde de büyük parça NB'dir; o hâlde KL, NB'den büyüktür. KL ise LM'ye eşittir; o hâlde LM, NB'den büyüktür [MB de LM'den büyüktür]. Demek ki yirmiyüzlünün kenarı olan MB, onikiyüzlünün kenarı olan NB'den çok daha büyüktür. Gösterilmesi gereken buydu.

Şimdi diyorum ki sözü edilen beş şekil dışında, birbirine eşit, eşkenar ve eşaçılı şekillerle çevrelenen başka bir şekil kurulamaz.

İki üçgenle, hatta genel olarak iki düzlemle bir cisim açısı kurulamaz. Üç üçgenle piramidin, dört üçgenle sekizyüzlünün, beş üçgenle yirmiyüzlünün cisim açısı kurulur; ama bir noktada bir araya getirilen altı eşkenar ve eşaçılı üçgenle bir cisim açısı olmaz. Çünkü eşkenar üçgenin açısı bir dik açının üçte ikisi olduğundan, altı açının toplamı dört dik açıya eşit olacaktır; bu ise imkânsızdır, çünkü her cisim açısı, toplamı dört dik açıdan küçük açılarla çevrelenir. Aynı sebeple altıdan fazla düzlem açıyla da bir cisim açısı kurulamaz. Üç kareyle küpün açısı çevrelenir; dört kareyle ise imkânsızdır, çünkü yine dört dik açı olacaktır. Eşkenar ve eşaçılı beşgenlerden üçüyle onikiyüzlünün açısı çevrelenir; dördüyle ise imkânsızdır, çünkü eşkenar beşgenin açısı bir dik açı ile onun beşte biri olduğundan, dört açının toplamı dört dik açıdan büyük olacaktır; bu ise imkânsızdır. Başka çokgen şekillerle de aynı saçmalık yüzünden bir cisim açısı çevrelenemez.

13.prop.18-2

καὶ ἐπεὶ ἡ ΖΒ κύβου ἐστὶ πλευρά, τετμήσθω ἄκρον καὶ μέσον λόγον κατὰ τὸ Ν, καὶ ἔστω μεῖζον τμῆμα τὸ ΝΒ· ἡ ΝΒ ἄρα δωδεκαέδρου ἐστὶ πλευρά. καὶ ἐπεὶ ἡ τῆς σφαίρας διάμετρος ἐδείχθη τῆς μὲν ΑΖ πλευρᾶς τῆς πυραμίδος δυνάμει ἡμιολία, τῆς δὲ τοῦ ὀκταέδρου τῆς ΒΕ δυνάμει διπλασίων, τῆς δὲ τοῦ κύβου τῆς ΖΒ δυνάμει τριπλασίων, οἵων ἄρα ἡ τῆς σφαίρας διάμετρος δυνάμει ἕξ, τοιούτων ἡ μὲν τῆς πυραμίδος τεσσάρων, ἡ δὲ τοῦ ὀκταέδρου τριῶν, ἡ δὲ τοῦ κύβου δύο. ἡ μὲν ἄρα τῆς πυραμίδος πλευρὰ τῆς μὲν τοῦ ὀκταέδρου πλευρᾶς δυνάμει ἐστὶν ἐπίτριτος, τῆς δὲ τοῦ κύβου δυνάμει διπλῆ, ἡ δὲ τοῦ ὀκταέδρου τῆς τοῦ κύβου δυνάμει ἡμιολία. αἱ μὲν οὖν εἰρημέναι τῶν τριῶν σχημάτων πλευραί, λέγω δὴ πυραμίδος καὶ ὀκταέδρου καὶ κύβου, πρὸς ἀλλήλας εἰσὶν ἐν λόγοις ῥητοῖς. αἱ δὲ λοιπαὶ δύο, λέγω δὴ ἥ τε τοῦ εἰκοσαέδρου καὶ ἡ τοῦ δωδεκαέδρου, οὔτε πρὸς ἀλλήλας οὔτε πρὸς τὰς προειρημένας εἰσὶν ἐν λόγοις ῥητοῖς· ἄλογοι γάρ εἰσιν, ἡ μὲν ἐλάττων, ἡ δὲ ἀποτομή. ὅτι μείζων ἐστὶν ἡ τοῦ εἰκοσαέδρου πλευρὰ ἡ ΜΒ τῆς τοῦ δωδεκαέδρου τῆς ΝΒ, δείξομεν οὕτως. ἐπεὶ γὰρ ἰσογώνιόν ἐστι τὸ ΖΔΒ τρίγωνον τῷ ΖΑΒ τριγώνῳ, ἀνάλογόν ἐστιν ὡς ἡ ΔΒ πρὸς τὴν ΒΖ, οὕτως ἡ ΒΖ πρὸς τὴν ΒΑ. καὶ ἐπεὶ τρεῖς εὐθεῖαι ἀνάλογόν εἰσιν, ἔστιν ὡς ἡ πρώτη πρὸς τὴν τρίτην, οὕτως τὸ ἀπὸ τῆς πρώτης πρὸς τὸ ἀπὸ τῆς δευτέρας· ἔστιν ἄρα ὡς ἡ ΔΒ πρὸς τὴν ΒΑ, οὕτως τὸ ἀπὸ τῆς ΔΒ πρὸς τὸ ἀπὸ τῆς ΒΖ· ἀνάπαλιν ἄρα ὡς ἡ ΑΒ πρὸς τὴν ΒΔ, οὕτως τὸ ἀπὸ τῆς ΖΒ πρὸς τὸ ἀπὸ τῆς ΒΔ. τριπλῆ δὲ ἡ ΑΒ τῆς ΒΔ· τριπλάσιον ἄρα τὸ ἀπὸ τῆς ΖΒ τοῦ ἀπὸ τῆς ΒΔ. ἔστι δὲ καὶ τὸ ἀπὸ τῆς ΑΔ τοῦ ἀπὸ τῆς ΔΒ τετραπλάσιον· διπλῆ γὰρ ἡ ΑΔ τῆς ΔΒ· μεῖζον ἄρα τὸ ἀπὸ τῆς ΑΔ τοῦ ἀπὸ τῆς ΖΒ· μείζων ἄρα ἡ ΑΔ τῆς ΖΒ· πολλῷ ἄρα ἡ ΑΛ τῆς ΖΒ μείζων ἐστίν. καὶ τῆς μὲν ΑΛ ἄκρον καὶ μέσον λόγον τεμνομένης τὸ μεῖζον τμῆμά ἐστιν ἡ ΚΛ, ἐπειδήπερ ἡ μὲν ΛΚ ἑξαγώνου ἐστίν, ἡ δὲ ΚΑ δεκαγώνου· τῆς δὲ ΖΒ ἄκρον καὶ μέσον λόγον τεμνομένης τὸ μεῖζον τμῆμά ἐστιν ἡ ΝΒ· μείζων ἄρα ἡ ΚΛ τῆς ΝΒ. ἴση δὲ ἡ ΚΛ τῇ ΛΜ· μείζων ἄρα ἡ ΛΜ τῆς ΝΒ [τῆς δὲ ΛΜ μείζων ἐστὶν ἡ ΜΒ ]. πολλῷ ἄρα ἡ ΜΒ πλευρὰ οὖσα τοῦ εἰκοσαέδρου μείζων ἐστὶ τῆς ΝΒ πλευρᾶς οὔσης τοῦ δωδεκαέδρου· ὅπερ ἔδει δεῖξαι. λέγω δή, ὅτι παρὰ τὰ εἰρημένα πέντε σχήματα οὐ συσταθήσεται ἕτερον σχῆμα περιεχόμενον ὑπὸ ἰσοπλεύρων τε καὶ ἰσογωνίων ἴσων ἀλλήλοις. ὑπὸ μὲν γὰρ δύο τριγώνων ἢ ὅλως ἐπιπέδων στερεὰ γωνία οὐ συνίσταται. ὑπὸ δὲ τριῶν τριγώνων ἡ τῆς πυραμίδος, ὑπὸ δὲ τεσσάρων ἡ τοῦ ὀκταέδρου, ὑπὸ δὲ πέντε ἡ τοῦ εἰκοσαέδρου· ὑπὸ δὲ ἓξ τριγώνων ἰσοπλεύρων τε καὶ ἰσογωνίων πρὸς ἑνὶ σημείῳ συνισταμένων οὐκ ἔσται στερεὰ γωνία· οὔσης γὰρ τῆς τοῦ ἰσοπλεύρου τριγώνου γωνίας διμοίρου ὀρθῆς ἔσονται αἱ ἓξ τέσσαρσιν ὀρθαῖς ἴσαι· ὅπερ ἀδύνατον· ἅπασα γὰρ στερεὰ γωνία ὑπὸ ἐλασσόνων ἢ τεσσάρων ὀρθῶν περιέχεται. διὰ τὰ αὐτὰ δὴ οὐδὲ ὑπὸ πλειόνων ἢ ἓξ γωνιῶν ἐπιπέδων στερεὰ γωνία συνίσταται. ὑπὸ δὲ τετραγώνων τριῶν ἡ τοῦ κύβου γωνία περιέχεται· ὑπὸ δὲ τεσσάρων ἀδύνατον· ἔσονται γὰρ πάλιν τέσσαρες ὀρθαί. ὑπὸ δὲ πενταγώνων ἰσοπλεύρων καὶ ἰσογωνίων, ὑπὸ μὲν τριῶν ἡ τοῦ δωδεκαέδρου· ὑπὸ δὲ τεσσάρων ἀδύνατον· οὔσης γὰρ τῆς τοῦ πενταγώνου ἰσοπλεύρου γωνίας ὀρθῆς καὶ πέμπτου, ἔσονται αἱ τέσσαρες γωνίαι τεσσάρων ὀρθῶν μείζους· ὅπερ ἀδύνατον. οὐδὲ μὴν ὑπὸ πολυγώνων ἑτέρων σχημάτων περισχεθήσεται στερεὰ γωνία διὰ τὸ αὐτὸ ἄτοπον.

13.prop.18-3Öyleyse sözü edilen beş şekil dışında, eşkenar ve eşaçılı şekillerle çevrelenen başka bir cisim kurulamaz. Gösterilmesi gereken buydu.

Yardımcı önerme

Eşkenar ve eşaçılı beşgenin açısının bir dik açı ile onun beşte biri olduğu şöyle gösterilmelidir.

ABGDE eşkenar ve eşaçılı bir beşgen olsun; çevresine ABGDE dairesi çizilsin, merkezi Z alınsın ve ZA, ZB, ZG, ZD, ZE birleştirilsin. O hâlde bunlar beşgenin A, B, G, D ve E'deki açılarını ikiye böler. Z'deki beş açı dört dik açıya eşit ve birbirine eşit olduğundan, bunlardan biri, örneğin AZB açısı, bir dik açıdan beşte biri eksiktir; o hâlde geriye kalan ZAB ile ABZ açılarının toplamı bir dik açı ile onun beşte biridir. ZAB açısı ise ZBG açısına eşittir; o hâlde beşgenin ABG açısının bütünü de bir dik açı ile onun beşte biridir. Gösterilmesi gereken buydu.

13.prop.18-3

οὐκ ἄρα παρὰ τὰ εἰρημένα πέντε σχήματα ἕτερον σχῆμα στερεὸν συσταθήσεται ὑπὸ ἰσοπλεύρων τε καὶ ἰσογωνίων περιεχόμενον· ὅπερ ἔδει δεῖξαι. λῆμμα ὅτι δὲ ἡ τοῦ ἰσοπλεύρου καὶ ἰσογωνίου πενταγώνου γωνία ὀρθή ἐστι καὶ πέμπτου, οὕτω δεικτέον. ἔστω γὰρ πεντάγωνον ἰσόπλευρον καὶ ἰσογώνιον τὸ ΑΒΓΔΕ, καὶ περιγεγράφθω περὶ αὐτὸ κύκλος ὁ ΑΒΓ ΔΕ, καὶ εἰλήφθω αὐτοῦ τὸ κέντρον τὸ Ζ, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΖΑ, ΖΒ, ΖΓ, ΖΔ, ΖΕ. δίχα ἄρα τέμνουσι τὰς πρὸς τοῖς Α, Β, Γ, Δ, Ε τοῦ πενταγώνου γωνίας. καὶ ἐπεὶ αἱ πρὸς τῷ Ζ πέντε γωνίαι τέσσαρσιν ὀρθαῖς ἴσαι εἰσὶ καί εἰσιν ἴσαι, μία ἄρα αὐτῶν, ὡς ἡ ὑπὸ ΑΖΒ, μιᾶς ὀρθῆς ἐστι παρὰ πέμπτον· λοιπαὶ ἄρα αἱ ὑπὸ ΖΑΒ, ΑΒΖ μιᾶς εἰσιν ὀρθῆς καὶ πέμπτου. ἴση δὲ ἡ ὑπὸ ΖΑΒ τῇ ὑπὸ ΖΒΓ· καὶ ὅλη ἄρα ἡ ὑπὸ ΑΒΓ τοῦ πενταγώνου γωνία μιᾶς ἐστιν ὀρθῆς καὶ πέμπτου· ὅπερ ἔδει δεῖξαι.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…