Epikuros · Epikuros'un Kayıp Kitaplarının Kalıntıları
Yeri Belli Olmayan Fragmanlar ve Görüşlere İlişkin Tanıklıklar › IV. Etik
u20084[Lucretius VI 9 vd.'nin Latince dizeleri çevrilmemiştir.]
γοις καὶ τὸ σῴζεσθαι καὶ διαμένειν πολὺν χρόνον ἔχοντας, δυσκολαίνουσι. (Plut. de def. orac. 19 p. 420b) — μαντικὴν δ’ ἅπασαν ἐν ἄλλοις ἀναιρεῖ, ὡς καὶ ἐν τῇ μικρᾷ ἐπιτομῇ. (Diog. L. X 135) — Ξενοφάνης καὶ Ἐπίκουρος ἀναιροῦσι τὴν μαντικήν. (Aët. V 1, 2) — Ἐπικούρειόν ἐστι δόγμα ἀναιροῦν τὴν μαντικήν· εἱμαρμένης γάρ, φησί, πάντα κρατούσης πρὸ καιροῦ λελύπηκας ⟨εἰπὼν τὴν συμφοράν⟩, ἢ χρηστόν τι εἰπὼν τὴν ἡδονὴν ἐξέλυσας. λέγουσι δὲ ὅτι καὶ „ἃ δεῖ γενέσθαι, ταῦτα καὶ γενήσεται“. (schol. Aesch. Prom. 624) — λέγομεν οὖν περὶ τῶν κατειλεγμένων χρηστηρίων, ὅτι δυνατὸν μὲν ἡμῖν συνάγουσιν ἀπὸ Ἀριστοτέλους καὶ τῶν τὰ τοῦ περιπάτου φιλοσοφησάντων οὐκ ὀλίγα εἰπεῖν εἰς ἀνατροπὴν τοῦ περὶ τῆς Πυθίας καὶ τῶν λοιπῶν χρηστηρίων λόγου· δυνατὸν δὲ καὶ τὰ λελεγμένα τῷ Ἐπικούρῳ καὶ τοῖς ἀσπαζομένοις αὐτοῦ τὸν λόγον περὶ τῶν αὐτῶν παραθέμενον δεῖξαι, ὅτι καὶ Ἑλλήνων τινὲς ἀνατρέπουσι τὰς νομιζομένας καὶ τεθαυμασμένας ἐν πάσῃ Ἑλλάδι θεοπροπίας. (Orig. c. Cels. VII 3) — ὥστε πάνυ τὸ μηχάνημα ἐδεῖτο Δημοκρίτου τινὸς ἢ καὶ αὐτοῦ Ἐπικούρου ἢ Μητροδώρου ἤ τινος ἄλλου ἀδαμαντίνην πρὸς τὰ τοιαῦτα τὴν γνώμην ἔχοντος, ὡς ἀπιστῆσαι καὶ ὅπερ ἦν εἰκάσαι, καὶ εἰ μὴ εὑρεῖν τὸν τρόπον ἐδύνατο, ἐκεῖνο γοῦν προπεπεισμένου, ὅτι λέληθε μὲν αὐτὸν ὁ τρόπος τῆς μαγγανείας, τὸ δ’ οὖν πᾶν ψεῦδός ἐστι καὶ γενέσθαι ἀδύνατον. (Lucian. Alex. 17) — ὅλως δὲ ἄσπονδος καὶ ἀκήρυκτος αὐτῷ ὁ πόλεμος πρὸς Ἐπίκουρον ἦν· καὶ μάλα εἰκότως· τίνι γὰρ ἂν ἄλλῳ δικαιότερον προσεπολέμει γόης ἄνθρωπος καὶ τερατείᾳ φίλος, ἀληθείᾳ δὲ ἔχθιστος, ἢ Ἐπικούρῳ ἀνδρὶ τὴν φύσιν τῶν πραγμάτων καθεωρακότι καὶ μόνῳ τὴν ἐν αὐτοῖς ἀλήθειαν εἰδότι; … ὁ δὲ ἄτεγκτος Ἐπίκουρος — οὕτω γὰρ αὐτὸν ὠνόμαζεν — ἔχθιστος δικαίως, πάντα ταῦτα ἐν γέλωτι καὶ παιδιᾷ τιθέμενος. (ibid. 25) — ταῦτα, ὦ ⟨Κέλσε⟩, … γράψαι ἠξίωσα … Ἐπικούρῳ τιμωρῶν, ἀνδρὶ ὡς ἀληθῶς ἱερῷ καὶ θεσπεσίῳ τὴν φύσιν καὶ μόνῳ μετ’ ἀληθείας τὰ καλὰ ἐγνωκότι καὶ παραδεδωκότι καὶ ἐλευθερωτῇ τῶν ὁμιλησάντων αὐτῷ γενομένῳ. (ibid. 61)
u20854[397. fragman: Cicero, İyilerin ve Kötülerin Sınırları Üzerine I 29–62'deki uzun Latince tanıklık (Torquatus'un Epikuros etiğini anlatışı) çevrilmemiştir.]
En yüksek iyi ve kötü üzerine
[Augustinus'un ve Cicero'nun Latince tanıklıkları çevrilmemiştir.]
Sekstos Empeirikos, Pyrrhonculuğun Esasları III 194: Epikurosçular hazzın tabiatça seçilmeye değer olduğunu buradan da gösterdiklerini sanırlar. Çünkü hayvanlar, derler, doğar doğmaz, henüz bozulmamışken hazza yönelir, acılardan ise kaçar.
Aynı yazar, Matematikçilere Karşı XI 96: Ama Epikuros okulundan bazıları bu tür güçlüklere karşılık olarak şunu söylemeyi âdet edinmiştir: Canlı, tabiatça ve kimseden öğrenmeden acıdan kaçar, hazzın peşine düşer. Nitekim yeni doğmuş ve henüz kanaatlerin kulu olmamış bebek, alışık olmadığı soğuk havaya çarpar çarpmaz ağlamış, feryat etmiştir. Canlı tabiatça hazza yöneliyor ve ağrıdan kaçınıyorsa, ağrı tabiatça kaçınılacak, haz da seçilecek bir şeydir.
ὅθεν καὶ οἱ Ἐπικούρειοι δεικνύναι νομίζουσι φύσει αἱρετὴν εἶναι τὴν ἡδονήν· τὰ γὰρ ζῷά φασιν ἅμα τῷ γενέσθαι ἀδιάστροφα ὄντα ὁρμᾶν μὲν ἐπὶ τὴν ἡδονήν, ἐκκλίνειν δὲ τὰς ἀλγηδόνας. (Sext. Emp. hyp. III 194) — ἀλλ’ εἰώθασί τινες τῶν ἀπὸ τῆς Ἐπικούρου αἱρέσεως πρὸς τὰς τοιαύτας ἀπορίας ὑπαντῶντες λέγειν ὅτι φυσικῶς καὶ ἀδιδάκτως τὸ ζῷον φεύγει μὲν τὴν ἀλγηδόνα, διώκει δὲ τὴν ἡδονήν· γεννηθὲν γοῦν καὶ μηδέπω τοῖς (Sext. Emp. adv. math. XI 96)
κατὰ δόξαν δουλεῦον ἅμα τῷ ῥιπισθῆναι ἀσυνήθει ἀέρος ψύξει ἔκλαυσέ τε καὶ ἐκώκυσεν. εἰ δὲ φυσικῶς ὁρμᾷ μὲν πρὸς ἡδονήν, ἐκκλίνει δὲ τὸν πόνον, φύσει φευκτόν τέ ἐστιν αὐτῷ ὁ πόνος καὶ αἱρετὸν ἡ ἡδονή. (Sext. Emp. adv. math. XI 96) — Ἐπίκουρος μὲν τὴν τοῦ χειρίστου⟦?⟧ μορίου τῆς ψυχῆς οἰκείωσιν ἐθεάσατο μόνην. (Galen. de plac. Hipp. et Plat. V 5) — [ὃ δὲ λέγουσί τινες, πρὸς ἡδονὴν γίγνεσθαι τὴν πρώτην ὁρμὴν τοῖς ζῴοις, ψεῦδος ἀποφαίνουσιν (οἱ Στωικοί). ἐπιγέννημα γάρ φασιν, εἰ ἄρα ἔστιν, ἡδονὴν εἶναι, ὅταν αὐτὴ καθ’ αὑτὴν ἡ φύσις ἐπιζητήσασα τὰ ἐναρμόζοντα τῇ συστάσει ἀπολάβῃ, ὃν τρόπον ἀφιλαρύνεται τὰ ζῷα καὶ θάλλει τὰ φυτά. (Diog. L. VII 86) — καθόλου γὰρ οὐκ ἀναγκαῖον τὸ τῆς ἡδονῆς πάθος, ἐπακολούθημα δὲ χρείαις τισὶ φυσικαῖς, πείνῃ δίψει ῥίγει γάμῳ. (Clem. Alex. strom. II 20)] — τοῖς δὲ περὶ Ἐπίκουρον ἡδονὴ τὸ πρῶτον οἰκεῖον ἔδοξεν εἶναι ἁπλῶς, προϊόντων δὲ διαρθροῦσθαι ταύτην τὴν ἡδονήν φασιν. (Alex. Aphr. de anima mant. 19)
u21074[Usener burada Tyroslu Maksimos'un Söylevler III 2 vd.'sine işaret eder; Varro'nun Latince tanıklığı çevrilmemiştir.]
Galenos, Hippokrates'in ve Platon'un Öğretileri Üzerine V 5: Epikuros, psykhēnin yalnız en aşağı kısmının kendine yakın olana bağlanışını gördü.
[Stoacılar buna karşı çıkmıştır. Diogenes Laertios VII 86: Bazılarının dediği gibi canlılarda ilk dürtünün hazza yöneldiğini (Stoacılar) yanlış sayarlar. Haz, derler, eğer bir şeyse, sonradan ortaya çıkan bir şeydir: Tabiat kendi başına arayıp canlının yapısına uygun olanı elde ettiğinde doğar; hayvanların şenlenmesi, bitkilerin serpilmesi gibi. İskenderiyeli Klemens, Stromateis II 20: Çünkü genel olarak haz hâli zorunlu bir şey değildir; bazı tabiî ihtiyaçların, açlığın, susuzluğun, üşümenin, evliliğin ardından gelir.]
[Cicero'nun Latince tanıklığı çevrilmemiştir.]
Afrodisiaslı Aleksandros, Psykhē Üzerine (ek kitap) 19: Epikuros'un çevresindekilere göre canlıya ilk yakın gelen şey, düpedüz hazdır; ama insanlar ilerledikçe bu hazzın da ayrımlarına kavuştuğunu söylerler.
[Cicero'nun ve Lactantius'un Latince tanıklıkları çevrilmemiştir.]
Sekstos Empeirikos, Pyrrhonculuğun Esasları III 195: Onlara göre acı tabiatça kötü olan şeydir.
Lukianos, İki Kez Yargılanan 21 (Epikuros konuşur): (Görüşünü değiştiren Dionysios) sevine sevine hazza kaçtı; sözlerin dolambaçlı düğümlerini zincir koparır gibi kesip attı; insanca ve budalaca olmayan bir şekilde düşünerek ağrıyı —ki öyledir— ağır, hazzı da hoş saydı. Aynı eser 22: Stoa: Ağrıyı kötü mü sayıyorsun? Epikuros: Evet. Stoa: Hazzı da iyi mi? Epikuros: Elbette.
Plotinos, Enneadlar II 9, 15: Gayeye ulaşmak için iki yol vardır: Biri bedenin hazzını gaye sayar, öbürü güzeli ve aretēyi seçer. ... Epikuros inayeti ortadan kaldırdığı için hazzın ve haz almanın, geriye kalan tek şeyin, peşine düşmeyi öğütler.
[Barocci yazmasındaki paradoksograf (Cramer, Oxford Anekdotları II 418, 2): Epikurosçular tanrıtanımaz oldukları için yalnız hazza taparlardı. Krş. Lukianos'un İki Kez Yargılanan 20'si üzerine şerh notu: Epikurosçular tanrıtanımaz oldukları için yalnız hazza saygı gösterirlerdi.]
Afrodisiaslı Aleksandros, Aristoteles'in Topika'sına Şerh 9: Kendine ait sonucun değil de ona bağlı ya da onun arazı olan başka bir şeyin çıkarıldığı akıl yürütmeler de kıyas değildir; çünkü (sonuç) konulmuş önermelerden çıkmaz. Örneğin biri hazzın tabiata uygun olduğunu ve tabiata uygun olanın seçilmeye değer olduğunu alıp hazzın iyi olduğu sonucuna varsa, böyle olur: Bu, konulmuş önermelerden gösterilmiş olmaz, varılan sonuca zorunlulukla bağlı olsa bile.
Galenos, Hippokrates'in ve Platon'un Öğretileri Üzerine IV 4: Epikuros'un yaptığı gibi hazzın iyi olduğunu sanmak, hatalı ve yanlış bir düşüncedir.
Plutarkhos, Epikuros'a Göre Hazla Yaşamak Mümkün Değildir 2 (1087b): Bana öyle geliyor ki sen, dedikleri gibi, hoş olanı çıkarıp atmakla kalmıyorsun; hazla yaşamayı onlara bırakmayacaksan, bu adamların elinden yaşamayı alıyorsun.
(Askalonlu Antiokhos) İskenderiyeli Klemens, Stromateis II 21: (Epikuros) seçilmeye değer olanın, ilk olarak kendiliğinden kendine çeken şey olduğunu söyler; bu da elbette her durumda hareket hâlinde bulunan bir şeydir.
Diogenes Laertios X 121: Saadet iki türlü düşünülür: Biri en yüksek saadettir; tanrıdaki gibidir ve artmayı kabul etmez. Öbürü hazların eklenmesine ve eksilmesine göre (artıp eksilen saadettir).
[Augustinus'un Latince tanıklığı çevrilmemiştir.]
ἀλγηδὼν ἥ ἐστι κατ’ αὐτοὺς φύσει κακόν. (Sext. Emp. hyp. III 195) — πρὸς δὲ τὴν ἡδονὴν ἄσμενος ἐδραπέτευσεν (Διονύσιος ὁ μεταθέμενος) ὥσπερ δεσμά τινα διακόψας τὰς τῶν λόγων πλεκτάνας, ἀνθρώπινα καὶ οὐ βλακώδη φρονήσας καὶ τὸν μὲν πόνον, ὅπερ ἐστί, πονηρόν, ἡδεῖαν δὲ τὴν ἡδονὴν οἰηθείς. (Lucian. bis accus. 21) — ΣΤΩΑ Κακὸν ἡγῇ τὸν πόνον; ΕΠΙΚΟΥΡΟΣ Ναί. ΣΤ. Τὴν ἡδονὴν δὲ ἀγαθόν; ΕΠ. Πάνυ μὲν οὖν. (ibid. 22) — δυεῖν γὰρ οὐσῶν αἱρέσεων τοῦ τυχεῖν τοῦ τέλους, μιᾶς μὲν τῆς ἡδονὴν τὴν τοῦ σώματος τέλος τιθεμένης, ἑτέρας δὲ τῆς τὸ καλὸν καὶ τὴν ἀρετὴν αἱρουμένης … ὁ μὲν Ἐπίκουρος τὴν πρόνοιαν ἀναιρῶν τὴν ἡδονὴν καὶ τὸ ἥδεσθαι, ὅπερ ἦν λοιπόν, τοῦτο διώκειν παρακελεύεται. (Plotin. enn. II 9, 15) — [Οἱ Ἐπικούρειοι μόνην ἡδονὴν ἐσέβοντο ἄθεοι ὄντες. (paradoxogr. cod. Barocc. 219, Cramer anecd. Oxon. II 418, 2) — ὅτι οἱ Ἐπικούρειοι ἄθεοι ὄντες ἡδονὴν μόνην ἐπρέσβευον. (schol. Lucian. bis accus. 20)] — οὐδ’ ἐν οἷς μὴ τὸ οἰκεῖον συμπέρασμα ἐπιφέρεται, ἄλλο δέ τι ἑπόμενον ἐκείνῳ ἢ συμβεβηκός, οὐδ’ οὗτοι συλλογισμοί· οὐ γὰρ διὰ τῶν κειμένων· οἷον εἰ λαβών τις τὴν ἡδονὴν κατὰ φύσιν καὶ τὸ κατὰ φύσιν αἱρετὸν συμπεραίνοιτο τὴν ἡδονὴν ἀγαθὸν εἶναι. οὐ γὰρ τοῦτο δείκνυται ἐκ τῶν κειμένων, εἰ καὶ ἕπεται ἐξ ἀνάγκης τῷ συναγομένῳ. (Alex. Aphr. in top. p. 9) — τὸ γοῦν οἰηθῆναι τὴν ἡδονὴν ἀγαθὸν εἶναι, καθάπερ ὁ Ἐπίκουρος, ἡμαρτημένος τε λόγος ἐστὶ καὶ ψευδής. (Galen. de plac. Hipp. et Plat. IV 4) — δοκεῖς οὖν μοι μὴ τὸ ἡδὺ ἐξαιρεῖν, ὥς φασιν, ἀλλὰ τὸ ζῆν ἀφαιρεῖσθαι τοὺς ἄνδρας, εἰ τὸ ζῆν ἡδέως μὴ ἀπολείψεις αὐτοῖς. (Plut. non posse 2 p. 1087b) — αἱρετὸν δὲ εἶναί φησιν (Ἐπίκουρος) ὃ πρῶτον ἐξ ἑαυτοῦ ἐφ’ ἑαυτὸ ἐπισπᾶται, πάντως δηλονότι ἐν κινήσει ὑπάρχον. (Clem. Alex. strom. II 21) — τὴν εὐδαιμονίαν διχῇ νοεῖσθαι, τήν τε ἀκροτάτην, οἵα ἐστὶ περὶ τὸν θεόν, ἐπίτασιν οὐκ ἔχουσαν· καὶ τὴν ⟨κατὰ τὴν⟩ προσθήκην καὶ ἀφαίρεσιν ἡδονῶν. (Diog. L. X 121)
u21184Hareket hâlindeki haz üzerine
Arrianos, Epiktetos'un Söylevleri I 20, 17: Epikuros gelip de iyinin bedende olması gerektiğini söylerse, söz yine uzar; bizde başta gelenin ne olduğunu, neyin asıl ve öz olduğunu dinlemek gerekir. Salyangozun iyisinin kabuğunda olması akla yatkın değilse, insanınki nasıl akla yatkın olsun? Peki senin kendinde, Epikuros, daha hâkim olan nedir? Senin içinde düşünüp taşınan, her şeyi tek tek inceleyen, bedenin kendisi hakkında da başta gelenin o olduğuna hükmeden nedir? Krş. aynı eser I 23, 1: Epikuros ... iyimizi kabuğa koyarak.
Aynı eser II 23, 20: Sonra bu kadar büyük bir güç olan ve öbür her şeyin başına konmuş olan (prohairesis) çıkıp bize varlıkların en üstününün beden olduğunu mu söylesin? Beden kendisi kendisinin en üstün olduğunu söyleseydi bile kimse ona katlanmazdı.
409. Her iyinin ilkesi ve kökü midenin hazzıdır; bilgece olan da incelikli olan da hep ona dayanır.
Athenaios XII 546f: Epikuros da der ki: "Her iyinin ilkesi ... dayanır." Aynı eser VII 280a: Çünkü bunların hocası Epikuros'tu; o da yüksek sesle "Her iyinin ilkesi ... dayanır" derdi.
Metrodoros, Kardeşi Timokrates'e Mektup (Plutarkhos, Epikuros'a Göre Hazla Yaşamak Mümkün Değildir 16, 1098c): Epikuros'tan mideyi gereği gibi hoşnut etmeyi öğrendiğim için öyle sevindim, öyle cesaretlendim ki!
Krş. Plutarkhos, Kolotes'e Karşı 30 (1125a): İyiyi midede ve hazzın girdiği öbür geçitlerde arayanlar. Aynı eser 2 (1108c): İyinin midede olduğunu haykıranlar. Aynı yazar, Hazla Yaşamak Mümkün Değildir 17 (1098d): Bu insanlar hazzın büyüklüğünü, merkez ve yarıçapla daire çizer gibi mideyle sınırlarlar.
[Cicero'nun Latince tanıklığı çevrilmemiştir.]
Krş. Plutarkhos, Hazla Yaşamak Mümkün Değildir 2 (1087d): Hay Allah, dedim gülerek, bu adamların midesine atlayacak, hazlarını ellerinden alıp onları atasözündeki "et kavgasına", yani bir can pazarına sokacaksın galiba.
ἂν οὖν ἐλθὼν Ἐπίκουρος εἴπῃ ὅτι ἐν σαρκὶ εἶναι δεῖ τὸ ἀγαθόν, πάλιν μακρὸν γίνεται καὶ ἀνάγκη ἀκοῦσαι, τί τὸ προηγούμενόν ἐστιν ἐφ’ ἡμῖν, τί τὸ ὑποστατικὸν καὶ οὐσιῶδες· ὅτι τὸ κοχλίου ἀγαθὸν οὐκ εἰκὸς εἶναι ἐν τῷ κελύφει, τὸ οὖν τοῦ ἀνθρώπου εἰκός; σὺ δ’ αὐτὸς τί κυριώτερον ἔχεις, Ἐπίκουρε; τί ἐστιν ἐν σοὶ τὸ βουλευόμενον, τὸ ἐπισκεπτόμενον ἕκαστα, τὸ περὶ τῆς σαρκὸς αὐτῆς, ὅτι τὸ προηγούμενόν ἐστιν, ἐπικρῖνον; (Arr. Epict. diss. I 20, 17) — Ἐπίκουρος … ἐν τῷ κελύφει θεὶς τὸ ἀγαθὸν ἡμῶν. (ibid. I 23, 1) — εἶτα (ἡ προαίρεσις) τηλικαύτη δύναμις οὖσα καὶ πᾶσι τοῖς ἄλλοις ἐπιτεταγμένη, παρελθοῦσα ἡμῖν λεγέτω κράτιστον εἶναι τῶν ὄντων τὴν σάρκα. οὐδ’ εἰ αὐτὴ ἡ σὰρξ ἑαυτὴν ἔλεγεν εἶναι κράτιστον, ἠνέσχετ’ ἄν τις αὐτῆς. (ibid. II 23, 20) — ἀρχὴ καὶ ῥίζα παντὸς ἀγαθοῦ ἡ τῆς γαστρὸς ἡδονή· καὶ τὰ σοφὰ καὶ τὰ περιττὰ ἐπὶ ταύτην ἔχει τὴν ἀναφοράν. (Athen. XII p. 546f; VII p. 280a) — ὡς καὶ ἐχάρην καὶ ἐθρασυνάμην, ὅτι ἔμαθον παρ’ Ἐπικούρου ὀρθῶς γαστρὶ χαρίζεσθαι. (Metrod. ap. Plut. non posse 16 p. 1098c) — οἱ περὶ γαστέρα τἀγαθὸν ἡγούμενοι καὶ τοὺς ἄλλους πόρους δι’ ὧν ἡδονὴ παραγίνεται (Plut. adv. Col. 30 p. 1125a) — οἱ περὶ γαστέρα τἀγαθὸν εἶναι βοῶντες (ibid. 2 p. 1108c) — οἱ ἄνθρωποι τῆς ἡδονῆς τὸ μέγεθος καθάπερ κέντρῳ καὶ διαστήματι τῇ γαστρὶ περιγράφουσι. (Plut. non posse 17 p. 1098d) — παπαῖ, εἶπον ἐγώ, (Plut. non posse 2 p. 1087d)
u21294[Usener burada Hegesippos'un bir komedi parçasına da işaret eder (Athenaios VII 279d).]
Plutarkhos, Hazla Yaşamak Mümkün Değildir 9 (1092d): Psykhēnin bedene ve bedenin iyi hâline bağlı coşkularına gelince: Ölçülü olduklarında büyük ve kayda değer hiçbir yanları yoktur; aşırıya kaçtıklarında ise boş ve kararsız olmalarından başka bayağı ve küstah da görünürler. Bunlara kimse psykhēye ait şeyler, sevinçler demez; olsa olsa psykhēnin bedensel hazlara gülümsemesi ve onlarla birlikte şımarması der.
Galenos, Hippokrates'in ve Platon'un Öğretileri Üzerine IV 2: Gerçi (Khrysippos) bu tariflerde hâllerin dürtüler, kanaatler ve yargılar olduğunu düşünür; ama ardından gelen bazı tariflerde kendi öğretilerinden çok Epikuros'a ve Zenon'a uyan şeyler yazar. Çünkü acıyı, kaçınılacak bir şey var göründüğünde (psykhēnin) çökmesi, hazzı da seçilecek bir şey var göründüğünde yükselmesi diye tarif eder. Oysa bu çökmeler ve yükselmeler, büzülmeler ve yayılmalar —bunları da zaman zaman anar— akıl dışı gücün kanaatlerin ardından gelen etkilenmeleridir; hâllerin ousiasını böyle bir şey sayanlar da kendisi değil, Epikuros ile Zenon'dur.
Plutarkhos, Kolotes'e Karşı 27 (1122e): Çünkü bedenin bu güzel, yumuşak ve tatlı hareketleri, kendilerinin dediği gibi, öğretmene gerek kalmadan insanı kendiliğinden çağırır; onlara boyun eğip yumuşadığını asla söylemeyen, kabul etmeyen kişiyi bile.
Krş. aynı yazar, Yaşlı Biri Devlet İşleriyle Uğraşmalı mı 5 (786c): Aretēlerin, onları kullananlara ne büyük hazlar ... sağladığını düşünmüyor muyuz? (Bu hazlar) bedendeki yumuşak ve tatlı hareketler gibi kaşındırıp gevşetmez; o hareketlerdeki gıdıklanma kudurgan, kararsız ve çarpıntıyla karışıktır. Aynı yazar, Hazla Yaşamak Mümkün Değildir 3 (1087e): Yumuşak ve tatlı biçimde hareket eden şey.
[Cicero'nun Latince tanıklığı çevrilmemiştir.]
412. Plutarkhos, "Gizli Yaşa" Sözü Doğru mu? 4 (1129b): Ama "güzele tükürecek", iyiyi bedende ve gıdıklanmalarda bulacaksam, bu gayeler karanlık ister, gece ister; bunlara unutulmak ve bilinmemek yaraşır.
[Seneca'nın Latince tanıklığı çevrilmemiştir.]
413. Athenaios XII 546e: Hareket hâlindeki hazzı ... Epikuros ve onun yolundan gidenler de benimserdi. Epikuros'un sık sık andığı sağanakları ve katkıları, gıdıklanmaları ve iğnelenmeleri hiç saymıyorum bile.
Krş. Plutarkhos, Hazla Yaşamak Mümkün Değildir 5 (1090b): Böylece iyiyi sağlıklı duran bir bedende ve bedenle ilgili umutlarda bulan bir psykhē, korkusuz ve dalgasız bir hayat süremez. Çünkü beden, deniz gibi yalnız dışarıdan fırtınalara ve sağanaklara tutulmaz; kendi içinden de daha çok ve daha büyük çalkantılar çıkarır.
İskenderiyeli Philon, Kanunların Alegorisi III 143: Çünkü (ilerleme yolundaki kişi) her hazzı itip atacak güçte değildir; hazzın "iç organlarını", yani hazza düşkünlerin asıl hazlara birer ek saydığı, aşçıların ve obur fırıncıların özentisinin ürettiği "katkıları" atabilirse, buna razı olmak gerekir.
γελάσας, εἰς τὴν γαστέρα τοῖς ἀνδράσιν ἔοικας ἐναλεῖσθαι καὶ τὸν περὶ τῶν κρεῶν ἐπάξειν ἀφαιρούμενος ἡδονήν. (Plut. non posse 2 p. 1087d) — τὰς μὲν γὰρ ἐπὶ σαρκὶ καὶ σαρκὸς εὐπαθείᾳ τῆς ψυχῆς διαχύσεις, ἐὰν ὦσι μέτριαι, μηδὲν ἐχούσας μέγα μηδ’ ἀξιόλογον, ἂν δ’ ὑπερβάλλωσι, πρὸς τῷ κενῷ καὶ ἀβεβαίῳ φορτικὰς φαινομένας καὶ θρασείας, οὐδὲ ψυχικὰς ἄν τις οὐδὲ χαράς, ἀλλὰ σωματικαῖς ἡδοναῖς οἷον ἐπιμειδιάσεις καὶ συνεπιθρύψεις προσείποι τῆς ψυχῆς. (ibid. 9 p. 1092d) — ἐν μέντοι δὴ τούτοις τοῖς ὅροις ὁρμὰς καὶ δόξας καὶ κρίσεις ὑπάρχειν οἴεται (Χρύσιππος) τὰ πάθη, κατὰ δέ τινας τῶν ἐφεξῆς Ἐπικούρῳ καὶ Ζήνωνι μᾶλλον ἢ τοῖς ἑαυτοῦ δόγμασιν ἀκόλουθα γράφει. τήν τε γὰρ λύπην ὁριζόμενος μείωσιν εἶναί φησιν ἐπὶ φευκτῷ δοκοῦντι ὑπάρχειν, τήν θ’ ἡδονὴν ἔπαρσιν ἐφ’ αἱρετῷ δοκοῦντι ὑπάρχειν. καὶ γὰρ αἱ μειώσεις καὶ αἱ ἐπάρσεις καὶ αἱ συστολαὶ καὶ αἱ διαχύσεις — καὶ γὰρ τούτων ἐνίοτε μέμνηται — τῆς ἀλόγου δυνάμεώς ἐστι παθήματα ταῖς δόξαις ἐπιγινόμενα· τοιαύτην δέ τινα τὴν οὐσίαν τῶν παθῶν Ἐπίκουρος καὶ Ζήνων, οὐκ αὐτὸς ὑπολαμβάνει. (Galen. de plac. Hipp. et Plat. IV 2) — ἄνευ διδασκάλου γὰρ αὐτὰ προκαλεῖται τὰ καλὰ ταῦτα καὶ λεῖα καὶ προσηνῆ κινήματα τῆς σαρκός, ὡς αὐτοί φασιν οὗτοι, καὶ τὸν πάνυ μὴ φάσκοντα μηδὲ ὁμολογοῦντα κάμπτεσθαι καὶ μαλάσσεσθαι τούτοις. (Plut. adv. Col. 27 p. 1122e) — ἆρ’ οὐκ ἐπινοοῦμεν, ἡλίκας ἡδονὰς αἱ ἀρεταὶ τοῖς χρωμένοις … παρασκευάζουσιν; (αἱ γ’) οὐ κνῶσαι οὐδὲ θρύπτουσαι ὥσπερ αἱ κατὰ σάρκα λεῖαι καὶ προσηνεῖς γινόμεναι κινήσεις, ἀλλ’ αὗται μὲν οἰστρῶδες καὶ ἀβέβαιον καὶ μεμιγμένον σφυγμῷ τὸ γαργαλίζον ἔχουσιν. (Plut. an seni 5 p. 786c) — τὸ κινούμενον λείως καὶ προσηνῶς. (Plut. non posse 3 p. 1087e) — ἂν … μέλλω … „τῷ καλῷ προσπτύειν“ καὶ τἀγαθὸν ἐν σαρκὶ καὶ γαργαλισμοῖς τίθεσθαι, ταῦτα δεῖται σκότους τὰ τέλη, ταῦτα νυκτός, ἐπὶ ταῦτα τὴν λήθην καὶ τὴν ἄγνοιαν. (Plut. de lat. viv. 4 p. 1129b) — τὴν κατὰ κίνησιν ἡδονὴν ἠσπάζοντο … καὶ Ἐπίκουρος καὶ οἱ ἀπὸ τούτου. καὶ ἵνα μὴ τοὺς καταιγισμοὺς λέγω καὶ τὰ ἐπεντρώματα, ἅπερ πολλάκις προφέρεται ὁ Ἐπίκουρος, καὶ τοὺς γαργαλισμοὺς καὶ τὰ νύγματα — (Athen. XII p. 546e) — οὕτως ἐν σώματι ψυχὴν εὐσταθοῦντι καὶ ταῖς περὶ σώματος ἐλπίσι τἀγαθὸν θεμένην οὐκ ἔστιν ἄφοβον καὶ ἄκυμον διεξαγαγεῖν· οὐ γὰρ ἔξωθεν μόνον ὥσπερ ἡ θάλασσα χειμῶνας ἴσχει καὶ καταιγισμοὺς τὸ σῶμα, πλείονας δὲ ταραχὰς ἐξ ἑαυτοῦ καὶ μείζονας ἀναδίδωσιν. (Plut. non posse 5 p. 1090b) — ἱκανὸς γὰρ (ὁ προκόπτων) οὐκ ἔστι πᾶσαν ἡδονὴν διώσασθαι, ἀγαπητὸν δὲ ἐὰν τὰ ἐγκοίλια αὐτῆς, τουτέστι τὰ ἐπεντρώματα, ἅ φασιν οἱ φιλήδονοι ἐπιδόσεις εἶναί τινας τῶν προηγουμένων ἡδονῶν, ἃ γίνεται ὀψαρτυτῶν καὶ σιτοπόνων λίχνων περιεργίᾳ. (Philo leg. alleg. III 143)
u21404Kleomedes, Gök Cisimlerinin Dairesel Hareketi Üzerine II 1: Onun anlatımı da bozuktur ...; ... "kutsal haykırışlar", bedenin "gıdıklanmaları", "zamparalıklar" ve bu türden başka kötü sapkınlıklar diyor. Aynı yer: Sen de, ey küstahların küstahı, utanmazların utanmazı kafa, felsefeden kovulup Leontion'un, Philainis'in ve öbür hetairaların yanına, "kutsal haykırışlar"a gitmez misin; Smindyrides'le, Sardanapallos'la ve bütün âlem arkadaşlarınla birlikte?
[Cicero'nun Latince tanıklığı çevrilmemiştir.]
Durağan ve gerçek haz üzerine
Olympiodoros, Platon'un Philebos'una Şerh 274: Epikuros da tabiata uygun hazdan söz eder ve ona durağan haz der.
Philon, Kanunların Alegorisi III 160: Hazzın durağan olduğunu söyleyenlere.
417. Plutarkhos, Hazla Yaşamak Mümkün Değildir 3 (1088c): Epikuros (hazlara) ortak bir sınır olarak acı veren her şeyin ortadan kalkmasını koymuştur; sanki tabiat hoşu yalnız acı vereni giderinceye kadar artırıyor, büyüklük bakımından daha ileri gitmesine izin vermiyor, ama ağrısızlık durumuna gelindiğinde bazı zorunlu olmayan çeşitlenmeleri kabul ediyormuş gibi. Oraya istekle giden yol ise, hazzın ölçüsü de o olduğundan, pek kısa ve dardır. Bu yüzden buradaki kıtlığı fark edince gayeyi, kıraç bir tarladan taşır gibi bedenden psykhēye taşırlar; orada otlaklar ve hazlarla dolu bereketli çayırlar bulacaklarını sanırlar. Aynı eser 4: Sonra bu adamlar sana doğru yapıyor gibi görünmüyor mu? Oluşun ilk görüldüğü yer olan bedenden başlıyorlar, sonra hazzı daha sağlam bir dayanak olarak psykhēye taşıyıp her şeyi orada tamamlıyorlar.
Aynı eser 31 (1107b–c): Epikuros bu kadar çok hazdan oluşan böyle bir alanı kesip atar. (Tanrılardan gelen umutları ve lütufları, dediğimiz gibi, ortadan kaldırdıktan sonra) nazarî yanın öğrenme sevgisini ve pratik yanın şeref sevgisini de kör ederek tabiatı, psykhēnin bedenle sevinen, pek dar ve hiç de arı olmayan kısmına sıkıştırıp indirgemiştir; sanki tabiatın kötüden kaçmaktan daha büyük bir iyisi yokmuş gibi.
καὶ τὰ κατὰ τὴν ἑρμηνείαν αὐτῷ διεφθορότα ἐστί … λέγοντι … καὶ ἱερὰ ἀνακραυγάσματα καὶ γαργαλισμοὺς σώματος καὶ λεκκήματα⟦?⟧ καὶ ἄλλας τοιαύτας κακὰς ἄτας. (Cleom. II 1 p. 112) — οὐ καὶ σὺ οὖν, ὦ θρασυτάτη καὶ ἀναισχυντοτάτη κεφαλή, ἐκ φιλοσοφίας ἀποφθαρεὶς οἰχήσῃ ἐπὶ Λεόντιον καὶ Φιλαινίδα καὶ τὰς ἄλλας ἑταίρας καὶ τὰ ἱερὰ ἀνακραυγάσματα μετὰ Σμινδυρίδου, μετὰ Σαρδαναπάλου καὶ μετὰ πάντων τῶν σεαυτοῦ θιασωτῶν; (ibid. p. 118) — καὶ ὁ Ἐπίκουρος λέγει τὴν κατὰ φύσιν ἡδονήν, καταστηματικὴν αὐτὴν λέγων. (Olympiod. in Phileb. p. 274) — τοῖς λέγουσι καταστηματικὴν εἶναι τὴν ἡδονήν. (Philo leg. alleg. III 160) — καὶ πέρας (ταῖς ἡδοναῖς) κοινὸν Ἐπίκουρος τὴν παντὸς τοῦ ἀλγοῦντος ὑπεξαίρεσιν ἐπιτέθεικεν, ὡς τῆς φύσεως ἄχρι τοῦ λῦσαι τὸ ἀλγεινὸν αὐξούσης τὸ ἡδύ, περαιτέρω δὲ προελθεῖν οὐκ ἐώσης κατὰ μέγεθος, ἀλλὰ ποικιλμούς τινας οὐκ ἀναγκαίους, ὅταν γοῦν ἐν τῷ μὴ πονεῖν γένηται, δεχομένης· ἡ δ’ ἐπὶ τοῦτο μετ’ ὀρέξεως πορεία, μέτρον ἡδονῆς οὖσα, κομιδῇ βραχεῖα καὶ σύντομος. ὅθεν αἰσθόμενοι τῆς ἐνταῦθα γλισχρότητος ὥσπερ ἐκ χωρίου λυπροῦ τοῦ σώματος μεταφέρουσι τὸ τέλος εἰς τὴν ψυχήν, ὡς ἐκεῖ νομὰς καὶ λειμῶνας ἀμφιλαφεῖς ἡδονῶν ἕξοντες. (Plut. non posse 3 p. 1088c) — εἶτ’ οὐ καλῶς δοκοῦσί σοι ποιεῖν οἱ ἄνδρες ἀρχόμενοι μὲν ἀπὸ τοῦ σώματος, ἐν ᾧ πρῶτον ἐφάνη γένεσις, ἐπὶ δὲ τὴν ψυχὴν ὡς βεβαιοτέραν ⟨μεταίροντες τὴν ἡδονὴν ἕδραν⟩ καὶ τὸ πᾶν ἐν αὐτῇ τελειοῦντες; (ibid. 4) — τοιαύτην χώραν ἡδονῶν τοσούτων Ἐπίκουρος ἐκτέμνεται καὶ ⟨ἐπὶ⟩ ταῖς ἐκ θεῶν ἐλπίσιν, ὥσπερ εἴρηται, καὶ χάρισιν ἀναιρεθείσαις τοῦ θεωρητικοῦ τὸ φιλομαθὲς καὶ τοῦ πρακτικοῦ τὸ φιλότιμον ἀποτυφλώσας εἰς στενόν τι κομιδῇ καὶ οὐδὲ καθαρὸν τὸ ἐπὶ τῇ σαρκὶ τῆς ψυχῆς χαῖρον συνέστειλε καὶ κατέβαλε τὴν φύσιν (Plut. non posse 31 p. 1107b)
u21514[Cicero'nun Latince tanıklıkları çevrilmemiştir.]
419. Plutarkhos, Hazla Yaşamak Mümkün Değildir 7 (1091a–b): Vah şu adamların büyük hazzına ve mutluluğuna! Kötülüğe uğramamaya, acı çekmemeye, ağrı duymamaya sevinerek bunun meyvesini topluyorlar. Bunlar yüzünden gururlanmaya ve söyledikleri şeyleri söylemeye değer mi? Kendilerine bozulmaz, tanrılara eş derler; iyiliklerin aşırılığı ve doruğu yüzünden hazdan coşup naralara, çığlıklara boğulurlar; çünkü öbür her şeyi küçümseyip tanrısal ve büyük iyiyi, hiçbir kötülüğe sahip olmamayı, yalnız onlar bulmuşlar!
[Lactantius'un Latince tanıklığı çevrilmemiştir.]
Plutarkhos, Kolotes'e Karşı 27 (1123a): Ağrı ile haz arasında hiçbir orta olmadığını, ağrı duymamanın haz almak, haz almamanın da ağrı çekmek olduğunu söyleyerek herkesin hissine aykırı bir görüş ileri sürmüyor musunuz?
Olympiodoros, Platon'un Philebos'una Şerh 275: Epikuros acının hazla karıştığını düşünmez; tıpkı kötünün iyiyle karışmadığı gibi.
422. Hazza, o yanımızda olmadığı için acı çektiğimiz zaman ihtiyaç duyarız; böyle bir şey çekmiyor, hissimiz yerli yerinde duruyorsa, o zaman hazza hiç ihtiyaç yoktur. Çünkü insanı dışarıdan haksızlığa sürükleyen, tabiatın eksikliği değil, boş kanaatlere yönelen istektir. Stobaios, Antoloji XVII 35 ("Aynı yazardan").
423. Çünkü eşsiz bir sevinç doğuran şey, büyük bir kötülükten daha şimdi kurtulmuş olmaktır. İyinin tabiatı da budur; yeter ki insan onu doğru kavrasın, sonra da orada dursun ve iyi hakkında gevezelik ederek boş yere dolaşmasın.
Plutarkhos, Hazla Yaşamak Mümkün Değildir 7 (1091a–b): Böylece hazla yaşamanın yalnız güvenilmez ve sarsak değil, büsbütün değersiz ve küçük bir ilkesini almış oluyorlar; eğer onlar için sevindirici olan ve iyi, kötülüklerden kaçmaksa, başka hiçbir şey düşünemediklerini, tabiatın da iyiyi kötünün kovulduğu yerden başka koyacak bir yeri olmadığını söylüyorlarsa ... Epikuros'un sözleri de buna benzer: İyinin tabiatı, der, kötüden kaçmanın kendisinden, bunun hatırlanmasından, üzerinde düşünülmesinden ve insanın başına bu geldiği için duyduğu şükrandan doğar. "Çünkü eşsiz bir sevinç doğuran," der, "... gevezelik ederek." Aynı eser 8 (1091b): Epikuros ... ve Metrodoros, iyinin ousiasını ve doruğunu kötüden kaçmakta bulurlar.
424. Plutarkhos, Hazla Yaşamak Mümkün Değildir 5 (1090a): Ama onlardan ... her sevincin ilkesini bedenin sağlam ve dengeli hâlinden almamalarını istiyoruz.
ὡς μεῖζον ἀγαθὸν τοῦ τὸ κακὸν φεύγειν οὐδὲν ἔχουσαν. (Plut. non posse 31 p. 1107c) — φεῦ τῆς μεγάλης ἡδονῆς τῶν ἀνδρῶν καὶ μακαριότητος, ἣν καρποῦνται χαίροντες ἐπὶ τῷ μὴ κακοπαθεῖν μηδὲ λυπεῖσθαι μηδ’ ἀλγεῖν. ἆρ’ οὖν ἄξιόν ἐστιν ἐπὶ τούτοις μέγα φρονεῖν καὶ λέγειν ἃ λέγουσιν, ἀφθάρτους καὶ ἰσοθέους ἀποκαλοῦντες αὑτοὺς καὶ δι’ ὑπερβολὰς καὶ ἀκρότητας ἀγαθῶν εἰς βρόμους καὶ ὀλολυγμοὺς ἐκβακχεύοντες ὑφ’ ἡδονῆς, ὅτι τῶν ἄλλων περιφρονοῦντες ἐξευρήκασι μόνοι θεῖον ἀγαθὸν καὶ μέγα τὸ μηθὲν ἔχειν κακόν; (Plut. non posse 7 p. 1091a) — τὸ δὲ πόνου καὶ ἡδονῆς μηδὲν εἶναι μέσον οὐκ ἀποφαίνεσθε παρὰ τὴν πάντων αἴσθησιν, ἥδεσθαι τὸ μὴ ἀλγεῖν καὶ πονεῖν τὸ μὴ ⟨ἥδεσθαι⟩ λέγοντες; (Plut. adv. Col. 27 p. 1123a) — ὅτι ὁ Ἐπίκουρος οὐκ οἴεται μίγνυσθαι λύπην ἡδονῇ, μηδὲ γὰρ ἀγαθῷ τὸ κακόν. (Olympiod. in Phileb. p. 275) — τότε χρείαν ἔχομεν τῆς ἡδονῆς, ὅταν ἐκ τοῦ μὴ παρεῖναι αὐτὴν ἀλγῶμεν· ὅταν δὲ τοῦτο μὴ πάσχωμεν ἐν αἰσθήσει καθεστῶτες, τότε οὐδεμία χρεία τῆς ἡδονῆς· οὐ γὰρ ἡ τῆς φύσεως ἔνδεια τὴν ἀδικίαν ποιεῖ ἔξωθεν, ἀλλ’ ἡ περὶ τὰς κενὰς δόξας ὄρεξις. (Stob. flor. XVII 35) — τὸ γὰρ ποιοῦν ἀνυπέρβλητον γῆθος τὸ πάραυτα πεφυγμένον μέγα κακόν· καὶ αὕτη φύσις ἀγαθοῦ, ἄν τις ὀρθῶς ἐπιβάλῃ, ἔπειτα σταθῇ καὶ μὴ κενῶς περιπατῇ περὶ ἀγαθοῦ θρυλῶν. (Plut. non posse 7 p. 1091b) — οὐ μόνον τοίνυν ἄπιστον καὶ ἀβέβαιον ἀρχὴν λαμβάνουσι τοῦ ἡδέως ζῆν, ἀλλὰ καὶ παντάπασιν εὐκαταφρόνητον καὶ μικράν, εἴπερ αὐτοῖς κακῶν ἀποφυγὴ τὸ χαρτόν ἐστι καὶ τἀγαθόν, ἄλλο δ’ οὐδὲν διανοεῖσθαί φασιν, οὐδ’ ὅλως τὴν φύσιν ἔχειν ὅποι θήσεται τἀγαθὸν εἰ μὴ μόνον ὅθεν ἐξελαύνεται τὸ κακὸν αὐτοῖς … ὅμοια δὲ καὶ τὰ Ἐπικούρου λέγοντος τὴν τοῦ ἀγαθοῦ φύσιν ἐξ αὐτῆς τῆς φυγῆς τοῦ κακοῦ καὶ τῆς μνήμης καὶ ἐπιλογίσεως καὶ χάριτος, ὅτι τοῦτο συμβέβηκεν αὐτῷ, γεννᾶσθαι. „τὸ γὰρ ποιοῦν“ φησίν „ἀνυπέρβλητον … θρυλῶν.“ (ibid. 7 p. 1091a–b) — Ἐπίκουρος — καὶ Μητρόδωρος οὐσίαν τἀγαθοῦ καὶ ἀκρότητα τὴν τοῦ κακοῦ φυγὴν τιθέμενοι. (ibid. 8 p. 1091b) — ἀλλ’ ἀξιοῦμεν αὐτοὺς … μὴ λαμβάνειν χαρᾶς ἀρχὴν ἁπάσης ⟨τὴν⟩ τῆς σαρκὸς εὐστάθειαν. (ibid. 5 p. 1090a)
u21624425. Epiktetos, fr. 52 (Stobaios, Antoloji VI 50): Peki neden psykhē, Epikuros'un dediği gibi, bedenin daha küçük olan iyilerine sevinip dinginleşiyor da kendi en büyük iyilerine haz duymuyor?
[Cicero'nun Latince tanıklığı çevrilmemiştir.]
Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri Üzerine 2 (1033c): Epikuros'un ve Hieronymos'un övdüğü dinginlik. Krş. aynı yazar, Sofra Sohbetleri III 6, 4: Epikuros'un boş vakti ve rahatı. [Usener ayrıca Filozof Yöneticilerle Konuşmalıdır 3'e (fr. 544) işaret eder.]
[Seneca'nın, Tertullianus'un ve Horatius'un Latince tanıklıkları çevrilmemiştir.]
Komedi şairi Baton (Athenaios III 103c; VII 279a):
Epikuros diyor ki iyi olan şey hazdır elbette; onu başka bir yerden elde etmek mümkün değil, ancak güzel yaşamaktan; herkesin ona böyle ereceğini sen de kabul edersin bana.
Diogenes Laertios X 120: Sağlık da bazıları için iyi, bazıları için ne iyi ne kötüdür.
[Augustinus'un Latince tanıklığı çevrilmemiştir.]
Psykhēnin hazzı üzerine
Plutarkhos, Hazla Yaşamak Mümkün Değildir 4 (1088e): Onların, psykhēnin mevcut ya da beklenen beden hazları dışında hiçbir şeye sevinip dinginleşmediğini, onun iyisinin de bu olduğunu tanıklık ederek, haykırarak söylediklerini duyuyorsan, sana öyle gelmiyor mu ki psykhēyi bedenin süzgeci gibi kullanıyorlar? Hazzı, şarap gibi, kötü ve su sızdıran bir kaptan bu kaba aktarıp burada eskitince daha saygıdeğer ve daha değerli bir şey yaptıklarını sanıyorlar.
τί ποτ’ οὖν ἡ ψυχὴ ἐπὶ μὲν τοῖς τοῦ σώματος ἀγαθοῖς μικροτέροις οὖσι χαίρει καὶ γαληνιᾷ, ὥς φησιν Ἐπίκουρος, ἐπὶ δὲ τοῖς αὐτῆς ἀγαθοῖς μεγίστοις οὖσιν οὐχ ἥδεται; (Epict. fr. 52 ap. Stob. flor. VI 50) — ἣν Ἐπίκουρος ἡσυχίαν ἐπαινεῖ καὶ Ἱερώνυμος. (Plut. de Stoic. rep. 2 p. 1033c) — τὴν Ἐπικούρου σχολὴν καὶ ῥᾳστώνην. (Plut. quaest. conv. III 6, 4) — ὁ γοῦν Ἐπίκουρός φησιν εἶναι τἀγαθὸν / τὴν ἡδονὴν δήπουθεν· οὐκ ἔστιν δ’ ἔχειν / ταύτην ἑτέρωθεν, ἐκ δὲ τοῦ ζῆν παγκάλως / εὖ πως ἅπαντας ἢ τυχὸν δώσεις ἐμοί. (Baton ap. Athen. III p. 103c; VII p. 279a) — καὶ τὴν ὑγίειαν τισὶ μὲν ἀγαθόν, τισὶ δὲ ἀδιάφορον (εἶναι). (Diog. L. X 120) — εἰ δ’ ἀκούεις αὐτῶν μαρτυρομένων καὶ βοώντων, ὡς ἐπ’ οὐδενὶ ψυχὴ τῶν ὄν- (Plut. non posse 4 p. 1088e)
u21734Krş. aynı eser 14 (1096c–d): Nazarî yanı bedene doğru germiş, kurşun ağırlıklarla çeker gibi beden arzularıyla aşağı çekmişlerdir. Hayvanlarının önüne otlamaları, kemirmeleri gereken şey diye ot, saman ya da bir çeşit yem atan seyislerden ve çobanlardan hiçbir farkları yoktur. Çünkü psykhēyi beden hazlarıyla domuz besler gibi beslemekten başka ne yapıyorlar? Ona ancak beden hakkında bir şey umduğu, yaşadığı ya da hatırladığı ölçüde sevinme izni veriyor; kendine ait hoş ya da sevindirici hiçbir şeyi kendinden almasına, hatta aramasına bile izin vermiyorlar.
[Cicero'nun Latince tanıklıkları çevrilmemiştir.]
Arrianos, Epiktetos'un Söylevleri III 7, 7 vd.: Öyleyse psykhēye ait bu hazzı neye haz duyarak duyacağız? Psykhēye ait şeylere ise, iyinin ousiası psykhēye ait şeylerde bulunmuş demektir. Çünkü başta gelen şey iyi değilken ondan sonra doğan şeyin iyi olması mümkün değildir. ... Ama aklınız başınızdayken bunu söylemezsiniz; çünkü hem Epikuros'a hem de öbür öğretilerinize aykırı konuşmuş olursunuz. Geriye psykhēye ait hazzı yine bedensel şeylerle duymak kalıyor; böylece başta gelen ve iyinin ousiası bunlar olur.
431. Plutarkhos, Hazla Yaşamak Mümkün Değildir 5 (1089d): Önce bak, ister haz ister ağrısızlık ister sağlam duruş desinler, bu şeye ne yapıyorlar: Onu bedenden psykhēye, sonra yine psykhēden bedene aşağı yukarı taşıyorlar. Çünkü tutulamadığı için akıp kayıp gidiyor, onlar da onu ilkesine bağlamak zorunda kalıyorlar: Bedenin haz duyan kısmını, dedikleri gibi, psykhēnin sevinen kısmıyla destekliyor, sonra yine sevinen kısımdan umut yoluyla haz duyan kısma varıyorlar.
432. Alkiphron, Mektuplar III 55, 8: Epikurosçu Zenokrates çalgıcı kızı kucaklıyor, yarı kapalı gözlerle eriyen, baygın bakışlarla ona bakıyor, bedenin dertsizliğinin ve hazzın doruğunun bu olduğunu söylüyordu.
433. Plutarkhos, Hazla Yaşamak Mümkün Değildir 2 (1087b): (Bu) insanlar ... diye haykırıyor: "Hep sevgili şölen bizim için" (Odysseia VIII 248), bedenden geçip psykhēye bir haz ve sevinç olarak yükselen her hoş hareket de.
[Seneca'nın Latince tanıklığı çevrilmemiştir.]
Krş. adı bilinmeyen bir Epikurosçu yazar (Herculaneum papirüsü, VH² X 75, sütun 7): İyiyi de kötüyü de tabiata uygun sınırın içine kapatmış olan kişi, psykhēnin her türlü tedirgin salınımından kurtulmuştur.
[Seneca'nın Latince tanıklığı çevrilmemiştir.]
των πέφυκε χαίρειν καὶ γαληνίζειν πλὴν ἐπὶ σώματος ἡδοναῖς παρούσαις ἢ προσδοκωμέναις, καὶ τοῦτο αὐτῆς τἀγαθόν ἐστιν, ἆρ’ οὐ δοκοῦσί σοι διεράματι τοῦ σώματος χρῆσθαι τῇ ψυχῇ ⟨καὶ⟩ καθάπερ οἶνον ἐκ πονηροῦ καὶ μὴ στέγοντος ἀγγείου τὴν ἡδονὴν διαχέοντες ἐνταῦθα καὶ παλαιοῦντες οἴεσθαι σεμνότερόν τι ποιεῖν καὶ τιμιώτερον; (Plut. non posse 4 p. 1088e) — κατατείναντες δὲ τὸ θεωρητικὸν εἰς τὸ σῶμα καὶ κατασπάσαντες ὥσπερ μολυβδίσι ταῖς τῆς σαρκὸς ἐπιθυμίαις οὐδὲν ἀπολείπουσιν ἱπποκόμων ἢ ποιμένων χόρτον ἢ καλάμην ἤ τινα πόαν προβαλλόντων, ὡς ταῦτα βόσκεσθαι καὶ τρώγειν προσῆκον αὐτῶν τοῖς θρέμμασιν. ἢ γὰρ οὐχ οὕτως ἀξιοῦσι τὴν ψυχὴν ταῖς τοῦ σώματος ἡδοναῖς κατασυβωτεῖν, ὅσον ἐλπίσαι τι περὶ σαρκὸς ἢ παθεῖν ἢ μνημονεῦσαι χαίρουσαν, οἰκεῖον δὲ μηδὲν ἡδὺ μηδὲ τερπνὸν ἐξ αὑτῆς λαμβάνειν μηδὲ ζητεῖν ἐῶντες; (ibid. 14 p. 1096c) — ἐπὶ τίνι οὖν ἡσθησόμεθα ταύτην τὴν ψυχικὴν ἡδονήν; εἰ γὰρ ἐπὶ τοῖς ψυχικοῖς, ⟨ἐν τοῖς ψυχικοῖς⟩ εὕρηται ἡ οὐσία τοῦ ἀγαθοῦ. οὐ γὰρ δύναται … τοῦ προηγουμένου μὴ ὄντος ἀγαθοῦ τὸ ἐπιγέννημα ἀγαθὸν εἶναι. … ἀλλ’ οὐ μὴ εἴπητε φρένας ἔχοντες· ἀνακόλουθα γὰρ ἐρεῖτε καὶ Ἐπικούρῳ καὶ τοῖς ἄλλοις ὑμῶν δόγμασιν. ὑπολείπεται λοιπὸν ἐπὶ τοῖς σωματικοῖς ἥδεσθαι τὴν κατὰ ψυχὴν ἡδονὴν πάλιν, ἵν’ ἐκεῖνα γένηται προηγούμενα καὶ οὐσία τοῦ ἀγαθοῦ. (Arr. Epict. diss. III 7, 7) — ὅρα δὴ πρῶτον μὲν οἷα ποιοῦσιν τὴν εἴτε ἡδονὴν ταύτην εἴτε ἀπονίαν ἢ εὐστάθειαν ἄνω καὶ κάτω μεταίροντες ἐκ τοῦ σώματος εἰς τὴν ψυχήν, εἶτα πάλιν ἐκ ταύτης εἰς ἐκεῖνο, τῷ μὴ στέγειν ἀπορρέουσαν καὶ περιολισθάνουσαν ἀναγκαζόμενοι τῇ ἀρχῇ συνάπτειν καὶ τὸ μὲν ἡδόμενον, ὥς φησι, τῆς σαρκὸς τῷ χαίροντι τῆς ψυχῆς ὑπερείδοντες, αὖθις δ’ ἐκ τοῦ χαίροντος εἰς τὸ ἡδόμενον τῇ ἐλπίδι τελευτῶντες. (Plut. non posse 5 p. 1089d) — Ζηνοκράτης δὲ ὁ Ἐπικούρειος τὴν ψάλτριαν ἐνηγκαλίζετο τακερὸν καὶ ὑγρὸν προσβλέπων ὑπομεμυκόσι τοῖς ὄμμασι, λέγων τουτὶ εἶναι τὸ τῆς σαρκὸς ἀόχλητον καὶ τὴν καταπύκνωσιν τοῦ ἡδομένου. (Alciphr. ep. III 55, 8) — ἀνθρώπων βοώντων … „αἰεὶ δ’ ἡμῖν δαίς τε φίλη“ καὶ πᾶσα διὰ σαρκὸς ἐπιτερπὴς κίνησις ἐφ’ ἡδονήν τινα καὶ χαρὰν ψυχῆς ἀναπεμπομένη. (Plut. non posse 2 p. 1087b) — [ὧι] δ’ ἐν τῷ κατὰ φύσιν πέρατι κατακέκλειται τἀγαθὸν καὶ τὸ κακόν, τούτῳ πᾶσα αἰώρα ψυχῆς ἐκπέφευκται. (Epicureus incertus VH² X 75 col. 7)
u21844436. Plutarkhos, Hazla Yaşamak Mümkün Değildir 18 (1099d): Dedikleri gibi, önceki iyilikleri hatırlamak hazla yaşamak için en büyük şeydir.
[Plutarkhos, aynı eser 4 (1089c): Ölçülü ve itidalli insanların da bu tür şeyleri düşünmekle vakit geçirmeleri beklenmez; Karneades'in onu alaya alarak yaptığını söylediği şeyleri yapmaları da: Bir günlükten okur gibi, Hedeia ile ve Leontion ile kaç kez birlikte olduğunu, nerede Thasos şarabı içtiğini ya da kaç tane yirminci gün şölenini pek gösterişli bir sofrayla geçirdiğini tek tek saymak.]
[Hieronymus'un, Augustinus'un ve Cicero'nun Latince tanıklıkları çevrilmemiştir.]
ὥσπερ λέγουσι, τὸ μεμνῆσθαι τῶν προτέρων ἀγαθῶν μέγιστόν ἐστι πρὸς τὸ ἡδέως ζῆν. (Plut. non posse 18 p. 1099d) — [οὔτε τοὺς μετρίους καὶ σώφρονας εἰκὸς ἐνδιατρίβειν τῇ ἐπινοίᾳ τῶν τοιούτων οὐδὲ ἅπερ ἔσκωπτεν αὐτὸν Καρνεάδης πράττοντα, οἷον ἐξ ἐφημερίδων ἀναλέγεσθαι, ποσάκις Ἡδείᾳ καὶ Λεοντίῳ συνῆλθον ἢ ποῦ Θάσιον ἔπιον ⟨ἢ⟩ πόσας εἰκάδας ἐδείπνησα πολυτελέστατα. (Plut. non posse 4 p. 1089c)]
u21954Haz ve acının doğru değerlendirilmesi üzerine
[Cicero'nun Latince tanıklıkları (441. fragman dahil) çevrilmemiştir.]
Galenos, "Epikuros'a Göre Sönük Haz Üzerine" adlı iki kitaplık bir eser yazmıştır (Kendi Kitapları Üzerine 17).
442. Daha büyük hazlar duyalım diye şu ya da bu ağrılara katlanmak daha iyidir. Daha ağır acılar çekmeyelim diye şu ya da bu hazlardan uzak durmak yararlıdır.
Aristokles (Eusebios, Müjdeye Hazırlık XIV 21, 3): Kendileri de (Epikuros'un çevresindekiler) her hazzı benimsemediklerini, her ağrıdan da kaçmadıklarını söylerler. Bu da pek yerinde olarak böyle olmuştur. Çünkü ölçütler hem kendilerini hem de yargılanan şeyleri gösterir; hâl ise yalnız kendini. Bunun böyle olduğuna kendileri tanıklık eder: Her hazzın iyi, her acının kötü olduğunu kabul etseler de birinin her zaman seçilmesi, öbüründen her zaman kaçılması gerektiğini söylemezler; çünkü bunlar keyfiyetle değil kemiyetle ölçülür. Öyleyse kemiyeti yargılayanın logostan başka bir şey olmadığı açıktır. "Daha iyidir ... daha büyük hazlar", "yararlıdır ... daha ağır acılar" ve bütün bu türden yargıları veren logostur.
[Seneca'nın Latince tanıklığı çevrilmemiştir.]
443. Tyroslu Maksimos, Söylevler III 3: Haz kötü bir şey mi? Öyle olsaydı bizimle birlikte doğmazdı, bizi koruyan şeylerin en eskisi de olmazdı. Sofistlerin onun adına dilden düşürmediği şeyler —Sardanapallos'un sefahati, Med şatafatı, İon yumuşaklığı, Sicilya sofraları, Sybaris dansları, Korinthos hetairaları—, bütün bunlar ve bunlardan daha da çeşitli olanlar hazzın değil, tekhnēnin ve logosun eserleridir: İnsanlar zamanla tekhnēlerin bolluğu yüzünden hazlar konusunda kanunu çiğnemiştir. Biri logosu tabiatça güzel olmayana yöneltti diye kimse logosu tabiatça güzel değil diye kötülemez; hazzı da kötülememeli, hazzı kötü kullananları kötülemelidir. İnsan psykhēsinde bu ikisi, haz ve logos bulunur: Haz logosla karıştığında onun zorunlu yanından hiçbir şey eksiltmeden ona daha çekici bir şey katmıştır; logos ise hazlara katıldığında bolluk yoluyla onları büyütmüş, tabiatça hoş olanın ölçülülüğünü, yani zorunlu olanı elinden almıştır.
ἄμεινόν ἐστιν ὑπομεῖναι τούσδε τινὰς τοὺς πόνους, ὅπως ἡσθῶμεν ἡδονὰς μείζους. συμφέρει τῶνδέ τινων ἀπέχεσθαι τῶν ἡδονῶν, ἵνα μὴ ἀλγῶμεν ἀλγηδόνας χαλεπωτέρας. — αὐτοί γέ τοι (οἱ περὶ τὸν Ἐπίκουρον) φασὶν οὐ πᾶσαν ἡδονὴν ἀσπάζεσθαι καὶ πάντα πόνον ἐκτρέπεσθαι. τοῦτο δὲ συμβέβηκε καὶ μάλα εἰκότως. τὰ μὲν γὰρ κριτήρια καὶ ἑαυτὰ δείκνυσι καὶ τὰ κρινόμενα, τὸ μέντοι πάθος ἑαυτὸ μόνον. ὅτι δ’ οὕτως ἔχει, μαρτυροῦσιν αὐτοί. καίπερ γὰρ ἀξιοῦντες ἅπασαν ἡδονὴν ἀγαθὸν εἶναι καὶ πᾶσαν ἀλγηδόνα κακόν, ὅμως οὐκ ἀεί φασι δεῖν τὴν μὲν αἱρεῖσθαι, τὴν δὲ φεύγειν, μετρεῖσθαι γὰρ αὐτὰ τῷ ποσῷ καὶ οὐ τῷ ποιῷ. δῆλον οὖν ὡς τό γε ποσὸν οὐδὲν ἄλλ’ ἢ ὁ λόγος κρίνει· τὸ γὰρ „ἄμεινον … μείζους“ καὶ τὸ „συμφέρει … χαλεπωτέρας“ καὶ πάντα τὰ τοιαῦτα λόγος ὁ κρίνων ἐστίν. (Aristocl. ap. Euseb. praep. ev. XIV 21, 3) — φαῦλόν τι χρῆμα ἡδονή; οὐκ ἂν ἦν ξύμφυτον οὐδὲ τῶν σῳζόντων ἡμᾶς τὸ πρεσβύ- (Max. Tyr. diss. III 3)
τατον. τὰ δὲ ὑπὸ τῶν σοφιστῶν θρυλούμενα ἐς αὐτήν, ἡ Σαρδαναπάλου τρυφὴ καὶ ἡ Μηδικὴ χλιδὴ καὶ ἡ Ἰωνικὴ ἁβρότης καὶ τράπεζαι Σικελικαὶ καὶ ὀρχήσεις Συβαριτικαὶ καὶ ἑταῖραι Κορίνθιαι, ταῦτα ἀθρόα καὶ ὅσα τούτων ποικιλώτερα οὐχ ἡδονῆς ἔργα ἀλλὰ τέχνης καὶ λόγου, παρανομησάντων τῶν ἀνθρώπων εἰς ἡδονὰς δι’ εὐπορίαν τῶν τεχνῶν ὀψὲ τοῦ χρόνου. ὥσπερ δὲ οὐδεὶς λοιδορεῖται τῷ λόγῳ, ὡς οὐκ ἔστι καλὸν τῇ φύσει, κἂν ἀπάγῃ τις αὐτοῦ τὴν χρείαν ἐπὶ τὸ μὴ φύσει καλόν, οὕτως οὐδὲ τῇ ἡδονῇ λοιδορητέον ἀλλὰ τοῖς χρωμένοις ἡδονῇ κακῶς. δύο δὲ ὄντων τούτων ἐν ἀνθρώπου ψυχῇ, ἡδονῆς καὶ λόγου, λόγῳ μὲν ἡδονὴ κραθεῖσα μηδὲν ἀφελοῦσα τοῦ ἀναγκαίου προσέθηκεν αὐτῷ τὸ ἀγωγότερον, λόγος δὲ ἡδοναῖς προσγενόμενος αὐξήσας αὐτῶν δι’ εὐπορίας τὸ μέτριον ἀφεῖλε τοῦ φύσει τερπνοῦ τὸ ἀναγκαῖον. (Max. Tyr. diss. III 3) — μηδὲ αἰτιώμεθα τὴν σάρκα ὡς τῶν μεγάλων κακῶν αἰτίαν μηδ’ εἰς τὰ πράγματα τρέπωμεν τὰς δυσφορίας, ἐν δὲ τῇ ψυχῇ τὰς τούτων αἰτίας μᾶλλον ζητῶμεν καὶ ἀπορρήξαντες πᾶσαν ματαίαν τῶν ἐφημέρων ὄρεξιν καὶ ἐλπίδα ὅλοι γενώμεθα ἑαυτῶν. (Porphyr. ad Marc. 29)
u22174[Cicero'nun Latince tanıklıkları çevrilmemiştir.]
445. Bedeni büyük kötülüklerin sebebi diye suçlamayalım, sıkıntılarımızı da olayların üzerine atmayalım; bunların sebeplerini daha çok psykhēde arayalım, gelip geçici şeylere duyulan her boş isteği ve umudu koparıp atarak bütünüyle kendimize ait olalım. Porphyrios, Marcella'ya Mektup 29 (son kısım Epikuros'un düşüncesini Porphyrios'un sözleriyle verir).
[Cicero'nun, Tertullianus'un ve Seneca'nın Latince tanıklıkları çevrilmemiştir.]
447. Büyük ağrılar insanı çabucak alıp götürür; uzun sürenlerin ise büyüklüğü yoktur.
Plutarkhos, Genç Şiiri Nasıl Dinlemeli 14 (36b): Aiskhylos'un "Yüreğini pek tut; çünkü ağrının doruğu uzun sürmez" sözüne şunu da eklemeli: Epikuros'un dilinden düşürmediği "büyük ağrılar ... yoktur" sözü de budur. Bunun bir yarısını Aiskhylos açıkça söylemiştir, öbür yarısı da söylenenin hemen yanındadır. Çünkü büyük ve şiddetli ağrı sürüp gitmiyorsa, sürüp giden ağrı ne büyüktür ne de katlanması güç.
Marcus Aurelius, Kendine Düşünceler VII 33: Ağrı üzerine: Dayanılmaz olan insanı alıp götürür, uzun süren ise dayanılabilir. Aynı eser VII 64: Ama çoğu ağrıda Epikuros'un şu sözü de sana yardım etsin: Sınırları hatırlar ve kendi kanaatinden bir şey katmazsan, ağrı ne dayanılmazdır ne de sonsuz.
449. Çünkü aşırı ağrı ölüme bitişecektir.
Plutarkhos, Hazla Yaşamak Mümkün Değildir 28: Korkunç hastalıklarda ve aşırı ağrılarda Epikurosçu söz şudur: Dindarlığın yüzünden tanrılardan iyi bir şey mi umuyorsun? Kuruntuya kapılmışsın; "çünkü mesut ve bozulmaz olan ne öfkelere ne lütuflara kapılır." Hayattan sonra hayattakilerden daha iyi bir şey mi düşünüyorsun? Aldanmışsın; "çünkü çözülmüş olan his duymaz, his duymayan da bizi ilgilendirmez." Öyleyse, be adam, bana nasıl olur da yiyip sevinmemi buyurursun? Çünkü, Zeus hakkı için, fırtınaya tutulan için batış yakındır: "Çünkü aşırı ağrı ölüme bitişecektir."
[Seneca'nın Latince tanıklığı çevrilmemiştir.]
οἱ μεγάλοι πόνοι συντόμως ἐξάγουσιν, οἱ δὲ χρόνιοι μέγεθος οὐκ ἔχουσιν. — ἐπιρρητέον δὲ καὶ τῷ τοῦ Αἰσχύλου „θάρσει· πόνου γὰρ ἄκρον οὐκ ἔχει χρόνον“, ὅτι τοῦτό ἐστι τὸ παρ’ Ἐπικούρου θρυλούμενον, ὡς „οἱ … ἔχουσιν“. ὧν τὸ μὲν εἴρηκεν ὁ Αἰσχύλος ἐναργῶς, τὸ δὲ τῷ εἰρημένῳ παρακείμενόν ἐστιν. εἰ γὰρ ὁ μέγας καὶ σύντονος οὐ παραμένει πόνος, οὐκ ἔστι μέγας ὁ παραμένων οὐδὲ δυσκαρτέρητος. (Plut. de aud. poet. 14 p. 36b) — περὶ πόνου· τὸ μὲν ἀφόρητον ἐξάγει, τὸ δὲ χρονίζον φορητόν. (M. Aurel. VII 33) — ἐπὶ μέντοι τῶν πλείστων πόνων καὶ τὸ τοῦ Ἐπικούρου σοι βοηθείτω, ὅτι οὔτε ἀφόρητον οὔτε αἰώνιον, ἐὰν τῶν ὅρων μνημονεύῃς καὶ μὴ προσδοξάζῃς. (ibid. VII 64) — ὁ γὰρ πόνος ὁ ὑπερβάλλων συνάψει θανάτῳ. — οὗτος γάρ ἐστιν ὁ Ἐπικούρειος λόγος ἐν νόσοις δειναῖς καὶ πόνοις ὑπερβάλλουσιν· ἐλπίζεις τι χρηστὸν παρὰ θεῶν δι’ εὐσέβειαν; τετύφωσαι· „τὸ γὰρ μακάριον καὶ ἄφθαρτον οὔτ’ ὀργαῖς οὔτε χάρισι συνέχεται.“ βέλτιόν τι τῶν ἐν τῷ βίῳ μετὰ τὸν βίον ἐπινοεῖς; ἐξηπάτησαι· „τὸ γὰρ διαλυθὲν ἀναισθητεῖ, τὸ δ’ ἀναισθητοῦν οὐδὲν πρὸς ἡμᾶς.“ πῶς οὖν, ἄνθρωπε, φαγεῖν με καὶ χαίρειν κελεύεις; ὅτι νὴ Δία χειμαζομένῳ τὸ ναυάγιον ἐγγύς ἐστιν· „ὁ γὰρ … θανάτῳ.“ (Plut. non posse 28)
u22284Aristipposçularla tartışma
450. Eusebios, Müjdeye Hazırlık XIV 18, 31: Sokrates'in arkadaşlarından biri, Kyrene okulu denen okulu kuran Aristippos'tu; Epikuros gaye anlayışını ortaya koyarken çıkış noktalarını bu okuldan almıştır. Krş. aynı eser XIV 20, 13; Plutarkhos, Hazla Yaşamak Mümkün Değildir 4 (1089a): Kyrene okulundakiler ... Epikuros'la aynı şarap kabından içmiş olanlar. [Usener ayrıca Lukianos'un Hayatlar Satışı 19'una ve Athenaios XII 546e'ye işaret eder.] Diogenes Laertios X 136: bkz. 1. fragman.
Diogenes Laertios II 87: Ama (Kyrene okulundakilere göre) haz bedenin hazzıdır; Panaitios'un Okullar Üzerine adlı eserinde söylediği gibi gaye de odur. Acıların ortadan kalkmasıyla oluşan, bir tür dertsizlik olan ve Epikuros'un kabul ettiği durağan hazzın gaye olduğunu söylemezler.
Aynı eser II 89: Epikuros'ta söylendiği gibi acı verenin ortadan kalkması onlara haz gibi görünmez, hazsızlık da acı gibi; çünkü ikisi de hareket hâlindedir, ağrısızlık ise, hazsızlık da, hareket değildir; ağrısızlık, uyuyan birinin durumu gibidir.
451. (Askalonlu Antiokhos) İskenderiyeli Klemens, Stromateis II 21: Hazdan yola çıkanlar arasında Kyrene okulundakiler ve Epikuros vardır; bunlar gayenin hazla yaşamak, tek eksiksiz iyinin de haz olduğunu açıkça söylerler. Epikuros ise acının ortadan kalkmasının da haz olduğunu söyler. Aynı yer: Bu Kyrene okulundakiler Epikuros'un haz tarifini, yani acı verenin ortadan kalkmasını reddeder, ona ölünün durumu derler; çünkü biz yalnız hazlarla değil, sohbetlerle ve şerefle de seviniriz. Epikuros ise psykhēnin her sevincinin, önce beden etkilendikten sonra doğduğunu düşünür.
Diogenes Laertios II 89: Yine de (Kyrene okulundakiler) psykhēye ait bütün haz ve acıların bedensel haz ve acılar yüzünden doğduğunu söylemezler; çünkü insanın kendisinin olduğu gibi vatanının yalnızca esenliğinden de sevinç doğar.
452. Diogenes Laertios X 137: Bir de Kyrene okulundakilere karşı: Onlar bedensel acıların psykhēye ait acılardan daha kötü olduğunu söyler; nitekim suç işleyenler bedence cezalandırılır. O ise psykhēye ait acıların daha kötü olduğunu söyler; çünkü beden yalnız şimdinin fırtınasıyla sarsılır, psykhē ise geçmişin, şimdinin ve geleceğin fırtınasıyla. Aynı şekilde psykhēnin hazları da daha büyüktür.
Aynı eser II 90: Yine de (Kyrene okulundakiler) bedensel hazların psykhēye ait hazlardan çok daha iyi, bedensel sıkıntıların da daha kötü olduğunu söyler; bu yüzden suç işleyenler daha çok bunlarla cezalandırılır.
[Lactantius'un Latince tanıklıkları çevrilmemiştir.]
Diogenes Laertios II 89: Epikuros'un benimsediği gibi hazzın iyilerin hatırlanmasıyla ya da beklenmesiyle tamamlandığını da söylemezler (Kyrene okulundakiler); çünkü psykhēnin hareketi zamanla gevşer.
Σωκράτους δ’ ἑταῖρος Ἀρίστιππος ἦν ὁ τὴν καλουμένην Κυρηναϊκὴν συστησάμενος αἵρεσιν, ἀφ’ ἧς τὰς ἀφορμὰς Ἐπίκουρος πρὸς τὴν τοῦ τέλους ἔκθεσιν εἴληφεν. (Euseb. praep. ev. XIV 18, 31) — οἱ Κυρηναϊκοὶ — ἐκ μιᾶς οἰνοχόης Ἐπικούρῳ πεπωκότες. (Plut. non posse 4 p. 1089a) — ἡδονὴν μέντοι (φασὶν οἱ Κυρηναϊκοὶ) τὴν τοῦ σώματος, ἣν καὶ τέλος εἶναι, καθά φησι καὶ Παναίτιος ἐν τῷ Περὶ τῶν αἱρέσεων, οὐ τὴν καταστηματικὴν ἡδονὴν τὴν ἐπ’ ἀναιρέσει ἀλγηδόνων καὶ οἷον ἀνοχλησίαν, ἣν ὁ Ἐπίκουρος ἀποδέχεται, τέλος εἶναί φασιν. (Diog. L. II 87) — ἡ δὲ τοῦ ἀλγοῦντος ὑπεξαίρεσις, ὡς εἴρηται παρ’ Ἐπικούρῳ, δοκεῖ αὐτοῖς μὴ εἶναι ἡδονή, οὐδ’ ἡ ἀηδονία ἀλγηδών· ἐν κινήσει γὰρ εἶναι ἀμφότερα, μὴ οὔσης τῆς ἀπονίας ἢ τῆς ἀηδονίας κινήσεως, ἐπεὶ ἡ ἀπονία οἱονεὶ καθεύδοντός ἐστι κατάστασις. (ibid. II 89) — τῶν γὰρ ἀπὸ τῆς ἡδονῆς ἀρχομένων τούς τε Κυρηναϊκοὺς εἶναι καὶ τὸν Ἐπίκουρον· τούτους γὰρ τέλος εἶναι λέγειν διαρρήδην τὸ ἡδέως ζῆν, τέλειον δὲ ἀγαθὸν μόνον τὴν ἡδονήν. ὁ δὲ Ἐπίκουρος καὶ τὴν τῆς ἀλγηδόνος ὑπεξαίρεσιν ἡδονὴν εἶναι λέγει. (Clem. Alex. strom. II 21) — οὗτοι οἱ Κυρηναϊκοὶ τὸν ὅρον τῆς ἡδονῆς Ἐπικούρου, τοῦτ’ ἔστι τὴν τοῦ ἀλγοῦντος ὑπεξαίρεσιν ἀθετοῦσι, νεκροῦ κατάστασιν ἀποκαλοῦντες· χαίρειν γὰρ ἡμᾶς μὴ μόνον ἐπὶ ἡδοναῖς, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ ὁμιλίαις καὶ ἐπὶ φιλοτιμίαις. ὁ δὲ Ἐπίκουρος πᾶσαν χαρὰν τῆς ψυχῆς οἴεται ἐπὶ πρωτοπαθούσῃ τῇ σαρκὶ γενέσθαι. (ibid.) — οὐ πάσας μέντοι τὰς ψυχικὰς ἡδονὰς καὶ ἀλγηδόνας (λέγουσιν οἱ Κυρηναϊκοὶ) ἐπὶ σωματικαῖς ἡδοναῖς καὶ ἀλγηδόσι γίνεσθαι· καὶ γὰρ ἐπὶ ψιλῇ τῇ τῆς πατρίδος εὐημερίᾳ ὥσπερ τῇ ἰδίᾳ χαρὰν ἐγγίνεσθαι. (Diog. L. II 89) — ἔτι πρὸς τοὺς Κυρηναϊκούς· οἱ μὲν γὰρ χείρους τὰς σωματικὰς ἀλγηδόνας τῶν ψυχικῶν, κολάζεσθαι γοῦν τοὺς ἁμαρτάνοντας σώματι· ὁ δὲ τὰς ψυχικάς· τὴν γοῦν σάρκα τὸ παρὸν μόνον χειμάζειν, τὴν δὲ ψυχὴν καὶ τὸ παρελθὸν καὶ τὸ παρὸν καὶ τὸ μέλλον· οὕτως οὖν καὶ μείζονας ἡδονὰς εἶναι τῆς ψυχῆς. (Diog. L. X 137) — πολὺ μέντοι τῶν ψυχικῶν (ἡδονῶν λέγουσιν οἱ Κυρηναϊκοὶ) τὰς σωματικὰς ἀμείνους εἶναι, καὶ τὰς ὀχλήσεις χείρους τὰς σωματικάς· ὅθεν καὶ ταύταις κολάζεσθαι μᾶλλον τοὺς ἁμαρτάνοντας. (Diog. L. II 90) — ἀλλὰ μὴν οὐδὲ κατὰ μνήμην τῶν ἀγαθῶν ἢ προσδοκίαν ἡδονήν φασιν (οἱ Κυρηναϊκοὶ) ἀποτελεῖσθαι, ὅπερ ἤρεσκεν Ἐπικούρῳ· ἐκλύεσθαι γὰρ τῷ χρόνῳ τὸ τῆς ψυχῆς κίνημα. (Diog. L. II 89)
u22394Arzuları sınırlamak üzerine
[Cicero'nun ve Seneca'nın Latince tanıklıkları, 456. fragmanın başı (Cicero, Tusculum Sohbetleri V 93) dahil, çevrilmemiştir.]
Aristoteles'in Nikomakhos'a Etik'i III 13 (1118b8) üzerine şerh notu: Epikuros ve onun yolundan gidenler şöyle bir ayrım yapar: Arzuların bir kısmı zorunludur, bir kısmı tabiîdir ama zorunlu değildir, bir kısmı da ne zorunlu ne tabiîdir, boş kanaatten doğar. Yiyecek ve giyecek arzusu zorunludur; cinsel arzu tabiîdir ama zorunlu değildir; şu ya da bu yiyeceğe, şu ya da bu giysiye, şu ya da bu cinsel hazza duyulan arzu ise ne tabiî ne zorunludur.
Plutarkhos, Gryllos 6 (989b): İtidal, arzuları kısa tutmak ve düzene koymaktır: Dışarıdan gelme ve fazla olanları ortadan kaldırır, zorunlu olanları da yerinde zaman ve ölçüyle düzenler. Arzularda sayısız fark görürsün: (Yemek) ve içmekle ilgili olanlar tabiî olmanın yanında zorunluluk da taşır; tabiatın yalnızca başlangıçlarını verdiği başkalarından ise, hiç kullanmadan yakayı kurtarıp gayet iyi yaşamak mümkündür; bunlara tabiî ama zorunlu değil denmiştir. Ne zorunlu ne tabiî olup boş bir kanaatle, zevksizlik yüzünden dışarıdan üstünüze dökülmüş olan arzular türü ise, çokluğuyla neredeyse bütün tabiî arzularınızı gölgede bırakmıştır; bir halkın içindeki yabancı göçmen kalabalığı gibi, yerli vatandaşları zorlar.
Ἐπίκουρος καὶ οἱ ἀπ’ αὐτοῦ οὕτω διαιροῦσι· τῶν ἐπιθυμιῶν αἱ μέν τινες ἀναγκαῖαι, αἱ δὲ φυσικαὶ μὲν οὐκ ἀναγκαῖαι δέ, αἱ δὲ οὔτε ἀναγκαῖαι οὔτε φυσικαὶ ἀλλὰ κατὰ κενὴν γινόμεναι δόξαν. ἡ μὲν οὖν τῆς τροφῆς ἐπιθυμία καὶ τῆς ἐσθῆτος ἀναγκαία· ἡ δὲ τῶν ἀφροδισίων φυσικὴ μὲν οὐκ ἀναγκαία δέ· ἡ δὲ τῶν τοιῶνδε σιτίων ἢ τοιᾶσδε ἐσθῆτος ἢ τοιῶνδε ἀφροδισίων οὔτε φυσικὴ οὔτε ἀναγκαία. (schol. in Arist. eth. Nic. III 13 p. 1118b8) — ἡ μὲν οὖν σωφροσύνη βραχύτης τίς ἐστιν ἐπιθυμιῶν καὶ τάξις, ἀναιροῦσα μὲν τὰς ἐπεισάκτους καὶ περιττάς, καιρῷ δὲ καὶ μετριότητι κοσμοῦσα τὰς ἀναγκαίας. ταῖς δ’ ἐπιθυμίαις ἐνορᾷς που μυρίαν διαφοράν· ⟨αἱ μὲν γὰρ περὶ τὴν βρῶσιν⟩ καὶ τὴν πόσιν ἅμα τῷ φυσικῷ καὶ τὸ ἀναγκαῖον ἔχουσιν· ἄλλαις δέ, αἷς ἀρχὰς ἡ φύσις ἐνδίδωσιν, ἔστι δήπου καὶ μὴ χρώμενον ἔχειν ἱκανῶς ἀπαλλαγέντα· φυσικαὶ μὲν οὖν, οὐκ ἀναγκαῖαι δ’ ἐκλήθησαν. τὸ δὲ τῶν μήτ’ ἀναγκαίων μήτε φυσικῶν ἀλλ’ ἔξωθεν ὑπὸ δόξης κενῆς δι’ ἀπειροκαλίαν ἐπικεχυμένων γένος ὑμῶν μὲν ὀλίγου δεῖν τὰς φυσικὰς ἀπέκρυψεν ὑπὸ πλήθους ἁπάσας, ἔχει δὲ καθάπερ ξένων ὄχλος ἔπηλυς ἐν δήμῳ καὶ βιαζόμενος πρὸς τοὺς ἐγγενεῖς πολίτας. (Plut. Gryll. 6 p. 989b)
u22504Krş. Porphyrios, Hayvan Etinden Kaçınma Üzerine I 49: Geri kalan ve sefahate düşmüş olan her şeyin, derler, isteği zorunlu değildir; acı veren bir şeyden zorunlu olarak doğmaz. Bu isteğin kimi yokluğunda yalnızca üzen ya da iğneleyen şeyden, kimi sevindiren şeyden, kimi de büsbütün boş ve yanlış öğretilerden doğar; bu sonuncusu ne tabiî bir eksikliğe ne de yokluğuyla yapıyı çözecek bir şeye bağlanır. Çünkü tabiatın zorunlu olarak muhtaç olduğu şeyleri ayakta tutmaya rastgele şeyler bile yeterdi; bunlar da hem sadelikleri hem azlıkları yüzünden kolay bulunur.
457. Gerçek felsefe aşkıyla her bulandırıcı ve zahmetli arzu çözülüp gider. Porphyrios, Marcella'ya Mektup 31.
458. Porphyrios, Hayvan Etinden Kaçınma Üzerine I 54: Bu tür sebepler ve bunlarla aynı soydan olanlar yüzünden yaşamaya, servete, mala ve şöhrete doymak bilmez bir istek doğar; insan bunlarla birlikte, daha uzun bir süre içinde bütün iyinin artacağını sanır, ölümün getireceği korkunç şeyden de sonsuzmuş gibi korkar. Oysa sefahatle elde edilen haz, kendine yetmekten doğan hazza, onu tatmış olan için yaklaşamaz bile; çünkü insanın kendisinin nelere ihtiyaç duyduğunu kavramasında büyük bir hoşluk vardır. Sefahat kalkınca, cinsel azgınlık kalkınca, dışarıya yönelik şan hırsı (kalkınca), hiçbir işimize yaramayacak, yalnız yük olacak atıl bir servete artık ne ihtiyaç kalır? ... doymanın gerçekleştiği noktaya kadar; böyle bir doyumdan gelen haz da katışıksızdır. Bedeni de elden geldiğince doymuşluğun hazzından alıkoymalı, doyumu açlığın ardından tatmaya alıştırmalı; böylece (iyi durumda) her şeyin içinden geçsin; sınır olarak da sınırsızı değil, zorunlu olanı koymalı. Böylece insan kendine yetmek ve tanrıya benzemek yoluyla ulaşılabilecek iyiyi de elde etmiş olacaktır. Böylece ne daha fazlasını özleyecek ne de zamanı, kendisine daha büyük bir iyi katacakmış gibi isteyecektir. Böylece serveti boş kanaatlerle değil tabiatın sınırıyla ölçerek gerçekten zengin olacaktır. Böylece gerçekleşeceğine dair hiçbir güvencesi olmayan en büyük haz umuduna asılı kalmayacak (çünkü en çok bu bulandırır), şimdiki ve olup bitmiş olanla yetinerek yerinde duracak, daha uzun bir süre kalıp kalmayacağı için de kaygılanmayacaktır.
[459. fragman (Cicero, Tusculum Sohbetleri V 97 vd.) ve öbür Latince tanıklıklar çevrilmemiştir.]
Krş. Stobaios, Antoloji XVII 43: Bir keresinde (Musonius) her zaman anlattığı öbür sözleri bırakıp şöyle bir şey söyledi: Nasıl ki pahalı yiyecek yerine ucuzunu, zor bulunanın yerine kolay bulunanı tercih etmek gerekiyorsa, insanla soydaş olanı da öyle olmayana tercih etmek gerekir.
τὸ δὲ λοιπὸν ὅσον εἰς πολυτέλειαν πέπτωκεν, οὐκ ἀναγκαίαν ἔχειν φασὶ τὴν ὄρεξιν οὐδ’ ἀπ’ ἀλγοῦντός τινος ἀναγκαίως γιγνομένην, ἀλλὰ τὴν μὲν ἀπὸ τοῦ ἢ λυποῦντος ἢ νύττοντος μόνον ἐν τῷ μὴ παρεῖναι, τὴν δὲ ἀπὸ τοῦ χαίροντος, τὴν δὲ ὅλως ἀπὸ τῶν κενῶν καὶ διεψευσμένων δογμάτων, ἣ εἰς οὐδὲν φυσικὸν ἀνάγεται ἔλλειμμα οὐδ’ εἰς τὸ διαλῦον τὴν σύστασιν ἐκ τοῦ μὴ παρεῖναι. ἱκανὰ γὰρ καὶ τὰ τυχόντα διακρατῆσαι ταῦτα ἦν, ὧν ἀναγκαίως δεῖται ἡ φύσις. ταῦτα δὲ καὶ διὰ τὴν λιτότητα καὶ διὰ τὴν ὀλιγότητά ἐστιν εὐπόριστα. (Porphyr. de abst. I 49) — ἔρωτι φιλοσοφίας ἀληθινῆς πᾶσα ταραχώδης καὶ ἐπίπονος ἐπιθυμία ἐκλύεται. (Porphyr. ad Marc. 31) — παρὰ δὲ τὰς τοιαύτας καὶ τὰς ὁμογενεῖς αἰτίας καὶ ἡ τοῦ ζῆν ἄπληστος ὄρεξις γίγνεται καὶ πλούτου καὶ χρημάτων καὶ δόξης τῷ συναυξήσειν τε νομίζειν τὸ πᾶν ἀγαθὸν σὺν αὐτοῖς διὰ τοῦ πλείονος χρόνου καὶ τὸ κατὰ τὸν θάνατον δεινὸν ὡς ἀπέραντον φοβεῖσθαι. ἡδονὴ δὲ ἡ διὰ πολυτελείας οὐδὲ ἐγγὺς τείνει τῆς δι’ αὐταρκείας τῷ πεπειραμένῳ γιγνομένης· πολὺ γὰρ τὸ ἡδὺ ἐν τῷ κατανοεῖν ὅσων αὐτὸς χρείαν ἔχει. ἀρθείσης γὰρ πολυτελείας, ἀρθείσης τῆς περὶ τὰ ἀφροδίσια πτοίας, ⟨ἀρθείσης⟩ τῆς ἔξω φιλοτιμίας τίς λοιπὸν χρεία πλούτου ἀργοῦ εἰς μηδὲν ἡμῖν χρησιμεύοντος ἀλλὰ μόνον βαρήσοντος; … ἕως τὸ πεπληρῶσθαι γίγνεται καὶ ἡ ἐκ τοῦ τοιούτου κόρου ἡδονὴ ἀκραιφνής. δεῖ δὲ καὶ τὸ σῶμα ἀπεθίζειν ὡς οἷόν τε τῆς τοῦ κόρου ἡδονῆς διὰ τῆς κατὰ τὴν πεῖναν πλησμονῆς καταγεύεσθαι, ἵνα ⟨εὖ ἔχων⟩ διὰ πάντων διέλθῃ, καὶ ὅρον θεῖναι τὸ ἀναγκαῖον, μὴ τὸ ἀόριστον. οὕτω γὰρ καὶ τοῦτο εἰληφέναι τὸ ἐνδεχόμενον ἀγαθὸν ἐνέσται διὰ τῆς αὐταρκείας καὶ ὁμοιώσεως τῷ θεῷ· οὕτως οὐδ’ αὐτὸ ἐπὶ πλέον ποθήσει οὐδὲ τὸν χρόνον ὡς προσθήσοντα αὐτῷ μεῖζον ἀγαθόν. οὕτως δ’ αὖ ἀληθινῶς πλουτήσει τῷ φυσικῷ ὅρῳ τὸν πλοῦτον μετρῶν, οὐ δόξαις κεναῖς· οὕτως οὐκ ἐπ’ ἐλπίδι κρεμήσεται μεγίστης ἡδονῆς πίστιν οὐκ ἐχούσῃ τοῦ γενέσθαι (θορυβωδεστάτη γὰρ αὕτη), ἀλλ’ ἐν αὐταρκείᾳ τοῦ παρόντος καὶ γεγονότος ἤδη μενεῖ οὐδὲ ἀγωνιάσει μὴ τὸν πλείονα χρόνον παραμένῃ. (Porphyr. de abst. I 54) — ἅπαξ δέ ποτε (Μουσώνιος) τῶν ἄλλων ἀφέμενος λόγων οὓς ἑκάστοτε διεξῄει τοιάδε τινὰ εἶπεν, (Stob. flor. XVII 43)
ὡς χρὴ καθάπερ τὴν εὐτελῆ τῆς πολυτελοῦς τροφὴν προτιμᾶν καὶ τὴν εὐπόριστον τῆς δυσπορίστου, οὕτω καὶ τὴν σύμφυλον ἀνθρώπῳ τῆς ⟨μὴ τοιαύτης⟩. (Stob. flor. XVII 43) — σὺν φιλοσοφίᾳ τοίνυν ἁπτέον τούτων, καὶ εὐθὺς προσπεσεῖται ὅτι πολλῷ κρεῖττον τὸ ἐν αὐτοῖς μεταδιώκειν ἐλάχιστόν τε καὶ λιτὸν καὶ κοῦφον· ἐλάχιστον γὰρ καὶ τὸ ὀχληρὸν ἐκ τοῦ ἐλαχίστου. ὧν δ’ ἂν συνεφελκύσηται ἡ παρασκευὴ ἐμπόδια ἐκ τῆς τοῦ σώματος βαρύτητος ἢ ἐκ τῆς τῶν παρασκευαζομένων πραγματείας ἢ ἐκ τοῦ κωλύειν τὴν περὶ τῶν κυριωτάτων λογισμῶν ἐνέργειαν εἶναι συνεχῆ ἢ ἔκ τινος ἄλλης αἰτίας, εὐθὺς ἀλυσιτελὴς γίνεται καὶ οὐκ ἀντάλλακτος πρὸς τὰς συνακολουθούσας ὀχλήσεις. (Porphyr. de abst. I 50) — ἔτι καὶ τὸ ἀλγεινὸν τὸ δι’ ἐνδείας πολλῆς ἠπιότητος ἢ τὸ διὰ πληρώσεως μετέχει, ἐὰν μή τις ταῖς κεναῖς δόξαις ἑαυτὸν ἀπατᾷ. (ibid. I 51) — ἥ τε ποικιλία τῶν τροφῶν οὐχ ὅπως τὰς ταραχὰς τῆς ψυχῆς ἐκλύει, ἀλλ’ οὐδὲ τὴν ἐν τῇ σαρκὶ ἡδονὴν συνεπαύξει· πέρας γὰρ ἔχει καὶ αὕτη ἅμα τῇ τῆς ἀλγηδόνος ὑπεξαιρέσει. (ibid. I 51) — ὡς τό γε τῆς σαρκοφαγίας (ibid. I 51)
u22724[460. fragman (Seneca, Mutlu Hayat Üzerine 13, 1) ve Seneca'nın öbür Latince tanıklığı çevrilmemiştir.]
461. Porphyrios, Hayvan Etinden Kaçınma Üzerine I 50 vd.: Öyleyse bu işlere felsefeyle el atmalı; o zaman hemen görülecektir ki bunlarda en az olanın, sade ve hafif olanın peşine düşmek çok daha iyidir; çünkü en azdan gelen rahatsızlık da en az olur. Hazırlık beraberinde engeller sürüklüyorsa —ister bedenin ağırlaşmasından, ister hazırlanan şeylerin zahmetinden, ister en önemli konular üzerinde düşünmenin sürekliliğini engellemesinden, ister başka bir sebepten—, hemen kârsız olur ve ardından gelen sıkıntılara değmez.
462. Aynı eser I 51: Üstelik eksiklikten gelen acı, doymaktan gelen acıdan çok daha yumuşaktır; yeter ki insan kendini boş kanaatlerle aldatmasın.
463. Aynı eser I 51: Yiyeceklerin çeşitliliği psykhēnin çalkantılarını gidermek şöyle dursun, bedendeki hazzı bile artırmaz; çünkü onun da sınırı acının ortadan kalkmasıyla birlikte gelir.
464. Aynı eser I 51 vd.: Et yemek ne tabiatın rahatsız edici herhangi bir durumunu gideriyordu ne de yerine getirilmediğinde acıya varan bir şeydi; verdiği zevk ise zorlayıcıydı ve çabucak zıddıyla karışıyordu. Çünkü hayatın sürmesine değil, hazların çeşitlenmesine katkıda bulunuyordu; tıpkı cinsel ilişki ya da yabancı şarapların içilmesi gibi; tabiat bunlar olmadan da varlığını sürdürebilir. Onsuz dayanamayacağı şeyler ise büsbütün azdır; adaletle ve özgürlükle, huzur ve büyük bir rahatlık içinde kolayca sağlanabilir. Üstelik et sağlığa da katkıda bulunmaz, daha çok sağlığa engel olur. Çünkü sağlık hangi yollarla geri kazanılıyorsa onlarla korunur; sağlık ise en sade ve etsiz bir beslenmeyle geri kazanılır; öyleyse bununla korunur da.
Aynı eser I 53: Genel olarak Epikuros haklı olarak şöyle derdi: Tadını çıkarmayı özlediğimiz ve peşine düştüğümüz, ama yenip bitirdikten sonra hiçbir hoşnutluk bırakmayan yiyecekten sakınmalı. Bol ve ağır yiyeceklerin hepsi böyledir. Ona düşkün olanların da başına bu gelir: Ya masraflara ya hastalıklara ya aşırı doymaya ya da işten başını kaldıramamaya düşerler. Bu yüzden sade yiyeceklerde bile aşırı doymaktan sakınmalı ve her yerde şuna bakmalı: Tadını çıkarmaktan ya da elde etmekten ne doğar, bunun büyüklüğü nedir, bedenin mi psykhēnin mi hangi rahatsızlığını giderir? Böylece çokların hayatında olduğu gibi, boş bir zevk uğruna her şeye karşı bir gerginlik doğmasın. Çünkü hiçbir yerde sınırsızlığa kapılmamalı, bu tür şeylerdeki sınıra ve ölçüye tutunmalı.
Aynı eser I 48: Epikurosçuların çoğu, bizzat önderlerinden başlayarak, arpa ekmeği ve ağaç yemişleriyle yetinmiş görünürler; yazılarını da tabiatın az şeye ihtiyaç duyduğunu anlatarak, onun zorunlu ihtiyacının sade ve kolay bulunur şeylerle yeterince giderildiğini göstererek doldurmuşlardır ... (49) Çünkü bedeni eksiklik yüzünden rahatsız eden şeyi, sulu ve kuru basit tabiatlı, kolay bulunur şeyler güzelce ve yeterince giderir.
[Hieronymus'un ve Lactantius'un Latince tanıklıkları çevrilmemiştir.]
Krş. Plutarkhos, Hazla Yaşamak Mümkün Değildir 16 (1097d): Tabiatın bedenin hazları için bile pahalı bir donatıma muhtaç olduğunu, en hoş şeyin arpa ekmeğinde ve mercimek çorbasında olmadığını, zevk düşkünlerinin isteklerinin katıklar, Thasos cevizleri, kokular ... aradığını bir yana bırakalım.
[468. fragman ve Cicero'nun tanıklıkları Latincedir; çevrilmemiştir.]
469. Kutlu Tabiata şükürler olsun ki zorunlu olanları kolay bulunur, zor bulunanları da zorunlu olmayan kıldı. *Stobaios, Antoloji XVII 23; Paris yazması 1168'deki derleme; Abbas Maksimos 48; Antonios Melissa I 45: hepsi sözü Epikuros'a verir.*
οὔτ’ ἔλυέν τι ὀχληρὸν τῆς φύσεως οὔθ’ ὃ μὴ συντελούμενον ἐπ’ ἀλγηδόνα ἠνύετο, τὴν δὲ χάριν βιαίαν εἶχε καὶ ταχὺ τῷ ἐναντίῳ μιγνυμένην. οὐ γὰρ πρὸς ζωῆς συμμονήν, πρὸς δὲ ποικιλίαν ἡδονῶν συνεβάλλετο, ἐοικὸς ἀφροδισίοις ἢ ξενικῶν οἴνων πόσεσιν, ὧν καὶ χωρὶς διαμένειν δύναται ἡ φύσις. ὧν δὲ χωρὶς οὐκ ἂν ὑπομείνειεν, βραχέα παντάπασίν ἐστι καὶ δυνάμενα ῥᾳδίως καὶ μετὰ δικαιοσύνης καὶ ἐλευθερίας, ἡσυχίας τε καὶ πολλῆς ῥᾳστώνης πορίζεσθαι. ἔτι δὲ οὐδὲ πρὸς ὑγείαν τὰ κρέα συντελεῖ, ἀλλὰ μᾶλλον τῇ ὑγείᾳ ἐμποδίζει. δι’ ὧν γὰρ ὑγεία ἀνακτᾶται, διὰ τούτων καὶ διαμένει· ἀνακτᾶται δὲ διὰ τῆς λιτοτάτης καὶ ἀσάρκου διαίτης, ὥστε καὶ ταύτῃ ἂν συμμείνειεν. (Porphyr. de abst. I 51 sq.) — καθόλου δὲ ὀρθῶς ὁ Ἐπίκουρος ἔφασκεν εὐλαβητέον εἶναι τροφήν, ἣν ἀπολαῦσαι μὲν ποθοῦμεν καὶ διώκομεν, συντελεσθεῖσαν δ’ ἐν ἀχαρίστῳ τίθεμεν. τοιαύτη δὲ πᾶσα ἡ δαψιλὴς καὶ παχεῖα. καὶ τοῦτο πάσχουσιν οἱ περὶ ταύτην ἐπτοημένοι, ἢ ἀναλώμασιν ἢ νόσοις ἢ πλησμονῇ ἢ ἀσχολίαις περιπίπτοντες. διὸ καὶ ἐπὶ τῶν λιτῶν φυλακτέον τὸ πλήσμιον, καὶ πανταχοῦ σκεπτέον, τί διὰ τῆς ἀπολαύσεως ἢ κτήσεως γίγνεται καὶ πηλίκον ἔχει μέγεθος καὶ τίνος ὀχληροῦ λυτικόν, σαρκὸς ἢ ψυχῆς, μὴ διὰ ⟨κενὴν⟩ χάριν ἡ περὶ ἑκάστου ⟨πράγματος⟩ ἔντασις γίγνηται, ὥσπερ ὁ τ⟨ῶν πολλῶν⟩ βίος κεκύηται⟦?⟧. ἀοριστεῖν γὰρ οὐδαμοῦ δεῖ, ἀλλ’ ἔχεσθαι ὅρου καὶ μέτρου τοῦ ἐν τοῖς τοιούτοις. (ibid. I 53) — τῶν γὰρ Ἐπικουρείων οἱ πλείους ἀπ’ αὐτοῦ τοῦ κορυφαίου ἀρξάμενοι μάζῃ καὶ τοῖς ἀκροδρύοις ἀρκούμενοι φαίνονται τά τε συγγράμματα ἐμπεπλήκασι τὸ ὀλιγοδεὲς τῆς φύσεως ἀφηγούμενοι καὶ τὸ ἐκ τῶν λιτῶν καὶ εὐπορίστων ἱκανῶς αὐτῆς τὸ ἀναγκαῖον ἰώμενον παριστάντες … (49) τὸ γὰρ κατ’ ἔνδειαν ἐνοχλοῦν τὴν σάρκα ἐξαιρεῖται καλῶς καὶ αὐτάρκως τὰ εὐπόριστα, ἁπλῆν ἔχοντα φύσιν ὑγρῶν τε καὶ ξηρῶν. (ibid. I 48 sq.) — ὅτι μὲν οὖν καὶ πρὸς τὰς τοῦ σώματος ἡδονὰς ἡ φύσις δεῖται χορηγίας πολυτελοῦς καὶ οὐκ ἔστιν ἐν μάζῃ καὶ φακῇ τὸ ἥδιστον, ἀλλ’ ὄψα καὶ Θάσια καὶ μύρα … ζητοῦσιν αἱ τῶν ἀπολαυστικῶν ὀρέξεις …, ἀφῶμεν. (Plut. non posse 16 p. 1097d) — χάρις τῇ μακαρίᾳ Φύσει, ὅτι τὰ ἀναγκαῖα ἐποίησεν εὐπόριστα, τὰ δὲ δυσπόριστα οὐκ ἀναγκαῖα. (Stob. flor. XVII 23 al.)
u22834470. Porphyrios, Hayvan Etinden Kaçınma Üzerine I 51: Ama filozofun, hayatı boyunca hiçbir şeyin eksik kalmayacağına dair bir umudu da olmalıdır. Kolay bulunur şeyler bu umudu yeterince korur, pahalı şeyler ise umulmasını güçleştirir. Nitekim birçokları bu yüzden, çok şeye sahip oldukları hâlde, sanki ellerindekiler yetmeyecekmiş gibi bitmez tükenmez bir zahmete girer. İnsanı kolay bulunur ve en sade şeylerle yetinmeye götüren, şunu hatırlamaktır: Psykhēnin kayda değer bir çalkantısını gidermeye bütün servet bir araya toplansa bile tabiatı gereği güç yetiremez; bedenin rahatsızlığını ise pek ölçülü, rastgele ve her bakımdan kolay bulunur şeyler bile giderir; bunlar da eksik kalsa, ölmeye hazırlanan kişiyi tedirgin etmez.
471. Tabiatın gayesine göre yoksul, boş kanaatlere göre zengin bir insan bulmak nadirdir. Çünkü akılsızlardan hiçbiri sahip olduklarıyla yetinmez, daha çok sahip olmadıkları için kahrolur. Nasıl ki ateşi olanlar hastalığın kötü huyu yüzünden hep susar ve kendilerine en aykırı şeyleri arzularsa, psykhēsi kötü hâlde olanlar da her şeyden hep yoksundur ve oburlukları yüzünden türlü türlü arzulara düşerler. Porphyrios, Marcella'ya Mektup 27.
Athenaios'un epigramı (Diogenes Laertios X 12):
Tabiatın serveti küçük bir sınırda durur, boş yargılar ise sonu gelmez bir yol tutar.
Plutarkhos, Servet Hırsı Üzerine 4 (524f): Aklı başında olanlar için tabiatın serveti sınırlanmıştır; ihtiyacın sonu, merkez ve yarıçapla çizilmiş bir daire gibi, el altındadır.
Bizans derlemesi (Wachsmuth, Yunan Florilegia Üzerine İncelemeler, s. 197, no. 139): Tabiata uygun servet ekmekle, suyla ve bedeni örten rastgele bir şeyle tamamlanmıştır; psykhēdeki fazlalık ise sonsuzdur, arzunun işkencesini de beraberinde taşır. (Usener'e göre söz Epikuros'un değil, onun düşüncesine göre kurulmuştur.)
[Iuvenalis'in, Horatius'un, Manilius'un ve Cicero'nun Latince tanıklıkları çevrilmemiştir.]
δεῖ μέντοι τῷ φιλοσόφῳ καὶ τὴν ἐλπίδα τοῦ μηδὲν ὑπολείψειν παρεῖναι διὰ βίου· ταύτην δὲ τὰ μὲν εὐπόριστα ἱκανῶς διασῴζει, τὰ δὲ πολυτελῆ ποιεῖ δυσέλπιστον. οἱ γοῦν πολλοὶ διὰ τοῦτο καίπερ πολλὰ κεκτημένοι ὡς ὑπολειψόντων ἀνήνυτα μοχθοῦσιν. ἀρκεῖσθαι δὲ τοῖς εὐπορίστοις καὶ λιτοτάτοις ποιεῖ τὸ μνημονεύειν ὅτι πρὸς μὲν ⟨τὸ⟩ τῆς ψυχῆς ἀξιόλογον ταραχὴν λύειν οὐθὲν ἰσχύειν πέφυκεν οὐδ’ ὁ πᾶς πλοῦτος συναχθείς, τὸ δὲ τῆς σαρκὸς ὀχληρὸν ἐξαιρεῖ καὶ τὰ πάνυ μέτρια καὶ τυχόντα πᾶσάν τε εὐποριστίαν κεκτημένα· ὑπολείποντα δὲ καὶ τὰ τοιαῦτα οὐ ταράττει τὸν ἀποθνῄσκειν μελετῶντα. (Porphyr. de abst. I 51) — σπάνιόν γε εὑρεῖν ἄνθρωπον ⟨πένητα⟩ πρὸς τὸ τῆς φύσεως τέλος καὶ πλούσιον πρὸς τὰς κενὰς δόξας. οὐδεὶς γὰρ τῶν ἀφρόνων οἷς ἔχει ἀρκεῖται, μᾶλλον δὲ οἷς οὐκ ἔχει ὀδυνᾶται. ὥσπερ οὖν οἱ πυρέττοντες διὰ κακοήθειαν τῆς νόσου ἀεὶ διψῶσι καὶ τῶν ἐναντιωτάτων ἐπιθυμοῦσιν, οὕτω καὶ οἱ τὴν ψυχὴν κακῶς ἔχοντες διακειμένην πένονται πάντων ἀεὶ καὶ εἰς πολυτρόπους ἐπιθυμίας ὑπὸ λαιμαργίας ἐμπίπτουσιν. (Porphyr. ad Marc. 27) — τᾶς φύσιος δ’ ὁ πλοῦτος ὅρον τινὰ βαιὸν ἐπίσχει, / αἱ δὲ κεναὶ κρίσιες τὰν ἀπέραντον ὁδόν. (Athenaeus ap. Diog. L. X 12) — τοῖς γε νοῦν ἔχουσιν ὁ τῆς φύσεως πλοῦτος ὥρισται καὶ τὸ τέρμα πάρεστι τῆς χρείας καθάπερ κέντρῳ καὶ διαστήματι περιγραφόμενον. (Plut. de cupid. divit. 4 p. 524f) — Ὁ κατὰ φύσιν πλοῦτος ἄρτῳ καὶ ὕδατι καὶ τῇ τυχούσῃ τοῦ σώματος σκέπῃ συμπεπλήρωται· ὁ δὲ περιττὸς κατὰ ψυχὴν ἀπέραντον ἔχει καὶ τὴν τῆς ἐπιθυμίας βάσανον. (gnomol. Byz. Wachsm. p. 197 n. 139)
u22944473. Azın yetmediği kimseye hiçbir şey yetmez.
Ailianos, Çeşitli Tarih IV 13 (Stobaios, Antoloji XVII 30): Gargettoslu Epikuros şöyle haykırırdı: "Azın yetmediği kimseye hiçbir şey yetmez."
[Horatius'un Latince dizesi, Latince kalan 474. ve 475. fragmanlar (Seneca, Mektuplar 9, 20 ve 2, 5) çevrilmemiştir.]
476. Kendine yetmek, zenginliklerin en büyüğüdür.
İskenderiyeli Klemens, Stromateis VI 2: Euripides "Çünkü itidalli insanlara yetecek kadarı yeterlidir" diye yazınca, Epikuros açıkça şöyle der: "Kendine yetmek, zenginliklerin en büyüğüdür."
Porphyrios, Marcella'ya Mektup 28: Bu yüzden filozoflar, zorunlu olmayanı iyi bilmek kadar zorunlu bir şey olmadığını, kendine yetmenin zenginliklerin en büyüğü olduğunu söyler; hiçbir şeye ihtiyaç duymamayı da saygıdeğer sayarlar.
[Augustinus'un Latince tanıklığı ve Latince kalan 477. fragman (Seneca, Mektuplar 4, 10; 27, 9) çevrilmemiştir.]
ᾧ ὀλίγον οὐχ ἱκανόν, ἀλλὰ τούτῳ γε οὐδὲν ἱκανόν. — Ἐπίκουρος ὁ Γαργήττιος ἐκεκράγει λέγων· „ᾧ ὀλίγον … ἱκανόν.“ (Ael. var. hist. IV 13; Stob. flor. XVII 30) — Πλουσιώτατον αὐτάρκεια πάντων. — ἀλλ’ Εὐριπίδου γράφοντος „ἐπεὶ τά γ’ ἀρκοῦνθ’ ἱκανὰ τοῖς γε σώφροσιν“ Ἐπίκουρος ἄντικρύς φησι „Πλουσιώτατον“ κτλ. (Clem. Alex. strom. VI 2) — διό φασιν οἱ φιλόσοφοι οὐδὲν οὕτως ἀναγκαῖον ὡς τὸ γινώσκειν καλῶς τὸ μὴ ἀναγκαῖον, πλουσιωτάτην δὲ εἶναι πάντων τὴν αὐτάρκειαν καὶ σεμνὸν τὸ μηδενὸς δεῖσθαι λαμβάνονται. (Porphyr. ad Marc. 28)
u23054[Lucretius'un ve Horatius'un Latince dizeleri çevrilmemiştir.]
478. Çoğu insan sade yaşamaktan korkar; bu korku yüzünden de onu en çok doğuracak işlere girişir. Porphyrios, Marcella'ya Mektup 28.
479. Birçokları servete kavuşunca kötülüklerden bir kurtuluş değil, daha büyük kötülüklere bir geçiş buldu. Porphyrios, Marcella'ya Mektup 28.
[Seneca'nın Latince tanıklığı çevrilmemiştir.]
480. Hayvanca bir çalışmayla mal varlığı yığılır, ama perişan bir hayat ortaya çıkar. Porphyrios, Marcella'ya Mektup 29.
481. Porphyrios, Marcella'ya Mektup 28: Bu yüzden (filozoflar) zorunlu bir şeyin nasıl sağlanacağını değil, sağlanmadığında nasıl daha cesur olacağımızı düşünüp çalışmayı öğütlerler. Krş. aynı yazar, Hayvan Etinden Kaçınma Üzerine I 50: (Epikurosçular) derler ki zorunlu şeyleri hazırladıktan sonra felsefeyi bir ek olarak kullanmamalı; psykhēye gerçek bir cesaret kazandırdıktan sonra gündelik işlere öyle sarılmalı. Çünkü felsefe olmadan tabiatın zorunlu ihtiyacını ölçüp hazırlarsak, kendi işlerimizi kötü bir kâhyaya bırakmış oluruz.
φοβούμενος ὁ πολὺς τὸ λιτὸν τῆς διαίτης διὰ τὸν φόβον ἐπὶ πράξεις πορεύεται τὰς μάλιστ’ ἂν τοῦτον παρασκευαζούσας. (Porphyr. ad Marc. 28) — πολλοὶ τοῦ πλούτου τυχόντες οὐ τὴν ἀπαλλαγὴν τῶν κακῶν εὗρον ἀλλὰ μεταβολὴν μειζόνων. (ibid.) — ἐξ ἐργασίας θηριώδους οὐσίας μὲν πλῆθος σωρεύεται, βίος δὲ ταλαίπωρος συνίσταται. (ibid. 29) — διὸ καὶ μελετᾶν (οἱ φιλόσοφοι) παρακελεύονται οὐχ ὅπως τι ποριστέον ἀναγκαῖον, ἀλλ’ ὅπως μᾶλλον θαρρήσομεν μὴ πορισθέντος. (ibid. 28) — δεῖ δέ, φασίν (οἱ Ἐπικούρειοι), οὐχ ἑτοι- (Porphyr. de abst. I 50)
u23164482. Arrianos, Epiktetos'un Söylevleri III 7, 16 (Epikurosçularla alay ederek): Servet de iyidir, hem de hazları en çok sağlayan şey. Öyleyse neden onu edinmeyesin?
483. Hermeias, Platon'un Phaidros'una Şerh 76: Kimileri sevmenin düpedüz kötü bir şey olduğunu kabul etmiştir; örneğin Epikuros, aşkı kudurganlık ve huzursuzlukla birlikte giden şiddetli bir cinsel istek diye tarif eder. Afrodisiaslı Aleksandros, Aristoteles'in Topika'sına Şerh 75 (Suda, "erōs" maddesi): "Hiçbir aşk iyi değildir" önermesini, küllî ve olumsuz bir problem olduğu için, her aşkın kötü olmadığını göstererek çürüteceğiz. Aşkı bir yandan Epikuros'un dediği gibi şiddetli bir cinsel isteğe —böyle bir aşkın iyi olması mümkün değildir—, öbür yandan da Stoacıların dediği gibi beliren güzellik yüzünden dostluk kurmaya yönelmeye ayıracağız vb. Krş. Thrakyalı Dionysios üzerine şerh (Bekker, Anecdota Graeca 667, 18): Epikurosçular aşkın şiddetli bir cinsel istek olduğunu söyler.
[Cicero'nun Latince tanıklığı, Latince kalan 484. fragman (Seneca, Mektuplar 18, 14) ve Horatius'un dizesi çevrilmemiştir.]
Krş. Apollonios (Stobaios, Antoloji XX 49): Öfkeliliğin çiçeği deliliktir.
Hayat tarzları üzerine
485. İnsan ya korku yüzünden ya da sınırsız ve boş bir arzu yüzünden bedbaht olur; bunları dizginleyen kişi, kendine kutlu bir düşünce tarzı kazandırabilir. Porphyrios, Marcella'ya Mektup 29.
486. (Çokların iyi saydığı) bu şeylerden yoksun olmak ağrı değildir; asıl ağrı, boş kanaatlerden gelen yararsız ağrıya katlanmaktır. Porphyrios, Marcella'ya Mektup 31.
[Latince kalan 487. fragman (Seneca, Mektuplar 12, 10) çevrilmemiştir.] Krş. Tyroslu Maksimos, Söylevler III 10: Zorunluluktan daha zahmetli ne vardır?
488. Alçak bir psykhē iyi günlerde kabarır, felaketlerde yere serilir.
μασάμενον τὰ ἀναγκαῖα προσθήκῃ τῇ φιλοσοφίᾳ χρῆσθαι, ἀλλὰ παρασκευασάμενον τὸ θαρρεῖν τῇ ψυχῇ γνησίως, οὕτως ἀντέχεσθαι τῶν καθ’ ἡμέραν. κακῷ γὰρ φροντιστῇ τὰ καθ’ ἑαυτοὺς ἐπιτρέψομεν, ἄνευ φιλοσοφίας τὸ ἀναγκαῖον συμμετρούμενοι τῆς φύσεως καὶ παρασκευάζοντες. (Porphyr. de abst. I 50) — ὁ πλοῦτος δ’ ἀγαθόν, καὶ τὸ ποιητικώτατόν γε τῶν ἡδονῶν. διὰ τί μὴ περιποιήσῃ αὐτόν; (Arr. Epict. diss. III 7, 16) — οἱ μὲν γὰρ ὑπέλαβον ἁπλῶς φαῦλον τὸ ἐρᾶν, ὡς Ἐπίκουρος ὁρισάμενος αὐτὸν (τὸν ἔρωτα) σύντονον ὄρεξιν ἀφροδισίων μετὰ οἴστρου καὶ ἀδημονίας. (Herm. in Phaedr. p. 76) — τὸ ὅτι οὐδεὶς ἔρως ἀστεῖος πρόβλημα καθόλου ὂν ἀποφατικὸν ἀνασκευάσομεν, ὅτι μὴ πᾶς ἔρως φαῦλος, διελόντες τὸν ἔρωτα εἴς τε σύντονον ὄρεξιν ἀφροδισίων, ὡς Ἐπίκουρος λέγει, ὃν οὐχ οἷόν τε ἀστεῖον εἶναι, καὶ εἰς ἐπιβολὴν φιλοποιίας διὰ κάλλος ἐμφαινόμενον, ὡς οἱ ἀπὸ τῆς στοᾶς κτλ. (Alex. Aphr. in top. p. 75) — τὸν ἔρωτα οἱ μὲν Ἐπικούρειοί φασιν εἶναι σύντονον ἀφροδισίων ὄρεξιν. (schol. Dion. Thr. BAG p. 667, 18) — τῆς ὀξυθυμίας τὸ ἄνθος μανία. (Apollonius ap. Stob. flor. XX 49) — ἢ γὰρ διὰ φόβον τις κακοδαιμονεῖ ἢ δι’ ἀόριστον καὶ κενὴν ἐπιθυμίαν· ἃ τις χαλινῶν δύναται τὸν μακάριον ἑαυτῷ περιποιῆσαι λογισμόν. (Porphyr. ad Marc. 29) — οὐκ ἀπορεῖν τούτων πόνος ἐστίν, ἀλλὰ φέρειν μᾶλλον τὸν ἀνόνητον ἐκ τῶν κενῶν δοξῶν πόνον. (ibid. 31) — τί δὲ ἀνάγκης ἐπιπονώτερον; (Max. Tyr. diss. III 10) — ἡ ταπεινὴ ψυχὴ τοῖς μὲν εὐημερήμασιν ἐχαυνώθη, ταῖς δὲ συμφοραῖς καθῃρέθη.
u23274 Paris yazması 1168'deki "Epikuros'un sözleri"; Abbas Maksimos 18; Arsenios (Göttingen atasözü derlemesi II 451, 18): hepsi sözü Epikuros'a verir.
489. (Tabiat) talihten gelenleri küçük saymayı öğretir: Talih yüzüne gülerken talihsizliğin ne olduğunu bilmeyi, talihsizken de talihli olmayı büyük bir şey saymamayı; talihten gelen iyileri telaşa kapılmadan kabul etmeyi, ondan gelen ve kötü görünen şeylere karşı da saf tutmayı; çokların iyi ve kötü saydığı her şeyin gelip geçici olduğunu, bilgeliğin ise talihle hiçbir ortaklığı bulunmadığını. Porphyrios, Marcella'ya Mektup 30.
[Cicero'nun Latince tanıklığı çevrilmemiştir.]
490. Yarına en az muhtaç olan, yarına en büyük hazla varır.
Plutarkhos, Ruh Huzuru Üzerine 16 (474c): Çünkü Epikuros'un dediği gibi yalnız "yarına en az muhtaç olan yarına en büyük hazla varmaz"; servet de, şöhret de, güç ve iktidar da sevindirir, en çok da bunların zıtlarından en az korkanları.
[Horatius'un Latince dizeleri ve Latince kalan 491. fragman (Seneca, Mektuplar 15, 10) çevrilmemiştir.]
Γνῶμαι Ἐπικούρου (gnomol. cod. Paris. 1168 f. 115); Ἐπικούρου (Max. abb. gnomol. 18; Arsenius) — καὶ τὰ παρὰ τῆς τύχης μικρότερα (ἡ φύσις) διδάσκει νομίζειν, καὶ εὐτυχοῦντας μὲν γινώσκειν ἀτυχεῖν, δυστυχοῦντας δὲ μὴ παρὰ μέγα τίθεσθαι τὸ εὐτυχεῖν, καὶ δέχεσθαι μὲν ἀθορύβως τὰ παρὰ τῆς τύχης ἀγαθά, παρατετάχθαι δὲ πρὸς τὰ παρ’ αὐτῆς δοκοῦντα εἶναι κακά· καὶ ὡς ἐφήμερον μὲν πᾶν τὸ τῶν πολλῶν ἀγαθόν ἐστι καὶ κακόν, σοφία δὲ οὐδαμῶς τύχῃ κοινωνεῖ. (Porphyr. ad Marc. 30) — ὁ τῆς αὔριον ἥκιστα δεόμενος ἥδιστα πρόσεισι πρὸς τὴν αὔριον. — οὐ γὰρ μόνον „ὁ τῆς … δεόμενος“, ὥς φησιν Ἐπίκουρος, „ἥδιστα … αὔριον“, ἀλλὰ καὶ πλοῦτος εὐφραίνει καὶ δόξα καὶ δύναμις καὶ ἀρχὴ καὶ μάλιστα τοὺς ἥκιστα τἀναντία ταρβοῦντας. (Plut. de tranq. an. 16 p. 474c)
u23384[Lactantius'un Latince tanıklığı çevrilmemiştir.]
492. Yazarı bilinmeyen bir Herculaneum papirüsü (VH² X 71, sütun VI): … İnsanlar ölüp gittiğine göre, ölümden kaçabilecek kimse yoktur; üstelik Epikuros'un dediği gibi, her birimiz ilk doğuşumuzdan itibaren belli bir zamana kadar … [metin bozuk].
[Latince kalan 493. ve 494. fragmanlar (Seneca, Mektuplar 23, 9; 13, 16) çevrilmemiştir.]
495. [Latince kalan fragman (Seneca, Mektuplar 22, 14) çevrilmemiştir.] Krş. Platon'a atfedilen Aksiokhos 365d–e: Çünkü, Aksiokhos, düşünmeden hissizliğe his ekliyorsun; hem kendinle çelişen şeyler yapıyor hem de kendinle çelişen şeyler söylüyorsun. Bir yandan hissizliğe ağlıyorsun, öte yandan çürümeye ve hoş şeylerden yoksun kalmaya üzülüyorsun; sanki ölünce başka bir hayata geçecekmişsin de doğumdan önceki hâlinle aynı olan tam bir hissizliğe geçmeyecekmişsin gibi. Drakon'un ya da Kleisthenes'in yönetimi zamanında senin başına hiçbir kötülük gelmedi (çünkü başına bir şey gelecek bir sen hiç yoktun); ölümden sonra da gelmeyecek, çünkü başına bir şey gelecek bir sen olmayacaksın.
[Plutarkhos], Apollonios'a Teselli 15 (109f–110a): Ölenler, doğumdan önceki düzene geri döner. Doğumdan önce bizim için ne iyi ne kötü bir şey olmadığı gibi, ölümden sonra da olmaz. Bizden önceki şeyler bizi hiç ilgilendirmediği gibi, bizden sonraki şeyler de bizi hiç ilgilendirmeyecektir. … Çünkü ölümden sonraki durum, doğumdan önceki durumla aynıdır.
… [ἀνθρώπων ἀπο]θν]ῃσκόντων, οὐδείς ἐσ[τιν ὃς δ]ύνατα[ι] φυγεῖν θάνατον· καὶ μὴν ἑκάστου, καθάπερ φησὶν Ἐπίκουρος, ἀπὸ τῆς πρώτης γενέσεως πρό⟦ς⟧ τινα χρόνον [ἐ]νισ⟦τ⟧άντος … ⟦?⟧πλῆναι … (Scriptor incertus, VH² X 71 col. VI) — συνάπτεις γάρ, ὦ Ἀξίοχε, … ἀνεπιλογίστως τῇ ἀναισθησίᾳ αἴσθησιν καὶ σεαυτῷ ὑπεναντία καὶ ποιεῖς καὶ λέγεις, οὐκ ἐπιλογιζόμενος ὅτι ἅμα μὲν ὀδύρει τὴν ἀναισθησίαν, ἅμα δὲ ἀλγεῖς ἐπὶ σήψεσι καὶ στερήσει τῶν ἡδέων ὥσπερ εἰς ἕτερον ζῆν ἀποθανούμενος, ἀλλ’ οὐκ εἰς παντελῆ μεταβαλῶν ἀναισθησίαν καὶ τὴν αὐτὴν τῇ πρὸ τῆς γενέσεως. ὡς οὖν ἐπὶ τῆς Δράκοντος ἢ Κλεισθένους πολιτείας οὐδὲν περὶ σὲ κακὸν ἦν (ἀρχὴν γὰρ οὐκ ἦς, περὶ ὃν ἂν ἦν), οὕτως οὐδὲ μετὰ τὴν τελευτὴν γενήσεται· σὺ γὰρ οὐκ ἔσει, περὶ ὃν ἔσται. ([Plat.] Axioch. 365d) — εἰς τὴν αὐτὴν οὖν ([Plut.] consol. ad Apoll. 15 p. 109f)
u23494[Latince kalan 496. fragman (Seneca, Mektuplar 24, 22) çevrilmemiştir.]
497. [Latince kalan fragman (Seneca, Mektuplar 24, 23) çevrilmemiştir.] Krş. [Plutarkhos], Apollonios'a Teselli 15 (110a): Gerçekten de pek çokları, kendi hiçliklerinden ve ölüm hakkındaki kara çalmadan ötürü, ölmemek için ölür.
[Latince kalan 498. fragman (Seneca, Mektuplar 24, 23) ve Cicero'nun Latince tanıklığı (Tusculum Sohbetleri V 40, 117 vd.) çevrilmemiştir.]
τάξιν οἱ τελευτήσαντες καθίστανται τῇ πρὸ τῆς γενέσεως. ὥσπερ οὖν οὐδὲν ἦν ἡμῖν πρὸ τῆς γενέσεως οὔτ’ ἀγαθὸν οὔτε κακόν, οὕτως οὐδὲ μετὰ τὴν τελευτήν. καὶ καθάπερ τὰ πρὸ ἡμῶν οὐδὲν ἦν πρὸς ἡμᾶς, οὕτως οὐδὲ τὰ μεθ’ ἡμᾶς οὐδὲν ἔσται πρὸς ἡμᾶς. … ἡ γὰρ αὐτὴ κατάστασίς ἐστι τῇ πρὸ τῆς γενέσεως ἡ μετὰ τὴν τελευτήν. ([Plut.] consol. ad Apoll. 15 p. 109f–110a) — τῷ γὰρ ὄντι πολλοὶ διὰ τὴν οὐδένειαν καὶ τὴν πρὸς τὸν θάνατον διαβολὴν ἀποθνήσκουσιν, ἵνα μὴ ἀποθάνωσι. (ibid. p. 110a)
u23604500. Plutarkhos, Epikuros'a Uyarak Hoş Yaşamak Mümkün Değildir 28 (1103d): O pek bilge ve ilahî öğreti: Kötü gidişin sınırı, (psykhē için) yok olmak, ortadan kalkmak ve hiç olmamaktır. Aynı eser (1103e): Başka türlü düşünenler ise iyi talihin en tatlı yanını budar, kötü talihe karşı da bir kaçış yolu bırakmaz; işleri kötü gidince tek sığınak ve liman olarak çözülmeyi ve hissizliği gözetirler. Aynı eser 27 (1105a): Çünkü çözülmüş olanın his duymaması ve his duymayanın bizi hiç ilgilendirmemesi, ölüm korkusunu ortadan kaldırmaz; tersine, ona sanki bir ispat ekler. Zira tabiatın korktuğu tam da budur —
"Ama hepiniz su ve toprak olasınız!"
— psykhēnin düşünmeyen ve his duymayan bir şeye çözülüp gitmesi. Epikuros bu çözülmeyi boşluğa ve atomlara bir dağılma sayarak ölümsüzlük umudunu daha da kökünden keser. Aynı eser 29 (1106c): Hayatı hissizlik ve çözülmeyle sona erenler. Aynı eser (1106e): Epikuros'un öğretisi, sefil yaşayanlara psykhēnin yok olmasını ve çözülmesini mutlu bir son olarak vaat eder; akıllı, bilge ve iyiliklerle dolup taşan kimselerin ise gönül ferahlığını büsbütün budar, onları mutlu yaşamaktan yaşamamaya ve hiç olmamaya devirir.
[Augustinus'un Latince tanıklığı çevrilmemiştir.]
501. Plutarkhos, aynı eser 30 (1106f–1107a): … üstelik kendilerine şunu da söylerler: Dinmek bilmez ve sınırsız kötülükler kuşkusundan kurtulmak, geride kurtulmuş olma düşüncesini en sağlam ve en tatlı iyi olarak bırakır; Epikuros'un öğretisi de ölüm korkusunu psykhēnin çözülmesine dayandırarak bunu yapar.
502. Plutarkhos, aynı eser 30 (1107a): Eğer Epikuros'un sandığı gibi insanların çoğu acı çekerek ölüyorsa, ölüm korkusu hiçbir şekilde avutulamaz; çünkü ölüm, insanı kötülüklerin içinden geçirerek iyilerden yoksunluğa götürür.
[Seneca'nın Latince tanıklığı (503. fragman; Mektuplar 30, 14) çevrilmemiştir.]
Aretēler üzerine
504. Diogenes Laertios X 138: Aretēleri de kendileri için değil, haz için seçmek gerekir; tıpkı hekimliği sağlık için seçtiğimiz gibi. Diogenes de Seçmeler'inin yirminci kitabında böyle der.
τὸ πάνσοφον τοῦτο δόγμα καὶ θεῖον, ὅτι τοῦ κακῶς πράττειν πέρας ἐστὶν αὐτῇ (τῇ ψυχῇ) τὸ ἀπολέσθαι καὶ φθαρῆναι καὶ μηδὲν εἶναι. (Plut. non posse suav. 28 p. 1103d) — οἱ δ’ ἄλλως ἔχοντες τῆς μὲν εὐτυχίας τὸ ἥδιστον κολούουσι, ταῖς δὲ δυστυχίαις ἀποστροφὴν οὐκ ἀπολείπουσιν, ἀλλ’ εἰς μίαν καταφυγὴν καὶ λιμένα πράττοντες κακῶς τὴν διάλυσιν καὶ τὴν ἀναισθησίαν ἀποβλέπουσιν. (ibid. p. 1103e) — τὸ γὰρ ἀναισθητεῖν τὸ διαλυθὲν καὶ μηδὲν εἶναι πρὸς ἡμᾶς τὸ ἀναισθητοῦν οὐκ ἀναιρεῖ τὸ τοῦ θανάτου δέος, ἀλλ’ ὥσπερ ἀπόδειξιν αὐτοῦ προστίθησιν (αὐτὸ γὰρ τοῦτό ἐστιν ὃ δέδοικεν ἡ φύσις „ἀλλ’ ὑμεῖς μὲν πάντες ὕδωρ καὶ γαῖα γένοισθε“) τὴν εἰς τὸ μὴ φρονοῦν μηδ’ αἰσθανόμενον διάλυσιν τῆς ψυχῆς, ἣν Ἐπίκουρος εἰς κενὸν καὶ ἀτόμους διασπορὰν ποιῶν ἔτι μᾶλλον ἐκκόπτει τὴν ἐλπίδα τῆς ἀφθαρσίας. (ibid. 27 p. 1105a) — οἷς δὲ ὁ βίος εἰς ἀναισθησίαν περαίνει καὶ διάλυσιν. (ibid. 29 p. 1106c) — ὁ Ἐπικούρου λόγος τοῖς μὲν ἀθλίως ζῶσιν εὐτυχῆ τελευτὴν ἐπαγγέλλεται τὴν ἀναίρεσιν καὶ διάλυσιν τῆς ψυχῆς, τῶν δὲ φρονίμων καὶ σοφῶν καὶ βρυόντων ἀγαθοῖς παντάπασι κολούει τὸ εὔθυμον, ἐκ τοῦ ζῆν μακαρίως εἰς τὸ μὴ ζῆν μηδ’ εἶναι καταστρέφων. (ibid. p. 1106e) — οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ λέγουσιν αὑτοῖς κακῶν ἀπαύστων καὶ ἀορίστων λυθεῖσαν ὑποψίαν ἀγαθὸν βεβαιότατον καὶ ἥδιστον ἀπολιπεῖν τὴν ἐπίνοιαν τοῦ λελύσθαι· καὶ τοῦτο ποιεῖν τὸν Ἐπικούρου λόγον ἱστάντα τοῦ θανάτου τὸ δέος ἐν τῇ διαλύσει τῆς ψυχῆς. (ibid. 30 p. 1106f) — εἰ δὲ δὴ καὶ μετ’ ἀλγηδόνος, ὥσπερ Ἐπίκουρος οἴεται, τοῖς πλείστοις ἀπόλλυσθαι συμβαίνει, παντάπασιν ἀπαρηγόρητός ἐστιν ὁ τοῦ θανάτου φόβος εἰς ἀγαθῶν στέρησιν διὰ κακῶν ἄγοντος. (ibid. p. 1107a) — διὰ δὲ τὴν ἡδονὴν καὶ τὰς ἀρετὰς αἱρεῖσθαι, οὐ δι’ αὑτάς, ὥσπερ τὴν ἰατρικὴν διὰ τὴν ὑγίειαν, καθά φησι καὶ Διογένης ἐν τῇ κ΄ ⟦?⟧ τῶν Ἐπιλέκτων. (Diog. Laert. X 138)
u23714505. [Seneca'nın Latince tanıklığı (Mutlu Hayat Üzerine 9, 1) çevrilmemiştir.] Afrodisiaslı Aleksandros, Aristoteles'in Topika'sına Şerh 12: Bunlar arasında makbul kanaat, önce bütün bilgelerin benimsediği şeydir … ya da çoğunun benimsediği; örneğin aretēnin kendisi için seçilmeye değer olduğu —Epikuros böyle düşünmese de— ve saadetin aretēden doğduğu.
Tyroslu Maksimos, Söylevler III 5: Mademki aretē hazza karşı sınanıyor, … şu kadarını söyleyeyim: Aretēden hoşluğu çıkaran, onun gücünü de çıkarmış olur. Çünkü haz ortadan kalkınca güzel şeylerin hiçbiri seçilmeye değer olmaz. Aretē uğruna isteyerek zahmete katlanan da, ya şimdi var olan ya da beklenen hazzı sevdiği için katlanır. … Zahmetlerle uğraşırken de kimse zahmeti sevdiği için zahmet çekmez (yoksa sevenlerin en talihsizi o olurdu); şimdiki zahmetleri bir şeyle takas eder: Kaba biri buna güzel der, gerçeğe daha yakın biri ise haz. Güzel desen de haz demiş olursun; çünkü güzellik son derece hoş olmasaydı, güzellik olmaktan çıkardı. … (6) Eylemlerde de zahmetler hazlarla takas edilir; sen buna aretē diyorsun. Aretēyi kabul ediyorum; ama sana soracağım: Psykhē aretēyi, ona sevgi duymadan mı seçti? Sevgiyi kabul edersen, hazzı kabul etmiş olursun. Aynı eser 10: Küçük zahmetler karşılığında büyük hazlar alırsın.
506. Diogenes Laertios X 138: Epikuros, hazdan ayrılmaz olan tek şeyin aretē olduğunu söyler; öbür şeyler, örneğin yiyecekler, ondan ayrılabilir.
[Cicero'nun ve Seneca'nın Latince tanıklıkları (507–508. fragmanlar) çevrilmemiştir.]
ἔστι δὲ ἐν τούτοις ἔνδοξον πρῶτον μὲν τὸ πᾶσι δοκοῦν τοῖς σοφοῖς … ἢ τὸ τοῖς πλείστοις αὐτῶν, ὡς τὸ τὴν ἀρετὴν δι’ αὑτὴν αἱρετὴν εἶναι, εἰ καὶ μὴ Ἐπικούρῳ δοκεῖ, καὶ τὴν εὐδαιμονίαν ὑπ’ ἀρετῆς γίνεσθαι. (Alex. Aphr. in top. p. 12) — ἐπεὶ δὲ ἀρετῆς πρὸς ἡδονὴν ἡ ἐξέτασις γίγνεται, … τοσοῦτον λέγω, ὡς εἰ τῆς ἀρετῆς ἀφαιρήσει τις τὸ ἡδύ, καὶ τὸ δυνατὸν αὐτῆς προσαφῄρηκεν· οὐδὲν γὰρ τῶν καλῶν αἱρετὸν ἀπογενομένης ἡδονῆς· καὶ γὰρ ὁ κατ’ ἀρετὴν πονῶν ἑκὼν φιλίᾳ ἡδονῆς πονεῖ παρούσης ἢ προσδοκωμένης. … ἀμέλει κἀν ταῖς τῶν πόνων ὁμιλίαις οὐδεὶς πονεῖ πόνου ἐρῶν (ἦ γὰρ ἂν εἴη ὁ δυσεραστότατος), ἀλλάττεται δὲ τοὺς παρόντας πόνους, ὡς μὲν εἴποι ἄν τις τῶν ἀγροικοτέρων, τοῦ καλοῦ, ὡς δέ τις τῶν ἀληθεστέρων, ἡδονῆς· κἂν γὰρ τὸ καλὸν εἴπῃς, ἡδονὴν λέγεις· σχολῇ γὰρ ἂν εἴη τὸ κάλλος κάλλος, εἰ μὴ ἥδιστον εἴη. … (6) κἀν ταῖς πράξεσιν ἀντίδοσις γίνεται πρὸς ἡδονὰς πόνων, ἣν σὺ μὲν ἀρετὴν καλεῖς· ἐγὼ δὲ τὴν μὲν ἀρετὴν δίδωμι, ἐρήσομαι δέ σε, εἰ ἄνευ τῆς πρὸς αὐτὴν φιλίας τὴν ἀρετὴν ἡ ψυχὴ εἵλετο· ἐὰν γὰρ τὴν φιλίαν δῷς, ἡδονὴν δίδως. (Max. Tyr. diss. III 5) — σμικρῶν πόνων μεγάλας ἡδονὰς ἀντεισάγεις. (ibid. 10) — ὁ δ’ Ἐπίκουρος καὶ ἀχώριστόν φησι τῆς ἡδονῆς τὴν ἀρετὴν μόνην, τὰ δ’ ἄλλα χωρίζεσθαι, οἷον βρωτά. (Diog. Laert. X 138)
u23824[Cicero'nun ve Seneca'nın Latince tanıklıkları çevrilmemiştir.]
509. İskenderiyeli Klemens, Stromateis II 21: Epikuros ve Kyreneciler, ilk uygun gelen şeyin haz olduğunu söyler; çünkü aretē, derler, haz için ortaya çıkmış ve haz doğurmuştur.
[Cicero'nun Latince tanıklıkları (510–511. fragmanlar), Porphyrio'nun Horatius şerhi ve Lucanus şerhindeki Latince tanıklıklar çevrilmemiştir.]
Lukianos, İki Kez Suçlanan 21 (Epikuros, Dönek Dionysios'un davasını kendisi savunur): (Dionysios) Stoa'nın tatsızlığından tiksinmiş ve Stoa'nın zahmetler yığınının sonunda geldiğini söylediği saadeti saçma bulmuştur.
Arrianos, Epiktetos'un Söylevleri II 20, 25 (Epikurosçulara): Al bakalım şimdi: Adalet nasıl hiçbir şey değildir, utanma duygusu nasıl ahmaklıktır, baba nasıl hiçbir şey değildir, oğul nasıl hiçbir şey değildir!
Himerios (Photios, Kütüphane, kod. 248): Epikuros'un sözleri ve öğretileriyle bütün aretē yok olup gider; mahkemeler de, yargılamalar da gider; iyilere verilen şerefler de, kötülere biçilen cezalar da.
512. Güzele de, onu boş yere hayranlıkla karşılayanlara da tükürürüm, eğer hiçbir haz doğurmuyorsa. Athenaios XII 547a: Gaye Üzerine'de de yine şöyle der: … [fr. 70]. Başka yerlerde de şöyle der: "Güzele … tükürürüm …"
Ἐπίκουρος μὲν οὖν καὶ οἱ Κυρηναϊκοὶ τὸ πρῶτον οἰκεῖόν φασιν ἡδονὴν εἶναι· ἕνεκα γὰρ ἡδονῆς παρελθοῦσα, φασίν, ἡ ἀρετὴ ἡδονὴν ἐνεποίησε. (Clem. Alex. strom. II 21) — τὴν παρὰ ταύτης (τῆς Στοᾶς) ἀηδίαν μυσαχθεὶς καὶ ἥν φησιν ἐπὶ κεφαλαίῳ τῶν πόνων εὐδαιμονίαν παραγίγνεσθαι λῆρον οἰηθείς. (Lucian. bis accus. 21) — λάβε νῦν, πῶς ἡ δικαιοσύνη οὐδέν ἐστι, πῶς ἡ αἰδὼς μωρία ἐστί, πῶς πατὴρ οὐδέν ἐστι, πῶς ὁ υἱὸς οὐδέν ἐστιν. (Arr. Epict. diss. II 20, 25) — οἴχεται μὲν ἀρετὴ πᾶσα τοῖς Ἐπικούρου λόγοις καὶ δόγμασιν, οἴχεται δὲ δικαστήρια καὶ κρίσεις, καὶ τῶν μὲν ἀγαθῶν αἱ τιμαί, τῶν δὲ ἐναντίων τὸ τίμημα. (Himer. ap. Phot. bibl. cod. 248 p. 365a) — προσπτύω τῷ καλῷ καὶ τοῖς κενῶς αὐτὸ θαυμάζουσιν, ὅταν μηδεμίαν ἡδονὴν ποιῇ. — κἀν τῷ Περὶ τέλους δὲ πάλιν φησί … κἀν ἄλλοις δέ φησι „προσπτύω … ποιῇ.“ (Athen. XII p. 547a)
u23934Plutarkhos, Kolotes'e Karşı 30 (1124e): … güzele, haz eşlik etmiyorsa, tüküren kimseleri bilge saydıkları zaman. Aynı yazar, Gizli Yaşamak Üzerine 4 (1129b): Leontion'la birlikte yaşamak, güzele tükürmek, iyiyi de etin içinde ve gıdıklanmalarda aramak. Aynı yazar, Kolotes'e Karşı 2 (1108c): İyinin karnın çevresinde olduğunu bağıranlar; hazdan ayrı düştüklerinde dört bir yandan kovulmuş olan bütün aretēleri hep birlikte delik bir bakır paraya bile satın almayacak olanlar. Aynı yazar, Epikuros'a Uyarak Hoş Yaşamak Mümkün Değildir 18 (1097a): Güzelle ateşkessiz, aman vermeyen bir savaşa giriştiklerini kabul etmiyorlar mı? Haz eşlik etmezse, saygıdeğer ve temiz olan neyi bağırlarına basıp severler?
513. Arrianos, Epiktetos'un Söylevleri II 22, 21: Çünkü bana yararlı olan şudur: Güvenilir, utanma duygusu olan, sabırlı, nefsine hâkim ve yardımsever insanı korumak, ilişkilerimi gözetmek. Ama kendimi bir yere, güzeli başka bir yere koyarsam, Epikuros'un öğretisi güç kazanır; o öğreti ya güzelin hiçbir şey olmadığını ya da olsa olsa halkın övdüğü şey olduğunu ilan eder.
[Cicero'nun Latince tanıklıkları ve Latince kalan 514. fragman (Cicero, Görevler Üzerine III 33, 117–118; Seneca, Mutlu Hayat Üzerine 13, 5) çevrilmemiştir.]
515. Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri Üzerine 26 (1046e): Eğer (Khrysippos) phronēsisi, Epikuros gibi, saadeti meydana getiren bir iyi saysaydı …
ὅταν … σοφοὺς ἡγῶνται τοὺς τῷ καλῷ προσπτύοντας, ἂν ἡδονὴ μὴ προσῇ. (Plut. adv. Col. 30 p. 1124e) — Λεοντίῳ συγκαταζῆν καὶ τῷ καλῷ προσπτύειν καὶ τἀγαθὸν ἐν σαρκὶ καὶ γαργαλισμοῖς τίθεσθαι. (id. de lat. viv. 4 p. 1129b) — οἱ περὶ γαστέρα τἀγαθὸν εἶναι βοῶντες, οὐκ ἂν δὲ τὰς ἀρετὰς ὁμοῦ πάσας τετρημένου χαλκοῦ πριάμενοι, δίχα τῆς ἡδονῆς πάσας πανταχόθεν ἐξελαθείσας. (id. adv. Col. 2 p. 1108c) — οὐχ ὁμολογοῦσι δὲ τῷ καλῷ πολεμεῖν τὸν ἄσπονδον καὶ ἀκήρυκτον πόλεμον; εἰ δὲ μὴ ἡδονὴ πρόσεστι, τί σεμνὸν καὶ καθάριον ἀσπάζονται καὶ ἀγαπῶσιν; (id. non posse suav. 18 p. 1097a) — τοῦτο γάρ μοι συνοίσει, τηρεῖν τὸν πιστόν, τὸν αἰδήμονα, τὸν ἀνεκτικόν, τὸν ἀφεκτικὸν καὶ συνεργητικόν, φυλάσσειν τὰς σχέσεις. ἂν δ’ ἀλλαχοῦ μὲν ἐμαυτὸν θῶ, ἀλλαχοῦ δὲ τὸ καλόν, οὕτως ἰσχυρὸς γίνεται ὁ Ἐπικούρου λόγος ἀποφαίνων ἢ μηδὲν εἶναι τὸ καλὸν ἢ ⟦εἰ⟧ ἄρα, τὸ ἔνδοξον. (Arr. Epict. diss. II 22, 21) — εἰ μὲν οὖν τὴν φρόνησιν ἡγεῖτο (Χρύσιππος) ποιητικὸν εἶναι τῆς εὐδαιμονίας τι ἀγαθόν, ὥσπερ ὁ Ἐπίκουρος … (Plut. de Stoic. repugn. 26 p. 1046e) — (ἡ ἀρετὴ) περὶ τὴν ἐκ- (Alex. Aphr. de anima II 22)
u24044516. Afrodisiaslı Aleksandros, Ruh Üzerine (Mantissa) 22: Epikuros'a göre (aretē) hoş şeylerin seçilmesiyle ilgilidir.
517. Origenes, Kelsos'a Karşı V 47: Aynı şekilde, daha büyük zahmetlerden kaçmak için zahmetlere katlanan Epikuros'un cesareti bir şeydir, her aretēyi kendisi için seçen Stoacınınki başka bir şey. Diogenes Laertios X 120: Cesaret tabiatça doğmaz, yararlı olanın hesaba katılmasıyla doğar.
518. Origenes, Kelsos'a Karşı V 47: Şimdi de gösteriliyor ki Epikuros'a göre adalet bir şeydir [tarif metinde düşmüştür], psykhēnin üç bölümlü olduğunu reddeden Stoacılara göre adalet başka bir şey, adaleti psykhēnin bölümlerinin her birinin kendi işini görmesi diye tarif eden Platoncularınki başka bir şey. [Augustinus'un Latince tanıklığı çevrilmemiştir.]
519. Adaletin en büyük meyvesi ruh dinginliğidir. İskenderiyeli Klemens, Stromateis VI 2: Aristophanes "Adil olursan hayatın sağlam olur; kargaşadan ve korkudan uzak, güzelce yaşarsın" diye yazınca, Epikuros da şöyle der: "Adaletin … ruh dinginliğidir."
520. Plutarkhos, Aretē ve Kötülük Üzerine 3 (101b): Öyleyse kötülüğün hoşluğu nerededir, eğer onda hiçbir yerde kaygısızlık, acısızlık, kendine yetme, ruh dinginliği ve huzur yoksa? Ten hazlarına bedenin iyi karışımı ve sağlığı yer açar; psykhēde ise gönül ferahlığı, korkusuzluk ve yüreklilik bir temel ya da dalgasız bir sükûnet gibi altına serilmedikçe ne bir sevinç ne de kalıcı bir neşe doğabilir. Bir umut ya da bir keyif hafifçe gülümsese bile, bir kaygı patlak verir vermez, açık havada kopan bir bora gibi, hemen karışıp bulanır.
521. Diogenes Laertios X 120: … suçların eşit olmadığını (söylerler). [Horatius'un Latince dizeleri çevrilmemiştir.]
[Latince kalan 522. fragman (Seneca, Mektuplar 28, 9) ve Horatius'un dizeleri çevrilmemiştir.]
λογήν ἐστι τῶν ἡδέων κατ’ Ἐπίκουρον. (Alex. Aphr. de anima II 22) — οὕτω δὲ καὶ ἄλλη μὲν ἡ Ἐπικούρου ἀνδρεία ὑπομένοντος πόνους διὰ φυγὴν πόνων πλειόνων, ἄλλη δ’ ἡ τοῦ ἀπὸ τῆς Στοᾶς δι’ αὑτὴν αἱρουμένου πᾶσαν ἀρετήν κτλ. (Orig. c. Cels. V 47) — τὴν δὲ ἀνδρείαν φύσει μὴ γίνεσθαι, λογισμῷ δὲ τοῦ συμφέροντος. (Diog. Laert. X 120) — ἤδη δὲ ἀποδείκνυται ἄλλη μὲν ἡ κατ’ Ἐπίκουρον δικαιοσύνη ***, ἄλλη δὲ ἡ κατὰ τοὺς Στωικοὺς ἀρνουμένους τὸ τριμερὲς τῆς ψυχῆς, ἄλλη δὲ κατὰ τοὺς ἀπὸ Πλάτωνος ἰδιοπραγίαν τῶν μερῶν τῆς ψυχῆς φάσκοντας εἶναι τὴν δικαιοσύνην. (Orig. c. Cels. V 47) — Δικαιοσύνης καρπὸς μέγιστος ἀταραξία. — αὖθίς τε Ἀριστοφάνους γράφοντος „βέβαιον ἕξεις τὸν βίον δίκαιος ὤν, χωρίς τε θορύβου καὶ φόβου ζήσεις καλῶς“ ὁ Ἐπίκουρος λέγει· „Δικαιοσύνης … ἀταραξία.“ (Clem. Alex. strom. VI 2) — ποῦ τοίνυν τὸ ἡδὺ τῆς κακίας ἐστίν, εἰ μηδαμοῦ τὸ ἀμέριμνον καὶ τὸ ἄλυπον μηδ’ αὐτάρκεια μηδ’ ἀταραξία μηδ’ ἡσυχία; ταῖς μὲν γὰρ τῆς σαρκὸς ἡδοναῖς ἡ τοῦ σώματος εὐκρασία καὶ ὑγίεια χώραν δίδωσι· τῇ δὲ ψυχῇ οὐκ ἔστιν ἐγγενέσθαι γῆθος οὐδὲ χαρὰν βέβαιον, ἂν μὴ τὸ εὔθυμον καὶ ἄφοβον καὶ θαρραλέον ὥσπερ ἕδραν ἢ γαλήνην ἄκλυστον ὑποβάληται, ἀλλὰ κἂν ὑπομειδιάσῃ τις ἐλπὶς ἢ τέρψις, αὕτη ταχὺ φροντίδος ἐκραγείσης ὥσπερ ἐν εὐδίᾳ σπιλάδος συνεχύθη καὶ συνεταράχθη. (Plut. de virt. et vit. 3 p. 101b) — *** ἁμαρτήματα ἄνισα εἶναι. (Diog. Laert. X 120)
u24154İnsan topluluğu üzerine
523. [Lactantius'un ve Cicero'nun Latince tanıklıkları çevrilmemiştir.] Arrianos, Epiktetos'un Söylevleri II 20, 6: Epikuros da insanların birbirleriyle tabiattan gelen ortaklığını ortadan kaldırmak istediğinde, kaldırmaya çalıştığı şeyin ta kendisinden yararlanır. Çünkü ne der? "Aldanmayın, insanlar, yanılmayın, şaşırmayın: Akıl sahibi varlıklar arasında tabiattan gelen bir ortaklık yoktur; bana inanın. Aksini söyleyenler sizi aldatıyor, yanlış akıl yürütmelerle yanıltıyor." Aynı eser II 20, 20: Epikuros da böylece erkeğe, ev reisine, vatandaşa ve dosta ait ne varsa hepsini kesip atmıştır; ama insana özgü istekleri kesip atamamıştır, çünkü buna gücü yetmezdi.
524. [Horatius'un Latince dizesi çevrilmemiştir.] Krş. Plutarkhos, Gizli Yaşamak Üzerine 4 (1129a): Ama biri fizikte tanrıyı, adaleti ve inayeti, etikte kanunu, topluluğu ve devlet hayatını, devlet hayatında da yararı değil güzeli övüyorsa, neden gizli yaşasın?
525. Arrianos, Epiktetos'un Söylevleri I 23, 1: Epikuros da tabiatça topluluk içinde yaşamaya yatkın olduğumuzu sezer; ama iyimizi bir kez kabuğa koyduktan sonra artık başka bir şey söyleyemez. Çünkü bu kez de şu görüşe sıkı sıkıya sarılır —ve bunda haklıdır—: İyinin özünden kopuk hiçbir şeye ne hayranlık duymalı ne de onu kabullenmeli. Öyleyse, yavrularımıza karşı tabiattan gelen bir sevgimiz yoksa, neden bu kadar kuşkulanıyoruz? Neden bilgeye çocuk yetiştirmemesini öğütlüyorsun? Bu yüzden acılara düşeceğinden neden korkuyorsun? … (5) Ama bilir ki bir kez çocuk doğdu mu, onu sevmemek ve onun için kaygılanmamak artık elimizde değildir. Bu yüzden aklı başında olanın devlet işlerine de karışmayacağını söyler. … (7) Ama o, bunları bildiği hâlde,
οὕτω καὶ Ἐπίκουρος ὅταν ἀναιρεῖν θέλῃ τὴν φυσικὴν κοινωνίαν ἀνθρώποις πρὸς ἀλλήλους, αὐτῷ τῷ ἀναιρουμένῳ συγχρῆται. τί γὰρ λέγει; „μὴ ἐξαπατᾶσθε, ἄνθρωποι, μηδὲ παράγεσθε μηδὲ διαπίπτετε· οὐκ ἔστι φυσικὴ κοινωνία τοῖς λογικοῖς πρὸς ἀλλήλους, πιστεύσατέ μοι· οἱ δὲ τὰ ἕτερα λέγοντες ἐξαπατῶσιν ὑμᾶς καὶ παραλογίζονται.“ (Arr. Epict. diss. II 20, 6) — οὕτω καὶ Ἐπίκουρος τὰ μὲν ἀνδρὸς πάντ’ ἀπεκόψατο καὶ τὰ οἰκοδεσπότου καὶ πολίτου καὶ φίλου, τὰς δὲ προθυμίας τὰς ἀνθρωπικὰς οὐκ ἀπεκόψατο· οὐ γὰρ ἠδύνατο. (ibid. II 20, 20) — ἐὰν δέ τις ἐν μὲν φυσικοῖς θεὸν ὑμνῇ καὶ δίκην καὶ πρόνοιαν, ἐν δὲ ἠθικοῖς νόμον καὶ κοινωνίαν καὶ πολιτείαν, ἐν δὲ πολιτείᾳ τὸ καλὸν ἀλλὰ μὴ τὴν χρείαν, διὰ τί λάθῃ βιώσας; (Plut. de lat. viv. 4 p. 1129a) — ἐπινοεῖ καὶ Ἐπίκουρος, ὅτι φύσει ἐσμὲν κοινωνικοί· ἀλλ’ ἅπαξ ἐν τῷ κελύφει θεὶς τὸ ἀγαθὸν ἡμῶν οὐκέτι δύναται ἄλλο οὐδὲν εἰπεῖν. πάλιν γὰρ ἐκείνου λίαν κρατεῖ, ὅτι οὐ δεῖ ἀπεσπασμένον οὐδὲν τῆς τοῦ ἀγαθοῦ οὐσίας οὔτε θαυμάζειν οὔτ’ ἀποδέχεσθαι, καὶ καλῶς αὐτοῦ κρατεῖ. πῶς οὖν ὑπονοητικοί ἐσμεν, οἷς μὴ φυσική ἐστι πρὸς τὰ ἔκγονα φιλοστοργία; διὰ τί ἀποσυμβουλεύεις τῷ σοφῷ τεκνοτροφεῖν; τί φοβῇ μὴ διὰ ταῦτα εἰς λύπας ἐμπέσῃ; … (5) ἀλλ’ οἶδεν ὅτι ἂν ἅπαξ γένηται παιδίον, οὐκέτι ἐφ’ ἡμῖν ἐστι μὴ στέργειν μηδὲ φροντίζειν ἐπ’ αὐτῷ. διὰ τοῦτό φησιν οὐδὲ πολιτεύσεσθαι τὸν νοῦν ἔχοντα. … (7) ἀλλ’ ὁ μὲν εἰδὼς ταῦτα (Arr. Epict. diss. I 23, 1–7)
u24264"Çocuklarımızı yerden kaldırıp büyütmeyelim" demeye cüret eder. Aynı eser IV 11, 1: Kimileri, topluluk içinde yaşama yatkınlığının insan tabiatında bulunup bulunmadığını tartışır. Aynı eser III 7, 19: Tanrı aşkına, bir Epikurosçular şehri düşünebiliyor musun? "Ben evlenmem." "Ben de; çünkü evlenmemeli." "Çocuk da yapmamalı; devlet işlerine de karışmamalı." Peki ne olacak? Vatandaşlar nereden çıkacak? Onları kim terbiye edecek? … Hem onlara neyi öğretecek?
526. İskenderiyeli Klemens, Stromateis II 23: Demokritos, evlilikle çocuk yapmayı, getirdikleri birçok tatsızlık ve insanı daha zorunlu işlerden alıkoymaları yüzünden reddeder. Ona Epikuros da katılır; iyiyi hazda, rahatsız edilmemekte ve ayrıca acısızlıkta görenlerin hepsi de. [Theodoretos'un aynı kaynaktan aktarımı ve Lactantius'un Latince tanıklığı çevrilmemiştir.]
527. Plutarkhos, Yavru Sevgisi Üzerine 2 (495a): Sonra, tabiatın bu duyguları tavuklara, köpeklere ve ayılara yavrularını gözeterek yerleştirdiğini sanıyoruz da, düşündükçe bizi utandırmak ve yaralamak için yerleştirdiğini görmüyoruz. Bunlar, tabiatın izinden gidenler için örnektir; duygusuzlar içinse duygusuzluklarını yüzlerine vuran birer ayıptır. Bu duygusuzlar, sevgiyi karşılıksız taşımadığını ve çıkar olmadan sevmeyi bilmediğini söyleyerek yalnız insan tabiatını suçlarlar. Tiyatrolarda "Hangi insan bir insanı para karşılığı sever ki?" diyen alkış toplar; oysa Epikuros'a göre baba oğlunu, anne çocuğunu, çocuklar da ana babalarını (ancak böyle bir karşılık için sever).
528. Plutarkhos, Kolotes'e Karşı 27 (1123a): Ana babanın doğurdukları çocuklara tabiatça bağlı olduğunu, bu herkesçe apaçık olduğu hâlde, ortadan kaldırmıyor musunuz? [Cicero'nun ve Lactantius'un (529) Latince tanıklıkları çevrilmemiştir.]
530. Kanunlar bilgeler için konmuştur; onlar haksızlık etmesinler diye değil, haksızlığa uğramasınlar diye. *Stobaios, Antoloji 43, 139 (Epikuros'tan).*
τολμᾷ λέγειν, ὅτι „μὴ ἀναιρώμεθα τέκνα“. (Arr. Epict. diss. I 23, 7) — ἀμφισβητοῦσί τινες, εἰ ἐν τῇ φύσει τοῦ ἀνθρώπου περιέχεται τὸ κοινωνικόν. (ibid. IV 11, 1) — τὸν θεόν σοι, ἐπινοεῖς Ἐπικουρείων πόλιν; „ἐγὼ οὐ γαμῶ.“ „οὐδ’ ἐγώ· οὐ γὰρ γαμητέον.“ „ἀλλ’ οὐδὲ παιδοποιητέον, ἀλλ’ οὐδὲ πολιτευτέον.“ τί οὖν γένηται; πόθεν οἱ πολῖται; τίς αὐτοὺς παιδεύσει …; τί δὲ καὶ παιδεύσει αὐτούς; (ibid. III 7, 19) — Δημόκριτος δὲ γάμον καὶ παιδοποιίαν παραιτεῖται διὰ τὰς πολλὰς ἐξ αὐτῶν ἀηδίας τε καὶ ἀφολκὰς ἀπὸ τῶν ἀναγκαιοτέρων. συγκατατάττεται δὲ αὐτῷ καὶ Ἐπίκουρος καὶ ὅσοι ἐν ἡδονῇ καὶ ἀοχλησίᾳ, ἔτι δὲ καὶ ἀλυπίᾳ τἀγαθὸν τίθενται. (Clem. Alex. strom. II 23) — εἶτα ταῦτα οἰόμεθα ⟦τὰ⟧ πάθη τούτοις ἐνειργάσθαι τὴν φύσιν ἀλεκτορίδων ἐπιγονῆς καὶ κυνῶν καὶ ἄρκτων προνοοῦσαν, ἀλλ’ οὐχ ἡμᾶς δυσωποῦσαν καὶ τιτρώσκουσαν ἐπιλογιζομένους, ὅτι ταῦτα παραδείγματα τοῖς ἑπομένοις, τοῖς δὲ ἀναλγήτοις ὀνείδη περίεστι τῆς ἀπαθείας, δι’ ὧν κατηγοροῦσι τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως μόνης μὴ προῖκα τὸ στέργειν ἐχούσης μηδ’ ἐπισταμένης φιλεῖν ἄνευ χρείας. θαυμάζεται γὰρ ἐν τοῖς θεάτροις ὁ εἰπών „μισθοῦ γὰρ ἄνθρωπον τίς ἀνθρώπων φιλεῖ;“ ⟦εἰ⟧ κατ’ Ἐπίκουρον ὁ πατὴρ τὸν υἱόν, ⟦ἡ⟧ μήτηρ τὸ τέκνον, οἱ παῖδες τοὺς τεκόντας ⟦?⟧. (Plut. de amore prolis 2 p. 495a) — τὸ δὲ φύσει περιέχεσθαι τὰ τεκόντα τῶν γεννωμένων ⟦?⟧ οὐχὶ πᾶσι φαινόμενον ἀναιρεῖτε; (Plut. adv. Col. 27 p. 1123a) — οἱ νόμοι χάριν τῶν σοφῶν κεῖνται, οὐχ ὅπως μὴ ἀδικῶσιν ἀλλ’ ὅπως μὴ ἀδικῶνται. (Stob. flor. 43, 139 Ἐπικούρου)
u24374Porphyrios, Marcella'ya Mektup 27: Çünkü yazılı kanunlar ölçülü insanlar için konmuştur; onlar haksızlık etmesinler diye değil, haksızlığa uğramasınlar diye.
531. [Seneca'nın (Mektuplar 97, 15) ve Horatius'un Latince tanıklıkları çevrilmemiştir.] Plutarkhos, Epikuros'a Uyarak Hoş Yaşamak Mümkün Değildir 6 (1090c): Bu insanların gözünde işlerin acısız bir hayat bakımından ne kadar kötü olduğunu, başkalarına söylediklerinden de görebilirsin. Haksızlık eden ve kanunları çiğneyenlerin bütün ömürlerini sefalet ve korku içinde geçirdiğini söylerler; çünkü gizli kalabilseler bile, gizli kalacaklarından emin olmaları imkânsızdır. Bu yüzden geleceğe dair hep üstlerine çöken korku, ellerindekiyle sevinmelerine ve gönül rahatlığı duymalarına izin vermez.
532. [Latince kalan fragman (Seneca, Mektuplar 97, 13) çevrilmemiştir.] Krş. Attikos (Eusebios, İncil'e Hazırlık XV 5, 5): Haksızlık edenin gizli kalacağından emin olması imkânsız değildir, yeter ki yalnız insanlardan gizlenmesi gereksin. Hatta onu suçüstü yakalayanlara üstün gelebiliyorsa, ne pahasına olursa olsun gizli kalmaya çalışması bile gerekmez. Öyle ki inayetten umudu kesmek, haksızlık için el altında duran bir araçtır. O adam da pek hoş doğrusu: Hazzı bize iyi olarak sunup tanrılardan korkmamayı sağladıktan sonra, haksızlık etmemek için hâlâ bir çare bulabileceğini sanır. Hasta henüz yaşarken yardımı esirgeyip, öldükten sonra ölüyü kurtarmak için birtakım çareler düzmeye çalışan bir hekime benzer.
Arrianos, Epiktetos'un Söylevleri III 7, 11 (Epikurosçuya): Yargıç olup alabilecekken başkasının malından uzak durursa akılsızca davranmış olur. Ama sana uygun görünürse, yalnız şuna bakalım: gizlice, güvenle, kimse bilmeden olsun. Çünkü Epikuros'un kendisi de çalmayı değil, yakalanmayı kötü ilan eder; gizli kalacağından emin olmak imkânsız olduğu için "Çalmayın" der. [Lucretius'un Latince dizeleri çevrilmemiştir.]
533. Başka hiçbir şey yanında olmasa da, türünün gayesine sahip olan kişi aynı ölçüde iyidir. Epikurosçu bir yazar, Herculaneum papirüsü (VH² VII 21, sütun XXVIII).
534. Plutarkhos, Epikuros'a Uyarak Hoş Yaşamak Mümkün Değildir 25 (1104b): Çünkü Epikuros insanı haksızlıktan, ceza korkusundan başka bir şeyle alıkoymak gerektiğini düşünmez.
535. Origenes, Kelsos'a Karşı VII 63: Kıtionlu Zenon'un felsefesini izleyenler zinadan kaçınır; Epikuros'unkini izleyenler de kaçınır, sıradan insanlardan bazıları da. Ama bak, bu insanlar arasında zinadan kaçınmanın sebebi konusunda ne büyük bir ayrılık var!
οἱ γὰρ ἔγγραφοι νόμοι χάριν τῶν μετρίων κεῖνται, οὐχ ὅπως μὴ ἀδικῶσιν ἀλλ’ ὅπως μὴ ἀδικῶνται. (Porphyr. ad Marc. 27) — ὅτι δὲ ὅλως μοχθηρὰ τὰ πράγματα πρὸς βίον ἄλυπόν ἐστιν αὐτοῖς, σκόπει καὶ ἀφ’ ὧν πρὸς ἑτέρους λέγουσι· τοὺς γὰρ ἀδικοῦντας καὶ παρανομοῦντας ἀθλίως φασὶ καὶ περιφόβως ζῆν τὸν πάντα χρόνον, ὅτι κἂν λαθεῖν δύνωνται, πίστιν περὶ τοῦ λαθεῖν λαβεῖν ἀδύνατόν ἐστιν· ὅθεν ὁ ⟦περὶ⟧ τοῦ μέλλοντος ἀεὶ φόβος ἐγκείμενος οὐκ ἐᾷ χαίρειν οὐδὲ θαρρεῖν ἐπὶ τοῖς παροῦσι. (Plut. non posse suav. 6 p. 1090c) — πίστιν γὰρ λαβεῖν περὶ τοῦ λαθεῖν ἀδικοῦντα οὐκ ἀδύνατον, ἄν γε ἀνθρώπους δέῃ λανθάνειν. οὐ μὴν ἀναγκαῖον ἐκ παντὸς λαθεῖν ζητεῖν, ὅπου γέ τις τῶν πεφωρακότων κρατεῖν δυνατός ἐστιν. ὥστε ἕτοιμόν τι χρῆμα πρὸς ἀδικίαν ἡ τῆς προνοίας ἀπόγνωσις. ἐκεῖνος μὲν γὰρ καὶ πάνυ χρηστός ἐστιν, ὅστις τὴν ἡδονὴν ἡμῖν προτείνας ὡς ἀγαθὸν καὶ τὴν ἐκ θεῶν ἄδειαν παρασχόμενος ἔτι μηχανὴν πρὸς τὸ μὴ ἀδικεῖν πορίζειν οἴεται, ὅμοιόν τι ποιῶν ἰατρῷ τὴν μὲν ἔτι ζῶντος τοῦ κάμνοντος βοήθειαν παρέντι, μετὰ θάνατον δὲ πλέκειν τινὰς μηχανὰς πειρωμένῳ πρὸς σωτηρίαν τοῦ τεθνεῶτος. (Atticus ap. Euseb. praep. ev. XV 5, 5) — ἀφρόνως δὲ ποιεῖ καὶ εἰ ἀπέχεται τῶν ἀλλοτρίων δικαστὴς ὢν καὶ δυνάμενος λαμβάνειν. ἀλλ’ ἄν σοι δόξῃ, ἐκεῖνο μόνον σκεπτώμεθα, ἵνα κεκρυμμένως, ἵνα ἀσφαλῶς, ἵνα μή τις γνῷ. τὸ γὰρ κλέψαι οὐδ’ αὐτὸς ὁ Ἐπίκουρος ἀποφαίνει κακόν, ἀλλὰ τὸ ἐμπεσεῖν· καὶ ὅτι πίστιν περὶ τοῦ λαθεῖν λαβεῖν ἀδύνατον, διὰ τοῦτο λέγει „μὴ κλέπτετε“. (Arr. Epict. diss. III 7, 11) — οὐ παρόντος οὐδενὸς ὁ κεκτημένος [τὸ τοῦ] γένους τέ[λ]ος [πα]ρα[πλησίω]ς ἐστὶν ἀγαθ[ός ⟦?⟧. (Scriptor Epicureus incertus, VH² VII 21 col. XXVIII) — οὐ γὰρ Ἐπίκουρος ἄλλῳ τινὶ τῆς ἀδικίας οἴεται δεῖν ἀπείργειν ἢ φόβῳ κολάσεων. (Plut. non posse suav. 25 p. 1104b) — ἐκκλίνουσι τὸ μοιχεύειν οἱ τὰ τοῦ Κιτιέως Ζήνωνος φιλοσοφοῦντες, ἀλλὰ καὶ οἱ τὰ Ἐπικούρου, τινὲς δὲ καὶ τῶν παντελῶς ἰδιωτῶν. ἀλλ’ ὅρα ὅση (Orig. c. Cels. VII 63)
u24484Kimileri, topluluk duygusu yüzünden ve kanunlarca önceden başkasına ait kılınmış bir kadını baştan çıkarmanın, başka bir insanın evini yıkmanın akıl sahibi bir canlı için tabiata aykırı olması yüzünden zina etmez. Epikurosçular ise zinadan uzak durduklarında bu yüzden uzak durmazlar; hazzı gaye saydıkları, zinanın tek hazzına boyun eğen kişinin de hazza engel olan pek çok şeyle karşılaşacağını düşündükleri için uzak dururlar: kimi zaman hapis, sürgün ya da ölüm; çoğu zaman da bunlardan önce, kocanın evden çıkmasını ve onun tarafını tutanları kollarken atılan tehlikeler. Öyle ki, farz edelim, zina eden biri kadının kocasından, onun bütün yakınlarından ve zina yüzünden gözünden düşeceği herkesten gizli kalabilseydi, Epikurosçu da haz uğruna zina ederdi.
[Usener'in sahte sayıp köşeli ayraca aldığı tanıklıklar:] Antiokheialı Theophilos, Autolykos'a III 6: Epikuros da tanrısızlığı öğretmekle kalmaz, analarla ve kız kardeşlerle birleşmeyi de öğütler, hem de bunu yasaklayan kanunları hiçe sayarak. Aynı eser: Öyleyse Epikuros ve Stoacılar neden kız kardeşle yatmayı ve oğlancılığı öğretiyor, bu öğretilerle kütüphaneler dolusu kitap yazıyorlar? Çocukluktan itibaren kanunsuz birleşmeyi öğrensinler diye. Krş. Iustinus, Apologia II 12: Erkeklerle yatmakta ve kadınlarla korkusuzca birleşmekte Zeus'u ve öbür tanrıları taklit ederek, Epikuros'un kanununu ve şairlerin yazılarını savunma diye öne sürerler.
İnsanlara karşı güvenlik sağlamak üzerine
536. Diogenes Laertios X 117: İnsanlardan gelen zararlar ya nefretten ya hasetten ya da küçümsemeden doğar; bilge bunların üstesinden akıl yürütmeyle gelir.
537. Korku salan biri korkusuz olamaz. Paris yazması 1168'deki "Epikuros'un sözleri"nin sonuncusu; Abbas Maksimos 24 (Epikuros'tan); Arsenios (Göttingen atasözü derlemesi II 584, 18; Epikuros'tan).
[Cicero'nun Latince tanıklığı (538. fragman) çevrilmemiştir.]
διαφωνία ἐστὶ περὶ τῆς τοῦ μοιχεύειν ἐκκλίσεως τῶν τοιούτων. οἱ μὲν διὰ τὸ κοινωνικὸν καὶ ⟦διὰ τὸ⟧ παρὰ φύσιν εἶναι τῷ λογικῷ ζῴῳ νοθεύειν τὴν ὑπὸ τῶν νόμων ἑτέρῳ προκαταληφθεῖσαν γυναῖκα καὶ φθείρειν τὸν ἄλλου ἀνθρώπου οἶκον· οἱ δὲ ἀπὸ Ἐπικούρου οὐ διὰ τοῦτο οὐ μοιχεύουσιν, ὅτε ἀπέχονται τοῦ μοιχεύειν, ἀλλὰ διὰ τὸ νενομικέναι τέλος τὴν ἡδονήν, πολλὰ δ’ ἀπαντᾶν κωλυτικὰ τῆς ἡδονῆς τῷ εἴξαντι μιᾷ τῇ τοῦ μοιχεύειν ἡδονῇ, καὶ ἔσθ’ ὅτε φυλακὰς ἢ φυγὰς ἢ θανάτους, πολλάκις δὲ πρὸ τούτων καὶ κινδύνους κατὰ τὸ ἐπιτηρεῖν τὴν τοῦ ἀνδρὸς ἔξοδον ἀπὸ τῆς οἰκίας καὶ τῶν τὰ ἐκείνου φρονούντων· ὡς εἰ καθ’ ὑπόθεσιν μοιχεύοντα οἷόν τ’ ἦν λαθεῖν καὶ τὸν ἄνδρα τῆς γυναικὸς καὶ τοὺς οἰκείους πάντας αὐτοῦ καὶ τοὺς παρ’ οἷς τις ἐκ τοῦ μοιχεύειν ἀδοξεῖ, κἂν ἐμοίχευσε διὰ τὴν ἡδονὴν ὁ Ἐπικούρειος. (Orig. c. Cels. VII 63) — [Ἐπίκουρος δὲ καὶ αὐτὸς σὺν τῷ ἀθεότητα διδάσκειν συμβουλεύει καὶ μητράσι καὶ ἀδελφαῖς συμμίγνυσθαι, καὶ ταῦτα παρὰ τοὺς νόμους τοὺς τόδε κωλύοντας ⟦?⟧. (Theophil. ad Autol. III 6) — πρὸς τί οὖν Ἐπίκουρος καὶ οἱ Στωικοὶ δογματίζουσιν ἀδελφοκοιτίας καὶ ἀρρενοβασίας ἐπιτελεῖσθαι, ἐξ ὧν διδασκαλιῶν μεστὰς βιβλιοθήκας πεποιήκασιν; εἰς τὸ ἐκ παίδων μανθάνειν τὴν ἄθεσμον κοινωνίαν. (ibid.)] — Διὸς δὲ καὶ τῶν ἄλλων θεῶν μιμηταὶ γενόμενοι ἐν τῷ ἀνδροβατεῖν καὶ γυναιξὶν ἀδεῶς μίγνυσθαι, Ἐπικούρου νόμον ⟦νόμον Usener: μὲν libri⟧ καὶ τὰ τῶν ποιητῶν συγγράμματα ἀπολογίαν φέροντες. (Iustin. apol. II 12) — βλάβας ἐξ ἀνθρώπων ἢ διὰ μῖσος ἢ διὰ φθόνον ἢ διὰ καταφρόνησιν γίνεσθαι, ὧν τὸν σοφὸν λογισμῷ περιγίνεσθαι. (Diog. Laert. X 117) — Οὐκ ἔστιν ἄφοβον εἶναι φοβερὸν φαινόμενον. (gnomol. cod. Paris. 1168 f. 115; Max. abb. gnomol. 24 Ἐπικούρου; Arsenius, Paroemiogr. Gotting. II p. 584, 18)
u24594[Cicero'nun dostluk üzerine Latince tanıklıkları (539. fragman) çevrilmemiştir.]
540. Diogenes Laertios X 120: (Epikuros'a göre) dostluk da ihtiyaçlar yüzünden doğar; yine de onu önceden başlatmak gerekir, tıpkı toprağı önceden ekmemiz gibi. Dostluk, en büyük hazlarla dolu bir yaşam ortaklığıyla kurulup ayakta durur.
[Lactantius'un (541), Cicero'nun Latince tanıklıkları ve Latince kalan 542. fragman (Seneca, Mektuplar 19, 10) çevrilmemiştir.]
543. Diogenes Laertios X 11: (Diokles'e göre) Epikuros, Pythagoras gibi "Dostların malı ortaktır" deyip mal varlığının ortaya konmasını uygun bulmazdı; çünkü böyle bir şey birbirine güvenmeyenlere özgüdür, güvenmeyenler de dost değildir.
[Cicero'nun Latince mektubu (544. fragman) çevrilmemiştir.]
καὶ τὴν φιλίαν διὰ τὰς χρείας ⟦γίνεσθαι Ἐπικούρῳ δοκεῖ⟧· δεῖν μέντοι προκατάρχεσθαι, καὶ γὰρ τὴν γῆν σπείρομεν· συνίστασθαι δὲ αὐτὴν κατὰ κοινωνίαν μεγίσταις ἡδοναῖς ἐκπεπληρωμ⟦ένην⟧ ⟦?⟧. (Diog. Laert. X 120) — τόν τε Ἐπίκουρον (Διοκλῆς φησι) μὴ ἀξιοῦν εἰς τὸ κοινὸν κατατίθεσθαι τὰς οὐσίας, καθάπερ τὸν Πυθαγόραν κοινὰ τὰ φίλων λέγοντα· ἀπιστούντων γὰρ εἶναι τὸ τοιοῦτον· εἰ δ’ ἀπιστούντων, οὐδὲ φίλων. (Diog. Laert. X 11)
u24704545. Plutarkhos, Filozofun Özellikle Yöneticilerle Konuşması Gerektiği Üzerine 3 (778e): Epikuros iyiyi, dalgasız ve sessiz bir liman gibi, huzurun en derin yerine koyar; yine de iyilik etmenin iyilik görmekten yalnız daha güzel değil, daha da hoş olduğunu söyler. Çünkü sevinç doğurmakta hiçbir şey iyilik kadar bereketli değildir. Aynı yazar, Epikuros'a Uyarak Hoş Yaşamak Mümkün Değildir 15 (1097a): Kendileri de (Epikurosçular) iyilik etmenin iyilik görmekten daha hoş olduğunu söylerler. İyilik elbette sözle de yapılabilir; ama en çoğu ve en büyüğü eylemle yapılır; "iyi iş" anlamına gelen iyilik adı da bunu gösterir, kendileri de buna tanıklık eder.
Philodemos, Zenon'un derslerinden, Açık Sözlülük Üzerine fr. LV: … yetiştirilmekte olanların kendi durumlarını Epikuros'un yanında açık sözlülükle ortaya koymaları, düzeltilmek için de olurdu. Yine de isteyen olursa şöyle denebilir: Her bakımdan lekesiz olan kişi, akılsızlıktan doğan suçlardan hiçbirini, düzeltilmek için bile olsa, ortaya koymazdı.
546. Plutarkhos, Kolotes'e Karşı 8 (1111b): (Epikuros) dostluğu haz için seçtiği hâlde, dostlar uğruna en büyük acılara katlanılması gerektiğini söyler.
547. Philodemos, aynı eser fr. XLV: Asıl temel olan ve en önemli olan şu: Kendisine uyarak yaşamayı seçtiğimiz Epikuros'a itaat edeceğiz; o da şunu öğütlüyor: …
Şeref ve şöhret üzerine
548. Saadeti ve kutluluğu ne servet bolluğu ne işlerin çokluğu ne birtakım makamlar ne de güçler sağlar; bunları acısızlık, duyguların yumuşaklığı ve tabiata uygun olanın sınırını çizen bir psykhē hâli sağlar. Plutarkhos, Gençler Şiiri Nasıl Dinlemeli 14 (37a): Bunları önceden şiirlerde duymuş ve okumuş olanlar, filozofların yanında … [Temel Öğretiler II ve XV] ve "Saadeti … sağlar" gibi sözler işittiklerinde daha az şaşırır ve daha az huysuzlanırlar.
Krş. bu sözün Ioannes Khrysostomos, Romalılara Mektup Üzerine Vaazlar I'deki taklidi: Gönül ferahlığını ve sevinci ne makamın büyüklüğü, ne servetin bolluğu, ne iktidarın görkemi, ne beden gücü, ne sofranın şatafatı, ne giysilerin süsü ne de insana ait başka bir şey sağlar; yalnız ruhani bir doğru davranış ve iyi bir vicdan sağlar. Vicdanını temiz tutan kişi, paçavralara bürünmüş olsa da, açlıkla boğuşsa da, bolluk içinde yüzenlerden daha ferahtır.
549. Plutarkhos, Epikuros'a Uyarak Hoş Yaşamak Mümkün Değildir 18 (1100a): Epikuros, şöhretten de bazı hazların doğduğunu kabul ediyordu.
[Cicero'nun Latince tanıklıkları (550. fragman) çevrilmemiştir.]
551. Gizli yaşa. Plutarkhos, "Gizli Yaşa" Sözü Doğru mudur? (1128a vd.; özellikle 3 vd.).
İmparator Iulianus, Themistios'a Mektup (255a): Sence o (filozof) bu sözleri duysa, … gizli yaşamayı buyuran Neokles oğlunu bilge ilan etmez miydi? Sen de bunu fark etmiş olmalısın ki Epikuros'a sövgülerinle bizden önce davranıp böyle bir görüşün önünü baştan kesmeye çalışıyorsun. Çünkü bir yerde, işten güçten uzak bir boş vakti ve gezinti yollarında sohbet etmeyi övmenin ona yakıştığını söylüyorsun. Bense Epikuros'un bu görüşünün doğru olmadığına çoktandır ve tam bir kanaatle inanıyorum.
Ἐπίκουρος τἀγαθὸν ἐν τῷ βαθυτάτῳ τῆς ἡσυχίας ὥσπερ ἐν ἀκλύστῳ λιμένι καὶ κωφῷ τιθέμενος, τοῦ εὖ πάσχειν τὸ εὖ ποιεῖν οὐ μόνον κάλλιον ἀλλὰ καὶ ἥδιον εἶναί φησι. χαρᾶς γὰρ οὐδὲν οὕτω γόνιμόν ἐστιν ὡς χάρις. (Plut. max. cum princ. 3 p. 778e) — αὐτοὶ δὲ δήπου (οἱ Ἐπικούρειοι) λέγουσιν ὡς τὸ εὖ ποιεῖν ἥδιόν ἐστι τοῦ πάσχειν. εὖ δὲ ποιεῖν ἔστι μὲν ἀμέλει καὶ διὰ λόγων, τὸ δὲ πλεῖστον ἐν πράξει καὶ μέγιστον, ὡς τοὔνομα τῆς εὐεργεσίας ὑφηγεῖται καὶ μαρτυροῦσιν αὐτοί. (id. non posse suav. 15 p. 1097a) — … παρρησίαι τὰ π[ε]ρὶ αὐτοὺς ἐπὶ τῶν κατασκευαζομένων τίθεσθαι παρ’ Ἐπικούρωι καὶ χάριν διορθώσεως. οὐ μὴν ἀλλ’ εἴ τωι φίλον, λεγέσθω διότι τῶν [μὲν ἐ]ξ ἀφροσύνης ἁμαρτημάτων χάριν διορθώσεως ὁ παντὸς ἁγ[ν]εύων οὐδ’ ἂν οὐδ’ ἓν ἂν προσενέγκ[αιτο ⟦?⟧. (Philod. de lib. dic. fr. LV, VH¹ V 2) — καὶ τῆς ἡδονῆς ἕνεκα τὴν φιλίαν αἱρούμενος (λέγει Ἐπίκουρος) ὑπὲρ τῶν φίλων τὰς μεγίστας ἀλγηδόνας ἀναδέχεσθαι. (Plut. adv. Col. 8 p. 1111b) — κα[ὶ] τὸ συνέχον καὶ κ[υρι]ώτ[α]τον· Ἐπικού[ρ]ωι, καθ’ ὃν ζῆν ἡρή[με]θα, πειθα[ρ]χήσομεν· [ὃ]ς καὶ παρ[αινεῖ … (Philod. de lib. dic. fr. XLV) — τὸ εὔδαιμον καὶ μακάριον οὐ χρημάτων πλῆθος οὐδὲ πραγμάτων ὄγκος οὐδ’ ἀρχαί τινες ἔχουσιν οὐδὲ δυνάμεις, ἀλλ’ ἀλυπία καὶ πραότης παθῶν καὶ διάθεσις ψυχῆς τὸ κατὰ φύσιν ὁρίζουσα. — προακηκοότες γὰρ ἐν τοῖς ποιήμασι καὶ προανεγνωκότες … ἧττον ταράττονται καὶ δυσκολαίνουσι παρὰ τοῖς φιλοσόφοις ἀκούοντες ὡς … καὶ „τὸ εὔδαιμον … ὁρίζουσα“. (Plut. de aud. poet. 14 p. 37a) — εὐθυμίαν γὰρ καὶ χαρὰν οὐκ ἀρχῆς μέγεθος, οὐ χρημάτων πλῆθος, οὐ δυναστείας ὄγκος, οὐκ ἰσχὺς σώματος, οὐ πολυτέλεια τραπέζης, οὐχ ἱματίων κόσμος, οὐκ ἄλλο τι τῶν ἀνθρωπίνων ποιεῖν εἴωθεν ἀλλ’ ἢ κατόρθωμα μόνον πνευματικὸν καὶ συνειδὸς ἀγαθόν· καὶ ὁ τοῦτο κεκαθαρμένον ἔχων κἂν ῥάκια περικείμενος ᾖ καὶ λιμῷ παλαίων, τῶν σφόδρα τρυφώντων ἐστὶν εὐθυμότερος. (Io. Chrysost. in ep. ad Rom. hom. I) — καὶ μὴν ἀπὸ δόξης γίνεσθαί τινας ἡδονὰς Ἐπίκουρος ὡμολόγει. (Plut. non posse suav. 18 p. 1100a) — Λάθε βιώσας. — ἆρ’ οἴει τούτων ἀκούσαντα τῶν λόγων ἐκεῖνον … οὐχὶ … σοφὸν ἀποφαίνειν τὸν τοῦ Νεοκλέους, ὃς κελεύει λαθεῖν βιώσαντα; καὶ σὺ δὲ ἔοικας τοῦτο καταμαθὼν προκαταλαμβάνειν ἡμᾶς ταῖς εἰς τὸν (Iulian. ad Themist. p. 255a)
u24814Iulianus, aynı eser (259a): Epikurosçu işsizliğe ve bahçelere hayran olmak. Themistios, Söylevler XXVI: Neokles oğlu Epikuros'u (filozoflar) listesinden kovup çıkarmak; çünkü Epikuros gizli yaşadığı için övülüyordu ve insanın tabiatça topluluk içinde yaşamaya yatkın ve uysal olmadığı görüşünü ortaya koymuştu. Krş. Philostratos, Tyanalı Apollonios'un Hayatı VIII 28: (Apollonios'un) yaşadığı bütün süre boyunca sık sık şöyle dediği anlatılır: "Gizli yaşa; bunu yapamıyorsan, gizlice göç et bu hayattan." [Horatius'un, Ovidius'un ve Seneca'nın Latince dizeleri çevrilmemiştir.]
552. Plutarkhos, Pyrrhos'un Hayatı 20: (Epikurosçular) devlet hayatından, mutluluğa zarar veren ve onu bulandıran bir şey diye kaçarlar. [Augustinus'un Latince tanıklığı çevrilmemiştir.]
553. Plutarkhos, Epikuros'a Uyarak Hoş Yaşamak Mümkün Değildir 2 (1087b): … şöyle haykıran insanların: "'Biz kusursuz yumrukçular değiliz', ne hatibiz, ne halk önderi, ne de yönetici; 'bizim her daim sevgili ziyafetimiz vardır', bir de tenden geçip psykhēye bir haz ve sevinç ileten her türlü keyifli hareket." [Lucretius'un Latince dizeleri çevrilmemiştir.]
Krş. Sotion'un aktardığı bir komedya şairi (Athenaios VIII 336b):
Makamlar, elçilikler, komutanlıklar düşler gibi tıngırdayan boş tantanalar.
Krş. Philodemos (VH² VIII 176): Biri her şeyi tek tek gözden geçirip dostluğa en düşman olanın ve düşmanlığı en çok doğuranın ne olduğunu araştırmak isterse,
Ἐπίκουρον λοιδορίαις καὶ προεξαιρεῖν τὴν τοιαύτην γνώμην· φῂς γάρ που σχολὴν ἐπαινεῖν ἀπράγμονα καὶ διαλέξεις ἐν περιπάτοις προσήκειν ἐκείνῳ. ἐγὼ δὲ ὅτι μὲν οὐ καλῶς Ἐπικούρῳ ταῦτα ἐδόκει, πάλαι καὶ σφόδρα πείθομαι. (Iulian. ad Themist. p. 255b) — τὴν Ἐπικούρειον θαυμάζειν ἀπραγμοσύνην καὶ τοὺς κήπους. (ibid. p. 259a) — ἐξελαύνειν Ἐπίκουρον τὸν Νεοκλέους καὶ ἐκβάλλειν τοῦ καταλόγου, ὅτι Ἐπίκουρος λάθρα βιώσας ἐπῃνεῖτο καὶ ἔθετο δόγμα μὴ φύσει εἶναι τὸν ἄνθρωπον κοινωνικόν τε καὶ ἥμερον. (Themist. or. XXVI) — πάντα τὸν χρόνον ὃν ἐβίω (Ἀπολλώνιος) λέγεται θαμὰ ἐπιφθέγγεσθαι· „λάθε βιώσας· εἰ δὲ μὴ δύναιο, λάθε ἀποβιώσας.“ (Philostr. vit. Apoll. VIII 28) — πολιτείαν δὲ φεύγοντες ὡς βλάβην καὶ σύγχυσιν τοῦ μακαρίου. (Plut. vit. Pyrrh. 20) — … ἀνθρώπων βοώντων· „οὐ γὰρ πυγμάχοι εἰμὲν ἀμύμονες“ οὐδὲ ῥήτορες οὐδὲ προστάται δήμων οὐδ’ ἄρχοντες, „αἰεὶ δ’ ἡμῖν δαίς τε φίλη“ καὶ πᾶσα διὰ σαρκὸς ἐπιτερπὴς κίνησις ἐφ’ ἡδονήν τινα καὶ χαρὰν ψυχῆς ἀναπεμπομένη. (Plut. non posse suav. 2 p. 1087b) — ἀρχαὶ δὲ πρεσβεῖαί τε καὶ στρατηγίαι κόμποι κενοὶ ψοφοῦσιν ἀντ’ ὀνειράτων. (com. ap. Athen. VIII p. 336b) — εἰ γὰρ θελήσειέ τις ἅπαντ’ ἐπεξιὼν διασκοπεῖν τί φιλίας ἐστὶν πολεμιώτατον καὶ δυσμενείας ἀπεργα- (Philod. VH² VIII 176)
u24924devlet hayatını bulur: hem bu işlere hazırlananlara duyulan haset, hem bu gibi kimselerde hep bulunan önde olma hırsı, hem de öneri getirenler arasında her seferinde çıkan anlaşmazlık yüzünden. [Lactantius'un Latince tanıklığı çevrilmemiştir.]
554. Tabiatın gayesini en iyi nasıl koruyacağını ve kişinin, elinden geldiğince, halkın verdiği makamlara baştan nasıl yanaşmayacağını söylemek gerekir. Plutarkhos, Kolotes'e Karşı 31 (1125c): … ve tam şu kelimelerle yazarlar: "Söylemek gerekir … yanaşmayacağını."
555. Plutarkhos, Ruh Huzuru Üzerine 2 (465f): Epikuros da şöhret ve şeref düşkünlerinin sükûnete çekilmesi gerektiğini düşünmez; tersine, devlet hayatına katılıp kamu işlerini yürüterek tabiatlarına uygun davranmaları gerektiğini düşünür. Çünkü bunlar, istedikleri şeye ulaşamazlarsa, tabiatları gereği işsizlikten daha çok huzursuzlanır ve zarar görürler.
556. Plutarkhos, Kolotes'e Karşı 31 (1125c): Peki (devlet düzenini, makamları ve kanunların düzenlemesini) karıştıran, yıkan ve kökünden söküp atanlar kimdir? Kendilerini de yakınlarını da devlet hayatından uzaklaştıranlar değil mi? Ruh dinginliğinin tacının büyük hükümranlıklarla kıyaslanamayacağını söyleyenler değil mi? Kral olmayı bir hata ve bir sürçme sayanlar değil mi?
[Lactantius'un Latince tanıklığı (557. fragman) çevrilmemiştir.]
558. Plutarkhos, Kolotes'e Karşı 34 (1127d): (Epikuros ve Metrodoros) kanun koyucuların ilklerine ve en bilgelerine söverek …
559. Plutarkhos, Kolotes'e Karşı 21 (1119b): İşte Typhon budur: önderinizin içinize bolca yerleştirdiği, hem tanrılarla hem de ilahî insanlarla savaşan o kibir canavarı. Krş. Sotion'un aktardığı bir komedya şairinin taklidi (Athenaios VIII 336f):
Yiyip içtiğin kadarı yalnız senin olacak; gerisi kül: Perikles, Kodros, Kimon.
560. Plutarkhos, Epikuros'a Uyarak Hoş Yaşamak Mümkün Değildir 15 (1097c): Ama istesen de bu adamın tuhaflığını geçiştiremezsin: Themistokles'in ve Miltiades'in işlerini ayaklar altına alıp küçümserken kendisi hakkında … yazıyor [fr. 183] vb. Aynı yazar, Kolotes'e Karşı 33 (1127a): Devlet adamlarını ise yalnız alay etmek ve şöhretlerini yıkmak için anarlar. Epameinondas'ın iyi bir şeyi olduğunu, ama onun da "ufacık" olduğunu —tam bu kelimeyle— söylerler; ona "demir yürekli" derler, neyi vardı da Peloponnesos'un ortasından yürüyüp geçti, neden başında keçe takkesiyle evde oturmadı diye sorarlar. Kendileri ise elbette bütünüyle midelerinin bakımına dalmış hâldedir.
στικώτατον, πολιτείαν ἂν εὕροι διά τε τὸν φθόνον τὸν πρὸς τοὺς ἀλειφομένους ἐπὶ ταῦτα καὶ τὴν σύντροφον τοῖς τοιούτοις φιλοπρωτίαν καὶ τὴν ἑκάστοτε διαφωνίαν ἐν τοῖς εἰσηγουμένοις. (Philod. VH² VIII 176) — λέγειν δεῖ πῶς ἄριστα τὸ τῆς φύσεως τέλος συντηρήσει, καὶ πῶς τις ἑκὼν εἶναι μὴ πρόσεισιν ἐξ ἀρχῆς ἐπὶ τὰς τῶν πληθῶν ἀρχάς. — καὶ γράφοντες αὐταῖς λέξεσιν, ὅτι „λέγειν … ἀρχάς“. (Plut. adv. Col. 31 p. 1125c) — οὐδὲ Ἐπίκουρος οἴεται δεῖν ἡσυχάζειν, ἀλλὰ τῇ φύσει χρῆσθαι πολιτευομένους καὶ πράσσοντας τὰ κοινὰ τοὺς φιλοτίμους καὶ φιλοδόξους, ὡς μᾶλλον ὑπ’ ἀπραγμοσύνης ταράττεσθαι καὶ κακοῦσθαι πεφυκότας, ἂν ὧν ὀρέγονται μὴ τυγχάνωσιν. (Plut. de tranq. an. 2 p. 465f; Stob. flor. 29, 79) — ἀλλὰ τίνες εἰσὶν οἱ (πολιτείας καὶ ἀρχὰς καὶ νόμων διάταξιν) συγχέοντες καὶ καταλύοντες καὶ ἄρδην ἀναιροῦντες; οὐχ οἱ πολιτείας ἀφιστάντες αὑτοὺς καὶ τοὺς πλησιάζοντας; οὐχ οἱ τὸν τῆς ἀταραξίας στέφανον ἀσύμβλητον εἶναι ταῖς μεγάλαις ἡγεμονίαις λέγοντες; οὐχ οἱ τὸ βασιλεύειν ἁμαρτίαν καὶ διάπτωσιν ἀποφαίνοντες; (Plut. adv. Col. 31 p. 1125c) — τοὺς δὲ πρώτους καὶ σοφωτάτους τῶν νομοθετῶν κακῶς λέγοντες (Ἐπίκουρος καὶ Μητρόδωρος). (ibid. 34 p. 1127d) — ταῦτα γὰρ ὁ τυφών ἐστιν, ὃν πολὺν ὑμῖν ἐνεποίησεν ὁ καθηγεμών, καὶ θεοῖς πολεμῶν καὶ θείοις ἀνδράσι. (ibid. 21 p. 1119b) — ἕξεις δ’ ὅσ’ ἂν φάγῃς τε καὶ πίῃς μόνα· σποδὸς δὲ τἄλλα, Περικλέης Κόδρος Κίμων. (com. ap. Athen. VIII p. 336f) — ἀλλὰ τὴν ἀτοπίαν οὐδὲ βουλόμενον ἔστι τοῦ ἀνθρώπου παρελθεῖν, τὰς μὲν Θεμιστοκλέους καὶ Μιλτιάδου πράξεις ὑπὸ πόδας τιθεμένου καὶ κατευτελίζοντος, ὑπὲρ αὑτοῦ δὲ … γράφοντος κτλ. (Plut. non posse suav. 15 p. 1097c) — τοὺς δὲ πολιτικοὺς ἄνδρας ἐπὶ γέλωτι καὶ καταλύσει τῆς δόξης ὀνομάζουσι μόνον, τὸν Ἐπαμεινώνδαν ἐσχηκέναι τι λέγοντες ἀγαθόν, καὶ τοῦτο δὲ μικκόν, οὑτωσὶ τῷ ῥήματι φράζοντες, αὐτὸν δὲ σιδηροῦν σπλάγχνον ἀποκαλοῦντες καὶ πυνθανόμενοι, τί παθὼν ἐβάδιζε διὰ τῆς Πελοποννήσου μέσης καὶ οὐ πιλίδιον ἔχων οἴκοι καθῆτο, δηλαδὴ περὶ τὴν τῆς γαστρὸς ἐπιμέλειαν ὅλος καθεστώς. (Plut. adv. Col. 33 p. 1127a)
u25034Bilge üzerine
Bilgenin uğraşları
561. Diogenes Laertios X 121: Bir bilge ötekinden daha bilge olmaz.
562. Diogenes Laertios X 121: (Epikuros'a göre bilge) öğretiler ortaya koyar, kuşku içinde kalmaz.
563. Diogenes Laertios X 119: (Bilge) geride yazılar da bırakır.
564. Diogenes Laertios X 121: (Bilge) ders de verir, ama kalabalığı peşinden sürüklemek için değil. Topluluk önünde (yazılarını) okur da, ama isteyerek değil.
565. Diogenes Laertios X 118: (Bilge) süslü söylevler de vermez.
566. Diogenes Laertios X 119: (Bilge) bayram toplantılarında nutuk atmaz.
567. Diogenes Laertios X 121: (Bilge) para da kazanır, ama yalnız bilgeliğinden ve ancak darda kaldığında.
568. Diogenes Laertios X 121: (Bilge) fiilen şiir yazmaz.
569. Diogenes Laertios X 121: Müzik ve şiir üzerine doğru konuşabilecek olan yalnız bilgedir.
570. Diogenes Laertios X 120: (Bilge) tarlayı, kır hayatını sever.
[Lactantius'un Latince tanıklığı (571. fragman) çevrilmemiştir.]
οὐ κινεῖσθαί ⟦?⟧ τε ἕτερον ἑτέρου σοφώτερον. (Diog. Laert. X 121) — δογματιεῖν τε (τὸν σοφὸν) καὶ οὐκ ἀπορήσειν. (ibid.) — καὶ συγγράμματα καταλείψειν. (ibid. X 119) — καὶ σχολὴν κατασκευάσειν, ἀλλ’ οὐχ ὥστε ὀχλαγωγῆσαι· καὶ ἀναγνώσεσθαι ἐν πλήθει, ἀλλ’ οὐχ ἑκόντα. (ibid. X 121) — οὐδὲ ῥητορεύσειν καλῶς. (ibid. X 118) — οὐ πανηγυριεῖν δέ. (ibid. X 119) — χρηματίσεσθαί τε, ἀλλ’ ἀπὸ μόνης σοφίας, ἀπορήσαντα. (ibid. X 121) — ποιήματα δὲ ἐνεργείᾳ οὐκ ἂν ποιῆσαι. (ibid.) — μόνον τε τὸν σοφὸν ὀρθῶς ἂν περί τε μουσικῆς καὶ ποιητικῆς διαλέξεσθαι. (ibid.) — φιλαγρήσειν. (ibid. X 120)
u25144572. Diogenes Laertios X 120: (Epikuros'a göre bilge) mülkünü ve geleceği de gözetir.
573. Diogenes Laertios X 120: (Bilge) iyi şöhretini, küçümsenmeyecek kadar gözetir.
574. Diogenes Laertios X 118: Bilgenin âşık olacağını düşünmezler; … aşkın tanrılarca gönderildiğini de düşünmezler; Diogenes de … (adlı eserinde) böyle der.
Khrysippos (Stobaios, Antoloji 63, 31): Biri "Bilge âşık olmaz; Menedemos, Epikuros ve Aleksinos buna tanıktır" deyince, (Khrysippos) "Ben de aynı ispatı kullanacağım," dedi; "terbiyesiz Aleksinos, hissiz Epikuros ve boşboğaz Menedemos âşık olmayacağını söylemiyorlar mı? Demek ki âşık olacak."
575. Diogenes Laertios X 121: (Epikuros'a göre bilge) heykel de diker.
576. Diogenes Laertios X 119: (Bilge) mahkemeye de başvurur.
577. Diogenes Laertios X 121: (Bilge) yeri geldiğinde bir hükümdarın gönlünü de hoş tutar.
578. Bilge insan cenazesini dert edinir mi? Epikurosçu bir yazar, Herculaneum papirüsü (VH² VII 15, sütun XIX): … birisi bu konuyu "Bilge insan beslenmesini dert edinir mi?" diye sanabilir; oysa konu "Bilge insan cenazesini dert edinir mi?" diye sorulmuştur. Belki de alfa harfinin aşınmış olduğu nüshalara rastladığı için … Diogenes Laertios X 118: (Epikuros'a göre bilge) cenazesini de dert edinmez.
Bilgenin ruh hâli
579. Plutarkhos, Epikuros'a Uyarak Hoş Yaşamak Mümkün Değildir 4 (1089b): Bilgenin başkalarından en çok, hazlara ilişkin görüntüleri, duyguları ve hareketleri canlı biçimde hatırlayıp kendi içinde tutmakla ayrıldığını düşünenlere gelince: Bilgeliğe yaraşır hiçbir şey öğütlemediklerini, bilgenin psykhēsinde, bir evdeki süprüntü gibi, hazzın döküntülerinin kalmasına izin verdiklerini
καὶ κτήσεως προνοήσεσθαι καὶ τοῦ μέλλοντος. (Diog. Laert. X 120) — εὐδοξίας ἐπὶ τοσοῦτον προνοήσεσθαι, ἐφ’ ὅσον μὴ καταφρονήσεσθαι. (ibid.) — ἐρασθήσεσθαι τὸν σοφὸν οὐ δοκεῖ αὐτοῖς … οὐδὲ θεόπεμπτον εἶναι τὸν ἔρωτα, ὡς Διογένης ἐν τῷ ***. (ibid. X 118) — εἰπόντος τινός „οὐκ ἐρασθήσεται ὁ σοφός· μαρτυρεῖ γοῦν Μενέδημος, Ἐπίκουρος, Ἀλεξῖνος“, „τῇ αὐτῇ“ ἔφη „χρήσομαι ἀποδείξει· ἦ γὰρ Ἀλεξῖνος ὁ ἀνάγωγος καὶ Ἐπίκουρος ὁ ἀναίσθητος καὶ Μενέδημος ⟦ὁ λῆρος⟧ οὔ φασιν; ἐρασθήσεται ἄρα.“ (Chrysipp. ap. Stob. flor. 63, 31) — εἰκόνας τε ἀναθήσειν. (Diog. Laert. X 121) — καὶ δικάσεσθαι. (ibid. X 119) — καὶ μόναρχον ἐν καιρῷ θεραπεύσειν. (ibid. X 121) — εἰ σοφὸς ἀνὴρ ταφῆς φροντιεῖ. — … [νομίσει]εν ἄν τις „εἰ σοφὸς ἀνὴρ [τρ]οφῆς φροντιεῖ“ καίτοι [τοι]ο[ύ]τως ἔχουσαν „εἰ σοφὸς ἀνὴρ ταφῆς φροντιεῖ“, τάχα περιπεσὼν ἀν[τιγρ]άφοις ἐν οἷς ἐκτετρωγ[μένο]υ τοῦ ἄλφα … (Scriptor Epicureus incertus, VH² VII 15 col. XIX) — οὐδὲ ταφῆς φροντιεῖν. (Diog. Laert. X 118) — οἱ δὲ τούτῳ μάλιστα τὸν σοφὸν ἡγούμενοι διαφέρειν, τῷ μνημονεύειν ἐναργῶς καὶ συνέχειν ἐν αὑτῷ τὰ περὶ τὰς ἡδονὰς φάσματα καὶ πάθη καὶ κινήσεις, εἰ μὲν οὐδὲν ἄξιον σοφίας παρεγγυῶσιν ὥσπερ σαρώματ’ ἐν οἰκίᾳ τῇ ψυχῇ τοῦ σοφοῦ τὰ τῆς ἡδονῆς ἐκκλύσματα μέ- (Plut. non posse suav. 4 p. 1089b)
u25254bırakalım, söylemeyelim; ama bunlardan hoş bir hayat çıkamayacağı apaçıktır.
[Cicero'nun (580. fragman, Sestius Savunması 10, 23) ve Lactantius'un (581) Latince tanıklıkları çevrilmemiştir.]
582. İskenderiyeli Klemens, Stromateis IV 22: Epikuros da kendi anladığı bilgenin herhangi bir kazanç için haksızlık etmek istemeyeceğini söyler; çünkü gizli kalacağından emin olamaz. Demek ki gizli kalacağına inanırsa, ona göre haksızlık edecektir.
583. Diogenes Laertios X 118: (Epikuros'a göre) bilge, kanunların yasakladığı bir kadınla birleşmez; Diogenes, Epikuros'un Etik Öğretilerinin Özeti'nde böyle der.
584. Diogenes Laertios X 120: (Bilge) talihe karşı saf tutar; çünkü onu hiçbir zaman dost edinmez. [Cicero'nun ve Seneca'nın (585) Latince tanıklıkları çevrilmemiştir.]
νειν ἐῶντες, μὴ λέγωμεν· ὅτι δ’ οὐκ ἔστιν ἀπὸ τούτων ἡδέως ζῆν, αὐτόθεν πρόδηλον. (Plut. non posse suav. 4 p. 1089b) — καὶ ὅ γε Ἐπίκουρος ἀδικεῖν ἐπὶ κέρδει τινὶ ⟦μὴ⟧ βούλεσθαί φησι τὸν κατ’ αὐτὸν σοφόν· πίστιν γὰρ λαβεῖν περὶ τοῦ λαθεῖν οὐ δύνασθαι. ὥστε εἰ πεισθήσεται λήσειν, ἀδικήσει κατ’ αὐτόν. (Clem. Alex. strom. IV 22) — γυναικί τε οὐ μιγήσεσθαι τὸν σοφὸν ᾗ οἱ νόμοι ἀπαγορεύουσιν, ὥς φησι Διογένης ἐν τῇ Ἐπιτομῇ τῶν Ἐπικούρου ἠθικῶν δογμάτων. (Diog. Laert. X 118) — τύχῃ τε ἀντιτάξεσθαι· φίλην γὰρ οὐδένα ⟦?⟧ κτήσεσθαι. (ibid. X 120)
u25364[Cicero'nun Latince tanıklığı (586. fragman, Tusculum Sohbetleri V 36, 103 vd.) çevrilmemiştir.]
587. Diogenes Laertios X 117: (Epikuros'a göre hayatın şartları ⟦?⟧) … bilgeliğe engel olmaz.
588. Diogenes Laertios X 121: (Epikuros'a göre bilge şöhrete ya da servete ⟦?⟧) sahip olursa, buna aldırmaz.
589. Diogenes Laertios X 118: Şükran duyan yalnız bilgedir; dostlarına, yanlarında olsunlar uzakta olsunlar, aynı biçimde hem sözle (hem de eylemle) … [Seneca'nın Latince tanıklığı çevrilmemiştir.]
590. Diogenes Laertios X 121: (Bilge) gerekirse bir dostu için ölür de.
591. Diogenes Laertios X 119: (Bilge) bazı kimselerin karşısında utanır da.
592. Diogenes Laertios X 121: (Bilge) birinin kendini düzeltmesine de sevinir.
593. Diogenes Laertios X 120: (Bilge) gösterilerden başkalarından daha çok keyif alır.
594. Diogenes Laertios X 118: (Bilge) kölelerini cezalandırmaz; iyi huylu olanlarına acır, onları hoş görür.
595. Diogenes Laertios X 121: (Bilge) uykuda da aynıdır.
596. Diogenes Laertios X 117: (Bilge) duygulara daha çok kapılır.
597. Diogenes Laertios X 119: (Epikuros'a göre) bilge acı da duyar; Diogenes Seçmeler'inin beşinci kitabında böyle der.
*** οὐκ ἂν ἐμποδίσαι πρὸς τὴν σοφίαν. (Diog. Laert. X 117) — *** εἰ ἔχοι, ἀδιαφόρως ἂν σχοίη. (ibid. X 121) — μόνον τε χάριν ἕξειν τὸν σοφόν, καὶ ἐπὶ φίλοις καὶ παροῦσι καὶ ἀποῦσιν ὁμοίως διά τε λόγου ***. (ibid. X 118) — καὶ ὑπὲρ φίλου ποτὲ τεθνήξεσθαι. (ibid. X 121) — καὶ διατραπήσεσθαί τινας. (ibid. X 119) — καὶ ἐπιχαρήσεσθαί τινι ἐπὶ τῷ διορθώματι. (ibid. X 121) — μᾶλλόν τε εὐφρανθήσεσθαι τῶν ἄλλων ἐν ταῖς θεωρίαις. (ibid. X 120) — οὐδὲ κολάσειν τοὺς οἰκέτας, ἐλεήσειν μέντοι καὶ συγγνώμην τινὶ ἕξειν τῶν σπουδαίων. (ibid. X 118) — καὶ καθ’ ὕπνους δὲ ὅμοιον ἔσεσθαι. (ibid. X 121) — πάθεσι μᾶλλον συσχεθήσεσθαι. (ibid. X 117) — καὶ λυπήσεσθαι δὲ τὸν σοφόν, ὡς Διογένης ἐν τῇ ε΄ τῶν Ἐπιλέκτων. (ibid. X 119)
u25474598. Diogenes Laertios X 118: Ama (bilge) işkenceye uğradığında inler, feryat eder.
[Cicero'nun Latince tanıklığı (599. fragman, Tusculum Sohbetleri V 38, 110 vd.) çevrilmemiştir.]
ὅτε μέντοι στρεβλοῦται, ἔνθα καὶ μύζει καὶ οἰμώζει. (Diog. Laert. X 118)
u25584600. Plutarkhos, Epikuros'a Uyarak Hoş Yaşamak Mümkün Değildir 3 (1088b): Hoş yaşamaya gelince, … el atarlarsa, bu konuda daha fazla konuşmamıza izin vermezler; çünkü boş laf etmiyor ve böbürlenmiyorlarsa, tenin hoşluğunun küçük, hatta bir anlık olduğunu kendileri kabul ederler. … Epikuros da bilgenin, sık sık hasta düştüğü hâlde, bedenindeki hastalığın en şiddetli anlarına güldüğünü söyler. Aynı eser 5 (1090a): Ama kendi duygularıyla tutarlı konuşmak, "boş sözlerle" cüretkârlaşıp halkın gönlünü avlarken bir de böbürlenme suçunu üstlenmemek istiyorlarsa, onlardan şunu bekliyoruz: Ya bütün sevincin ilkesi olarak "tenin dengeli hâlini" almasınlar ya da aşırı ağrılar ve korkunç hastalıklar içinde olanların sevindiğini ve coştuğunu söylemesinler.
601. Diogenes Laertios X 118: Bilge işkenceye uğrasa da mesuttur. [Cicero'nun Latince tanıklıkları (Tusculum Sohbetleri II 7, 17; V 10, 31; V 26, 75; Ereklerin Sınırları Üzerine II 27, 88; V 28, 85; Piso'ya Karşı 18, 42) ve Seneca'nın Latince tanıklığı (Mektuplar 66, 18) çevrilmemiştir.]
τὸ δὲ ἡδέως ζῆν *** ἂν ἅπτωνται, πλείονα περὶ τούτου λέγειν οὐκ ἐῶσιν ἡμᾶς, ὁμολογοῦντες αὐτοὶ μικρὸν εἶναι τὸ τῆς σαρκὸς ἡδύ, μᾶλλον δ’ ἀκαρές, εἴ γε δὴ μὴ κενολογοῦσι μηδ’ ἀλαζονεύονται. … Ἐπίκουρος δὲ καὶ γελᾶν φησι ταῖς ὑπερβολαῖς τοῦ περὶ τὸ σῶμα νοσήματος πολλάκις κάμνοντα τὸν σοφόν. (Plut. non posse suav. 3 p. 1088b) — ἀλλ’ ἀξιοῦμεν αὐτούς, εἰ τοῖς πάθεσι βούλονται τοῖς ἑαυτῶν ὁμολογεῖν καὶ μὴ „κεναῖς φωναῖς“ θρασυνόμενοι καὶ δημαγωγοῦντες ἀλαζονείαν προσοφλισκάνειν, ἢ μὴ λαμβάνειν χαρᾶς ἀρχὴν ἁπάσης ⟦τὴν⟧ τῆς „σαρκὸς εὐστάθειαν“ ἢ μὴ φάναι χαίρειν καὶ βρυάζειν τοὺς ἐν πόνοις ὑπερβάλλουσι καὶ νόσοις ⟦δειναῖς⟧ γινομένους. (ibid. 5 p. 1090a) — κἂν στρεβλωθῇ δ’ ὁ σοφός, εἶναι αὐτὸν εὐδαίμονα. (Diog. Laert. X 118)
u25694[Seneca'nın (Mektuplar 67, 15) ve Lactantius'un Latince tanıklıkları çevrilmemiştir.]
602. Ailianos, Çeşitli Hikâyeler IV 13 (Stobaios, Antoloji XVII 30): Yine o (Epikuros), elinde arpa ekmeği ve su olursa saadet konusunda Zeus'la bile yarışmaya hazır olduğunu söylerdi.
İskenderiyeli Klemens, Stromateis II 21: Epikuros ise saadeti aç olmamakta, susamamakta ve üşümemekte görerek tanrılara yaraşır bir söz ağzından kaçırdı; bunlar varken insanın "Zeus babayla bile" dövüşebileceğini söyleyerek tanrısızca konuştu. Sanki akıl sahibi filozofların değil de pislik yiyen domuzların kutlu hayatının zafer kazandığını öğretiyordu. [Theodoretos'un aynı kaynaktan aktarımı çevrilmemiştir.]
İmparator Iulianus, Söylevler VI (198c): Sana küçük mü göründü o adam, "şehirsiz, evsiz, vatanından yoksun", ne bir obolosu ne bir drahmisi ne bir kölesi, hatta arpa ekmeği bile olmayan? Oysa Epikuros arpa ekmeği bol olunca saadet bakımından tanrılardan bile geri kalmayacağını söyler. (Diogenes ise) tanrılarla yarışmıyordu, ama insanlara en mesut görünen kişiden daha mesut yaşıyordu ve daha mesut yaşadığını söylüyordu.
[Cicero'nun (Ereklerin Sınırları Üzerine II 27, 88) ve Seneca'nın (Mektuplar 25, 4) Latince tanıklıkları ile 603–604. fragmanlar (Cicero, Ereklerin Sınırları Üzerine V 31, 93; Tusculum Sohbetleri V 26, 73 vd.) Latince kaldığından çevrilmemiştir.]
ὁ αὐτὸς ἔλεγεν ἑτοίμως ἔχειν καὶ τῷ Διὶ ὑπὲρ εὐδαιμονίας διαγωνίζεσθαι, μᾶζαν ἔχων καὶ ὕδωρ. (Ael. var. hist. IV 13; Stob. flor. XVII 30) — Ἐπίκουρος δὲ ἐν τῷ μὴ πεινῆν μηδὲ διψῆν μηδὲ ῥιγοῦν τὴν εὐδαιμονίαν τιθέμενος τὴν ἰσόθεον ἐπεφώνησε φωνήν, ἀσεβῶς εἰπὼν ἐν τούτοις κἂν Διὶ πατρὶ μάχεσθαι, ὥσπερ ὑῶν σκατοφάγων καὶ οὐχὶ τῶν λογικῶν καὶ φιλοσόφων τὴν μακαρίαν νικᾶν δογματίζων. (Clem. Alex. strom. II 21) — ἆρά σοι μικρὰ φαίνεται ἀνὴρ „ἄπολις ἄοικος πατρίδος ἐστερημένος“, οὐκ ὀβολόν, οὐ δραχμήν, οὐκ οἰκέτην ἔχων, ἀλλ’ οὐδὲ μᾶζαν; ἧς Ἐπίκουρος εὐπορῶν οὐδὲ τῶν θεῶν φησιν εἰς εὐδαιμονίας λόγον ἐλαττοῦσθαι· πρὸς μὲν τοὺς θεοὺς οὐκ ἐρίζων, τοῦ δοκοῦντος δὲ τοῖς ἀνθρώποις εὐδαιμονεστάτου ⟦εὐδαιμονέστερον⟧ ζῶν καὶ ἔλεγε ζῆν εὐδαιμονέστερον. (Iulian. or. VI p. 198c)
605. Plutarkhos, Epikuros'a Uyarak Hoş Yaşamak Mümkün Değildir 16 (1098b): Hoşça yaşadıklarını, coşup taştıklarını haykırarak söylerler, kendi hayatlarına övgüler düzerler.
606. Philodemos (VH² I 158): Ama yapabiliriz, yalnız istemiyoruz; nitekim biri, belki de alay ederek, benim hakkımda böyle söylüyordu. Bir de şöyle dedi: "Epikuros'un 'iyilerin … düşünülemez olduğunu' söylediği şey gerçekten var olabilir mi … görülen şeyler …" [metin bozuk].
607. Apollonios Dyskolos, Zarflar Üzerine (Bekker 566, 8): Epikuros'ta da "ἀμῶς γέ πως" (şöyle ya da böyle) deyimi geçer; "bir biçimde" anlamına gelir ve vurgusu sonda olan ἀμός kelimesinden türemiştir.