Epikuros · Epikuros'un Kayıp Kitaplarının Kalıntıları
Yeri Belli Olmayan Fragmanlar ve Görüşlere İlişkin Tanıklıklar › III. Fizik
u15244Evrende, şimdiye dek geçmiş olan sonsuz zamandakinden farklı hiçbir yeni şey gerçekleşmez.
Plutarkhos, Stromateis fr. 8 (Eusebios, Hazırlık I 8): Epikuros ... der ki ... hiçbir ... sonsuz.
Atomlar üzerine
Aëtios I 3, 18: Neokles oğlu Atinalı Epikuros, Demokritos'u izleyerek felsefe yapmış ve var olanların ilkelerinin yalnız akılla görülebilen, boşluktan pay almayan, oluşmamış ve bozulmaz cisimler olduğunu söylemiştir;
χάνον, φαίνονται … περὶ τῇ φωνῇ τὸ ἀληθὲς καὶ ψεῦδος ἀπολείπειν.] (Sext. adv. math. VIII 13) — πάθη δὲ λέγουσιν εἶναι δύο, ἡδονὴν καὶ ἀλγηδόνα, ἱστάμενα περὶ πᾶν ζῷον, καὶ τὴν μὲν οἰκεῖον, τὴν δὲ ἀλλότριον· δι’ ὧν κρίνεσθαι τὰς αἱρέσεις καὶ φυγάς. (Diog. Laert. X 34) — τῆς αἱρέσεως καὶ φυγῆς ἀρχὴν καὶ κριτήριον ἔχειν ἡμᾶς τὴν ἡδονὴν καὶ τὸν πόνον … λέγουσιν οἱ περὶ τὸν Ἐπίκουρον. … τοσούτου τοίνυν ἔγωγε δέω λέγειν ἀρχὴν εἶναι καὶ κανόνα τῶν ἀγαθῶν καὶ τῶν κακῶν τὸ πάθος, ὥστ’ ἔμοιγε δοκεῖ τοῦτο αὐτὸ κριτηρίου δεῖσθαι. (Aristocl. ap. Euseb. praep. ev. XIV 21) — Ἐπίκουρος τῶν αἰσθητῶν ἡδονὰς ἤδη καὶ τὰς λύπας. (Aët. IV 9, 11) — Ἐπίκουρος μὲν γὰρ καὶ οἱ προεστῶτες αὐτοῦ τῆς αἱρέσεως ἔλεξαν αἰσθητὸν εἶναι τὸ σημεῖον, οἱ δὲ ἀπὸ τῆς στοᾶς νοητόν. (Sext. adv. math. VIII 177) — τούτοις οἱ τὰ φαινόμενα τῶν ἀδήλων πίστιν ἔχειν φάσκοντες ἀπιστίαν τοσαύτην καὶ ἀσάφειαν ἐν τοῖς φαινομένοις ὁρῶντες. (Plut. adv. Col. 29 p. 1124b) — τῶν τε ζητήσεων εἶναι τὰς μὲν περὶ τῶν πραγμάτων, τὰς δὲ περὶ ψιλὴν τὴν φωνήν. (Diog. Laert. X 34) — οὐδὲν ξένον ἐν τῷ παντὶ ἀποτελεῖται παρὰ τὸν ἤδη γεγενημένον χρόνον ἄπειρον. — Ἐπίκουρος … φησὶν … ὅτι οὐδὲν … ἄπειρον. (Plut. strom. fr. 8 ap. Euseb. praep. ev. I 8) — Ἐπίκουρος Νεοκλέους Ἀθηναῖος κατὰ Δημόκριτον φιλοσοφήσας ἔφη τὰς ἀρχὰς τῶν ὄντων σώματα λόγῳ θεωρητά, ἀμέτοχα κενοῦ, ἀγένητα, ἀδιάφθαρτα, οὔτε θραυσθῆναι δυνάμενα οὔτε διάπλασιν ἐκ (Aët. I 3, 18)
u15354 bunlar ne kırılabilir, ne parçalarından yeniden biçim alabilir, ne de başkalaşabilir. Akılla görülebilir olduklarını da söylemiştir *** Bunlar boşlukta ve boşluğun içinden geçerek hareket eder. Boşluğun kendisi de sonsuzdur, cisimler de sonsuzdur. Atoma "atom" denmesi en küçük olduğu için değil, kesilemediği içindir; çünkü etkilenmez ve boşluktan pay almaz.
[Theodoretos, Hellen Hastalıklarının Tedavisi IV 9 ve II 11; (Sözde) Iustinus, Hellenlere Öğüt 4 ile karşılaştırınız.]
Akhilleus, Giriş 3: Atinalı Epikuros, bütün varlığın ilkelerinin yalnız akılla görülebilen pek küçük cisimler olduğunu söyler. Bunlara atom adını verir; ya küçüklükleri yüzünden bölünemeyecek kadar ufak oldukları için ya da bozulmaz olup kesilemedikleri için.
Hippolytos, Felsefe 22: (Epikuros) atomların, merkezi, noktası ya da hiçbir bölümü olmayan en ince parçacıklı cisimler olduğunu söyledi; bu yüzden onlara "atom" (kesilemez) adını verdi.
Simplikios, Aristoteles'in Fizik'ine Şerh VI 1: Sonsuza dek bölmeden umudunu kesenler, sonsuza dek bölemeyeceğimiz ve bölmenin hiç bitmeyeceğine bundan bir güvence çıkaramayacağımız için, cisimlerin bölünmezlerden meydana geldiğini ve bölünmezlere bölündüğünü söylediler. Ancak Leukippos ile Demokritos ilk cisimlerin bölünmemesinin sebebini yalnız etkilenmezlikte değil, küçüklükte ve parçasızlıkta da görürler; ondan sonra gelen Epikuros ise onları parçasız saymaz, etkilenmez oldukları için atom olduklarını söyler. Aristoteles birçok yerde Demokritos'un ve Leukippos'un görüşünü çürütmüştü; sonradan gelen Epikuros da belki parçasızlığa yöneltilen bu çürütmeler yüzünden, ilk cisimler konusunda Demokritos ile Leukippos'un görüşüne yakınlık duymakla birlikte onları etkilenmez olarak korudu, ama parçasızlıklarını ellerinden aldı; çünkü Aristoteles onları bu yüzden çürütüyordu.
Plutarkhos, Kolotes'e Karşı 13 (1114a): Ama vallahi, Epikuros'a göre cisimler sayıca sonsuzdur ve görünen şeylerin her biri onlardan meydana gelir. Bakın, oluş için nasıl ilkeler koyuyorsunuz: sonsuzluk ve boşluk. Bunlardan biri (boşluk) hiçbir şey yapmaz, etkilenmez, cisimsizdir; öteki (sonsuzluk) düzensizdir, akıldan yoksundur, kavranamaz; sayıca çokluğu yüzünden denetlenip sınırlanamadığı için kendi kendini çözüp karıştırır.
(Sözde) Plutarkhos, Filozofların Görüşleri I 3, 27: Atomların biçimleri sayılamayacak kadar çoktur, ama sonsuz değildir. Çünkü çengel biçimli, üç dişli mızrak biçimli ya da halka biçimli atomlar yoktur; bu biçimler kolay kırılır, atomlar ise etkilenmez. Atomların yalnız akılla görülebilen, kendilerine özgü biçimleri vardır.
Boşluk üzerine
Aëtios I 20, 2: Epikuros'a göre boşluk, yer ve mekân yalnız ad bakımından birbirinden farklıdır.
τῶν μερῶν λαβεῖν οὔτε ἀλλοιωθῆναι. εἶναι δὲ αὐτὰ λόγῳ θεωρητά ***. ταῦτα μέντοι κινεῖσθαι ἐν τῷ κενῷ καὶ διὰ τοῦ κενοῦ. εἶναι δὲ καὶ αὐτὸ τὸ κενὸν ἄπειρον καὶ τὰ σώματα ἄπειρα. εἴρηται δὲ ἄτομος οὐχ ὅτι ἐστὶν ἐλαχίστη, ἀλλ’ ὅτι οὐ δύναται τμηθῆναι, ἀπαθὴς οὖσα καὶ ἀμέτοχος κενοῦ. (Aët. I 3, 18) — Ἐπίκουρος δὲ ὁ Ἀθηναῖος ἐκ σωμάτων νοητῶν σμικροτάτων τὰς ἀρχὰς τῶν ὅλων εἶναί φησι· καλεῖ δὲ αὐτὰς ἀτόμους ἢ διὰ σμικρότητα ἀκαριαίας τινὰς οὔσας ἢ διὰ τὸ ἀφθάρτους αὐτὰς εἶναι καὶ μὴ τέμνεσθαι. (Achill. isag. 3 p. 125a Pet.) — τὰς δὲ ἀτόμους τὰ λεπτομερέστατα σώματα, ὧν οὐκ ἂν γένοιτο κέντρον οὐδὲ σημεῖον οὐδὲ διαίρεσις οὐδεμία, ἔφη (Ἐπίκουρος) εἶναι· διὸ καὶ ἀτόμους αὐτὰς ὠνόμασε. (Hippol. philos. 22) — οἱ δὲ τῆς ἐπ’ ἄπειρον τομῆς ἀπεγνωκότες ὡς οὐ δυναμένων ἡμῶν ἐπ’ ἄπειρον τέμνειν καὶ ἐκ τούτου πιστώσασθαι τὸ ἀκατάληκτον τῆς τομῆς ἐξ ἀδιαιρέτων ἔλεγον ὑφίστασθαι τὰ σώματα καὶ εἰς ἀδιαίρετα διαιρεῖσθαι· πλὴν ὅτι Λεύκιππος μὲν καὶ Δημόκριτος οὐ μόνον τὴν ἀπάθειαν αἰτίαν τοῖς πρώτοις σώμασι τοῦ μὴ διαιρεῖσθαι νομίζουσιν ἀλλὰ καὶ τὸ σμικρὸν καὶ ἀμερές, Ἐπίκουρος δὲ ὕστερον ἀμερῆ μὲν οὐχ ἡγεῖται, ἄτομα δὲ αὐτὰ διὰ τὴν ἀπάθειαν εἶναί φησι. καὶ πολλαχοῦ μὲν τὴν Δημοκρίτου δόξαν καὶ Λευκίππου ὁ Ἀριστοτέλης διήλεγξεν, καὶ δι’ ἐκείνους ἴσως τοὺς ἐλέγχους πρὸς τὸ ἀμερὲς ἐνισταμένους ὁ Ἐπίκουρος ὕστερον γενόμενος, συμπαθῶν δὲ τῇ Δημοκρίτου καὶ Λευκίππου δόξῃ περὶ τῶν πρώτων σωμάτων, ἀπαθῆ μὲν ἐφύλαξεν αὐτά, τὸ δὲ ἀμερὲς αὐτῶν παρείλετο, ὡς διὰ τοῦτο ὑπὸ τοῦ Ἀριστοτέλους ἐλεγχομένων. (Simpl. in Arist. phys. VI 1) — ἀλλ’ ἄπειρα νὴ Δία πλήθει τὰ σώματα κατ’ Ἐπίκουρόν ἐστι καὶ γίνεται τῶν φαινομένων ἕκαστον ἐξ ἐκείνων. ὁρᾶτε οἵας ὑποτίθεσθε πρὸς γένεσιν ἀρχάς, ἀπειρίαν καὶ κενόν· ὧν τὸ μὲν ἄπρακτον, ἀπαθές, ἀσώματον, ἡ δ’ ἄτακτος, ἄλογος, ἀπερίληπτος, αὑτὴν ἀναλύουσα καὶ ταράττουσα τῷ μὴ κρατεῖσθαι μηδὲ ὁρίζεσθαι διὰ πλῆθος. (Plut. adv. Col. 13 p. 1114a) — εἶναι δὲ τὰ σχήματα τῶν ἀτόμων ἀπερίληπτα, οὐκ ἄπειρα. μὴ γὰρ εἶναι μήτ’ ἀγκιστροειδεῖς μήτε τριαινοειδεῖς μήτε κρικοειδεῖς· ταῦτα γὰρ τὰ σχήματα εὔθραυστά ἐστιν, αἱ δὲ ἄτομοι ἀπαθεῖς. ἴδια δὲ ἔχειν σχήματα λόγῳ θεωρητά. (Plut. plac. I 3, 27) — Ἐπίκουρος ὀνόμασιν παραλλάττειν κενὸν τόπον χώραν. (Aët. I 20, 2)
u15464Sextos Empeirikos, Dogmatiklere Karşı II (Matematikçilere Karşı VIII) 329: Epikuros boşluğun varlığı için şu çok güçlü ispatı ortaya koymuş görünür: "Hareket varsa boşluk vardır; hareket ise vardır; öyleyse boşluk vardır." Bu ispatın öncülleri herkesçe kabul edilseydi, sonucu da zorunlu olarak onları izler ve herkesçe kabul edilirdi. Oysa bazıları buna, yani sonucun öncüllerden çıktığına itiraz etmiştir; sonuç öncülleri izlemediği için değil, öncüller yanlış olduğu ve kabul görmediği için. Aynı eser 314: Bu yüzden ispatı şöyle de tasvir ederler: İspat, kabul edilmiş öncüller yoluyla, çıkarım gereği apaçık olmayan bir sonucu açığa çıkaran akıl yürütmedir. Örneğin: "Hareket varsa boşluk vardır; hareket ise vardır; öyleyse boşluk vardır." Boşluğun var olduğu apaçık değildir; ama "hareket varsa boşluk vardır" ve "hareket vardır" gibi doğru önermeler yoluyla, çıkarım gereği açığa çıkıyor görünür.
Simplikios, Aristoteles'in Fizik'ine Şerh IV 5 (sonu): Bilmek gerekir ki yer hakkında bir şey yazanlardan bazıları yerin cisim, bazıları cisimsiz olduğunu kabul etmiştir. ... Cisimsiz diyenlerden bazıları onun hiçbir boyutu olmadığını, bazıları ise boyutlu olduğunu söyler. ... Boyutlu diyenlerin bazılarına göre iki boyutludur ..., bazılarına göre üç boyutlu. Bunların da bir kısmı onun her yönden farksız olduğunu ve bazen cisimsiz de kaldığını söyler, Demokritos'un ve Epikuros'un çevresindekiler gibi; bir kısmı da onun her zaman bir cisim içeren ve her birine uygun düşen bir aralık olduğunu söyler, Platoncuların ünlüleri ve Lampsakoslu Straton gibi.
Aynı eser IV 8 ile karşılaştırınız: Boşluğu kendi başına var sayanlardan da bazıları onun sonsuz olduğunu, sonsuzlukta cisimleri aştığını ve bu yüzden kendi kısımlarının değişik yerlerinde, rast geldiği gibi, değişik cisimleri kabul ettiğini söyler; tabii sonsuz boşlukta kısımdan söz edilebilirse. Demokritos'un çevresindeki eski tabiat filozoflarının boşluk hakkında böyle bir görüşte oldukları anlaşılıyor.
Simplikios, Aristoteles'in Fizik'ine Şerh IV 4 (211b7): (Aristoteles) şöyle der: "Yer şu dört şeyden biri olmak zorundadır": Yerdeki şeyin ya eidosu, ya maddesi, ya kuşatanın sınırları arasındaki aralık olmalıdır (öncekilerden Demokritos'un çevresindekiler, sonrakilerden Epikuros'un çevresindekiler ve Stoacılar, ayrıca Platon'u izleyen bazıları yerin bu aralık olduğunu düşündüler), ya da kuşatanın sınırları. Göstereceği üzere bu üçünden hiçbiri olmadığına göre, yer zorunlu olarak geriye kalandır. Bu aralığa Demokritos'un ve Epikuros'un çevresindekiler boşluk derler; öyle ki bazen cisimle dolar, bazen boş kalır. Platoncular ve Stoacılar ise onun cisimlerden başka bir şey olduğunu, ama her zaman bir cisim içerdiğini, dolayısıyla hiçbir zaman boş kalmadığını söylerler.
Themistios, Aristoteles'in Fizik'inin Açıklaması IV 4 (214b14): Şimdi yerin aralık da olmadığını ispatlamak kalıyor. Aralık, kuşatanın sınırları arasında düşünülen şeydir; mesela küpün iç yüzeyinin arasındaki boşluk gibi. Bu görüş eskidir ve boşluğu kabul edenlere uygun düşer; yine de Khrysippos'un çevresindeki topluluk ve sonradan Epikuros da onu izledi; bazıları Platon'u da bu öğretinin sahipleri arasına katar. Görüş inandırıcı ama epeyce yanlış bir sebebe dayanır. Yer kavramına büsbütün cisimlerin karşılıklı yer değiştirmesinden ve aynı yerde ardı ardına farklı şeylerin bulunmasından vardığımız için, onlara yer aradaki aralıkmış gibi geldi; bu aralığın aynı kalarak yer değiştiren cisimleri kabul ettiğini ve içine giren cisimlerin her birinden ayrı olduğunu sandılar.
Ἐπίκουρος δοκεῖ ἰσχυροτάτην τεθεικέναι ἀπόδειξιν εἰς τὸ εἶναι κενὸν τοιαύτην· “εἰ ἔστι κίνησις, ἔστι κενόν· ἀλλὰ μὴν ἔστι κίνησις· ἔστιν ἄρα κενόν.” ταύτης δὲ τῆς ἀποδείξεως τὰ λήμματα εἰ μὲν συνεχωρεῖτο πρὸς πάντων, ἐξ ἀνάγκης ἂν καὶ τὴν ἐπιφορὰν εἶχεν ἀκολουθοῦσαν αὐτοῖς καὶ ὑπὸ πάντων παραχωρουμένην. νῦν δ’ ἐνέστησάν τινες τούτῳ, φημὶ δὲ τῷ μὴ συνάγεσθαι τοῖς λήμμασι τὴν ἐπιφοράν, οὐ διὰ τὸ μὴ ἀκολουθεῖν αὐτὴν ἐκείνοις, ἀλλὰ διὰ τὸ ἐκεῖνα εἶναι ψευδῆ καὶ ἀνομόλογα. (Sext. adv. math. VIII 329) — ἔνθεν καὶ οὕτως αὐτὴν ὑπογράφουσιν· ἀπόδειξίς ἐστι λόγος δι’ ὁμολογουμένων λημμάτων κατὰ συναγωγὴν ἐπιφορὰν ἐκκαλύπτων ἄδηλον, οἷον ὁ τοιοῦτος· “εἰ ἔστι κίνησις, ἔστι κενόν· ἀλλὰ μὴν ἔστι κίνησις· ἔστιν ἄρα κενόν.” τὸ γὰρ εἶναι κενὸν ἄδηλόν τ’ ἐστὶ καὶ δι’ ἀληθῶν δοκεῖ τοῦ τε “εἰ ἔστι κίνησις, ἔστι κενόν” καὶ τοῦ “ἔστι δὲ κίνησις” κατὰ συναγωγὴν ἐκκαλύπτεσθαι. (ibid. 314) — ἰστέον οὖν ὅτι τῶν περὶ τόπου τι γραψάντων οἱ μὲν σῶμα τὸν τόπον, οἱ δὲ ἀσώματον ὑπέθεντο … τῶν δὲ ἀσώματον λεγόντων οἱ μὲν πάντῃ ἀδιάστατον, οἱ δὲ διαστατὸν λέγουσι … τῶν δὲ διαστατὸν λεγόντων οἱ μὲν ἐπὶ δύο διεστῶτα …, οἱ δὲ ἐπὶ τρία· καὶ τούτων οἱ μὲν πάντῃ ἀδιάφορον καί ποτε καὶ ἄνευ σώματος μένον, ὡς οἱ περὶ Δημόκριτον καὶ Ἐπίκουρον, οἱ δὲ διάστημα καὶ ἀεὶ σῶμα ἔχον καὶ ἐπιτήδειον πρὸς ἕκαστον, ὡς οἱ κλεινοὶ τῶν Πλατωνικῶν καὶ ὁ Λαμψακηνὸς Στράτων. (Simpl. in Arist. phys. IV 5 extr.) — πάλιν δὲ αὖ τῶν τὸ κενὸν αὐτὸ τιθεμένων οἱ μὲν ἄπειρον εἶναί φασι καὶ ὑπερβάλλον ἀπειρίᾳ τὰ σώματα καὶ διὰ τοῦτο ἄλλο ἐν ἄλλοις αὐτοῦ μέρεσι καταδεχόμενον, ὡς ἂν ἔτυχον, εἴπερ μέρη λέγειν ἐπὶ τοῦ ἀπείρου κενοῦ δυνατόν. τοιαύτην δὲ περὶ αὐτοῦ δόξαν ἐσχηκέναι δοκοῦσιν οἱ περὶ Δημόκριτον ἀρχαῖοι φυσιολόγοι. (ibid.) — καί φησιν ὅτι “τέσσαρά ἐστιν, ὧν ἀνάγκη τὸν τόπον ἕν τι εἶναι”· ἢ γὰρ τὸ εἶδος τοῦ ἐν τόπῳ ἢ τὴν ὕλην αὐτοῦ ἢ τὸ διάστημα τὸ μεταξὺ τῶν ἐσχάτων τοῦ περιέχοντος τὸν τόπον ἀνάγκη εἶναι (ὅ τινες καὶ τῶν προτέρων ὡς οἱ περὶ Δημόκριτον καὶ τῶν ὑστέρων ὡς οἱ περὶ Ἐπίκουρον καὶ οἱ Στωικοί, τινὲς δὲ καὶ κατὰ Πλάτωνα τοῦτο τὸν τόπον εἶναι ἐνόμισαν) ἢ τὰ ἔσχατα τοῦ περιέχοντος. εἰ οὖν μηδὲν τῶν τριῶν ἐστιν, ὡς δείξει, ἀνάγκη τὸ λειπόμενον εἶναι τὸν τόπον. τὸ δὲ διάστημα τοῦτο οἱ μὲν περὶ Δημόκριτον καὶ Ἐπίκουρον κενὸν εἶναι λέγουσιν οὕτως ὥστε ποτὲ μὲν πληροῦσθαι σώματος, ποτὲ δὲ κενὸν ἀπολείπεσθαι· οἱ δὲ Πλατωνικοὶ καὶ οἱ Στωικοὶ εἶναι μὲν ἄλλο παρὰ τὰ σώματά φασιν, ἀεὶ δὲ σῶμα ἔχειν, ὡς μηδέποτε κενὸν ἀπολείπεσθαι. (Simpl. in Arist. phys. IV 4) — λείπεται τοίνυν ἡμῖν, ὅτι μηδὲ τὸ διάστημα ὁ τόπος ἐστίν, ἀποδεῖξαι. διάστημα δὲ τὸ μεταξὺ νοούμενον τῶν περάτων τοῦ περιέχοντος, οἷον τὸ μεταξὺ τῆς κοίλης ἐπιφανείας τοῦ κάδου. παλαιὰ μὲν οὖν ἡ δόξα καὶ τοῖς τὸ κενὸν τιθεμένοις προσήκουσα, ἠκολούθησεν δὲ ὅμως αὐτῇ καὶ ὁ περὶ Χρύσιππον χορὸς καὶ Ἐπίκουρος ὕστερον, εἰσποιοῦσι δέ τινες καὶ τὸν Πλάτωνα τῷ δόγματι. ἤρτηται δὲ ἐκ πιθανῆς μὲν αἰτίας, ψευδοῦς δὲ ἱκανῶς. ἐπειδὴ γὰρ εἰς ἐπίνοιαν ἤλθομεν ὅλως τοῦ τόπου ἐκ τῆς ἀντιμεταστάσεως τῶν σωμάτων καὶ τοῦ γίνεσθαι συνεχῶς ἄλλοτε ἄλλα ἐν τῷ αὐτῷ τόπῳ, διὰ τοῦτο αὐτοῖς ὁ τόπος ἔδοξεν εἶναι τὸ διάστημα τὸ μεταξύ, ὃ ταὐτὸ μένον ὑπελάμβανον ὑποδέχεσθαι τὰ ἀντιμεθιστάμενα σώματα κεχωρισμένον ἑκάστου τούτων τῶν εἰσιόντων σωμάτων. (Themist. paraphr. Arist. phys. IV 4)
u15574Onları bu kanıya en çok kaplar götürdü. Toprak kabın iç yüzeyi aynı kalıp kendi sınırlarıyla çevrili olduğu halde kabın içinde bazen su, bazen hava bulunduğu için, iç yüzeyin arasında bir aralık olduğunu, bu aralığın da tıpkı kabın yüzeyi gibi aynı kalarak, cisimlerden ayrı olarak, cisimleri sırayla içine aldığını sandılar. Ama bu doğru değildir. Kabın bir an olsun cisimden boş kalması mümkün olsaydı, belki bu sözü edilen aralık kendi başına yakalanabilirdi; oysa su dökülürken hava aynı anda onun yerine girer. Yanılgı da buradan doğar: Her cisim bir aralıkla birlikte bulunduğu için cisimlerin aralığını yere aktarırlar; yerde her zaman bir aralık bulunmasının, yerde her zaman bir cisim de bulunmasından ileri geldiğini düşünmezler. Bunu her yanı kapalı tunç kaplar gösterir: Hava içeri girecek bir yer bulmadıkça su akmaz. Kapların iç yüzeyinin her zaman bozulmadan kalması da onları aldatır; su çekilince tulumlarda olduğu gibi yüzey çökseydi, aynı şekilde aldanmazlardı.
Themistios, Aristoteles'in Fizik'inin Açıklaması IV 6 (213b32): Boşluğu var saymanın iki yolu vardır. Ya cisimlerin arasına serpilmiştir; Demokritos, Leukippos, başka birçokları ve sonradan Epikuros böyle söyler (bunların hepsi cisimlerin bölünmesinin sebebini boşluğun araya karışmasında görür, çünkü onlara göre gerçekten sürekli olan şey bölünemez). Ya da ayrı ve toplu halde, kendi başına göğü kuşatarak bulunur; eskilerden bazıları önceden, sonra da Kitionlu Zenon'un çevresindekiler böyle düşündü.
Simplikios, Aristoteles'in Fizik'ine Şerh IV 6 (213b32): Onlar, cisimlerin arasında bulunup cisimlerin sürekli olmasına izin vermeyen böyle bir aralığın fiilen var olduğunu söylüyorlardı; Demokritos'un ve Leukippos'un çevresindekilerin söylediği gibi. Bunlar yalnız evrenin içinde değil, evrenin dışında da bir boşluk olduğunu söylüyorlardı; bu elbette yer olamaz, ama kendi başına vardır. Bu görüşü Khioslu Metrodoros ve Pythagorasçılardan bazıları da benimsemişti, biraz sonra (Aristoteles'in) kendisinin de söyleyeceği gibi; sonradan da Epikuros.
Cisimler ve onlara ait arazlar üzerine
Aëtios I 12, 5: Epikuros'a göre cisimler kavranamaz; ilk ve basit cisimlerin de, onlardan oluşan bileşiklerin de hepsinin ağırlığı vardır.
(Sözde) Plutarkhos, Filozofların Görüşleri I 3, 26: Cisimlerin şu üç arazı vardır: biçim, büyüklük ve ağırlık. Demokritos yalnız ikisini, büyüklüğü ve biçimi sayıyordu; Epikuros ise bunlara üçüncü olarak ağırlığı ekledi. Çünkü, der, cisimlerin ağırlığın çekişiyle hareket etmesi zorunludur; yoksa hareket etmezler.
Sextos Empeirikos, Dogmatiklere Karşı IV (Matematikçilere Karşı X) 240: Epikuros cismin büyüklük, biçim, direnç ve ağırlığın bir araya gelmesiyle düşünüldüğünü söylerken, cismi cisim olmayan şeylerden yola çıkarak düşünmeye zorlamış olur. Aynı eser 257: Epikuros cismin biçim, büyüklük, direnç ve ağırlığın toplanmasıyla düşünüldüğünü söyledi. Aynı eser V (Matematikçilere Karşı XI) 226: Çünkü eğer cisim, Epikuros'un dediği gibi, büyüklüğün, biçimin ve direncin bir toplamıysa —
Plutarkhos, Kolotes'e Karşı 8 (1110f): Bunlar Epikuros'un öğretilerinden, kendilerinin söylediğine göre biçim ve ağırlığın atomdan ayrılamadığı kadar ayrılamaz.
ἐνῆγε δὲ αὐτοὺς εἰς ταύτην μάλιστα τὴν ὑπόνοιαν τὰ ἀγγεῖα· ἐπειδὴ γὰρ τῆς ἐπιφανείας ἐν τῷ κεραμίῳ τῆς κοίλης μενούσης τῆς αὐτῆς καὶ περιγεγραμμένης ἰδίοις πέρασιν ποτὲ μὲν ὕδωρ ἐγγίνεται, ποτὲ δὲ ἀὴρ ἐν τῷ σκεύει, διὰ τοῦτο εἶναι τὸ μεταξὺ τῆς κοίλης ἐπιφανείας διάστημα ὑπενόησαν, ὃ ταὐτὸ μένον καὶ τῶν σωμάτων κεχωρισμένον, ὥσπερ καὶ ἡ ἐπιφάνεια τοῦ ἀγγείου, δέχεσθαι ἀνὰ μέρος τὰ σώματα. ἀλλ’ οὐκ ἔστι τοῦτο ὑγιές. εἰ μὲν οἷόν τε ἦν κενὸν σώματος γενέσθαι ποτὲ τὸ ἀγγεῖον, ἴσως ἂν ἐφωράθη καθ’ ἑαυτὸ τὸ λεγόμενον τοῦτο διάστημα· νῦν δὲ ἅμα ἐκχεῖται τὸ ὕδωρ καὶ ὁ ἀὴρ ἀντεισέρχεται. κἀντεῦθεν ἡ πλάνη· ἐπεὶ γὰρ σῶμα πᾶν μετὰ διαστήματος, μεταφέρουσιν τὸ τῶν σωμάτων διάστημα ἐπὶ τὸν τόπον, οὐκ ἐννοοῦντες ὅτι διὰ τοῦτο ἀεὶ διάστημά ἐστιν ἐν τόπῳ, ἐπειδὴ καὶ σῶμα ἀεί· δηλοῖ δὲ τὰ χαλκᾶ καὶ στεγανὰ πανταχόθεν ἀγγεῖα· οὐ γὰρ ἂν ἐκρεύσειεν τὸ ὕδωρ, εἰ μὴ χώραν εἰσρυήσεως ὁ ἀὴρ λάβοι. φενακίζει δὲ αὐτοὺς καὶ τὸ μένειν ἀεὶ ἀσύγχυτον καὶ τὴν κοίλην ἐπιφάνειαν τῶν ἀγγείων, ὡς εἴ γε συνέπιπτεν ἐξαιρουμένου τοῦ ὕδατος ὥσπερ ἐπὶ τῶν ἀσκίων, οὐκ ἂν ὁμοίως ἐξηπατῶντο. (Themist. l. s.) — δύο γὰρ οὗτοι τῆς θέσεως τοῦ κενοῦ τρόποι, ἢ παρεσπάρθαι τοῖς σώμασιν αὐτό, καθάπερ λέγουσιν Δημόκριτός τε καὶ Λεύκιππος καὶ ἄλλοι πολλοὶ καὶ Ἐπίκουρος ὕστερον (οὗτοι γὰρ πάντες τὴν τοῦ κενοῦ παρεμπλοκὴν αἰτιῶνται τῆς διαιρέσεως τῶν σωμάτων, ἐπεὶ τό γε ἀληθῶς συνεχὲς ἀδιαίρετον κατ’ αὐτούς), ἢ κεχωρισμένον καὶ ἀθρόον εἶναι καθ’ αὑτὸ περιέχον τὸν οὐρανόν, ὡς πρότερον μὲν ᾤοντο τῶν ἀρχαίων τινές, μετὰ δὲ ταῦτα οἱ περὶ Ζήνωνα τὸν Κιτιέα. (Themist. paraphr. Arist. phys. IV 6) — ἐκεῖνοι γὰρ ἔλεγον ἐνεργείᾳ τι τοιοῦτον εἶναι διάστημα, ὃ μεταξὺ τῶν σωμάτων ὑπάρχον οὐκ ἐᾷ συνεχῆ εἶναι τὰ σώματα, ὡς οἱ περὶ Δημόκριτον καὶ Λεύκιππον ἔλεγον, οὐ μόνον ἐν τῷ κόσμῳ κενὸν εἶναί τι λέγοντες ἀλλὰ καὶ ἔξω τοῦ κόσμου, ὅπερ δηλονότι τόπος μὲν οὐκ ἂν εἴη, αὐτὸ δὲ καθ’ αὑτὸ ὑφέστηκε· ταύτης δὲ τῆς δόξης γέγονε καὶ Μητρόδωρος ὁ Χῖος καὶ τῶν Πυθαγορείων τινές, ὡς μετ’ ὀλίγον αὐτὸς ἐρεῖ, ὕστερον δὲ καὶ Ἐπίκουρος. (Simpl. in Arist. phys. IV 6) — Ἐπίκουρος ἀπερίληπτα εἶναι τὰ σώματα· καὶ τὰ πρῶτα δὲ ἁπλᾶ τά τε ἐξ ἐκείνων συγκρίματα πάντα βάρος ἔχειν. (Aët. I 12, 5) — συμβεβηκέναι δὲ τοῖς σώμασι τρία ταῦτα, σχῆμα, μέγεθος, βάρος. Δημόκριτος μὲν γὰρ ἔλεγε δύο, μέγεθός τε καὶ σχῆμα· ὁ δὲ Ἐπίκουρος τούτοις καὶ τρίτον βάρος προσέθηκεν· ἀνάγκη γάρ, φησί, κινεῖσθαι τὰ σώματα τῇ τοῦ βάρους ὁλκῇ· ἐπεὶ οὐ κινηθήσεται. (Plut. plac. I 3, 26) — ἐπειδὰν λέγῃ ὁ Ἐπίκουρος τὸ σῶμα νοεῖν κατ’ ἐπισύνθεσιν μεγέθους καὶ σχήματος καὶ ἀντιτυπίας καὶ βάρους, ἐκ μὴ ὄντων σωμάτων βιάζεται τὸ σῶμα νοεῖν. (Sext. adv. math. X 240) — Ἐπίκουρος φήσας κατὰ ἀθροισμὸν σχήματός τε καὶ μεγέθους καὶ ἀντιτυπίας καὶ βάρους τὸ σῶμα νενοῆσθαι. (ibid. 257) — ἐάν τε γὰρ ἀθροισμός τις ᾖ τὸ σῶμα, ὥς φησιν ὁ Ἐπίκουρος, μεγέθους καὶ σχήματος καὶ ἀντιτυπίας — (ibid. XI 226) — ταῦτα τῶν Ἐπικούρου δογμάτων οὕτως ἀχώριστά ἐστιν ὡς τὸ σχῆμα καὶ τὸ βάρος αὐτοὶ τῆς ἀτόμου λέγουσι. (Plut. adv. Col. 8 p. 1110f)
u15684Hareket üzerine
Simplikios, Aristoteles'in Gök Üzerine'sine Şerh IV 1: Demokritos'un çevresindekiler ve sonradan Epikuros, bütün atomların aynı tabiattan olduğunu ve ağırlığı bulunduğunu söylerler. Bazıları daha ağır olduğu için, bunlar dibe çökerken daha hafif olanlar itilip yukarı doğru taşınır; böylece, derler, bazı şeyler hafif, bazıları ağır görünür.
Simplikios, Aristoteles'in Gök Üzerine'sine Şerh I 8: Öğe niteliğindeki cisimler ya kendi tabiatlarına göre hareket eder, ya başka bir şey tarafından taşınarak ya da birbirleri tarafından sıkıştırılıp itilerek. ... Birbirleri tarafından sıkıştırılıp zorlanarak da hareket etmediklerini (Aristoteles) ardından gösterir. Ondan sonra Lampsakoslu Straton ve Epikuros bu görüşü benimsemiştir: Her cismin ağırlığı olduğunu ve merkeze doğru taşındığını, daha ağır olanlar dibe çöktüğü için daha az ağır olanların onlar tarafından zorla yukarı itildiğini düşünürler. Öyle ki toprak altından çekilip alınsa su merkeze gelir; su alınsa hava, hava alınsa ateş gelir.
Aynı eser, biraz sonra ile karşılaştırınız: Her şeyin tabiatça merkeze doğru taşındığına, toprak altından çekilince suyun, su çekilince de havanın aşağı indiğini delil getirenler, bunun sebebinin karşılıklı yer değiştirme olduğunu bilmezler. ... Bilmek gerekir ki bütün cisimlerin ağır olduğunu, tabiatça aşağı, tabiata aykırı olarak yukarı taşındığını söyleyen yalnız Straton ile Epikuros değildir. Platon da bu görüşün dolaştığını bilir ve onu çürütür; çünkü evren için "aşağı" ve "yukarı" denmesinin doğru olmadığını düşünür, ağır şeylerin aşağı doğru taşınan şeyler diye adlandırılmasını da kabul etmez.
Simplikios, Aristoteles'in Fizik'ine Şerh VI 2 (232b20 vd.): Her büyüklük bölünebilir olmasaydı, daha yavaş olanın eşit zamanda daha hızlı olandan her zaman daha az yol alması mümkün olmazdı. Çünkü bölünmez ve parçasız olanı hem daha hızlı hem daha yavaş olan aynı zamanda geçer; daha yavaş olan onu daha uzun bir zamanda geçseydi, eşit zamanda parçasızın bir kısmından daha azını geçmiş olurdu. Bu yüzden Epikuros'un çevresindekiler her şeyin parçasızlar boyunca eşit hızla hareket ettiğini kabul ederler; ta ki bölünmezleri bölünüp artık bölünmez olmaktan çıkmasın.
Themistios, Aristoteles'in Fizik'inin Açıklaması VI 1 (231b21 vd.): Ama bizim pek bilge Epikuros'umuz, hastalıktan daha ağır bir ilaç kullanmaktan utanmıyor; üstelik Aristoteles bu akıl yürütmenin bozukluğunu önceden göstermişken. Hareket eden, der, ABG'nin bütünü boyunca hareket eder; ama onu oluşturan parçasızların her biri üzerinde hareket etmez, hareket etmiş olur. Sonra sayısız saçmalığa düştüğünü fark etmiyor. Önce ABG'nin bütünü üzerindeki hareketi hareketlerden değil, hareketin sınırlarından ve "hareket etmiş olma"dan bir araya getiriyor; çünkü bütün hareket DEZ ise, D, E ve Z parçaları hareket olmayacaktır, zira bunların her birinde hareket ettiği değil, hareket etmiş olduğu kabul edilmiştir. Sonra "hareket etmiş olma"nın, "hareket etme"nin hiçbir zaman doğru olmadığı bir şey için doğru olduğunu söylüyor; daha önce geçmekte olmayana "geçmiş olma"yı, daha önce yürümekte olmayana "yürümüş olma"yı, kısacası şimdiki zamanı hiçbir zaman doğru olmayan bir şeyin geçmiş zamanını doğru sayıyor. Ayrıca tabiatı gereği hareket edebilen her şey, hareket edebileceği zaman ya hareket eder ya durur;
οἱ γὰρ περὶ Δημόκριτον καὶ ὕστερον Ἐπίκουρος τὰς ἀτόμους πάσας ὁμοφυεῖς οὔσας βάρος ἔχειν φασί, τῷ δὲ εἶναί τινα βαρύτερα ἐξωθούμενα τὰ κουφότερα ὑπ’ αὐτῶν ὑφιζανόντων ἐπὶ τὸ ἄνω φέρεσθαι, καὶ οὕτω λέγουσιν οὗτοι δοκεῖν τὰ μὲν κοῦφα εἶναι, τὰ δὲ βαρέα. (Simpl. in Arist. de caelo IV 1) — τὰ γὰρ στοιχειώδη σώματα ἢ κατὰ τὴν αὑτῶν φύσιν κινεῖται ἢ ὑπ’ ἄλλου τινὸς φερόμενα ἢ ὑπ’ ἀλλήλων ἐκθλιβόμενα. … ὅτι δὲ οὐδὲ τῇ ὑπ’ ἀλλήλων ἐκθλίψει βιαζόμενα κινεῖται, δείκνυσιν ἐφεξῆς. ταύτης δὲ γεγόνασι τῆς δόξης μετ’ αὐτὸν Στράτων ὁ Λαμψακηνός τε καὶ Ἐπίκουρος, πᾶν σῶμα βαρύτητα ἔχειν νομίζοντες καὶ πρὸς τὸ μέσον φέρεσθαι, τῷ δὲ τὰ βαρύτερα ὑφιζάνειν τὰ ἧττον βαρέα ὑπ’ ἐκείνων ἐκθλίβεσθαι βίᾳ πρὸς τὸ ἄνω, ὥστε εἴ τις ὑφεῖλε τὴν γῆν, ἐλθεῖν ἂν τὸ ὕδωρ εἰς τὸ κέντρον, καὶ εἴ τις τὸ ὕδωρ, τὸν ἀέρα, καὶ εἰ τὸν ἀέρα, τὸ πῦρ. (Simpl. in Arist. de caelo I 8) — οἱ δὲ τοῦ πάντα πρὸς τὸ μέσον φέρεσθαι κατὰ φύσιν τεκμήριον κομίζοντες τὸ τῆς γῆς ὑποσπωμένης τὸ ὕδωρ ἐπὶ τὸ κάτω φέρεσθαι καὶ τοῦ ὕδατος τὸν ἀέρα ἀγνοοῦσι τούτου αἰτίαν τὴν ἀντιπερίστασιν οὖσαν. … ἰστέον δὲ ὅτι οὐ Στράτων μόνος οὐδὲ Ἐπίκουρος πάντα ἔλεγον εἶναι τὰ σώματα βαρέα καὶ φύσει μὲν ἐπὶ τὸ κάτω φερόμενα, παρὰ φύσιν δὲ ἐπὶ τὸ ἄνω, ἀλλὰ καὶ ὁ Πλάτων οἶδε φερομένην ταύτην τὴν δόξαν καὶ διελέγχει, τό τε κάτω καὶ τὸ ἄνω ἐπὶ τοῦ κόσμου μὴ καλῶς εἰρῆσθαι νομίζων καὶ τὸ βαρέα λέγεσθαι οὕτως ὡς πρὸς τὸ κάτω φερόμενα μὴ ἀποδεχόμενος. (ibid.) — εἰ γὰρ μὴ ἦν πᾶν μέγεθος διαιρετόν, οὐχ οἷόν τε ἦν τὸ βραδύτερον ἀεὶ ἐν τῷ ἴσῳ χρόνῳ ἔλαττον κινεῖσθαι τοῦ θάττονος· τὸ γὰρ ἄτομον καὶ τὸ ἀμερὲς ἐν τῷ αὐτῷ χρόνῳ καὶ τὸ θᾶττον διέρχεται καὶ τὸ βραδύτερον· εἰ γὰρ ἐν πλείονι, ἐν τῷ ἴσῳ ἔλαττόν τι τοῦ ἀμεροῦς διελεύσεται. διὸ καὶ τοῖς περὶ Ἐπίκουρον ἀρέσκει ἰσοταχῶς πάντα διὰ τῶν ἀμερῶν κινεῖσθαι, ἵνα μὴ τὰ ἄτομα αὐτῶν διαιρούμενα μηκέτι ἄτομα ᾖ. (Simpl. in Arist. phys. VI 2) — ἀλλ’ ὁ σοφώτατος ἡμῖν Ἐπίκουρος οὐκ αἰσχύνεται χρῆσθαι φαρμάκῳ τῆς νόσου χαλεπωτέρῳ, καὶ ταῦτα Ἀριστοτέλους τὴν μοχθηρίαν τοῦ λόγου προεπιδείξαντος. ἐπὶ μὲν γὰρ τῆς ὅλης τῆς ΑΒΓ κινεῖται, φησίν, τὸ κινούμενον, ἐφ’ ἑκάστου δὲ τῶν ἀμερῶν ἐξ ὧν σύγκειται οὐ κινεῖται, ἀλλὰ κεκίνηται. εἶτ’ οὐκ αἰσθάνεται περιπίπτων ἀναριθμήτοις τισὶν ἀτοπίαις, πρῶτον μὲν ὅτι τὴν κίνησιν τὴν ἐφ’ ὅλης τῆς ΑΒΓ συντίθησιν οὐκ ἐκ κινήσεων, ἀλλ’ ἐκ περάτων κινήσεως καὶ τοῦ κεκινῆσθαι· εἰ γὰρ ὅλη κίνησις ΔΕΖ, οὐχ ἕξει κίνησιν τὰ μόρια τὸ Δ καὶ τὸ Ε καὶ τὸ Ζ· κεῖται γὰρ οὐ κινεῖσθαι καθ’ ἑκάστην τούτων ἀλλὰ κεκινῆσθαι. ἔπειθ’ ὅτι τὸ κεκινῆσθαί φησιν ἀληθὲς ἐφ’ οὗ μηδέποτε τὸ κινεῖσθαι γέγονεν ἀληθές, καὶ τὸ διεληλυθέναι ὑπάρχειν ᾧ μὴ πρότερον τὸ διιέναι, καὶ τὸ βεβαδικέναι ᾧ μὴ πρότερον τὸ βαδίζειν, καὶ ὅλως τὸ παρῳχημένον ἀληθὲς οὗ τὸ ἐνεστὼς οὐδέποτ’ ἂν ἀληθές. ἔτι δὲ εἰ πᾶν τὸ κινεῖσθαι πεφυκός, ὅτε πέφυκεν, ἤτοι κινεῖται ἐξ ἀνάγκης ἢ ἠρεμεῖ, ⟨εἰ⟩ μὴ κινεῖται τὸ Ω κατὰ τὸ Α, δῆλον ὅτι ἠρεμεῖ ἐν τῷ (Themist. paraphr. Arist. phys. VI 1)
u15794 öyleyse Ō, A üzerinde hareket etmiyorsa, açıktır ki orada durmaktadır.
Aynı şekilde B'de de, G'de de durmaktadır. Oysa A, B ve G'den oluşan bütün üzerinde hareket ettiği kabul edilmiştir; demek ki ABG'nin her parçasında durduğu halde bütününü yine de geçmiş olacaktır. Kısacası, parçasızların her birinde Ō'nun bir hareketi olacaksa, hareketi olduğu halde nasıl hareket etmeyecek? Hareket değil de durgunluk olacaksa, hareket durgunluktan oluşmuş olacaktır.
Simplikios, aynı yere şerh: (Aristoteles) bu varsayımdan çıkan başka bir saçmalığı da ekler: Daha önce hareket etmekte olmayan bir şeyin hareket etmiş olması; mesela daha önce yürümekte olmayan bir şeyin yürümüş olması. Ō'nun ABG büyüklüğü üzerinde DEZ hareketini yaptığı kabul edilmiştir; ama ne A üzerinde hareket etmektedir, çünkü onun üzerinde hareket etmiş olmuştur, ne B üzerinde, aynı şekilde ne de G üzerinde. Öyleyse bütün hareketi, daha önce onu yapmakta olmadan yapmış olacaktır. Bu itirazı büsbütün inanılmaz bir şey olarak ileri sürmediğini şu da gösterir: O bu itirazı ortaya koyup çözdüğü halde, kendisinden sonra gelen Epikurosçular hareketin yine de böyle gerçekleştiğini söylerler. Hareketin de, büyüklüğün de, zamanın da parçasızlardan oluştuğunu söyleyerek, parçasızlardan oluşan bütün büyüklük üzerinde hareket edenin hareket ettiğini, ama içindeki parçasızların her biri üzerinde hareket etmediğini, hareket etmiş olduğunu söylerler. Çünkü bütün üzerinde hareket edenin bu parçasızlar üzerinde de hareket ettiği kabul edilirse, bunlar bölünebilir olacaktır.
Simplikios, Aristoteles'in Fizik'ine Şerh IV 8 (216a17): Aleksandros der ki, bunlardan yola çıkarak Epikuros'a, belki aynı ölçüde Demokritos'a, Leukippos'a ve genel olarak atomları ve boşluğu ilke sayan herkese şunu söylemek mümkündür: Atomlar boşlukta eşit olmayan hızlarla taşınıyorsa, bu eşitsizliğin sebeplerini söylemeleri gerekir; çünkü onlara göre büyüklüğün, ağırlığın ya da biçimin atomların hızına hiçbir katkısı yoktur. Eşit hızla taşınıyorsa, biri ötekine hiçbir zaman yetişmeyecek, birbirlerine çarpmayacak ya da birbirlerine dolanmayacaklardır. Biçimlerin farkı da taşınmalarını eşitsiz kılamaz; çünkü biçimler, ortamı yararak ya da yaramayarak taşınmayı eşitsiz kılar, boşlukta ise yarılacak hiçbir şey yoktur. Öyle ki onlara göre hiçbir şeyin oluşu da olmayacaktır. Ama belki atomların her zaman hareket ettiğini söylerlerse bu saçmalık onlara gelmez; çünkü atomlar hem bazen durup hem de eşit hızla hareket ederlerse birbirlerine yetişirler.
Daha ağır olanın daha az ağır olanla eşit hızda hareket etmesinin neden imkânsız olduğunu soran olursa, şunu söylemek kolaydır: Ağırlığın eklenmesi hareketi hızlandırmıyorsa, ağırlık baştan da boşluktaki aşağı doğru hareketin sebebi olmayacaktır; çünkü eklendiğinde hareketi şiddetlendirmeyen ve artırmayan şey baştan da hareketin sebebi olamaz. Eğilimler boşluktaki hareketin sebebi değilse, cisimler boşlukta hiç hareket etmez; çünkü cisimlerin tabiata uygun taşınmasının kendi eğilimlerinden başka bir sebebi yoktur. Ayrıca, der Aleksandros, Epikurosçulara göre her cismin ağırlığı varsa ve cisimler boşluk içinden ağırlıkları yüzünden hareket ediyorsa, ağırlığın hareketin sebebi olduğu şeylerde daha büyük eğilim daha hızlı hareketin sebebi olur; bu boşlukta olamayacağına göre, cisimler boşlukta ağırlık yüzünden hareket etmeyecektir; bu yüzden değilse de hiç hareket etmeyecektir.
[Themistios, Aristoteles'in Fizik'inin Açıklaması IV 8 ile karşılaştırınız.]
Aëtios I 12, 5: Atomlar bazen dikey olarak, bazen sapma yoluyla hareket eder; yukarı doğru hareket edenler ise çarpma ve geri sekme yoluyla hareket eder.
Aëtios I 23, 4: Epikuros'a göre hareketin iki türü vardır: dikey olan
Α, ὁμοίως δὲ καὶ ἐν τῷ Β, ὁμοίως δὲ καὶ ἐν τῷ Γ. ἀλλὰ καὶ κεῖται κινεῖσθαι ἐπὶ τῆς συγκειμένης ἐκ τῶν ΑΒΓ, ὥστε κατὰ πᾶν μέρος ἠρεμοῦν τῆς ΑΒΓ πᾶσαν οὐδὲν ἧττον διήξει. ὅλως δὲ εἰ μὲν ἐφ’ ἑκάστου τῶν ἀμερῶν κίνησις ὑπάρξει τῷ Ω, πῶς ἔχον κίνησιν οὐ κινήσεται; εἰ δ’ οὐχ ὑπάρξει κίνησις ἀλλ’ ἠρεμία, ἐξ ἠρεμίας ἡ κίνησις συντεθήσεται. (Themist. paraphr. Arist. phys. VI 1) — ἐπάγει δὲ καὶ ἄλλο ἄτοπον ἀκολουθοῦν ταύτῃ τῇ ὑποθέσει, τὸ κεκινῆσθαί τι μὴ πρότερον κινούμενον, οἷον βεβαδικέναι τι μὴ πρότερον βαδίσαν. κεῖται μὲν γὰρ κινεῖσθαι τὸ Ω τὴν ΔΕΖ κίνησιν ἐπὶ τοῦ ΑΒΓ μεγέθους· οὔτε δὲ ἐπὶ τοῦ Α κινεῖται, κεκίνηται γὰρ ἐπ’ αὐτοῦ, οὔτε ἐπὶ τοῦ Β, ὁμοίως δὲ οὐδὲ ἐπὶ τοῦ Γ· τὴν ὅλην ἄρα κίνησιν κεκινημένον ἔσται μὴ κινούμενον αὐτὴν πρότερον. ὅτι δὲ οὐ πάντῃ ἀπίθανον ταύτην τέθεικε τὴν ἔνστασιν, δηλοῖ τὸ καὶ θέντος αὐτὴν καὶ διαλύσαντος τοὺς περὶ Ἐπίκουρον ὅμως ὕστερον γενομένους οὕτω λέγειν τὴν κίνησιν γίνεσθαι. ἐξ ἀμερῶν γὰρ καὶ τὴν κίνησιν καὶ τὸ μέγεθος καὶ τὸν χρόνον εἶναι λέγοντες ἐπὶ μὲν τοῦ ὅλου μεγέθους τοῦ ἐξ ἀμερῶν συνεστῶτος κινεῖσθαι λέγουσι τὸ κινούμενον, καθ’ ἕκαστον δὲ τῶν ἐν αὐτῷ ἀμερῶν οὐ κινεῖσθαι ἀλλὰ κεκινῆσθαι, διὰ τὸ εἰ τεθείη καὶ ἐπὶ τούτων κινεῖσθαι τὸ ἐπὶ τοῦ ὅλου κινούμενον, διαιρετὰ αὐτὰ ἔσεσθαι. (Simpl. in Arist. phys. VI 1) — ἐκ δὴ τούτων, φησὶν ὁ Ἀλέξανδρος, ἔνεστι λέγειν πρὸς Ἐπίκουρον, οὐδὲν δὲ ἧττον ἴσως καὶ πρὸς Δημόκριτον καὶ Λεύκιππον καὶ ἁπλῶς τοὺς ἀρχὰς τὰ ἄτομα λέγοντας καὶ τὸ κενόν, ὅτι εἰ μὲν ἀνισοταχῶς φέρονται αἱ ἄτομοι ἐν τῷ κενῷ, τὰς αἰτίας τῆς ἀνισοταχοῦς φορᾶς ὥρα λέγειν αὐτοῖς· οὐδὲν γὰρ αὐταῖς τὸ μέγεθος ἢ τὸ βάρος ἢ τὸ σχῆμα πρὸς τὸ τάχος συμβάλλεται· εἰ δὲ ἰσοταχῶς, οὐδέποτε καταλήψεται ἡ ἑτέρα τὴν ἑτέραν οὐδὲ ἀλληλοτυπήσουσιν ἢ περιπλακήσονται. οὐδὲ γὰρ ἡ τῶν σχημάτων διαφορὰ οἵα τέ ἐστιν ἄνισον αὐτῶν ποιεῖν τὴν φοράν· καὶ γὰρ τὰ σχήματα τῷ διαιρεῖν ἢ τῷ μὴ διαιρεῖν ἄνισον τὴν φορὰν ποιεῖ· ἐν δὲ τῷ κενῷ οὐδέν ἐστι τὸ διαιρούμενον. ὥστε οὐδὲ γένεσις ἔσται τινὸς κατ’ αὐτούς. μήποτε δὲ τοῦτο τὸ ἄτοπον αὐτοῖς ⟨οὐκ⟩ ἀκολουθήσει, εἰ λέγοιεν ἀεὶ κινεῖσθαι τὰς ἀτόμους· εἰ γὰρ καὶ ἠρεμοῦσι καὶ ἰσοταχῶς κινοῦνται, ἐπικαταλαμβάνουσιν ἀλλήλας. εἰ δέ τις ζητεῖ διὰ τί ἀδύνατόν ἐστι τὸ ἰσοταχῶς κινεῖσθαι τὸ βαρύτερον τῷ ἧττον βαρεῖ, ῥᾴδιον λέγειν, ὅτι εἰ μὴ ἡ προσθήκη τοῦ βάρους θάττω ποιεῖ τὴν κίνησιν, οὐδὲ ἀρχὴν ἡ βαρύτης αἰτία ἔσται τῆς ἐπὶ τὸ κάτω κινήσεως ἐν τῷ κενῷ· ὃ γὰρ προστιθέμενον οὐκ ἐπιτείνει οὐδὲ αὔξει τὴν κίνησιν, τοῦτο οὐδὲ τὴν ἀρχὴν ἂν αἴτιον εἴη κινήσεως. εἰ δὲ μὴ αἱ ῥοπαὶ τοῖς σώμασίν εἰσιν αἴτιαι τῆς κινήσεως τῆς ἐν τῷ κενῷ, οὐδ’ ἂν κινοῖτο τὴν ἀρχὴν ἐν τῷ κενῷ τὰ σώματα· οὐδὲ γὰρ ἄλλη τις αἰτία τῆς κατὰ φύσιν φορᾶς τοῖς σώμασι πλὴν τῆς οἰκείας ῥοπῆς. ἔτι δέ, φησὶν ὁ Ἀλέξανδρος, εἰ πᾶν σῶμα βάρος ἔχειν τοῖς περὶ Ἐπίκουρον δοκεῖ καὶ διὰ τὸ βάρος κινεῖσθαι τὰ σώματα διὰ τοῦ κενοῦ, ἕπεται δὲ οἷς ἡ βαρύτης αἰτία τῆς κινήσεως, τούτοις τὴν μείζω ῥοπὴν ταχυτέρας αἰτίαν γίνεσθαι κινήσεως, οὐχ οἷόν τε δὲ τοῦτο ἐν τῷ κενῷ γίνεσθαι, οὐδ’ ἂν διὰ τὸ βάρος κινοῖτο ἐν αὐτῷ· εἰ δὲ μὴ διὰ τοῦτο, οὐδ’ ἂν ὅλως κινοῖτο. (Simpl. in Arist. phys. IV 8) — κινεῖσθαι δὲ τὰ ἄτομα τοτὲ μὲν κατὰ στάθμην, τοτὲ δὲ κατὰ παρέγκλισιν, τὰ δὲ ἄνω κινούμενα κατὰ πληγὴν καὶ ἀποπαλμόν. (Aët. I 12, 5) — Ἐπίκουρος δύο εἴδη τῆς κινήσεως, τὸ κατὰ στάθμην καὶ τὸ κατὰ (Aët. I 23, 4)
u15904 ve sapma yoluyla olan.
παρέγκλισιν. (Aët. I 23, 4)
u16014Atomların sapması üzerine
[Cicero'nun Latince tanıklıkları çevrilmemiştir.]
Plutarkhos, Timaios'ta Psykhē'nin Doğuşu Üzerine 6 (1015c): (Stoacılar) Epikuros'a, var olmayandan sebepsiz bir hareket getirdiği gerekçesiyle, atomun kılı kırk yaracak kadar bile sapmasına izin vermezler.
[Augustinus'un Latince tanıklığı çevrilmemiştir.]
Birleşme ve çözülme üzerine
[Varro'nun Latince tanıklığı çevrilmemiştir.]
Plutarkhos, Kolotes'e Karşı 16 (1116d): Ama (Platon'u suçlayan Kolotes'e) memnuniyetle şunu sormak isterdim: Kendi öğretilerinde de ousiaları bakımından bazı şeylerin kalıcı ve değişmez, ⟨bazılarının değişken ve dönüşebilir⟩ olduğu yolundaki ayrımı görmüyorlar mı? Nitekim atomların, etkilenmezlikleri ve katılıkları sayesinde her zaman aynı kaldığını; bileşiklerin ise hepsinin akıcı ve değişken olduğunu, oluşup yok olduğunu söylüyorlar. Sayısız suret durmadan ayrılıp akıp gider, sayısız başkası da, akla yatkın olduğu üzere, çevreden içeri akıp bütünü yeniden doldurur; bütün de bu değişimle çeşitlenip yeniden karışır. Çünkü onların da söylediği gibi, bileşiğin derinliklerindeki atomlar bile hareket etmekten ve birbirine çarpıp titreşmekten hiçbir zaman vazgeçemez.
Aynı eser 10 (1112a): Ne var olmayanın oluşu ne de var olanın yok oluşu bulunduğunu; oluşa var olan bazı şeylerin birbiriyle bir araya gelmesi, ölüme de birbirinden ayrılması dendiğini düşünenlere ...
Simplikios, Aristoteles'in Gök Üzerine'sine Şerh I 7 (275b29): (Aristoteles) ardından, öğe niteliğindeki cisimlerin birbirinden ayrı ve sayıca sonsuz da olamayacağını gösterir; kendisinden önce yaşamış Leukippos'un ve Demokritos'un çevresindekiler, kendisinden sonra da Epikuros böyle varsaymıştı. Bunlar ilkelerin sayıca sonsuz olduğunu söylüyorlardı. Onları atom, yani bölünmez sayıyor, sıkı olup boşluktan pay almadıkları için de etkilenmez kabul ediyorlardı; çünkü bölünmenin cisimlerdeki boşluk boyunca gerçekleştiğini söylüyorlardı. Bu atomların sonsuz boşlukta birbirinden ayrı olarak ve biçim, büyüklük, konum ve sıra bakımından birbirinden farklı olarak taşındığını; birbirlerine yetişip çarpıştıklarını; bazılarının rast geldiği yöne sekip gittiğini, bazılarının da biçimlerinin, büyüklüklerinin, konumlarının ve sıralarının birbirine uygunluğuna göre birbirine dolanıp bir arada kaldığını; bileşiklerin oluşunun da böyle gerçekleştiğini söylüyorlardı.
Ἐπικούρῳ μὲν γὰρ οὐδ’ ἀκαρὲς ἐγκλῖναι τὴν ἄτομον συγχωροῦσιν (οἱ Στωικοὶ) ὡς ἀναίτιον ἐπεισάγοντι κίνησιν ἐκ τοῦ μὴ ὄντος. (Plut. de an. procr. 6 p. 1015c) — ἀλλ’ αὐτὸν ἡδέως ἂν ἐροίμην τὸν κατήγορον (Πλάτωνος Κωλώτην), εἰ τοῖς ἑαυτῶν πράγμασι τὴν διαφορὰν οὐκ ἐνορῶσι ταύτην, καθ’ ἣν τὰ μὲν μόνιμα καὶ ἄτρεπτα ⟨τὰ δὲ μεταβλητὰ καὶ τρεπτὰ⟩ ταῖς οὐσίαις ἐστίν; ὡς λέγουσι καὶ τὰς ἀτόμους ἀπαθείᾳ καὶ στερρότητι πάντα χρόνον ὡσαύτως ἔχειν, τὰ δὲ συγκρίματα πάντα ῥευστὰ καὶ μεταβλητὰ καὶ γινόμενα καὶ ἀπολλύμενα εἶναι, μυρίων μὲν εἰδώλων ἀπερχομένων ἀεὶ καὶ ῥεόντων, μυρίων δὲ ὡς εἰκὸς ἑτέρων ἐκ τοῦ περιέχοντος ἐπιρρεόντων καὶ ἀναπληρούντων τὸ ἄθροισμα, ποικιλλόμενον ὑπὸ τῆς ἐξαλλαγῆς ταύτης καὶ μετακεραννύμενον, ἅτε δὴ καὶ τῶν ἐν βάθει τοῦ συγκρίματος ἀτόμων οὐδέποτε λῆξαι κινήσεως οὐδὲ παλμῶν πρὸς ἀλλήλας δυναμένων, ὥσπερ αὐτοὶ λέγουσιν. (Plut. adv. Col. 16 p. 1116d) — τοῖς ὑπολαμβάνουσι μήτε γένεσιν τοῦ μὴ ὄντος εἶναι μήτε φθορὰν τοῦ ὄντος, ἀλλ’ ὄντων τινῶν συνόδῳ πρὸς ἄλληλα τὴν γένεσιν, διαλύσει δ’ ἀπ’ ἀλλήλων τὸν θάνατον ἐπονομάζεσθαι. (ibid. 10 p. 1112a) — δείκνυσιν (Ἀριστοτέλης) ἐφεξῆς ὅτι οὐδ’ ὡς διωρισμένα ἄπειρα τῷ πλήθει οἷόν τε εἶναι τὰ στοιχειώδη σώματα, ὡς οἱ περὶ Λεύκιππον καὶ Δημόκριτον ὑπετίθεντο πρὸ αὐτοῦ γεγονότες καὶ μετ’ αὐτὸν Ἐπίκουρος. οὗτοι γὰρ ἔλεγον ἀπείρους εἶναι τῷ πλήθει τὰς ἀρχάς, ἃς καὶ ἀτόμους καὶ ἀδιαιρέτους ἐνόμιζον καὶ ἀπαθεῖς διὰ τὸ ναστὰς εἶναι καὶ ἀμοίρους τοῦ κενοῦ· τὴν γὰρ διαίρεσιν κατὰ τὸ κενὸν τὸ ἐν τοῖς σώμασιν ἔλεγον γίνεσθαι· ταύτας δὲ τὰς ἀτόμους ἐν ἀπείρῳ τῷ κενῷ κεχωρισμένας ἀλλήλων καὶ διαφερούσας σχήμασί τε καὶ μεγέθεσι καὶ θέσει καὶ τάξει φέρεσθαι ἐν τῷ κενῷ, καὶ ἐπικαταλαμβανούσας ἀλλήλας συγκρούεσθαι, καὶ τὰς μὲν ἀποπάλλεσθαι ὅπῃ ἂν τύχωσι, τὰς δὲ περιπλέκεσθαι ἀλλήλαις κατὰ τὴν τῶν σχημάτων καὶ μεγεθῶν καὶ θέσεων καὶ τάξεων συμμετρίαν, καὶ συμβαίνειν, καὶ οὕτω τὴν τῶν συνθέτων γένεσιν ἀποτελεῖσθαι. (Simpl. in Arist. de caelo I 7)
u16124Galenos, Basit İlaçlar Üzerine I 14: Ousianın kesintisiz bir bütün olduğunu söyleyenlerin "boş yer" sözüyle ne kastettiklerini hep hatırlamalı: Epikuros'un ve Asklepiades'in sandığı gibi bir şey değil; bütün seyrek cisimlerdeki boş yer havayla doludur.
Galenos, Hippokrates'in Salgınlar VI. Kitabına Şerh IV 10: Su içinde ya da hava içinde bazı boş yerler bulunması, Epikuros'un ve Asklepiades'in öğeler hakkındaki görüşüyle tutarlıdır.
Plutarkhos, Kolotes'e Karşı 10 (1112b): Onlar (Epikurosçular) ise değişmez ve birbirinden etkilenmeyen atomları bir araya sürerek onlardan hiçbir şey meydana getirmezler; yalnızca onlar arasında birçok ve kesintisiz çarpışma doğururlar. Çünkü dolanma, çözülmeyi engellediği için çarpışmayı daha da şiddetlendirir; öyle ki onlara göre oluş denen şey bir karışma ya da kaynaşma değil, bir kargaşa ve savaştır. Atomlar bir an karşılıklı çarpma yüzünden uzaklaşıp bir an da darbe gevşeyince yaklaşıyorsa, birbirlerine dokunup yaklaştıkları zamanın iki katından da uzun bir süre birbirlerinden ayrı kalırlar; öyle ki onlardan cansız bir şey bile meydana gelmez. Hissin, psykhē'nin, nous'un ve phronēsis'in ise boşlukta ve atomlarda nasıl doğabileceğini insan istese bile kavrayamaz. Çünkü atomların ne kendi başlarına bir keyfiyeti vardır ne de bir araya geldiklerinde bir hâl ya da değişim yaşarlar; bir araya gelişleri de bir kaynaşma, karışma ve birlikte gelişme değil, yalnızca çarpmalar ve geri sıçramalar doğurur.
Aynı eser 8 (1111e): Atom ise kendi başına ıssız ve her türlü üretici kuvveden yoksundur. Bir başkasına çarptığında sertliği ve direnci yüzünden bir sarsıntı doğurur; bunun dışında hiçbir hâle ne uğramış ne de yol açmıştır. Atomlar bütün zaman boyunca vurulur ve vururlar; durmadan sıçrayıp birbirinden ayrıldıkları için, kendilerinden bir canlı, bir psykhē ya da bir tabiat şöyle dursun, ortak bir çokluk ya da tek bir yığın bile meydana getiremezler.
[Lactantius'un Latince tanıklığı çevrilmemiştir.]
μεμνημένων ἀεί, πῶς λέγεται χώρα κενὴ πρὸς τῶν ἡνῶσθαι φασκόντων τὴν οὐσίαν, ὅτι μὴ καθάπερ Ἐπικούρῳ καὶ Ἀσκληπιάδῃ δοκεῖ, ἀλλ’ ἔστιν ἀέρος πλήρης ἐν ἅπασι τοῖς ἀραιοῖς σώμασιν ἡ κενὴ χώρα. (Galen. de simpl. med. I 14) — τὸ δὲ κενὰς εἶναί τινας χώρας ἢ κατὰ τὸ ὕδωρ ἢ κατὰ τὸν ἀέρα τῇ μὲν Ἐπικούρου τε καὶ Ἀσκληπιάδου δόξῃ περὶ τῶν στοιχείων ἀκόλουθόν ἐστι. (id. in Hippocr. epid. VI comm. IV 10) — οἱ δὲ (Ἐπικούρειοι) τὰς ἀτρέπτους καὶ ἀσυμπαθεῖς ἀτόμους εἰς ταὐτὸ συνελαύνοντες ἐξ αὐτῶν μὲν οὐδέν, αὐτῶν δὲ πολλὰς ποιοῦσι καὶ συνεχεῖς πληγάς· ἡ γὰρ περιπλοκὴ κωλύουσα τὴν διάλυσιν μᾶλλον ἐπιτείνει τὴν σύγκρουσιν, ὥστε μηδὲ μῖξιν εἶναι μηδὲ κόλλησιν ἀλλὰ ταραχὴν καὶ μάχην κατ’ αὐτοὺς τὴν λεγομένην γένεσιν· εἰ δὲ ἀκαρὲς νῦν μὲν ἀπίασι διὰ τὴν ἀντίκρουσιν, νῦν δὲ προσίασι τῆς πληγῆς ἐκλυθείσης, πλεῖον ἢ διπλάσιον χωρίς εἰσιν ἀλλήλων χρόνον οὐ ψαύουσαι καὶ πλησιάζουσαι, ὥστε μηδὲν ἐξ αὐτῶν ἀποτελεῖσθαι μηδὲ ἄψυχον· αἴσθησις δὲ καὶ ψυχὴ καὶ νοῦς καὶ φρόνησις οὐδὲ βουλομένοις ἐπίνοιαν δίδωσι πῶς γένοιτ’ ἂν ἐν κενῷ καὶ ἀτόμοις, ὧν οὔτε καθ’ ἑαυτὰ ποιότης ἐστὶν οὔτε πάθος ἢ μεταβολὴ συνελθόντων, ἀλλ’ οὐδὲ συνέλευσις ἡ σύγκρασιν ποιοῦσα καὶ μῖξιν καὶ συμφυΐαν, ἀλλὰ πληγὰς καὶ ἀποπηδήσεις. (Plut. adv. Col. 10 p. 1112b) — ἡ δὲ ἄτομος αὐτή τε καθ’ ἑαυτὴν ἔρημός ἐστι καὶ γυμνὴ πάσης γονίμου δυνάμεως, καὶ πρὸς ἄλλην προσπεσοῦσα βρασμὸν ὑπὸ σκληρότητος καὶ ἀντιτυπίας, ἄλλο δὲ οὐδὲν ἔσχεν οὐδ’ ἐποίησε πάθος, ἀλλὰ παίονται καὶ παίουσι τὸν ἅπαντα χρόνον, οὐχ ὅπως ζῷον ἢ ψυχὴν ἢ φύσιν, ἀλλ’ οὐδὲ πλῆθος ἐξ ἑαυτῶν κοινὸν οὐδὲ σωρὸν ἕνα παλλομένων ἀεὶ καὶ διισταμένων δυνάμεναι παρασχεῖν. (ibid. 8 p. 1111e)
u16234Keyfiyetler üzerine
Plutarkhos, Kolotes'e Karşı 8 (1110e–1111c): Demokritos, ilkelerinden çıkan sonuçları kabul ettiği için değil, bu sonuçları doğuran ilkeleri benimsediği için suçlanmalıdır. Çünkü ilk şeyleri değişmez diye koymamalıydı; koyduktan sonra da bunun her türlü keyfiyetin oluşunu ortadan kaldırdığını görmeliydi. Saçmalığı görüp de inkâr etmek ise utanmazlığın son derecesidir. (Kolotes'in dediğine göre) Epikuros'un yaptığı da budur: Aynı ilkeleri varsayıyor, ama "renk de, tatlı da, beyaz da, öteki keyfiyetler de âdete göredir" demiyor. Eğer "demiyor" sözü "kabul etmiyor" anlamına geliyorsa, alışık olduğu şeylerden birini yapıyor demektir. ... Demek ki her şeyin ilkelerinin atomlar olduğunu varsaymak, daha doğrusu bunu Demokritos'tan aşırmak zorunlu değildi. Ama bu öğreti benimsenip ilk göze çarpan inandırıcılıklarıyla süslendikten sonra, onun acı tortusunu da sonuna kadar içmek ya da keyfiyetsiz cisimlerin sırf bir araya gelmekle her türlü keyfiyeti nasıl meydana getirdiğini göstermek gerekir. Mesela sizin "sıcak" dediğiniz şey nereden gelmiş ve atomlara nasıl eklenmiştir? Atomlar ne sıcaklıkla gelmiştir ne de bir araya geldiklerinde sıcak olmuşlardır. Birincisi bir keyfiyete sahip olanın, ikincisi tabiatça etkilenebilen bir şeyin işidir; oysa siz, bozulmaz oldukları için ikisinin de atomlara yakışmadığını söylüyorsunuz.
Galenos, Hekimlik Sanatının Kuruluşu 7: Öğenin, Epikuros'un atomu varsaydığı gibi, tür (eidos) bakımından tek olması imkânsızdır. Böyle bir öğenin tür bakımından tek olmadığı şuradan açıktır: Atomların hiçbiri kendi başına tabiatça ne sıcaktır ne soğuk; aralarında ne beyaz ne siyah olanı vardır. Ama neden oyalanayım ...? Bu öğretinin babalarının istediği gibi, atomun kendisinde hiçbir keyfiyet yoktur. Aynı yazar, Hippokrates'e Göre Öğeler Üzerine I 2 ile karşılaştırınız: Her şeyin idea ve kuvve bakımından tek olduğu söylenebilir; Epikuros'un ve Demokritos'un çevresindekilerin atomlar için söylediği gibi.
Galenos, Hippokrates'e Göre Öğeler Üzerine I 2: Atomların hepsi keyfiyetsiz küçük cisimlerdir; boşluk ise bir mekândır. Bu cisimlerin hepsi bütün sonsuz zaman boyunca onun içinde aşağı yukarı taşınır; ya bir şekilde birbirine dolanır ya da birbirine çarpıp geri seker. Bu tür karşılaşmalarla birbirinden ayrılır ve yeniden birbirine katılırlar; bundan da hem bütün öteki bileşikler, hem bizim bedenlerimiz, hem onların hâlleri ve hisleri meydana gelir. İlk cisimlerin etkilenmez olduğunu varsayarlar (bazıları, Epikuros'un çevresindekiler gibi, onları sertlikleri yüzünden kırılmaz; bazıları da, Leukippos'un çevresindekiler gibi, küçüklükleri yüzünden bölünmez sayar). Bütün insanların hisler sayesinde öğrenip var olduğuna inandığı başkalaşmaların hiçbirine de uğrayamazlar. Onlardan hiçbirinin ısındığını ya da soğuduğunu, aynı şekilde ıslandığını ya da kuruduğunu, hele hiç karardığını ya da ağardığını, hiçbir değişimle başka herhangi bir keyfiyet kazandığını kabul etmezler.
Simplikios, Aristoteles'in Kategoriler'ine Şerh 8 (8b25): (Iamblikhos) Demokritos'tan ve Epikuros'tan da hesap sorar: Neden atomlarda bazı farkları, mesela biçim, ağırlık, sıklık, cisimlik, sınır, büyüklük ve hareket farklarını kabul ediyorlar da onların renge, tatlılığa ya da hayata sahip olduğunu, öteki bu türden şeylerin logoslarının önceden var olduğunu kabul etmiyorlar? Sahip olunabilen şeyler hakkındaki söz ortak olduğuna göre, aynı şeyler hakkında aynı hükmü vermemek saçmadır; en temel kuvveleri, yani hayatı, nous'u, tabiatı, logos'u ve benzerlerini sonradan doğmuş saymak ise daha da saçmadır. Bunların bir araya gelmeden meydana gelmesi de aynı şekilde imkânsızdır; çünkü Demokritos'a göre "renk âdete göredir", ötekiler de öyle; gerçekte ise yalnızca atomlar ve boşluk vardır. Var olanları bir kez ortadan kaldıran hiçbir şey koyamaz;
ἐγκλητέος οὖν ὁ Δημόκριτος οὐχὶ τὰ συμβαίνοντα ταῖς ἀρχαῖς ὁμολογῶν, ἀλλὰ λαμβάνων ἀρχὰς αἷς ταῦτα συμβέβηκεν. ἔδει γὰρ ἀμετάβλητα μὴ θέσθαι τὰ πρῶτα, θέμενον δὲ δὴ συνορᾶν ὅτι ποιότητος οἴχεται πάσης γένεσις· ἀρνεῖσθαι δὲ συνορῶντα τὴν ἀτοπίαν ἀναισχυντότατον. οἷα Ἐπίκουρόν φησιν (Κωλώτης), ἀρχὰς μὲν ὑποτίθεσθαι τὰς αὐτάς, οὐ λέγειν δὲ “νόμῳ χροιὴν καὶ γλυκὺ καὶ λευκὸν” καὶ τὰς ἄλλας ποιότητας. εἰ μὲν οὖν τὸ “οὐ λέγειν” τοιοῦτόν ἐστιν “οὐχ ὁμολογεῖν”, τῶν εἰθισμένων τι ποιεῖ. … οὐκοῦν ἀναγκαῖον ὑποθέσθαι, μᾶλλον δὲ ὑφελέσθαι Δημοκρίτου, ἀτόμους εἶναι τῶν ὅλων ἀρχάς· θεμένῳ δὲ τὸ δόγμα καὶ καλλωπισαμένῳ ταῖς πρώταις πιθανότησιν αὐτοῦ προσεκποτέον ἐστὶ τὸ δυσχερές, ἢ δεικτέον ὅπως ἄποια σώματα παντοδαπὰς ποιότητας αὐτῷ μόνῳ τῷ συνελθεῖν παρέσχεν. οἷον εὐθὺς τὸ καλούμενον θερμὸν ὑμῖν πόθεν ἀφῖκται καὶ πῶς ἐπιγέγονε ταῖς ἀτόμοις, αἳ μήτε ἦλθον ἔχουσαι θερμότητα μήτε ἐγένοντο θερμαὶ συνελθοῦσαι; τὸ μὲν γὰρ ἔχοντος ποιότητα, τὸ δὲ πάσχειν πεφυκότος· οὐδέτερον δὲ ταῖς ἀτόμοις ὑπάρχειν φατὲ προσῆκον εἶναι διὰ τὴν ἀφθαρσίαν. (Plut. adv. Col. 8 p. 1110e sqq.) — ἀδύνατον ἓν εἶναι τῷ εἴδει τὸ στοιχεῖον, οἷον Ἐπίκουρος ὑπέθετο τὴν ἄτομον. ὅτι γὰρ οὐχ ἓν τῷ εἴδει τὸ στοιχεῖόν ἐστι τοιοῦτον, ἐνθένδε δῆλον· οὐδεμία τῶν ἀτόμων αὐτὴ καθ’ ἑαυτὴν οὔτε θερμὴ τὴν φύσιν ἐστὶν οὔτε ψυχρά, οὐ μὴν οὐδὲ λευκή τίς ἐστιν ἐξ αὐτῶν ἢ μέλαινα. καὶ τί διατρίβω …; ὅλως γὰρ οὐδεμία ποιότης ἐστὶν αὐτῇ τῇ ἀτόμῳ, ὡς οἱ πατέρες αὐτῶν βούλονται. (Galen. de const. art. med. 7) — ἰδέᾳ δὲ καὶ δυνάμει δύναιτ’ ἄν τις ἓν εἶναι λέγειν τὰ πάντα, καθάπερ οἱ περὶ τὸν Ἐπίκουρόν τε καὶ Δημόκριτον τὰς ἀτόμους. (id. de elem. sec. Hippocr. I 2) — αἱ μὲν οὖν ἄτομοι σύμπασαι σώματα οὖσαι σμικρὰ χωρὶς ποιοτήτων εἰσί, τὸ δὲ κενὸν χώρα τις, ἐν ᾗ φερόμενα ταυτὶ τὰ σώματα ἄνω τε καὶ κάτω σύμπαντα διὰ παντὸς τοῦ αἰῶνος ἢ περιπλέκεταί πως ἀλλήλοις ἢ προσκρούει καὶ ἀποπάλλεται, καὶ διακρίνει δὲ καὶ συγκρίνει πάλιν εἰς ἄλληλα κατὰ τὰς τοιαύτας ὁμιλίας, κἀκ τούτου τά τε ἄλλα συγκρίματα πάντα ποιεῖ καὶ τὰ ἡμέτερα σώματα καὶ τὰ παθήματα αὐτῶν καὶ τὰς αἰσθήσεις. ἀπαθῆ δ’ ὑποτίθενται τὰ σώματα εἶναι τὰ πρῶτα (τινὲς μὲν αὐτῶν ὑπὸ σκληρότητος ἄθραυστα, καθάπερ οἱ περὶ τὸν Ἐπίκουρον, ἔνιοι δὲ ὑπὸ σμικρότητος ἀδιαίρετα, καθάπερ οἱ περὶ τὸν Λεύκιππον), ἀλλ’ οὐδ’ ἀλλοιοῦσθαι κατά τι δυνάμενα ταύτας δὴ τὰς ἀλλοιώσεις, ἃς ἅπαντες ἄνθρωποι πεπιστεύκασιν εἶναι διδαχθέντες ὑπὸ τῶν αἰσθήσεων, οἷον οὔτε θερμαίνεσθαί τί φασιν ἐκείνων οὔτε ψύχεσθαι, κατὰ δὲ τὸν αὐτὸν τρόπον οὔθ’ ὑγραίνεσθαι οὔτε ξηραίνεσθαι, πολὺ δὲ δὴ μᾶλλον ἔτι μήτε μελαίνεσθαι μήτε λευκαίνεσθαι μήτ’ ἄλλην τινὰ ὅλως ἐπιδέχεσθαι ποιότητα κατὰ μηδεμίαν μεταβολήν. (ibid.) — καὶ πρὸς Δημόκριτον δὲ καὶ Ἐπίκουρον δικαιολογεῖται, τί δήποτε τινὰς μὲν διαφορὰς περὶ τὰς ἀτόμους ἀπολείπουσιν, οἷον σχημάτων, βάρους, ναστότητος, σωματότητος, περάτων, μεγέθους, κινήσεως, οὔτε δὲ χρόαν οὔτε γλυκύτητα οὔτε ζωὴν ἔχειν οὔτε τῶν ἄλλων τῶν τοιούτων λόγους προϋφεστηκέναι ἀποφαίνονται· κοινοῦ γὰρ ὄντος τοῦ περὶ τῶν ἑκτῶν λόγου ἄτοπον μὴ τὰ αὐτὰ περὶ τῶν αὐτῶν διατάττεσθαι, καὶ ἔτι ἀτοπώτερον τὰς ἀρχηγικωτάτας δυνάμεις ὑστερογενεῖς ποιεῖν, ὥσπερ ζωὴν καὶ νοῦν καὶ φύσιν καὶ λόγον καὶ τὰ τοιαῦτα. παραπλησίως δὲ ἀδύνατον καὶ ἀπὸ τοῦ συνόδου ταῦτα ἀποτελεῖσθαι· νόμῳ γὰρ ἔστι χροιὴ κατὰ τὸν Δημόκριτον, καὶ τὰ ἄλλα ὁμοίως, τῇ ἀληθείᾳ δὲ ἄτομα καὶ κενόν. ὁ δὲ ἅπαξ τὰ ὄντα ἀνελὼν οὐδὲν ἕξει τίθεσθαι, καὶ ὁ (Simpl. in Arist. categ. 8)
u16344 sebepsizi kabul eden de hiçbir yerde duramaz. Çünkü belirli hiçbir sebepten yola çıkmayan biri, neden bunları zıtlarına tercih etsin? O halde sahip olunabilen şeyleri "sahip olunmak"tan türeten varsayıma geçmek daha iyidir; nitekim Akademiacılar "sahip olunabilen"i, tarifini kelimenin kökeninden almaksızın, "sahip olunması mümkün olan şey" diye tarif etmişlerdir.
Aynı eser 14 (15a30): Demokritos'un ve sonra Epikuros'un çevresindekiler de atomların etkilenmez ve keyfiyetsiz olduğunu varsayarak, biçimin ve atomların belli bir biçimde birleşmesinin dışında kalan öteki keyfiyetlerin, hem sıcaklık ve düzlük gibi basit keyfiyetlerin hem de renklere ve tatlara ilişkin olanların sonradan meydana geldiğini söylerler. Bunlar atomların belli bir birleşmesinde bulunuyorsa, onlara göre başkalaşma da bir değişim olacaktır; atomların belli birleşmesi, yer değiştirmesi ve sırası ise taşınmadan, yani yer hareketinden başka bir yerden gelmez. Öyle ki başkalaşma ya taşınmayla aynıdır ya da onu izleyen ve onun bir parçası olan bir şeydir.
Aphrodisiaslı Aleksandros, Sorular I 15: Epikuros'a göre renklerin, onun görüşünü savunan birinin söylediği gibi, öteki okullardakiyle aynı şekilde açıklanmadığı. Çünkü o, her şeyin ilkeleri olarak varsaydığı atom öğelerde bunların hiçbirinin bulunmadığını söyler; dört öğeyi kabul edenlere göreyse renkler de öğelerde bulunur. Bu yüzden onlara göre bazı renkler önceden var olan renklerden doğar; bunların öğelerde bulunmadığını söyleyene göre ise renkler önceden var olanlardan doğmaz. Biri var olanların ilkeleri olarak yalnızca biçim, büyüklük ve direnç değil, renk de taşıyan atom cisimler varsaysa, renklerin oluşu ona göre başka (çünkü önceden var olan ve öğelerde bulunan bir renkten olur), atom öğelerin renksiz olduğunu söyleyene göre başka olur. Bunun gibi, öğelerin atom değil de dört öğe olduğunu söyleyen biri de, renkler başka şeylerle birlikte bu öğelerde bulunduğu için, renklerin tabiatını Epikuros'la aynı şekilde açıklamış olmaz.
Karışım üzerine
Aphrodisiaslı Aleksandros, Karışım Üzerine 2: Epikuros ise Demokritos'un söylediğinden kaçınmak isteyerek, karışımın karışan şeylerin yan yana gelmesiyle olduğunu söyleyenlerin izinden gitmek ister. O da karışımların bazı cisimlerin yan yana gelmesiyle olduğunu söyler; ama karışan cisimlerin kendileri bölünürken korunarak değil, öğelerine ve atomlarına çözülerek. Her biri bu atomlardan belli bir biçimde oluşarak biri şarap, biri su, biri bal, biri başka bir şey olmuştu. Sonra karışan şeyleri oluşturan bu cisimlerin birbiriyle belli bir biçimde birleşmesi karışık cismi doğurur; karışan su ile şarap değil, deyim yerindeyse su yapan atomlarla şarap yapan atomlardır. Böylece karışımın bazı şeylerin yok oluşu ve oluşuyla gerçekleştiğini söyler; çünkü her birinin öğelerine çözülmesi ve öğelerden birleşmesi, biri yok oluş öteki oluştur.
παραδεξάμενος τὸ ἀναίτιον οὐδαμοῦ στήσεται. τί γὰρ μᾶλλον ταῦτα ἢ τὰ ἐναντία προτιμήσει ἀπ’ οὐδεμιᾶς ὡρισμένης αἰτίας ὁρμώμενος; βέλτιον οὖν εἰς ἐκείνην ἐλθεῖν τὴν ὑπόθεσιν, ἥτις ἀπὸ τοῦ ἔχεσθαι παράγει τὰ ἑκτά, ὥσπερ οἱ Ἀκαδημαϊκοὶ ὡρίσαντο ἑκτὸν τὸ οἷόν τε ἔχεσθαι αὐτὸ ἀποδόντες, οὐκ ἀπὸ τῆς ἐτυμολογίας αὐτοῦ παραλαβόντες τὸν λόγον. (Simpl. in Arist. categ. 8) — καὶ οἱ περὶ Δημόκριτον δὲ καὶ ὕστερον οἱ περὶ Ἐπίκουρον τὰς ἀτόμους ἀπαθεῖς καὶ ἀποίους ὑποτιθέμενοι τῶν ἄλλων ποιοτήτων παρὰ τὰ σχήματα καὶ τὴν ποιὰν αὐτῶν σύνθεσιν ἐπιγίνεσθαι λέγουσι τὰς ἄλλας ποιότητας, τάς τε ἁπλᾶς, οἷον θερμότητας καὶ λειότητας, καὶ τὰς κατὰ ⟨τὰ⟩ χρώματα καὶ τοὺς χυμούς. εἰ δὲ ἐν τῇ ποιᾷ συνθέσει τῶν ἀτόμων ταῦτα, καὶ ἡ ἀλλοίωσις αὐτὴ κατ’ αὐτοὺς ἂν εἴη μεταβολή, ἡ δὲ ποιὰ σύνθεσις αὐτῶν καὶ μετάθεσις καὶ τάξις οὐκ ἀλλαχόθεν ἢ ἐκ τῆς φορᾶς καὶ τῆς τοπικῆς κινήσεώς ἐστιν· ὥστε ἡ ἀλλοίωσις τῇ φορᾷ ἡ αὐτὴ ἢ παρακολουθοῦσα ταύτῃ καὶ ταύτης τι. (ibid. 14) — ὅτι μὴ ὁμοίως κατ’ Ἐπίκουρον εἰσάγεται τὰ χρώματα, ὡς ἔλεγέν τις παριστάμενος αὐτοῦ τῇ δόξῃ, καὶ κατὰ τὰς ἄλλας αἱρέσεις. ὁ μὲν γὰρ οὖν ἐν τοῖς ἀτόμοις στοιχείοις, ἅπερ ἀρχὰς ὑποτίθεται τῶν ἁπάντων, οὐδὲν τούτων φησὶν εἶναι· καθ’ οὓς δὲ στοιχεῖα τὰ τέσσαρα, κατὰ τούτους ἐν τοῖς στοιχείοις ἐστὶν καὶ ταῦτα. διὸ κατὰ μὲν τούτους ἐκ προϋπαρχόντων χρωμάτων γίνεταί τινα χρώματα· καθ’ ὃν δὲ μὴ ἔστιν ἐν τοῖς στοιχείοις ταῦτα, οὐκ ἐκ προϋπαρχόντων ἡ γένεσις αὐτῶν. ὡς οὖν εἰ ὑπέθετό τις ἄτομα εἶναι σώματα ἀρχὰς τῶν ὄντων μὴ μόνον ἔχοντα σχῆμα καὶ μέγεθος καὶ ἀντιτυπίαν ἀλλὰ καὶ χρῶμα, οὐχ ὁμοίως κατά τε τοῦτον ἡ τῶν χρωμάτων γένεσις (ἐκ προϋπάρχοντος γὰρ χρώματος καὶ ὄντος ἐν τοῖς στοιχείοις) καὶ καθ’ ὃν τὰ ἄτομα ταῦτα στοιχεῖα οὐκ ἔχει χρῶμα, οὕτως οὐδ’ εἰ μὴ ἄτομά τις τὰ στοιχεῖα λέγοι, λέγοι δὲ τὰ τέσσαρα, τῷ ἐν τούτοις εἶναι μετὰ τῶν ἄλλων καὶ τὰ χρώματα, οὐδ’ οὗτος ἂν ὁμοίως Ἐπικούρῳ τὴν τῶν χρωμάτων εἰσάγοι φύσιν. (Alex. Aphr. quaest. I 15) — Ἐπίκουρος δὲ φεύγειν βουλόμενος τὸ ὑπὸ Δημοκρίτου ῥηθὲν ἕπεσθαι βούλεται τοῖς παραθέσει τῶν κιρναμένων τὴν κρᾶσιν γίνεσθαι λέγουσι, παραθέσει μέν τινων σωμάτων καὶ αὐτὸς τὰς κράσεις γίνεσθαι λέγων, ἀλλ’ οὐκ αὐτῶν τῶν μιγνυμένων σωμάτων σῳζομένων ἐν τῇ διαιρέσει, ἀλλ’ ἀναλυομένων εἰς τὰ στοιχεῖα καὶ τὰς ἀτόμους, ἐξ ὧν ἕκαστον αὐτῶν συγκείμενόν πως τὸ μὲν οἶνος ἦν, τὸ δὲ ὕδωρ, τὸ δὲ μέλι, τὸ δ’ ἄλλο τι, ἔπειτα ποιᾷ τούτων τῶν σωμάτων ἐξ ὧν ἦν τὰ κιρνάμενα πρὸς ἄλληλα συνθέσει γεννώντων τὸ κεκραμένον σῶμα, συμμιγνυμένων ⟨οὐχ⟩ ὕδατός τε καὶ οἴνου ἀλλὰ τῶν ὑδροποιῶν ἀτόμων, ὡς ἂν εἴποι τις, ταῖς οἰνοποιοῖς, φθορᾷ τε καὶ γενέσει τινῶν τὴν κρᾶσιν γίνεσθαι λέγων· ⟨ἡ⟩ γὰρ εἰς τὰ στοιχεῖα ἀνάλυσις ἑκάστου καὶ ἡ ἐκ τῶν στοιχείων σύνθεσις αὐτῶν ⟨τὸ μὲν γένεσις⟩, τὸ δὲ φθορά. (Alex. Aphr. de mixt. 2) — τινὲς τῶν φυσικῶν, ἐξ ὧν ἐστι καὶ ὁ Ἐπίκουρος, τὴν μεταβλητικὴν κίνησιν (Sext. adv. math. X 42)
u16454Değişim üzerine
Sextos Empeirikos, Dogmatiklere Karşı IV (Matematikçilere Karşı X) 42: Tabiat filozoflarından bazıları, ki Epikuros da onlardandır, değişim hareketinin yer değiştirme hareketinin bir türü olduğunu söylediler. Çünkü keyfiyet bakımından değişen bileşik, onu oluşturan ve yalnız akılla görülebilen cisimlerin yer hareketi ve yer değiştirmesiyle değişir. Mesela bir şeyin tatlıyken acı ya da beyazken siyah olması için, onu oluşturan kütlelerin yeniden düzenlenmesi ve bir sıranın yerine başka bir sıra alması gerekir; bu da kütleler yer değiştirerek hareket etmedikçe olmaz. Yine bir şeyin sertken yumuşak ya da yumuşakken sert olması için, onu oluşturan parçacıkların yerce hareket etmesi gerekir; çünkü parçacıklar birbirinden açılınca yumuşar, bir araya gelip sıklaşınca sertleşir. Bu yüzden değişim hareketi cins bakımından yer değiştirme hareketinden farklı değildir.
Galenos, Hippokrates'e Göre Öğeler Üzerine I 9: Cisimlerde görülen başkalaşma, Epikuros'un ve Demokritos'un çevresindekilerin sandığı gibi, bir ayrışma ve birleşmeden ibaret değildir.
Mıknatıs üzerine
293. Galenos, Tabii Yetiler Üzerine I 14: Epikuros ... demirin Herakleia taşı tarafından, saman çöplerinin de kehribar tarafından çekildiğini kabul eder ve görünen bu olayın sebebini de açıklamaya çalışır. Taşlardan akıp çıkan atomların biçimce demirden akıp çıkanlara uygun olduğunu, bu yüzden kolayca birbirine dolandıklarını söyler. Bunlar hem taşın hem de demirin bileşiklerine çarpıp sonra ortaya doğru geri sekerek birbirine dolanır ve demiri de beraberlerinde çekerler. ... Canlıların bedenlerinde de besinin dağılmasının, artıkların ayrılmasının ve müshil ilaçların etkilerinin böyle gerçekleştiğini söyler. ...
(Asklepiades) her zaman tutarlı olanı korumak, apaçık görüneni ise altüst etmek ister; Epikuros'un tam tersine. Çünkü o görüneni her zaman kabul eder, ama ona soğuk bir sebep bulur. Herakleia taşından seken küçük cisimlerin demirin aynı türden başka parçacıklarına dolandığını, sonra hiçbir yerde görünmeyen bu dolanma sayesinde öyle ağır bir ousiayı çektiğini insan nasıl kabul eder, bilmiyorum. Bunu kabul etsek bile, demire bir başka demirin eklenip tutunmasını aynı sebep artık açıklamaz. Ne diyeceğiz? Taştan akan parçacıkların bir kısmının demire çarpıp geri sektiğini ve demirin bunlar sayesinde asılı kaldığını; bir kısmının ise demirin içine dalıp boş gözeneklerden çok hızla geçtiğini, sonra yanındaki demire çarpıp onun içine dalamadığını, oysa ilkinin içine dalabilmişti, ve yeniden ilkine dönerek öncekilere benzer başka dolanmalar meydana getirdiğini mi? Burada sebebin saçmalığı apaçık ortaya çıkıyor. Nitekim bir keresinde beş demir yazı kaleminin art arda birbirine tutunduğunu bilirim; yalnızca ilki taşa dokunuyordu, kuvve ondan ötekilere geçmişti. ... Taşın kuvvesi her yöne aynı şekilde yayılır; yeter ki ilk kaleme bir yerinden dokunsun. Ondan da kuvve düşünce hızıyla bütün ikinci kaleme, ondan da yine bütün üçüncüye akar. Bir evde asılı duran küçük bir Herakleia taşı düşün; çevresinde ona dokunan pek çok demir parçası, onlara dokunan başkaları, onlara da dokunan daha başkaları olsun ve bu böylece uzayıp gitsin.
εἶδος ἔλεξαν εἶναι τῆς μεταβατικῆς· τὸ γὰρ μεταβάλλον κατὰ ποιότητα σύγκριμα πάντως κατὰ τὴν τῶν συγκεκρικότων αὐτὸ λόγῳ θεωρητῶν σωμάτων τοπικήν τε καὶ μεταβατικὴν κίνησιν μεταβάλλει. οἷον ἵνα τι ἐκ γλυκέος γένηται πικρὸν ἢ ἐκ λευκοῦ μέλαν, δεῖ τοὺς συνεστακότας αὐτὸ ὄγκους μετακοσμηθῆναι καὶ ἄλλην ἀντὶ ἄλλης τάξιν ἀναδέξασθαι· τοῦτο δ’ οὐκ ἂν ἄλλως συμβαίη, ἐὰν μὴ μεταβατικῶς κινηθῶσιν οἱ ὄγκοι. καὶ πάλιν ἵνα τι ἐκ σκληροῦ μαλακὸν γένηται ἢ ἐκ μαλακοῦ σκληρόν, δεῖ τὰ ἐξ ὧν ἔστι μόρια κατὰ τὸν τόπον κινηθῆναι· διατάσει μὲν γὰρ αὐτῶν μαλακύνεται, συνελεύσει δὲ καὶ πυκνώσει σκληρύνεται. παρ’ ὃ ἡ μεταβλητικὴ κίνησις οὐχ ἑτέρα κατὰ γένος ἐστὶ τῆς μεταβατικῆς κινήσεως. (Sext. adv. math. X 42) — ὡς οὐκ ἔστι διάκρισίς τις καὶ σύγκρισις ἡ φαινομένη τῶν σωμάτων ἀλλοίωσις, ὡς οἱ περὶ Ἐπίκουρόν τε καὶ Δημόκριτον ἐνόμιζον. (Galen. de elem. sec. Hippocr. I 9) — 293 Ἐπίκουρος μὲν οὖν … ὁμολογεῖ πρὸς μὲν τῆς Ἡρακλείας λίθου τὸν σίδηρον ἕλκεσθαι, πρὸς δὲ τῶν ἠλέκτρων τὰ κυρήβια, καὶ πειρᾶταί γε καὶ τὴν αἰτίαν ἀποδιδόναι τοῦ φαινομένου· τὰς γὰρ ἀπορρεούσας ἀτόμους ἀπὸ τῶν λίθων ταῖς ἀπορρεούσαις ἀπὸ τοῦ σιδήρου τοῖς σχήμασιν οἰκείας εἶναί φησιν, ὥστε περιπλέκεσθαι ῥᾳδίως· προσκρουούσας οὖν αὐτὰς τοῖς συγκρίμασιν ἑκατέροις, τοῖς τε τῆς λίθου καὶ ⟨τοῖς⟩ τοῦ σιδήρου, κἄπειτ’ εἰς τὸ μέσον ἀποπαλλομένας οὕτως ἀλλήλαις τε περιπλέκεσθαι καὶ συνεπισπᾶσθαι τὸν σίδηρον. … καὶ οὕτω γε καὶ κατὰ τὰ σώματα τῶν ζῴων φησὶ γίνεσθαι τάς τ’ ἀναδόσεις καὶ τὰς διακρίσεις τῶν περιττωμάτων καὶ τὰς τῶν καθαιρόντων φαρμάκων ἐνεργείας. … ἀεὶ γὰρ τὸ μὲν ἀκόλουθον φυλάττειν βούλεται (Ἀσκληπιάδης), τὸ δ’ ἐναργῶς φαινόμενον ἀνατρέπειν, ἔμπαλιν Ἐπικούρῳ. τιθεὶς γὰρ ἐκεῖνος ἀεὶ τὸ φαινόμενον αἰτίαν αὐτοῦ ψυχρὰν ἀποδίδωσι. τὰ γὰρ ἀποπαλλόμενα σμικρὰ σώματα τῆς Ἡρακλείας λίθου τοιούτοις ἑτέροις περιπλέκεσθαι μορίοις τοῦ σιδήρου κἄπειτα διὰ τῆς περιπλοκῆς ταύτης καὶ μηδαμοῦ φαινομένης ἐπισπᾶσθαι βαρεῖαν οὕτως οὐσίαν οὐκ οἶδ’ ὅπως ἄν τις πεισθείη. καὶ γὰρ εἰ τοῦτο συγχωρήσαιμεν, τό γε τῷ σιδήρῳ πάλιν ἕτερον προστεθέντα συνάπτεσθαι τὴν αὐτὴν αἰτίαν οὐκέτι προσίεται. τί γὰρ ἐροῦμεν; ἢ δηλαδὴ τῶν ἀπορρεόντων τῆς λίθου μορίων ἔνια μὲν προσκρούσαντα τῷ σιδήρῳ πάλιν ἀποπάλλεσθαι καὶ ταῦτα μὲν εἶναι δι’ ὧν κρέμασθαι συμβαίνει τὸν σίδηρον, τὰ δ’ εἰς αὐτὸν εἰσδυόμενα διὰ τῶν κενῶν πόρων διέρχεσθαι τάχιστα κἄπειτα τῷ παρακειμένῳ σιδήρῳ προσκρούοντα μήτ’ ἐκεῖνον διαδῦναι δύνασθαι καίτοι γε τὸν πρῶτον διαδύντα, παλινδρομοῦντα δ’ αὖθις ἐπὶ τὸν πρότερον ἑτέρας αὖθις ἐργάζεσθαι ταῖς προτέραις ὁμοίας περιπλοκάς; ἐναργῶς γὰρ ἐνταῦθα τὸ ληρῶδες τῆς αἰτίας ἐλέγχεται. γραφεῖα γοῦν οἶδά ποτε σιδηρᾶ πέντε κατὰ τὸ συνεχὲς ἀλλήλοις συναφθέντα, τοῦ πρώτου μὲν μόνου τῆς λίθου ψαύσαντος, ἐξ ἐκείνου δ’ εἰς τἆλλα τῆς δυνάμεως διαδοθείσης. … πάντῃ γὰρ ὁμοίως ἡ τῆς λίθου διαδίδοται δύναμις, εἰ μόνον ἅψαιτο κατά τι τοῦ πρώτου γραφείου, καὶ μέντοι κἀκ τούτου πάλιν εἰς τὸ δεύτερον ὅλον ἡ δύναμις ἅμα νοήματι διαρρεῖ κἀξ ἐκείνου πάλιν εἰς τὸ τρίτον ὅλον. εἰ δὴ νοήσαις μικράν τινα λίθον Ἡρακλείαν ἐν οἴκῳ τινὶ κρεμαμένην, εἶτ’ (Galen. de nat. fac. I 14)
u16564 Bütün demir parçalarının taştan akan cisimlerle dolması gerekir; o küçücük taş da akıntılara çözülüp dağılma tehlikesiyle karşılaşır. Yanında hiç demir bulunmasa bile, hele sıcaksa, havaya dağılıp giderdi.
"Evet," der, "ama onları pek küçük düşünmek gerekir; öyle ki havada taşınan en küçük toz zerrelerinin her biri onların on bin katı olsun." Sonra bu kadar küçük şeylerden o kadar ağır demir kütlelerinin asılı durduğunu söylemeye cüret mi ediyorsunuz? Her biri havada taşınan zerrelerin on binde biriyse, birbirine dolandıkları çengel biçimli uçlarının ne kadar küçük olduğunu düşünmeli? Çünkü bu uç elbette zerrenin bütününün en küçük kısmıdır. Sonra küçük küçüğe, hareket eden hareket edene dolanınca hemen geri sekmez mi? Zira başka zerreler de kimi aşağıdan kimi yukarıdan, kimi önden kimi arkadan, kimi sağdan kimi soldan saldırıp onları sarsar, karıştırır, yerinde durmalarına izin vermez. Ayrıca o küçük cisimlerin her birinin zorunlu olarak birçok çengel biçimli ucu bulunduğunu düşünmek gerekir. Çünkü birbirine bir uçla tutunurlar, başka bir uçla da üstte taşa, altta demire; yukarıda taşa tutunup aşağıda demire dolanmazsa hiçbir şey olmaz. Öyle ki üstteki zerrenin üst ucu taştan sarkmalı, alttakinin alt ucuna da demir bağlanmalıdır. Yanlardan da birbirine dolandıklarına göre, şüphesiz orada da çengelleri vardır.
Her şeyden önce şunu hatırla: Bu kadar küçük oldukları halde bu kadar çok ve bu türden çıkıntıları vardır. Bundan da çok şunu hatırlamak gerekir: İkinci demir parçası birinciye, üçüncü ikinciye, dördüncü üçüncüye tutunsun diye, bu küçük ve saçma zerrelerin aynı anda hem gözeneklerden geçmesi hem de kendisinden sonra dizilmiş olandan geri sekmesi gerekir; oysa o her bakımdan aynı tabiattadır. Bu varsayım da cüretsiz değildir; doğrusunu söylemek gerekirse öncekilerden çok daha utanmazcadır: Birbirine benzeyen beş demir parçası art arda dizilmişken taşın parçacıkları ilkinin içinden kolayca geçecek, ikincide ise geri sekip onun içinden aynı kolaylıkla geçmeyecek. Her iki durumda da saçmadır: Geri sekiyorsa üçüncüye nasıl çabucak geçiyor? Geri sekmiyorsa ikinci birinciden nasıl asılı duruyor? Çünkü çekimin yaratıcısı olarak geri sekmeyi kendisi varsaymıştı. ... Epikuros görünenleri korumak isterken, onların kendi ilkelerine uyduğunu gösterme hırsıyla gülünç duruma düşer. ...
Peki (böbrekler) nasıl çeker? Epikuros'un sandığı gibi bütün çekimler atomların geri sekmeleri ve dolanmalarıyla oluyorsa, onların hiç çekmediğini söylemek gerçekten daha iyidir; çünkü bu şekilde incelendiğinde söz, biraz önce Herakleia taşı hakkında söylenenlerden çok daha gülünç bulunur.
Zaman üzerine
294. Sextos Empeirikos, Dogmatiklere Karşı IV (Matematikçilere Karşı X) 219: Epikuros ise, Lakonyalı Demetrios'un açıkladığına göre, zamanın geçici hâllerin geçici hâli olduğunu söyler; günlere, gecelere, mevsimlere, hâllere ve hâlsizliklere, hareketlere ve duruşlara eşlik eden bir şey. Çünkü bunların hepsi bazı şeylere ilişen geçici hâllerdir; zaman da bunların hepsine eşlik ettiği için haklı olarak geçici hâllerin geçici hâli diye adlandırılabilir.
[Sextos Empeirikos, Matematikçilere Karşı X 238–247 ve Pyrrhonculuğun Ana Hatları III 137 (fr. 19) ile karşılaştırınız.]
Aëtios I 22, 5: Zamanın ousiası üzerine. ... Epikuros'a göre zaman ⟨geçici hâllerin⟩ geçici hâlidir, yani hareketlere eşlik eden bir şeydir.
ἐν κύκλῳ πάμπολλα ψαύοντα σιδήρια κἀκείνων πάλιν ἕτερα κἀκείνων ἄλλα καὶ τοῦτ’ ἄχρι πλείονος, ἅπαντα δήπου πίμπλασθαι χρὴ τὰ σιδήρια τῶν ἀπορρεόντων τῆς λίθου σωμάτων, καὶ κινδυνεύει διαφορηθῆναι τὸ σμικρὸν ἐκεῖνο λιθίδιον εἰς τὰς ἀπορροὰς διαλυθέν. καίτοι κἂν εἰ μηδὲν παρακέοιτο αὐτῷ σιδήριον, εἰς τὸν ἀέρα σκεδαννῦτο, μάλιστ’ εἰ καὶ θερμὸς ὑπάρχοι. ναί, φησί· σμικρὰ γὰρ αὐτὰ χρὴ πάνυ νοεῖν, ὥστε τῶν ἐμφερομένων τῷ ἀέρι ψηγμάτων τούτων δὴ τῶν σμικροτάτων ἐκείνων ἕκαστον μυριοστὸν εἶναι μέρος. εἶτ’ ἐξ οὕτω σμικρῶν τολμᾶτε λέγειν κρεμάννυσθαι βάρη τηλικαῦτα σιδήρου; εἰ γὰρ ἕκαστον αὐτῶν μυριοστόν ἐστι μέρος τῶν ἐν τῷ ἀέρι φερομένων ψηγμάτων, πηλίκον χρὴ νοῆσαι τὸ πέρας αὐτῶν τὸ ἀγκιστρῶδες, ᾧ περιπλέκεται πρὸς ἄλληλα; πάντως γὰρ δήπου τοῦτο σμικρότατόν ἐστιν ὅλου τοῦ ψήγματος. εἶτα μικρὸν μικρῷ, κινούμενον κινουμένῳ περιπλακὲν οὐκ εὐθὺς ἀποπάλλεται; καὶ γὰρ δὴ καὶ ἄλλ’ ἄττα πάντως αὐτοῖς τὰ μὲν κάτωθεν τὰ δ’ ἄνωθεν καὶ τὰ μὲν ἔμπροσθεν τὰ δ’ ὄπισθεν, τὰ δ’ ἐκ τῶν δεξιῶν τὰ δ’ ἐκ τῶν ἀριστερῶν ἐκρηγνύμενα σείει τε καὶ ταράττει καὶ μένειν οὐκ ἐᾷ. καὶ μέντοι καὶ πολλὰ χρὴ νοεῖν ἐξ ἀνάγκης ἕκαστον ἐκείνων τῶν μικρῶν σωμάτων ἔχειν ἀγκιστρώδη πέρατα. δι’ ἑνὸς μὲν γὰρ ἀλλήλοις οὐ συνάπτεται, δι’ ἑτέρου δ’ ἑνός, τοῦ μὲν ὑπερκειμένου τῇ λίθῳ, τοῦ δ’ ὑποκειμένου τῷ σιδήρῳ· εἰ γὰρ ἄνω μὲν ἐξαφθείη τῆς λίθου, κάτω δὲ τῷ σιδήρῳ μὴ συμπλακείη, πλέον οὐδέν· ὥστε τοῦ μὲν ὑπερκειμένου τὸ ἄνω μέρος ἐκκρέμασθαι χρὴ τῆς λίθου, τοῦ δ’ ὑποκειμένου τῷ κάτω πέρατι συνῆφθαι τὸν σίδηρον. ἐπεὶ δὲ κἀκ τῶν πλαγίων ἀλλήλοις περιπλέκεται, πάντως που κἀνταῦθα ἔχει τὰ ἄγκιστρα. καὶ μέμνησό μοι πρὸ πάντων, ὅπως ὄντα σμικρὰ τὰς τοσαύτας τε καὶ τοιαύτας ἀποφύσεις ἔχει· καὶ τούτου μᾶλλον ἔτι δεῖ μεμνῆσθαι, ὅπως ἵνα τὸ δεύτερον σιδήριον συναφθῇ τῷ πρώτῳ καὶ τῷ δευτέρῳ τὸ τρίτον κἀκείνῳ τὸ τέταρτον, ἅμα μὲν διέρχεσθαι χρὴ τοὺς πόρους ταυτὶ τὰ σμικρὰ καὶ ληρώδη ψήγματα, ἅμα δ’ ἀποπάλλεσθαι τοῦ μετ’ αὐτὸ τεταγμένου, καίτοι κατὰ πᾶν ὁμοίου τὴν φύσιν ὑπάρχοντος. οὐδὲ γὰρ ἡ τοιαύτη πάλιν ὑπόθεσις ἄτολμος, ἀλλ’ εἰ χρὴ τἀληθὲς εἰπεῖν, μακρῷ τῶν ἔμπροσθεν ἀναισχυντοτέρα, πέντε σιδηρίων ὁμοίων ἀλλήλοις ἐφεξῆς τεταγμένων διὰ μὲν τοῦ πρώτου διαδῦναι ῥᾳδίως τῆς λίθου τὰ μόρια, κατὰ δὲ τὸ δεύτερον ἀποπάλλεσθαι καὶ μὴ διὰ τούτου κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον ἑτοίμως διεξέρχεσθαι. καὶ μὴν ἑκατέρως ἄτοπον· εἰ μὲν ἀποπάλλεται, πῶς εἰς τὸ τρίτον ὠκέως διεξέρχεται; εἰ δ’ οὐκ ἀποπάλλεται, πῶς κρεμάννυται τὸ δεύτερον ἐκ τοῦ πρώτου; τὴν γὰρ ἀπόπαλσιν αὐτὸς ὑπέθετο δημιουργὸν τῆς ὁλκῆς. … ὁ μὲν οὖν Ἐπίκουρος τὰ φαινόμενα φυλάττειν βουλόμενος ἀσχημονεῖ φιλοτιμούμενος ἐπιδεικνύειν αὐτὰ ταῖς ἀρχαῖς ὁμολογοῦντα. … πῶς οὖν ἕλκουσιν (οἱ νεφροί); εἰ μὲν ὡς Ἐπίκουρος οἴεται τὰς ὁλκὰς ἁπάσας γίγνεσθαι κατὰ τὰς τῶν ἀτόμων ἀποπάλσεις τε καὶ περιπλοκάς, ἄμεινον ὄντως ἐστὶν εἰπεῖν μηδ’ ἕλκειν ὅλως αὐτούς· πολὺ γὰρ ἂν οὕτω γε τῶν ἐπὶ τῆς Ἡρακλείας λίθου μικρῷ πρόσθεν εἰρημένων ὁ λόγος ἐξεταζόμενος εὑρεθείη γελοιότερος. (Galen. de nat. fac. I 14) — 294 Ἐπίκουρος δέ, ὡς αὐτὸν Δημήτριος ὁ Λάκων ἐξηγεῖται, τὸν χρόνον σύμπτωμα συμπτωμάτων εἶναι λέγει, παρεπόμενον ἡμέραις τε καὶ νυξὶ καὶ ὥραις καὶ πάθεσι καὶ ἀπαθείαις καὶ κινήσεσι καὶ μοναῖς· πάντα γὰρ ταῦτα συμπτώματά ἐστί τισι συμβεβηκότα, καὶ ὁ χρόνος πᾶσι τούτοις συμπαρεπόμενος εἰκότως ἂν λεχθείη σύμπτωμα συμπτωμάτων. (Sext. adv. math. X 219) — περὶ οὐσίας χρόνου. … Ἐπίκουρος σύμπτωμα ⟨συμπτωμάτων⟩, τοῦτο δ’ ἐστὶ παρακολούθημα κινήσεων. (Aët. I 22, 5)
u16674Evren ve dünyalar üzerine
295. Aëtios I 18, 3: Leukippos, Demokritos, Demetrios, Metrodoros ve Epikuros'a göre atomlar sayıca, boşluk ise büyüklükçe sonsuzdur.
296. Plutarkhos, Kolotes'e Karşı 13 (1114a): Nitekim Epikuros da evrenin sonsuz, oluşmamış ve bozulmaz olduğunu, ne arttığını ne eksildiğini söylerken evrenden tek bir şeymiş gibi söz eder.
[297. Akıl yürütmenin Cicero'daki Latince aktarımı (Kehanet Üzerine II 103) çevrilmemiştir; Yunancası için bkz. Herodotos'a Mektup 41: Sınırlı olanın bir ucu vardır; ucu olan ise başka bir şeyin yanında görülür; ...]
Simplikios, Aristoteles'in Fizik'ine Şerh III 4 (203b20): Dördüncü ve karşı konması güç delil, her sınırlı şeyin her zaman bir şeye göre sınırlandığının görülmesidir. Her sınırlı şey kendisinin dışındaki başka bir şeye göre sınırlanıyorsa, sınırlandığı o dıştaki şey ya sonsuzdur ya sınırlıdır. Sonsuzsa, sonsuzun var olduğu doğrudan elimizdedir. Toprak gibi sınırlıysa, o da başka bir şeye göre sınırlanır ve bu sonsuza dek sürer; sonsuza dek sürüyorsa da sonsuz vardır, çünkü hiçbir son sınır bulunamayacaktır, madem her sınır da başka bir şeye göre sınırlanıyor. Aleksandros'un dediğine göre Epikuros'un çevresindekiler en çok bu akıl yürütmeye güvenerek evrenin sonsuz olduğunu söylüyorlardı; çünkü her sınırlı şey, bir şeyin yanında sınırlandığı için, dışında bir şey bulunduran bir şeydir. Aristoteles ise bu akıl yürütmeyi daha eski bir akıl yürütme olarak anar.
Aphrodisiaslı Aleksandros, Sorular III 12 ile karşılaştırınız: Sınırlı için sınırlı olmak başka bir şeyin yanında görülmekten ibaretse, her sınırlı şeyin dışında, yanında sınırlanıyor göründüğü bir şeyin bulunması gerektiğini söyleyen karşı taraf haklı olurdu; tabii sınırlı olmanın özü buna dayanıyorsa.
Themistios, Aristoteles'in Fizik'inin Açıklaması III 8 (208a11): Boşlukta taşınan Epikuros'un atomları da sınırlıdır; ama onlar için bir şeye göre sınırlanmak ya da bir şeye dokunmak söz konusu değildir. Oysa Epikuros bu akıl yürütmeyi o kadar sevdi ki, daha eski olduğu halde onu sahiplendi ve birkaç küçük ve değersiz eklemeyle kendi malıymış gibi sundu; tıpkı fark edilmesin diye çalıntı malların kılığını değiştirenler gibi.
Plutarkhos, Kehanet Merkezlerinin Sönmesi Üzerine 28 (425d): Çünkü aşağıyı ve yukarıyı evrene göre değil de evrenin dışında alırsak, bütün atomları ayaklarımızın altındaki yerlere doğru hareket ettiren Epikuros'un düştüğü aporialara biz de düşeriz; sanki boşluğun ayakları varmış ya da sonsuzluk kendi içinde bir aşağı ve yukarı düşünmeye izin veriyormuş gibi.
Plutarkhos, Kolotes'e Karşı 8 (1111d): (Epikuros) evrenin sonsuz olduğunu varsayar, ama aşağıyı ve yukarıyı da ortadan kaldırmaz.
295 Λεύκιππος, Δημόκριτος, Δημήτριος, Μητρόδωρος, Ἐπίκουρος τὰ μὲν ἄτομα ἄπειρα τῷ πλήθει, τὸ δὲ κενὸν ἄπειρον τῷ μεγέθει. (Aët. I 18, 3) — 296 καὶ γὰρ Ἐπίκουρος ὅταν λέγῃ τὸ πᾶν ἄπειρον εἶναι καὶ ἀγένητον καὶ ἄφθαρτον καὶ μήτ’ αὐξόμενον μήτε μειούμενον, ὡς περὶ ἑνός τινος διαλέγεται τοῦ παντός. (Plut. adv. Col. 13 p. 1114a) — τέταρτον δὲ καὶ δυσαντίβλεπτον τὸ φαίνεσθαι πᾶν τὸ πεπερασμένον ἀεὶ πρός τι περαῖνον. εἰ γὰρ πᾶν τὸ πεπερασμένον πρὸς ἄλλο τι ἔξωθεν αὐτοῦ ὂν περαίνει, τὸ ἔξωθεν ἐκεῖνο, πρὸς ὃ περαίνει, ἢ ἄπειρόν ἐστιν ἢ πεπερασμένον· καὶ εἰ μὲν ἄπειρον, ἔχομεν αὐτόθεν ὅτι ἔστι τὸ ἄπειρον· εἰ δὲ πεπερασμένον οἷον ἡ γῆ, καὶ αὐτὸ πρὸς ἄλλο περαίνει, καὶ τοῦτο ἐπ’ ἄπειρον· εἰ δὲ ἐπ’ ἄπειρον, ἔστι τὸ ἄπειρον· οὐδὲν γὰρ τελευταῖον ληφθήσεται πέρας, εἴπερ καὶ τοῦτο πρὸς ἄλλο τι περαίνει. τούτῳ δὲ τῷ λόγῳ ὡς μάλιστα, ὥς φησιν ὁ Ἀλέξανδρος, οἱ περὶ Ἐπίκουρον πιστεύοντες ἄπειρον ἔλεγον εἶναι τὸ πᾶν, διότι πᾶν τὸ πεπερασμένον παρά τι περαινόμενον ἔξωθέν τι ἔχει. ὁ δὲ Ἀριστοτέλης ὡς ἀρχαιοτέρου μέμνηται τοῦ λόγου. (Simpl. in Arist. phys. III 4) — εἰ μὲν οὖν τῷ πεπερασμένῳ τὸ εἶναι πεπερασμένῳ ἔστιν ἐν τῷ θεωρεῖσθαι παρ’ ἄλλο, καλῶς ἂν λέγοιεν οἱ ἐναντίοι ἀξιοῦντες παντὸς πεπερασμένου ἐκτὸς ὀφείλειν εἶναί τι παρ’ ὃ περαίνειν φαίνεται, εἴ γε ἔστιν ἐν τούτῳ τῷ πεπερασμένῳ τὸ εἶναι. (Alex. Aphr. quaest. III 12) — καὶ ταῖς Ἐπικούρου δὲ ἀτόμοις ἐν τῷ κενῷ φερομέναις πεπεράνθαι μὲν ὑπάρχει, πρὸς τί δὲ περαίνειν οὐκέτι ἐπ’ αὐτῶν τοῦτο ἢ τινὸς ἅπτεσθαι. καίτοι τὸν λόγον τοῦτον ἠγάπησεν οὕτως Ἐπίκουρος, ὥστε παλαιότερον ὄντα εἰσποιήσασθαι καὶ ὑποβάλλεσθαι μικραῖς τισι καὶ φαύλαις προσθήκαις, καθάπερ οἱ τὰ φώρια μετασχηματίζοντες ὑπὲρ τοῦ λανθάνειν. (Themist. paraphr. Arist. phys. III 8) — ἐπεὶ μὴ πρὸς τὸν κόσμον ἀλλ’ ἐκτὸς αὐτοῦ τὸ κάτω καὶ ἄνω λαμβάνοντες ἐν ταῖς αὐταῖς ἀπορίαις Ἐπικούρῳ γενησόμεθα κινοῦντι τὰς ἀτόμους ἁπάσας εἰς τοὺς ὑπὸ πόδας τόπους, ὥσπερ ἢ τοῦ κενοῦ πόδας ἔχοντος ἢ τῆς ἀπειρίας ἐν αὑτῇ κάτω τι καὶ ἄνω διανοῆσαι διδούσης. (Plut. de def. orac. 28 p. 425d) — καὶ τὸ μὲν πᾶν (Ἐπίκουρος λέγει) ἄπειρον ὑποτίθεσθαι, τὸ δ’ ἄνω καὶ κάτω μὴ ἀναιρεῖν. (Plut. adv. Col. 8 p. 1111d)
u16784Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri Üzerine 44 (1054b): (Khrysippos) dünyanın dışında sonsuz bir boşluk bulunduğunu, sonsuzun ise ne başı ne ortası ne de sonu olduğunu sık sık söyler. (Stoacılar) en çok bu sözle, Epikuros'un atomun aşağı doğru taşınması dediği şeyi çürütüp ortadan kaldırırlar; çünkü sonsuzda, bir şeyin aşağı, bir şeyin yukarı olarak düşünülmesini sağlayacak bir fark yoktur.
Dünya ... öyle bir şeydir ki o çözülünce içindeki her şey karmakarışık olur. (Pythokles'e Mektup 88 üzerine şerh notu.)
Galenos, Psykhē'nin Hatalarının Teşhisi ve Tedavisi Üzerine 7: Stoacı içeride hiçbir boşluk bulunmadığını, ama boşluğun dünyanın dışında var olduğunu söyler. Epikurosçu bu ikisini de kabul eder, ama ondan başka bir noktada ayrılır: Stoacının, bu konuda Peripatetiklerle aynı görüşte olarak sandığı gibi, bu dünyanın tek olduğunu kabul etmez; tersine, boşluğun büyüklükçe sonsuz olduğunu söylediği gibi, onun içindeki dünyaların da sayıca sonsuz olduğunu söyler.
Aëtios II 1, 3: Demokritos ve Epikuros: Sonsuzda, her yönde sonsuz sayıda dünya vardır.
Akhilleus, Giriş 8: Bazıları dışarıda bir şey olduğunu söyler; Epikuros da bunlardandır, sonsuz boşlukta sonsuz sayıda dünya varsayar. Aynı eser 8 (biraz önce): Epikuros da, hocası Metrodoros da birçok dünya varsayar.
[Servius'un ve Cicero'nun Latince tanıklıkları çevrilmemiştir.]
Piskopos Dionysios (Eusebios, Hazırlık XIV 23): Atomlar ... sonsuz sayıda dünya meydana getirir.
Hermeias, Hellen Filozoflarıyla Alay 18: Epikuros başını uzatıp bana der ki: "Sen tek bir dünyayı ölçtün, dostum; oysa dünyalar çoktur, sonsuzdur."
Aphrodisiaslı Aleksandros, Sorular III 12: İlkelerin sonsuz olduğunu söyleyenlere göre sonsuz sayıdaki şeylerin daha da çok olduğu şuradan da anlaşılır: Dünyaların sonsuz olduğunu söylerler; bunların her biri de sonsuz sayıda ilkeden oluşuyorsa, sonsuz şeylerin sonsuz kere sonsuz olması gerekir, vb.
301. Aëtios II 1, 8: Epikuros'a göre dünyalar arasındaki aralık eşit değildir.
302. Aëtios II 2, 3: Epikuros'a göre dünyaların küre biçimli olması mümkündür, başka biçimlerde olmaları da mümkündür.
303. Aëtios II 7, 3: Epikuros'a göre bazı dünyaların sınırı seyrek, bazılarınınki sıktır; bunların da bir kısmı hareket eder, bir kısmı hareketsizdir.
304. (Sözde) Philon, Dünyanın Bozulmazlığı Üzerine 3: Demokritos, Epikuros ve Stoa'dan gelen filozofların büyük kalabalığı dünyanın oluşu ve yok oluşu olduğunu kabul ederler, ama aynı şekilde değil. Onlar (Demokritos ile Epikuros) birçok dünya tasarlarlar; bunların oluşunu atomların birbirine çarpmasına ve dolanmasına, yok oluşunu ise oluşmuş dünyaların çarpışmasına ve birbirine toslamasına bağlarlar.
[Lucanus şerhlerinin, Lactantius'un ve Philargyrius'un Latince tanıklıkları çevrilmemiştir.]
ὅτι τοῦ κόσμου κενὸν ἐκτὸς ἄπειρόν ἐστι, τὸ δ’ ἄπειρον οὔτ’ ἀρχὴν οὔτε μέσον οὔτε τελευταῖον ἔχει, πολλάκις ὑπ’ αὐτοῦ (Χρυσίππου) λέγεται. καὶ τούτῳ μάλιστα τὴν λεγομένην ὑπ’ Ἐπικούρου τῆς ἀτόμου κάτω φορὰν ἐλέγξαντες ἀναιροῦσιν, οὐκ οὔσης ἐν ἀπείρῳ διαφορᾶς, καθ’ ἣν τὸ μὲν ἄνω τὸ δὲ κάτω νοεῖται γινόμενον. (Plut. de Stoic. rep. 44 p. 1054b) — κόσμος ἐστὶν *** οὗ λυομένου πάντα τὰ ἐν αὐτῷ σύγχυσιν λήψεται. (schol. ep. II 88) — ὁ δὲ Στωικὸς οὐκ ἔνδον τι κενὸν εἶναι, ἔξωθεν τοῦ κόσμου ὑπάρχειν αὐτό· ταῦτα δ’ ἄμφω συγχωρῶν ὁ Ἐπικούρειος ἐν ἄλλῳ τινὶ διαφέρεται πρὸς αὐτόν· οὐ γὰρ ἕνα ὁμολογεῖ κόσμον εἶναι τόνδε, καθάπερ ὁ Στωικὸς οἴεται κατά γε τοῦτο τοῖς Περιπατητικοῖς ὁμόδοξος, ἀλλ’ ὥσπερ γε καὶ τὸ κενὸν ἄπειρον τῷ μεγέθει φησὶν ὑπάρχειν, οὕτω καὶ τοὺς ἐν αὐτῷ κόσμους ἀπείρους εἶναι τῷ πλήθει. (Galen. de animi pecc. dignot. 7) — Δημόκριτος καὶ Ἐπίκουρος ἀπείρους κόσμους ἐν τῷ ἀπείρῳ κατὰ πᾶσαν περιαγωγήν. (Aët. II 1, 3) — οἱ μὲν εἶναί τι ἐκτός φασιν, ὥσπερ καὶ Ἐπίκουρος, ὃς καὶ ἀπείρους κόσμους ὑποτίθεται ἐν ἀπείρῳ τῷ κενῷ. (Achill. isag. 8) — Ἐπίκουρος δὲ πολλοὺς κόσμους ὑποτίθεται καὶ ὁ διδάσκαλος αὐτοῦ Μητρόδωρος. (ibid.) — τὰς ἀτόμους … κόσμους ἀπείρους ἀποτελεῖν. (Dionys. ap. Euseb. praep. ev. XIV 23) — προκύψας δέ μοί φησιν Ἐπίκουρος· σὺ μὲν δὴ κόσμον ἕνα μεμέτρηκας, ὦ φιλότης· εἰσὶ δὲ κόσμοι πολλοὶ καὶ ἄπειροι. (Herm. irris. 18) — ὅτι δὲ πλείω τὰ ἄπειρα κατὰ τοὺς ἀπείρους τὰς ἀρχὰς λέγοντας, καὶ ἐκ τούτων γνώριμον· λέγουσι μὲν γὰρ τοὺς κόσμους ἀπείρους· τούτων δὲ εἰ μὲν καὶ ἕκαστος αὐτῶν ἐξ ἀπείρων ἀρχῶν ἐστι συγκείμενος, ἀπειράκις ἄπειρα τὰ ἄπειρα ἀνάγκη εἶναι κτλ. (Alex. Aphr. quaest. III 12) — 301 Ἐπίκουρος ἄνισον εἶναι τὸ μεταξὺ τῶν κόσμων διάστημα. (Aët. II 1, 8) — 302 Ἐπίκουρος δὲ ἐνδέχεσθαι μὲν εἶναι σφαιροειδεῖς τοὺς κόσμους, ἐνδέχεσθαι δὲ καὶ ἑτέροις σχήμασι κεχρῆσθαι. (Aët. II 2, 3) — 303 Ἐπίκουρος ἐνίων μὲν κόσμων ἀραιὸν τὸ πέρας, ἐνίων δὲ πυκνόν, καὶ τούτων τὰ μέν τινα κινούμενα, τὰ δ’ ἀκίνητα. (Aët. II 7, 3) — 304 Δημόκριτος μὲν οὖν καὶ Ἐπίκουρος καὶ ὁ πολὺς ὅμιλος τῶν ἀπὸ τῆς στοᾶς φιλοσόφων γένεσιν καὶ φθορὰν ἀπολείπουσι τοῦ κόσμου, πλὴν οὐχ ὁμοίως· οἱ μὲν γὰρ πολλοὺς κόσμους ὑπογράφουσιν, ὧν τὴν μὲν γένεσιν ἀλληλοτυπίαις καὶ ἐπιπλοκαῖς ἀτόμων ἀνατιθέασι, τὴν δὲ φθορὰν ἀντικοπαῖς καὶ προσράξεσι τῶν γεγονότων. ([Philo] de aetern. mundi 3)
u16894Aëtios II 4, 10: Epikuros'a göre dünya pek çok yolla yok olur: bir canlı gibi de, bir bitki gibi de, daha birçok şekilde.
Simplikios, Aristoteles'in Fizik'ine Şerh VIII 1 (250b18): Dünyaları sayıca sonsuz varsayanlar, Anaksimandros'un, Leukippos'un, Demokritos'un ve sonra Epikuros'un çevresindekiler gibi, onların sonsuza dek oluşup yok olduğunu, bazıları hep oluşurken bazılarının yok olduğunu varsaydılar ve hareketin de ezelî olduğunu söylediler; çünkü hareket olmadan oluş ya da yok oluş olmaz.
[Hieronymus'un Latince tanıklığı çevrilmemiştir.]
(Sözde) Plutarkhos, Filozofların Görüşleri I 4: Dünya, bükülmüş bir biçim alarak şu şekilde meydana geldi. Atom cisimlerin önceden düşünülmemiş ve rastlantısal bir hareketi olduğu için, durmadan ve çok hızlı hareket ederlerken aynı yere birçok cisim toplandı; bunlar bu yüzden biçimce, büyüklükçe ⟨ve ağırlıkça⟩ çeşitlilik gösteriyordu. Bunlar aynı yerde toplanınca, daha büyük ve daha ağır olanların hepsi dibe çöktü; küçük, yuvarlak, düz ve kaygan olanlar ise atomların bir araya gelişi sırasında dışarı itilip yukarılara taşındı. Onları yukarı kaldıran çarpma kuvveti tükenip darbe artık yukarı götürmeyince ve aşağı inmeleri de engellenince, onları alabilecek yerlere doğru sıkıştırıldılar. Bu yerler çevredeki yerlerdi; cisimlerin kalabalığı bunlara doğru büküldü ve bükülürken birbirine dolanarak göğü doğurdu. Aynı tabiattaki atomlar da, söylendiği gibi çeşitli oldukları için, yukarıya itilerek yıldızların tabiatını meydana getirdiler. Buharlaşan cisimlerin kalabalığı havaya çarpıp onu sıkıştırdı; hava hareketle rüzgâra dönüşüp yıldızları kuşattı, onları da beraberinde döndürdü ve onların yukarıdaki bugünkü dönüşünü başlattı. Sonra dibe çökenlerden yer, yukarı kalkanlardan da gök, ateş ve hava doğdu. Yerin içinde hâlâ çok madde kapalı kaldığından ve bu madde cisimlerin darbeleriyle ve yıldızların ışınlarıyla sıkıştığından, onun ince parçacıklı bütün yapısı sıkışıp dışarı itildi ve sıvı tabiatı doğurdu. Akışkan olan bu sıvı da çukur ve onu alıp tutabilecek yerlere doğru indi; ya da su kendiliğinden durduğu yerlerde alttaki yerleri oydu. Dünyanın en önemli kısımları böyle meydana geldi.
Ἐπίκουρος πλείστοις τρόποις τὸν κόσμον φθείρεσθαι· καὶ γὰρ ὡς ζῷον καὶ ὡς φυτὸν καὶ πολλαχῶς. (Aët. II 4, 10) — οἱ μὲν γὰρ ἀπείρους τῷ πλήθει τοὺς κόσμους ὑποθέμενοι, ὡς οἱ περὶ Ἀναξίμανδρον καὶ Λεύκιππον καὶ Δημόκριτον καὶ ὕστερον οἱ περὶ Ἐπίκουρον, γινομένους αὐτοὺς καὶ φθειρομένους ὑπέθεντο ἐπ’ ἄπειρον, ἄλλων μὲν ἀεὶ γινομένων, ἄλλων δὲ φθειρομένων, καὶ τὴν κίνησιν ἀΐδιον ἔλεγον· ἄνευ γὰρ κινήσεως οὐκ ἔστι γένεσις ἢ φθορά. (Simpl. in Arist. phys. VIII 1) — ὁ τοίνυν κόσμος συνέστη περικεκλασμένῳ σχήματι ἐσχηματισμένος τὸν τρόπον τοῦτον· τῶν ἀτόμων σωμάτων ἀπρονόητον καὶ τυχαίαν ἐχόντων τὴν κίνησιν συνεχῶς τε καὶ τάχιστα κινουμένων, εἰς τὸ αὐτὸ πολλὰ σώματα συνηθροίσθη διὰ τοῦτο ποικιλίαν ἔχοντα καὶ σχημάτων καὶ μεγεθῶν ⟨καὶ βαρῶν⟩. ἀθροιζομένων δ’ ἐν ταὐτῷ τούτων τὰ μὲν ὅσα μείζονα ἦν καὶ βαρύτερα πάντως ὑπεκάθιζεν, ὅσα δὲ μικρὰ καὶ περιφερῆ καὶ λεῖα καὶ εὐόλισθα, ταῦτα καὶ ἐξεθλίβετο κατὰ τὴν σύνοδον τῶν ἀτόμων εἴς τε τὸ μετέωρον ἀνεφέρετο. ὡς δ’ οὖν ἐξέλειπε μὲν ἡ πληκτικὴ δύναμις μετεωρίζουσα οὐκέτι τε ἦγεν ἡ πληγὴ πρὸς τὸ μετέωρον, ἐκωλύετο δὲ ταῦτα κάτω φέρεσθαι, ἐπιέζετο πρὸς τοὺς τόπους τοὺς δυναμένους δέξασθαι· οὗτοι δὲ ἦσαν οἱ πέριξ, καὶ πρὸς τούτοις τὸ πλῆθος τῶν σωμάτων περιεκλᾶτο· περιπλεκόμενα δὲ ἀλλήλοις κατὰ τὴν περίκλασιν τὸν οὐρανὸν ἐγέννησε. τῆς δ’ αὐτῆς ἐχόμεναι φύσεως αἱ ἄτομοι ποικίλαι οὖσαι, καθὼς εἴρηται, πρὸς τὸ μετέωρον ἐξωθούμεναι τὴν τῶν ἀστέρων φύσιν ἀπετέλουν. τὸ δὲ πλῆθος τῶν ἀναθυμιωμένων σωμάτων ἔπληττε τὸν ἀέρα καὶ τοῦτον ἐξέθλιβε· πνευματούμενος δὲ οὗτος κατὰ τὴν κίνησιν καὶ συμπεριλαμβάνων τὰ ἄστρα συμπεριῆγεν αὐτὰ καὶ τὴν νῦν περιφορὰν αὐτῶν μετέωρον ἐφείλκυσε⟦?⟧. κἄπειτα ἐκ μὲν τῶν ὑποκαθιζόντων ἐγεννήθη ἡ γῆ, ἐκ δὲ τῶν μετεωριζομένων οὐρανός, πῦρ, ἀήρ. πολλῆς δὲ ὕλης ἔτι περιειλημμένης ἐν τῇ γῇ πυκνουμένης τε ταύτης κατὰ τὰς ἀπὸ τῶν σωμάτων πληγὰς καὶ τὰς ἀπὸ τῶν ἄστρων αὐγὰς προσεθλίβετο πᾶς ὁ μικρομερὴς σχηματισμὸς ταύτης καὶ τὴν ὑγρὰν φύσιν ἐγέννα· ῥευστικῶς δὲ αὕτη διακειμένη κατεφέρετο πρὸς τοὺς κοίλους τόπους καὶ δυναμένους χωρῆσαί τε καὶ στέξαι, ἢ καθ’ αὑτὸ τὸ ὕδωρ ὑποστὰν ἐκοίλαινε τοὺς ὑποκειμένους τόπους. τὰ μὲν οὖν κυριώτατα μέρη τοῦ κόσμου τὸν τρόπον τοῦτον ἐγεννήθη. ([Plut.] plac. I 4)
u17004Bitkiler üzerine
Aëtios V 26, 3: Stoacılar ve Epikurosçular bitkilerin psykhē sahibi olmadığını söyler. Çünkü canlıların bir kısmı dürtüye ve arzuya dayanan bir psykhēye, bir kısmı da akıllı bir psykhēye sahiptir; bitkiler ise psykhē yoluyla değil, kendiliğinden bir şekilde hareket eder.
İnsan üzerine
Sextos Empeirikos, Dogmatiklere Karşı I (Matematikçilere Karşı VII) 267: Epikuros'un çevresindekiler insan kavramının gösterilerek de ortaya konabileceğini sandılar ve "İnsan, canlılığı olan şu biçimde bir şeydir" dediler; ama gösterilen şey insansa, gösterilmeyenin insan olmayacağını bilmediler, vb. Aynı yazar, Pyrrhonculuğun Ana Hatları II 25: Epikuros insanın canlılığı olan şu biçimde bir şey olduğunu söyler. Ona göre de insan gösterilerek ortaya konduğuna göre, gösterilmeyen insan değildir.
Psykhē üzerine
Herodotos'a Mektup 66 üzerine şerh notu: Başka yerlerde psykhēnin, ateşin atomlarından çok farklı olan en düz ve en yuvarlak atomlardan oluştuğunu da söyler. Psykhēnin bir kısmı akıldan yoksundur ve bedenin geri kalanına dağılmıştır; akıllı kısmı ise göğüstedir; bu, korkulardan ve sevinçten bellidir. Uyku da, psykhēnin bütün bileşiğe dağılmış kısımları içeride tutulduğunda ya da dağılıp sonra çarpmalarla birbirine düştüğünde meydana gelir. Tohum da bedenin bütün kısımlarından gelir.
Aëtios IV 4, 6: Epikuros'a göre psykhē iki kısımlıdır: akıllı kısmı göğüste yerleşmiştir, akıldan yoksun kısmı ise bedenin bütün bileşiğine dağılmıştır.
Aëtios IV 5, 5: Parmenides ve Epikuros'a göre (yönetici kısım) bütün göğüstedir.
[Tertullianus'un Latince tanıklığı çevrilmemiştir.]
Adı bilinmeyen bir Epikurosçu (Herculaneum papirüsü, VH² VII 17, sütun 22 vd.): ... Epikuros psykhēnin akıl yürüten kısmının yeri hakkında da, bunun da gerçek bir araştırma konusu olduğunu düşünerek, akla uygun biçimde (görüşlerini) sıraladı. Çünkü ... daha apaçık bir güveni, sözlere dayanmadan sağlamak isteyerek ... diyenler ... akıl yürütürken ve bir şekilde acı çekerken hareket ve hâl en çok (bir yöne) çeker; çünkü bu çekilme açıkça göğse doğru olur. Bundan sonra, birçoklarının kullandığı işarete karşı delil getirir ... ⟦?⟧
οἱ Στωικοὶ δὲ καὶ Ἐπικούρειοι οὐκ ἔμψυχα (τὰ φυτά)· τινὰ γὰρ ψυχῆς ὁρμητικῆς εἶναι καὶ ἐπιθυμητικῆς, τινὰ δὲ καὶ λογικῆς· τὰ δὲ φυτὰ αὐτομάτως πως κινεῖσθαι, οὐ διὰ ψυχῆς. (Aët. V 26, 3) — οἱ δὲ περὶ τὸν Ἐπίκουρον καὶ δεικτικῶς ᾠήθησαν δύνασθαι τὴν ἐπίνοιαν τοῦ ἀνθρώπου παρίστασθαι, λέγοντες “ἄνθρωπός ἐστι τοιουτονὶ μόρφωμα μετ’ ἐμψυχίας”, οὐκ ἔγνωσαν δ’ ὅτι εἰ τὸ δεικνύμενόν ἐστιν ἄνθρωπος, τὸ μὴ δεικνύμενον οὐκ ἔστιν ἄνθρωπος κτλ. (Sext. adv. math. VII 267) — ὁ δ’ Ἐπίκουρός φησιν ἄνθρωπον εἶναι τὸ τοιουτονὶ μόρφωμα μετὰ ἐμψυχίας. καὶ κατὰ τοῦτον δὲ ἐπεὶ ὁ ἄνθρωπος δείξει ἐμφανίζεται, ὁ μὴ δεικνύμενος οὐκ ἔστιν ἄνθρωπος. (Sext. hyp. II 25) — λέγει ἐν ἄλλοις καὶ ἐξ ἀτόμων (τὴν ψυχὴν) συγκεῖσθαι λειοτάτων καὶ στρογγυλωτάτων, πολλῷ τινι διαφερουσῶν τῶν τοῦ πυρός· καὶ τὸ μέν τι ἄλογον αὐτῆς, ὃ τῷ λοιπῷ παρεσπάρθαι σώματι· τὸ δὲ λογικὸν ἐν τῷ θώρακι, ὡς δῆλον ἔκ τε τῶν φόβων καὶ τῆς χαρᾶς. ὕπνον τε γίνεσθαι τῶν τῆς ψυχῆς μερῶν τῶν παρ’ ὅλην τὴν σύγκρισιν παρεσπαρμένων ἐγκατεχομένων ἢ διαφορουμένων, εἶτα συμπιπτόντων τοῖς ἐπερεισμοῖς. τό τε σπέρμα ἀφ’ ὅλων τῶν σωμάτων φέρεσθαι. (schol. ep. I 66) — Ἐπίκουρος διμερῆ τὴν ψυχήν, τὸ μὲν λογικὸν ἔχουσαν ἐν τῷ θώρακι καθιδρυμένον, τὸ δὲ ἄλογον καθ’ ὅλην τὴν σύγκρισιν τοῦ σώματος διεσπαρμένον. (Aët. IV 4, 6) — Παρμενίδης καὶ Ἐπίκουρος (τὸ ἡγεμονικὸν εἶναι) ἐν ὅλῳ τῷ θώρακι. (Aët. IV 5, 5) — … κατελέξαθ’ ὁ Ἐπίκουρος καὶ περὶ τοῦ τόπου τοῦ λογιζομένου μέρους τῆς ψυχῆς, ὡς καὶ τούτου πραγματικὴν τὴν ζήτησιν ἔχοντος, καὶ κατὰ λόγον. τὴν μὲν γὰρ τῶν προσμενόντων⟦?⟧ ἐναργεστέραν πίστιν ἀδεῆ τῶν λόγων παραστῆσαι βουλόμενος … φαμένων ὡς ἐπιβάλλοντά τινα τῶι λογίζεσθαί τι καὶ λυπεῖσθαί πως μάλισθ’ ἡ κείνησις καὶ τὸ πάθος ἕλκει· φανερῶς γὰρ ἐπὶ τὸν θώρακα ἡ ὁλκὴ γείνεται. μετὰ ταῦτα δ’ ἀντιπροσφέρεται τὴν σημείωσιν ἧι χρῶνται πολλοὶ … (Script. Epic. incert. VH² VII 17 col. 22 sq.)
u17114Plutarkhos, Kolotes'e Karşı 20 (1118d–e): Kolotes (Sokrates'in insanın ne olduğunu araştırmasını) gülünç buluyor. Öyleyse kendi önderi psykhēnin ousiası ve ilk başta nasıl bir araya geldiği üzerine her yazışında ve her konuşmasında tam da bunu yaparken neden ona da gülmüyor? Çünkü insan, kendilerinin kabul ettiği gibi, ikisinden, yani böyle bir bedenle psykhēden oluşan şeyse, psykhēnin tabiatını araştıran kişi insanın tabiatını onun daha asıl olan ilkesinden yola çıkarak araştırıyor demektir. Bu ilkenin akılla zor kavrandığını, hisle de hiç yakalanamadığını sofist ve kurumlu bir adam olan Sokrates'ten değil, şu bilgelerden öğrenelim. Bunlar psykhēnin ousiasını sıcak, nefesimsi ve havamsı bir şeyden kurarken, psykhēnin bedene sıcaklık, yumuşaklık ve gerginlik veren, ete yakın güçlerine kadar gelirler, ama en asıl olana ulaşamaz, orada pes ederler. Çünkü (Epikuros) psykhēnin onunla hüküm verdiği, hatırladığı, sevdiği ve nefret ettiği şeyin, kısacası düşünen ve akıl yürüten kısmın adı konmamış bir keyfiyetten meydana geldiğini söyler. Bu "adı konmamış" sözünün, kavrayamadıkları şeye ad veremediklerini söyleyenlerin utanç duyan cehaletinin bir itirafı olduğunu biliyoruz; "ama bu da bağışlansın", derler ya.
Aëtios IV 3, 11: Epikuros'a göre (psykhē) dört şeyin karışımıdır: ateşimsi bir şeyin, havamsı bir şeyin, nefesimsi bir şeyin ve adı konmamış dördüncü bir şeyin; ona göre hissetmeyi sağlayan bu dördüncüsüydü. Bunlardan nefes hareketi, hava durgunluğu, sıcak olan bedenin görünen sıcaklığını, adı konmamış olan ise bizdeki hissi meydana getirir; çünkü adı konmuş unsurların hiçbirinde his yoktur.
[Macrobius'un Latince tanıklığı çevrilmemiştir.]
Aphrodisiaslı Aleksandros, Psykhē Üzerine I: Epikuros'un çevresindekiler de (böyle düşünür); çünkü onlara göre de psykhē birçok ve birbirinden farklı cisimden bileşiktir.
Huylar üzerine
[Lucretius III 294–322'nin Latince dizeleri çevrilmemiştir.]
Κωλώτῃ δὲ γελοῖον δοκεῖ (τὸ ζητεῖν Σωκράτη τί ἐστιν ἄνθρωπος). τί οὖν οὐ καταγελᾷ καὶ τοῦ καθηγεμόνος τοῦτ’ αὐτὸ πράττοντος, ὁσάκις γράφοι καὶ διαλέγοιτο περὶ οὐσίας ψυχῆς καὶ τοῦ ἀθρόου τῆς καταρχῆς; εἰ γὰρ τὸ ἐξ ἀμφοῖν, ὡς ἀξιοῦσιν αὐτοί, σώματος τοιοῦδε καὶ ψυχῆς ὁ ἄνθρωπός ἐστιν, ὁ ζητῶν ψυχῆς φύσιν ἀνθρώπου ζητεῖ φύσιν ἐκ τῆς κυριωτέρας ἀρχῆς. ὅτι δὲ αὕτη λόγῳ δυσθεώρητος, αἰσθήσει δὲ ἄληπτός ἐστι, μὴ παρὰ Σωκράτους σοφιστοῦ καὶ ἀλαζόνος ἀνδρός, ἀλλὰ παρὰ τῶν σοφῶν τούτων λάβωμεν· οἳ μέχρι τῶν περὶ σάρκα τῆς ψυχῆς δυνάμεων, αἷς θερμότητα καὶ μαλακότητα καὶ τόνον παρέχει τῷ σώματι, τὴν οὐσίαν συμπηγνύντες αὐτῆς ἔκ τινος θερμοῦ καὶ πνευματικοῦ καὶ ἀερώδους οὐκ ἐξικνοῦνται πρὸς τὸ κυριώτατον ἀλλ’ ἀπαγορεύουσι· τὸ γὰρ ᾧ κρίνει καὶ μνημονεύει καὶ φιλεῖ καὶ μισεῖ καὶ ὅλως τὸ φρόνιμον καὶ λογιστικὸν ἔκ τινός φησιν ἀκατονομάστου ποιότητος ἐπιγίνεσθαι. καὶ ὅτι μὲν αἰσχυνομένης ἐστὶν ἀγνοίας τουτὶ τὸ ἀκατονόμαστον ἐξομολόγησις, οὐκ ἔχειν ὀνομάσαι φασκόντων ὃ μὴ δύνανται καταλαβεῖν, ἴσμεν· „ἐχέτω δὲ συγγνώμην καὶ τοῦτο“, ὡς λέγουσι. (Plut. adv. Col. 20 p. 1118d) — Ἐπίκουρος (τὴν ψυχὴν) κρᾶμα ἐκ τεττάρων, ἐκ ποιοῦ πυρώδους, ἐκ ποιοῦ ἀερώδους, ἐκ ποιοῦ πνευματικοῦ, ἐκ τετάρτου τινὸς ἀκατονομάστου· τοῦτο δ’ ἦν αὐτῷ τὸ αἰσθητικόν. ὧν τὸ μὲν πνεῦμα κίνησιν, τὸν δὲ ἀέρα ἠρεμίαν, τὸ δὲ θερμὸν τὴν φαινομένην θερμότητα τοῦ σώματος, τὸ δ’ ἀκατονόμαστον τὴν ἐν ἡμῖν ἐμποιεῖν αἴσθησιν· ἐν οὐδενὶ γὰρ τῶν ὀνομαζομένων στοιχείων εἶναι αἴσθησιν. (Aët. IV 3, 11) — καὶ οἱ περὶ Ἐπίκουρον· καὶ γὰρ κατ’ ἐκείνους σύνθετος ἡ ψυχὴ ἐκ πλειόνων τινῶν καὶ διαφερόντων σωμάτων. (Alex. Aphr. de anima I)
u17224Hissetme üzerine
Aëtios IV 8, 10: Leukippos, Demokritos ve Epikuros'a göre his de düşünme de dışarıdan gelen suretler sayesinde olur; çünkü çarpan bir suret olmadan bunların hiçbiri hiçbir şeye yönelemez.
[Cicero'nun ve Augustinus'un Latince tanıklıkları çevrilmemiştir.]
[Aëtios IV 23, 2: Epikuros'a göre hem hâller hem de hisler etkilenen yerlerdedir; yönetici kısım ise etkilenmez.]
Görme üzerine
Aëtios IV 13, 1: Leukippos, Demokritos ve Epikuros görme hâlinin suretlerin içeri girmesiyle meydana geldiğini düşünür.
Meletios (Cramer, Oxford Anekdotları III 71): Filozoflar bu etkinlik hakkında birbirinden çok ayrı düştüler. Epikurosçular, görünen şeylerin suretlerinin gözlere çarptığını ve görmeyi meydana getirdiğini söyler.
Aphrodisiaslı Aleksandros, Aristoteles'in Duyum Üzerine'sine Şerh 2 (438a5): Kendisi (Demokritos), ondan önce Leukippos, sonra da Epikuros'un çevresindekiler şöyle düşünür: Kendilerinden aktıkları şeylerle aynı biçimde olan birtakım suretler akar ve görenlerin gözlerine girer —görülen şeyler de bunlardır—; görme de böyle olur. Buna kanıt olarak, görülen şeyin yansısının ve suretinin her zaman görenlerin gözbebeğinde bulunmasını gösterir; görme de zaten budur.
Galenos, Hippokrates'in ve Platon'un Öğretileri Üzerine VII 7: Epikuros, yanılanlar arasında olsa da, Stoacılardan çok daha iyi bir görüş ortaya koydu.
Λεύκιππος Δημόκριτος Ἐπίκουρος τὴν αἴσθησιν καὶ τὴν νόησιν γίνεσθαι εἰδώλων ἔξωθεν προσιόντων· μηδενὶ γὰρ ἐπιβάλλειν μηδετέραν χωρὶς τοῦ προσπίπτοντος εἰδώλου. (Aët. IV 8, 10) — [Ἐπίκουρος καὶ τὰ πάθη καὶ τὰς αἰσθήσεις ἐν τοῖς πεπονθόσι τόποις, τὸ δὲ ἡγεμονικὸν ἀπαθές. (Aët. IV 23, 2)] — Λεύκιππος Δημόκριτος Ἐπίκουρος κατὰ εἰδώλων εἴσκρισιν οἴονται τὸ ὁρατικὸν συμβαίνειν πάθος. (Aët. IV 13, 1) — πολλὰ δὲ οἱ φιλόσοφοι περὶ τῆς ἐνεργείας ταύτης διηνέχθησαν· οἱ μὲν Ἐπικούρειοι εἴδωλα τῶν φαινομένων προσπίπτειν τοῖς ὀφθαλμοῖς λέγουσι καὶ τὴν ὅρασιν ποιεῖν. (Meletius, Cramer anecd. Oxon. III 71) — ἡγεῖται δὲ αὐτός τε (Δημόκριτος) καὶ πρὸ αὐτοῦ Λεύκιππος καὶ ὕστερον δὲ οἱ περὶ τὸν Ἐπίκουρον εἴδωλά τινα ἀπορρέοντα ὁμοιόμορφα τοῖς ἀφ’ ὧν ἀπορρεῖ — ταῦτα δέ ἐστι τὰ ὁρατά — ἐμπίπτειν τοῖς τῶν ὁρώντων ὀφθαλμοῖς καὶ οὕτω τὸ ὁρᾶν γίνεσθαι. οὗ τεκμήριον παρατίθεται τὸ ἀεὶ τῶν ὁρώντων ἐν τῇ κόρῃ εἶναι τὴν τοῦ ὁρωμένου ἔμφασιν καὶ εἴδωλον, ὃ δὴ καὶ τὸ ὁρᾶν εἶναι. (Alex. Aphr. in Arist. de sensu 2 p. 438a5) — πολὺ τοίνυν ἄμεινον ὡς ἐν ἐσφαλμένοις Ἐπίκουρος ἀπεφήνατο τῶν Στωικῶν. ἐκεῖνοι μὲν γὰρ τῶν ὁρατῶν οὐδὲν (Galen. de plac. Hipp. et Plat. VII 7)
u17334Çünkü onlar görülen şeylerden hiçbir şeyi görme yetisine kadar getirmez; Epikuros ise getirir. Aristoteles ise bundan da çok daha iyisini yapar: Görülen şeylerden görmeye kadar cisimsel bir suret değil, çevredeki havanın değişmesi yoluyla bir keyfiyet getirir.
[Gellius'un ve Macrobius'un Latince tanıklıkları çevrilmemiştir.]
Aynalar üzerine
Aëtios IV 14, 2: Leukippos, Demokritos ve Epikuros'a göre aynadaki yansımalar suretlerin ayrılıp gelmesiyle olur: Bu suretler bizden çıkıp yol alır, aynanın üzerinde de geri dönerek bir araya gelir.
[Apuleius'un Latince tanıklığı çevrilmemiştir.]
İşitme üzerine
Aëtios IV 19, 2: Epikuros'a göre ses, ses çıkaran, yankılanan ya da gürültü yapan şeylerden salınan bir akıştır; bu akış aynı biçimli kırıntılara ufalanır. Aynı biçimli denenler şunlardır: yuvarlaklarla yuvarlaklar, çarpıklarla ve üçgenlerle de kendi cinsinden olanlar. Bunlar kulaklara çarpınca sesin hissi meydana gelir. Bunun böyle olduğu, havası boşalan tulumlardan ve kumaşlara üfleyen çırpıcılardan bellidir.
Dionysios Thraks şerhçisi (Cramer, Oxford Anekdotları IV 317): Epikuros, Demokritos ve Stoacılar sesin cisim olduğunu söyler.
Bizanslı bir dilbilgici (Paris yazması 2555): Demokritos, Epikuros ve Stoacılar sesin cisim olduğunu söyler; çünkü etkinliği ve hâli olan, yani etkide bulunabilen ve etkilenebilen her şey cisimdir.
Plutarkhos, Sofra Sohbetleri VIII 3, 1–2 (720c–f): (Ammonios) şunun daha çok açıklama gerektirdiğini söyledi: Sesler neden geceleyin daha yankılıdır ve büyüklüklerinin yanında berraklıklarını da neden arı biçimde korurlar? ... Herkes susunca Boethos, Epikuros'un önceden ispat ettiği bazı şeylerden yararlanacağını söyledi:
"Var olanlar var olmayanın içinde taşınır; çünkü havanın atomlarına çok miktarda boşluk serpiştirilmiş ve karışmıştır. Hava dağınık olup seyrekliğinden ötürü genişlik ve dolaşacak yer bulduğunda, parçacıkları arasındaki boşluklar küçük ve ince kalır, serpiştirilmiş atomlar da çok yer kaplar.
ἄγουσιν ἄχρι τῆς ὀπτικῆς δυνάμεως· ὁ δ’ Ἐπίκουρος ἄγει· καὶ πολύ γε τούτου κρεῖττον Ἀριστοτέλης, οὐκ εἴδωλον σωματικόν, ἀλλὰ ποιότητα δι’ ἀλλοιώσεως τοῦ πέριξ ἀέρος ἀπὸ τῶν ὁρατῶν ἄγων ἄχρι τῆς ὄψεως. (Galen. de plac. VII 7) — Λεύκιππος Δημόκριτος Ἐπίκουρος τὰς κατοπτρικὰς ἐμφάσεις γίνεσθαι κατ’ εἰδώλων ἀποστάσεις, ἅτινα φέρεσθαι μὲν ἀφ’ ἡμῶν, συνίστασθαι δὲ ἐπὶ τοῦ κατόπτρου κατ’ ἀντεπιστροφήν. (Aët. IV 14, 2) — Ἐπίκουρος τὴν φωνὴν εἶναι ῥεῦμα ἐκπεμπόμενον ἀπὸ τῶν φωνούντων ἢ ἠχούντων ἢ ψοφούντων· τοῦτο δὲ τὸ ῥεῦμα εἰς ὁμοιοσχήμονα θρύπτεσθαι θραύσματα. ὁμοιοσχήμονα δὲ λέγεται τὰ στρογγύλα τοῖς στρογγύλοις καὶ σκαληνὰ καὶ τρίγωνα τοῖς ὁμοιογενέσι. τούτων δ’ ἐμπιπτόντων ταῖς ἀκοαῖς ἀποτελεῖσθαι τὴν αἴσθησιν τῆς φωνῆς. φανερὸν δὲ τοῦτο γίνεσθαι ἀπὸ τῶν ἀσκῶν ἐκρεόντων καὶ τῶν ἐμφυσώντων κναφέων τοῖς ἱματίοις. (Aët. IV 19, 2) — ὁ δὲ Ἐπίκουρος καὶ ὁ Δημόκριτος καὶ οἱ Στωικοὶ σῶμά φασι τὴν φωνήν. (schol. Dionys. Thr.) — ὁ Δημόκριτος καὶ ὁ Ἐπίκουρος καὶ οἱ Στωικοὶ σῶμα λέγουσι τὴν φωνήν, ὅτι πᾶν ὃ ἔχει ἐνέργειαν καὶ πάθος ἤγουν δύναται δρᾶσαι καὶ παθεῖν, σῶμά ἐστι. (gramm. Byz. cod. Paris. 2555) — ἐκεῖνο δὲ μᾶλλον (Ἀμμώνιος ἔφη) λόγου δεῖσθαι τὸ νυκτὸς ἠχωδεστέρας εἶναι τὰς φωνὰς καὶ πρὸς τῷ μεγέθει τὴν τρανότητα καθαρῶς συνδιαφυλάττειν· … ἡσυχίας δὲ γενομένης Βόηθος ἔφη χρήσεσθαί τισι τῶν προαποδεδειγμένων ὑπ’ Ἐπικούρου. „φέρεται τὰ ὄντα ἐν τῷ μὴ ὄντι· πολὺ γὰρ κενὸν ἐνδιέσπαρται καὶ μέμικται ταῖς τοῦ ἀέρος ἀτόμοις. ὅταν μὲν οὖν ᾖ διακεχυμένος καὶ πλάτος ἔχων καὶ περιδρομὴν ὑπὸ μανότητος, μικρὰ καὶ λεπτὰ τὰ μεταξὺ τῶν μορίων κενὰ λείπεται καὶ πολλὴν αἱ ἄτομοι κατεσπαρμέναι χώραν ἐπέχουσιν· ὅταν δὲ συσταλῇ καὶ πίλησις (Plut. quaest. conv. VIII 3, 1–2 p. 720c–f)
u17444Ama hava büzülüp keçeleşerek az bir yere sıkıştığında ve atomlar zorla birbirine düştüğünde, dışarıda geniş bir açıklık ve büyük aralıklar bırakırlar. Bu da geceleyin soğuk yüzünden olur; çünkü sıcaklık gevşetir, ayırır ve sıkışıklıkları çözer. Bu yüzden kaynayan, yumuşayan ve eriyen cisimler daha çok yer tutar; tersine donan ve soğuyanlar birbirine doğru çekilir, toplanır ve çekildikleri kaplarda ve yerlerde boşluklar bırakır.
Ses ilerlerken çok sayıda ve yoğun cisme rastlarsa ya büsbütün körleşir ya da parçalanır, büyük ve sık çarpmalara, gecikmelere uğrar. Boş ve cisimlerden arınmış bir aralıkta ise düz, kesintisiz ve hiç sürçmeden yol alıp kulağa ulaşır ve hızı sayesinde sözle birlikte açıklığını da korur. Görüyorsun ya, kaplardan da boş olanlar vurulunca darbeye daha kolay karşılık verir, sesi uzağa yayar, çoğu kez de onu çevresinde dolaştırarak bol ses verir; katı bir cisimle ya da bir sıvıyla dolu olan ise büsbütün sağır ve dilsiz kalır, çünkü sesin içinden geçeceği ne bir yol ne bir yer vardır. Cisimlerin kendilerine gelince, altın ile taş dolu olduklarından cılız ve kötü ses verir, sesleri de kendi içlerinde çabucak söndürür. Tunç ise sesi güzel ve konuşkandır; çünkü çok boşluk taşır, kütlesi hafif ve incedir, üst üste bastırılmış çok sayıda cisimle sıkışmış değildir; tersine, içinde yumuşak ve dokunulamayan (boş) tabiattan bolca karışmıştır. Bu tabiat başka hareketlere de kolaylık sağlar, sesi de güler yüzle karşılayıp iletir; ta ki biri tunca dokunup sesi yolda yakalar gibi yakalayıp körleştirinceye kadar. O zaman ses durur ve önüne çıkan engel yüzünden ilerlemeyi bırakır.
İşte bana öyle geliyor ki," dedi, "geceyi yankılı, gündüzü daha az yankılı kılan bunlardır; çünkü gündüz, sıcaklıkla ve havayı çözerek atomlar arasındaki aralıkları büyütür. Yeter ki," dedi, "kimse ilk varsayımlara itiraz etmesin."
Aynı yazar, aynı yer 3 (721a; Ammonios'un karşılığından): Öyleyse geceyi, havasını büzüp gererek, başka yerlerde de boş alanlar ve boşluklar bırakarak sıkıntıya sokmaya hiç gerek yoktu; sanki hava sese engelmiş ve onun ousiasını bozuyormuş gibi; oysa havanın kendisi sesin ousiası, cismi ve gücüdür.
εἰς ὀλίγον αὐτῶν γένηται καὶ συμπέσωσιν ἀποβιασθεῖσαι πρὸς ἀλλήλας, πολλὴν εὐρυχωρίαν ἔξω καὶ διαστάσεις μεγάλας ποιοῦσι. τοῦτο δὲ γίνεται νυκτὸς ὑπὸ ψυχρότητος· ἡ γὰρ θερμότης χαλᾷ καὶ διίστησι καὶ λύει τὰς πυκνώσεις. διὸ πλείονα τόπον τὰ ζέοντα καὶ μαλασσόμενα καὶ τηκόμενα τῶν σωμάτων ἐπιλαμβάνει, καὶ τοὐναντίον αὖ πάλιν τὰ πηγνύμενα καὶ ψυχόμενα συγχωρεῖ πρὸς ἄλληλα καὶ συνάγεται καὶ ἀπολείπει κενότητας ἐν τοῖς περιέχουσιν ἀγγείοις καὶ τόποις ἐξ ὧν ὑποκεχώρηκεν. ἡ δὲ φωνὴ προσφερομένη καὶ προστυγχάνουσα σώμασι πολλοῖς καὶ ἀθρόοις ἢ τυφλοῦται παντάπασιν ἢ διασπάσματα λαμβάνει καὶ μεγάλας καὶ πολλὰς ἀντικρούσεις καὶ διατριβάς. ἐν δὲ κενῷ καὶ σωμάτων ἐρήμῳ διαστήματι λεῖον δρόμον ἔχουσα καὶ συνεχῆ καὶ ἄπταιστον ἐξικνεῖται πρὸς τὴν ἀκοήν, ὑπὸ τάχους ἅμα τῷ λόγῳ διασῴζουσα τὴν σαφήνειαν. ὁρᾷς γὰρ ὅτι καὶ τῶν ἀγγείων τὰ κενὰ πληττόμενα μᾶλλον ὑπακούει πληγαῖς καὶ τὸν ἦχον ἀποτείνει μακράν, πολλάκις δὲ καὶ κύκλῳ περιφερόμενον διαδίδωσι πολύν· τὸ δ’ ἐμπλησθὲν ἢ στερεοῦ σώματος ἤ τινος ὑγροῦ παντάπασι γίνεται κωφὸν καὶ ἄναυδον, ὁδὸν οὐκ ἐχούσης οὐδὲ χώραν ᾗ δίεισι τῆς φωνῆς. αὐτῶν δὲ τῶν σωμάτων χρυσὸς μὲν καὶ λίθος ὑπὸ πληρότητος ἰσχνόφωνα καὶ δυσηχῆ καὶ ταχὺ κατασβέννυσι τοὺς φθόγγους ἐν αὑτοῖς, εὔφωνος δὲ καὶ λάλος ὁ χαλκός, ᾗ πολύκενος καὶ ⟨τὸν⟩ ὄγκον ἐλαφρὸς καὶ λεπτός, οὐ πολλοῖς συντεθλιμμένος ἐπαλλήλοις σώμασιν ἀλλ’ ἄφθονον ἔχων τὸ τῆς ἐπιεικοῦς⟦?⟧ καὶ ἀναφοῦς μεμιγμένον οὐσίας, ἣ ταῖς τ’ ἄλλαις κινήσεσιν εὐπορίαν δίδωσι τήν τε φωνὴν εὐμενῶς ὑπολαμβάνουσα παραπέμπει, μέχρις ἂν ἁψάμενός τις ὥσπερ ἐν ὁδῷ καταλάβῃ καὶ τυφλώσῃ [τὸ κενόν]· ἐνταῦθα δ’ ἔστη καὶ ἀπεπαύσατο τοῦ πρόσω χωρεῖν διὰ τὴν ἀντίφραξιν. ταῦτα, ἔφη, δοκεῖ μοι τὴν νύκτα ποιεῖν ἠχώδη, τὴν δ’ ἡμέραν ἧττον, θερμότητι καὶ διαλύσει τοῦ ἀέρος μακρὰ τὰ διαστήματα τῶν ἀτόμων ποιοῦσαν. μόνον, ἔφη, μηδεὶς ἐνιστάσθω πρὸς τὰς πρώτας ὑποθέσεις.“ — οὐδὲν οὖν ἔδει τῇ νυκτὶ παρέχειν πράγματα συσπῶντας αὐτῆς τὸν ἀέρα καὶ συντείνοντας, ἑτέρωθι δ’ αὖ χώρας καὶ κενότητας ἀπολείποντας, ὥσπερ ἐμποδὼν ὄντα τῇ φωνῇ τὸν ἀέρα καὶ φθείροντα τὴν οὐσίαν, ἧς αὐτὸς οὐσία καὶ σῶμα καὶ δύναμίς (Plut. quaest. conv. VIII 3, 3 p. 721a)
u17554Bunlar bir yana, düzensiz gecelerin, sözgelimi sisli ve fırtınalı olanların, açık ve dengeli havalı gecelerden daha yankılı olması gerekirdi; çünkü o zaman atomlar bir yere sıkıştırılır, ayrıldıkları yerde de cisimlerden boş bir alan kalır. En göze batanı da, soğuk bir gündüzün ılık bir yaz gecesinden daha yankılı olması gerekirdi. Oysa bunların hiçbiri doğru değildir.
Tatma üzerine
Plutarkhos, Kolotes'e Karşı 25 (1121b): Tatma hakkında söylenen şu söze: Dışarıdaki şeyin tatlı olmadığını, tatma duyusunda ise böyle bir hâl ve hareket meydana geldiğini söyler ...
Uyku ve rüyalar üzerine
[Tertullianus'un Latince tanıklığı çevrilmemiştir.]
Plutarkhos, Sofra Sohbetleri VIII 10, 1–2 (734d–f): Rüyalar hakkında söylenen, rüyaların en çok yaprak döken aylarda güvenilmez ve yalancı olduğu sözü, nasıl oldu bilmem, ... ortaya çıktı. ... Favorinus da Demokritos'un eski bir sözünü, sanki isli bir yerden indirmiş gibi kararmış hâlde alıp temizlemeye ve parlatmaya koyuldu. Demokritos'un söylediği şu herkesçe bilinen görüşü temel aldı: Suretler gözeneklerden bedenlerin derinine dalar, sonra yukarı yükselerek uykudaki görüntüleri meydana getirir. Bunlar her yerden gelip dolaşır; eşyalardan, giysilerden, bitkilerden, en çok da canlılardan, büyük çalkantı ve sıcaklık yüzünden kopup ayrılırlar. Yalnız bedenin biçimine uygun olarak basılmış benzerlikler taşımakla kalmazlar —Epikuros da buraya kadar Demokritos'u izleyerek böyle düşünür, ama burada onun sözünü bırakır—, her birinin psykhēsindeki hareketlerin, tasarıların, huyların ve hâllerin yansımalarını da alıp beraberlerinde sürüklerler, vb.
[Lucanus şerhinin ve Tertullianus'un Latince tanıklıkları çevrilmemiştir.]
ἐστιν. ἄνευ δὲ τούτων ἔδει δή που τὰς ἀνωμάλους νύκτας, οἷον ὀμιχλώδεις καὶ δυσχειμέρους ἠχωδεστέρας εἶναι τῶν αἰθρίων καὶ κεκραμένων ὁμαλῶς διὰ τὸ δεῦρο μὲν συνωθεῖν τὰς ἀτόμους, ἐκεῖ δὲ ὅθεν μεθίστανται χώραν ἔρημον ἀπολιπεῖν σωμάτων, καὶ τὸ δὴ προχειρότατον, ἡμέραν ψυχρὰν ἠχωδεστέραν εἶναι νυκτὸς ἀλεεινῆς καὶ θερινῆς· ὧν οὐδέτερον ἀληθές ἐστιν. (Plut. quaest. conv. VIII 3, 3) — τῷ λεγομένῳ περὶ τῆς γεύσεως, ὅτι τὸ ἐκτὸς οὔ φησιν εἶναι γλυκύ, πάθος δέ τι καὶ κίνημα περὶ αὐτὴν γεγονέναι τοιοῦτον. (Plut. adv. Col. 25 p. 1121b) — τὸ δὲ λεγόμενον περὶ τῶν ἐνυπνίων, ὡς ἔστιν ἀβέβαια καὶ ψευδῆ μάλιστα περὶ τοὺς φυλλοχόους μῆνας, οὐκ οἶδ’ ὅπως … ἀνέκυψε. … ὁ δὲ Φαβωρῖνος … λόγον τινὰ τοῦ Δημοκρίτου παλαιὸν ὥσπερ ἐκ καπνοῦ καθελὼν ἠμαυρωμένον οἷος ἦν ἐκκαθαίρειν καὶ διαλαμπρύνειν, ὑποθέμενος τοῦτο δὴ τοὐπιδήμιον, ὅ φησι Δημόκριτος, ἐγκαταβυσσοῦσθαι τὰ εἴδωλα διὰ τῶν πόρων εἰς τὰ σώματα καὶ ποιεῖν τὰς κατὰ τὸν ὕπνον ὄψεις ἐπαναφερόμενα· φοιτᾶν δὲ ταῦτα πανταχόθεν ἀπιόντα καὶ σκευῶν καὶ ἱματίων καὶ φυτῶν, μάλιστα δὲ ζῴων ὑπὸ σάλου πολλοῦ καὶ θερμότητος, οὐ μόνον ἔχοντα μορφοειδεῖς τοῦ σώματος ἐκμεμαγμένας ὁμοιότητας — ὡς Ἐπίκουρος οἴεται μέχρι τούτου Δημοκρίτῳ συνεπόμενος, ἐνταῦθα δὲ προλιπὼν τὸν λόγον —, ἀλλὰ καὶ τῶν κατὰ ψυχὴν κινημάτων καὶ βουλευμάτων ἑκάστῳ καὶ ἠθῶν καὶ παθῶν ἐμφάσεις ἀναλαμβάνοντα συνεφέλκεσθαι κτλ. (Plut. quaest. conv. VIII 10, 1–2 p. 734d–f)
u17664[Tertullianus'un, Cicero'nun ve Petronius'un Latince tanıklıkları çevrilmemiştir.]
[Plutarkhos, Brutus 37 (Cassius, aslında başka okullara ait görüşleri Epikurosçu diye aktarır): Uykudaki rüyaların dönüşümleri bunu gösterir: Hayal gücü bu dönüşümlerde küçük bir başlangıçtan yola çıkıp her türlü hâle ve surete bürünür. Çünkü tabiatı gereği hep hareket eder; onun hareketi de bir tür görüntü ya da düşüncedir.]
Üreme üzerine
Aëtios V 3, 5: Epikuros'a göre (tohum) psykhēden ve bedenden koparılmış bir parçadır.
Aëtios V 5, 1: Pythagoras, Epikuros ve Demokritos'a göre dişi de tohum salar; çünkü onun da içe dönük tohum bezleri vardır; bu yüzden birleşmeye karşı istek de duyar.
[Censorinus'un iki Latince tanıklığı çevrilmemiştir.]
Aëtios V 16, 1: Demokritos ve Epikuros'a göre cenin ana rahminde ağız yoluyla beslenir; bu yüzden doğar doğmaz ağzıyla memeye yönelir. Çünkü rahimde de birtakım memecikler ve ağızcıklar vardır, cenin bunlar aracılığıyla beslenir.
İnsan soyunun kökeni üzerine
[Censorinus'un Latince tanıklığı çevrilmemiştir.]
Dil üzerine
Origenes, Kelsos'a Karşı I 24: Burada adların tabiatı hakkındaki derin ve gizli bir soru karşımıza çıkar: Aristoteles'in sandığı gibi adlar uzlaşmayla mı konmuştur, ... yoksa Epikuros'un öğrettiği gibi —Stoa'dan gelenlerin sandığından başka bir biçimde— adlar tabiatça mıdır, yani ilk insanlar şeylere karşılık birtakım sesleri koparıp çıkarmışlar mıdır?
Proklos, Platon'un Kratylos'una Şerh 16: Pythagoras da Epikuros da Kratylos'un görüşündeydi. Aynı eser 17: Epikuros, adların "tabiatça" sözünün ikinci anlamına göre, tabiatın asli işleri olarak tabiatça olduğunu düşünüyordu: Ses ve görme gibi, görmek ve işitmek gibi, ad vermek de öyledir; bu yüzden ad da tabiatın bir işi olarak tabiatçadır. ... Çünkü Epikuros, (adları ilk koyanların) bunları bir epistēmēye dayanarak değil, öksürenler, hapşıranlar, böğürenler, havlayanlar ve inleyenler gibi tabiatça bir dürtüyle koyduklarını söylüyordu.
Ölüm üzerine
Aëtios IV 7, 4: Demokritos ve Epikuros'a göre (psykhē) bozulabilir, bedenle birlikte yok olur.
[δηλοῦσι δ’ αἱ κατὰ τοὺς ὕπνους τροπαὶ τῶν ὀνείρων, ἃς τρέπεται τὸ φανταστικὸν ἐξ ἀρχῆς βραχείας παντοδαπὰ καὶ πάθη καὶ εἴδωλα γινόμενον. κινεῖσθαι δ’ ἀεὶ πέφυκε, κίνησις δ’ αὐτῷ φαντασία τις ἢ νόησις. (Plut. Brut. 37)] — Ἐπίκουρος (τὸ σπέρμα φησὶ) ψυχῆς καὶ σώματος ἀπόσπασμα. (Aët. V 3, 5) — Πυθαγόρας Ἐπίκουρος Δημόκριτος καὶ τὸ θῆλυ προΐεσθαι σπέρμα· ἔχειν γὰρ παραστάτας ἀπεστραμμένους· διὰ τοῦτο καὶ ὄρεξιν ἔχειν περὶ τὰς χρήσεις. (Aët. V 5, 1) — Δημόκριτος Ἐπίκουρος τὸ ἔμβρυον ἐν τῇ μήτρᾳ διὰ τοῦ στόματος τρέφεσθαι, ὅθεν εὐθέως γεννηθὲν ἐπὶ τὸν μαστὸν φέρεσθαι τῷ στόματι· εἶναι γὰρ καὶ ἐν τῇ μήτρᾳ θηλάς τινας καὶ στόματα, δι’ ὧν τρέφεσθαι. (Aët. V 16, 1) — ἐμπίπτει … λόγος βαθὺς καὶ ἀπόρρητος ὁ περὶ φύσεως ὀνομάτων, πότερον, ὡς οἴεται Ἀριστοτέλης, θέσει ἐστὶ τὰ ὀνόματα … ἢ ὡς διδάσκει Ἐπίκουρος — ἑτέρως ἢ ὡς οἴονται οἱ ἀπὸ τῆς στοᾶς —, φύσει ἐστὶ τὰ ὀνόματα, ἀπορρηξάντων τῶν πρώτων ἀνθρώπων τινὰς φωνὰς κατὰ τῶν πραγμάτων. (Orig. c. Cels. I 24) — ὅτι τῆς Κρατύλου δόξης γέγονε Πυθαγόρας τε καὶ Ἐπίκουρος. (Procl. in Crat. 16) — ὁ μὲν οὖν Ἐπίκουρος κατὰ τὸ δεύτερον σημαινόμενον ᾤετο φύσει εἶναι τὰ ὀνόματα, ὡς ἔργα φύσεως προηγούμενα, ὡς τὴν φωνὴν καὶ τὴν ὅρασιν καὶ ὡς τὸ ὁρᾶν καὶ τὸ ἀκούειν, οὕτως καὶ τὸ ὀνομάζειν· ὥστε καὶ τὸ ὄνομα φύσει εἶναι ὡς ἔργον φύσεως … ὁ γὰρ Ἐπίκουρος ἔλεγεν, ὅτι οὐχὶ ἐπιστημόνως οὗτοι (οἱ πρῶτοι θέμενοι) ἔθεντο τὰ ὀνόματα, ἀλλὰ φυσικῶς κινούμενοι, ὡς οἱ βήσσοντες καὶ πταίροντες καὶ μυκώμενοι καὶ ὑλακτοῦντες καὶ στενάζοντες. (ibid. 17) — Δημόκριτος Ἐπίκουρος (τὴν ψυχὴν) φθαρτὴν τῷ σώματι συνδιαφθειρομένην. (Aët. IV 7, 4)
u17774[Lactantius'un ve Augustinus'a atfedilen metinlerin Latince tanıklıkları çevrilmemiştir.]
Sextos Empeirikos, Dogmatiklere Karşı III (Matematikçilere Karşı IX) 72: (Psykhēler) kendi başlarına varlıklarını sürdürürler; Epikuros'un dediği gibi bedenlerden ayrılınca duman gibi dağılıp gitmezler.
Iamblikhos (Ioannes Stobaios, Fizik Seçmeleri 41, 43): Psykhē bedene serpiştirilmişse ve tulumdaki hava gibi onun içinde kapalı duruyorsa, ya da onunla karışıp pencereden giren ışıkta görünen havadaki toz zerreleri gibi onun içinde hareket ediyorsa, bedenden çıktığı, ama çıkarken dağılıp saçıldığı bellidir; Demokritos ve Epikuros da böyle söyler.
[Cicero'nun Latince tanıklığı çevrilmemiştir.]
339. Başka her şeye karşı kendini güvenceye almak mümkündür; ama ölüm söz konusu olunca biz insanların hepsi surları olmayan bir şehirde oturuyoruz.
Paris yazması 1168, "Epikuros'un sözleri" derlemesinde; Abbas Maksimos'un derlemesi (36) de söze Epikuros'un adını verir, Ioannes Stobaios (Seçmeler CXVIII 33) ise Metrodoros'un.
340. Hippolytos, Bütün Sapkınlıkların Çürütülmesi I 22, 5: (Epikuros) insanların psykhēlerinin, bedenlerle birlikte doğdukları gibi onlarla birlikte çözüldüğünü kabul eder;
(αἱ ψυχαὶ) καθ’ αὑτὰς διαμένουσι καὶ οὐχ, ὡς ἔλεγεν ὁ Ἐπίκουρος, ἀπολυθεῖσαι τῶν σωμάτων καπνοῦ δίκην σκίδνανται. (Sext. adv. math. IX 72) — εἰ δὲ παρέσπαρται μὲν καὶ ἔνεστιν ἡ ψυχὴ τῷ σώματι καθάπερ ἐν ἀσκῷ πνεῦμα περιεχομένη, ἢ συμμιγνυμένη πρὸς αὐτὸ καὶ ἐγκινουμένη ὥσπερ τὰ ἐν τῷ ἀέρι ξύσματα διὰ τῶν θυρίδων φαινόμενα, δῆλόν που τοῦτο ὅτι ἔξεισι μὲν ἀπὸ τοῦ σώματος, ἐν δὲ τῷ ἐκβαίνειν διαφορεῖται καὶ διασκεδάννυται, ὥσπερ Δημόκριτος καὶ Ἐπίκουρος ἀποφαίνονται. (Iambl. ap. Stob. ecl. phys. 41, 43) — Πρὸς μὲν τἆλλα δυνατὸν ἀσφάλειαν πορίσασθαι, χάριν δὲ θανάτου πάντες ἄνθρωποι πόλιν ἀτείχιστον οἰκοῦμεν. (gnomol. cod. Paris. 1168; Max. gnomol. 36; Stob. flor. CXVIII 33 Μητροδώρου) — τὰς δὲ ψυχὰς τῶν ἀνθρώπων λύεσθαι ἅμα τοῖς σώμασιν, ὥσπερ καὶ συγγεννᾶσθαι (Hippol. philos. 22, 5)
u17884çünkü psykhēler kandır; kan çıkınca ya da bozulunca bütün insan yok olur. Bundan da Hades'te ne yargılamaların ne de mahkemelerin bulunduğu sonucu çıkar; öyle ki biri bu hayatta ne yaparsa yapsın, gizli kalırsa, hiçbir hesap vermez.
[Seneca'nın ve Lactantius'un Latince tanıklıkları çevrilmemiştir.]
Gök ve hava olayları üzerine
[Tertullianus'un Latince tanıklığı çevrilmemiştir.]
342. Aëtios V 20, 2: Demokritos ve Epikuros gök cisimlerinin canlı olduğunu (kabul etmez).
Plutarkhos, Kolotes'e Karşı 27 (1123a): Öyleyse inanılagelen şeyleri yerinden oynatan ve apaçık olanlarla savaşan kimdir? ... Ne güneşin ne de ayın canlı olduğunu söyleyenler; oysa bütün insanlar onlara kurban sunar, dua eder ve tapar.
Galenos, Organların Yararı Üzerine XII 6: Bununla birlikte bizi yaratan, böyle adamların nankörlüğünü çok iyi bildiği hâlde yaratmayı sürdürür; güneş de yılın mevsimlerini meydana getirir ve ürünleri olgunlaştırır; sanırım ne Diagoras'ı, ne Anaksagoras'ı, ne Epikuros'u, ne de ona söven öbürlerini hiç umursar. Çünkü iyi olan kimsede hiçbir şey hakkında haset doğmaz; onun tabiatı her şeye yararlı olmak ve her şeyi düzene koymaktır.
[Augustinus'un Latince tanıklığı çevrilmemiştir.]
αὐτοῖς τίθεται (Ἐπίκουρος). αἷμα γὰρ αὐτὰς εἶναι, οὗ ἐξελθόντος ἢ τραπέντος ἀπόλλυσθαι ὅλον τὸν ἄνθρωπον. ᾧ ἀκολουθεῖ μήτε κρίσεις εἶναι ἐν Ἅιδου μήτε δικαστήρια, ὡς ὅ τι ἂν δράσῃ τις ἐν τῷ βίῳ τούτῳ καὶ διαλάθῃ, ἀνεύθυνον εἶναι παντελῶς. (Hippol. philos. 22, 5) — Δημόκριτος Ἐπίκουρος τὰ οὐράνια (οὐκ ἀποδέχονται ζῷα εἶναι). (Aët. V 20, 2) — τίς οὖν κινεῖ τὰ πεπιστευμένα καὶ μάχεται τοῖς ἐναργέσιν; οἱ … φάσκοντες μηδὲ τὸν ἥλιον ἔμψυχον εἶναι μηδὲ τὴν σελήνην, οἷς πάντες ἄνθρωποι θύουσι καὶ προσεύχονται καὶ σέβονται; (Plut. adv. Col. 27 p. 1123a) — καὶ μέντοι καὶ ὁ δημιουργὸς ἡμῶν εἰδὼς ἀκριβῶς τῶν τοιούτων ἀνδρῶν τὴν ἀχαριστίαν ὅμως δημιουργεῖ, καὶ τὰς ὥρας τοῦ ἔτους ὁ ἥλιος ἀπεργάζεται καὶ τοὺς καρποὺς τελειοῖ μηδὲν φροντίζων, οἶμαι, μήτε Διαγόρου μήτ’ Ἀναξαγόρου μήτ’ Ἐπικούρου μήτε τῶν ἄλλων τῶν εἰς αὐτὸν βλασφημησάντων. ἀγαθῷ γὰρ οὐδενὶ περὶ οὐδενὸς ἐγγίνεται φθόνος, ἀλλ’ ὠφελεῖν πάντα καὶ κοσμεῖν πέφυκεν. (Galen. de usu part. XII 6)
u17994343. Aëtios II 20, 14: Epikuros güneşin, deliklerinden ateşle tutuşmuş, süngertaşına ve süngere benzer topraksı bir yoğunlaşma olduğunu söyler. Akhilleus, Giriş 19: Epikuros onun süngertaşına benzediğini ve birtakım deliklerden ateşin ışığını dışarı saldığını söyledi.
344. Aëtios II 22, 6: Anaksimenes güneşin bir yaprak gibi yassı olduğunu söyler; Herakleitos kayık biçimli, hafifçe kambur; Stoacılar dünya ve yıldızlar gibi küre biçimli. Epikuros ise önceden söylenenlerin hepsinin mümkün olduğunu söyler.
345. Aëtios II 21, 5: Epikuros'a göre (güneş) göründüğü büyüklüktedir, ya da biraz daha büyük veya küçüktür.
[346. Servius'un Latince tanıklıkları çevrilmemiştir.]
347. [Philargyrius'un Latince tanıklığı çevrilmemiştir.] Themistios, Aristoteles'in İkinci Analitikler'ine Şerh I 33 (89a38): Bu yüzden aynı kişinin aynı şey hakkında aynı anda hem kanaati hem epistēmēsi olamaz; çünkü o zaman aynı şeyin hem başka türlü olabileceğini hem de olamayacağını aynı anda kabul etmiş olurdu. Ama bu konuda bir kişide kanaat, bir başkasında epistēmē bulunabilir. Örneğin ayın güneşin altından geçmesiyle güneşin tutulduğu, Epikuros'ta bir kanaatti, çünkü bunun başka türlü de olabileceğini düşünüyordu; Hipparkhos'ta ise epistēmēydi.
348. Herodotos'a Mektup 74 üzerine şerh notu: (Epikuros) başka yerlerde yerin hava üzerinde taşındığını da söyler.
349. Aëtios III 4, 5: Epikuros'a göre (bulutlar, yağmur vb.) atomlardan meydana gelir; dolu ile yağmur damlası da uzun düşüşleri sırasında biçim alıp yuvarlaklaşır.
350. Aëtios III 15, 11 (Depremler üzerine): Epikuros'a göre yer, altındaki havanın kalınlığı yüzünden —bu hava sulu olduğundan— geri itilerek ve adeta alttan vurularak hareket edebilir; ya da alt kısımları mağaramsı oyuklarla delik deşik olduğundan, dağılan rüzgârın bu oyuklara dolmasıyla sarsılabilir.
[Seneca'nın Latince tanıklığı çevrilmemiştir.]
Ἐπίκουρος γήινον πύκνωμα τὸν ἥλιόν φησιν εἶναι κισηροειδῶς καὶ σπογγοειδῶς ταῖς κατατρήσεσιν ὑπὸ πυρὸς ἀνημμένον. (Aët. II 20, 14) — Ἐπίκουρος δὲ κισηροειδῆ αὐτὸν ἔφη ἐκ πυρὸς διὰ τρημάτων τινῶν τὸ φῶς ἐκπέμποντα. (Achill. isag. 19) — Ἀναξιμένης πλατὺν ὡς πέταλον τὸν ἥλιον. Ἡράκλειτος σκαφοειδῆ, ὑπόκυρτον. οἱ Στωικοὶ σφαιροειδῆ ὡς τὸν κόσμον καὶ τὰ ἄστρα. Ἐπίκουρος ἐνδέχεσθαι τὰ προειρημένα πάντα. (Aët. II 22, 6) — Ἐπίκουρος (τὸν ἥλιον) τηλικοῦτον ἡλίκος φαίνεται, ἢ μικρῷ τινι μείζω ἢ ἐλάττω. (Aët. II 21, 5) — διόπερ οὐδ’ οἷόν τε τὸν αὐτὸν περὶ τοῦ αὐτοῦ καὶ δόξαν ἔχειν ἅμα καὶ ἐπιστήμην· ἅμα γὰρ ἂν ὑπολαμβάνοι καὶ ἐνδέχεσθαι καὶ μὴ ἐνδέχεσθαι ἄλλως ἔχειν τὸ αὐτό· ἀλλ’ ἐν ἄλλῳ μὲν εἶναι περὶ τούτου δόξαν, ἐν ἄλλῳ δ’ ἐπιστήμην συμβαίνει· ἐν Ἐπικούρῳ μὲν γὰρ δόξα ἦν, ὅτι τῆς σελήνης ὑποτρεχούσης ὁ ἥλιος ἐκλιμπάνει, ᾤετο γὰρ αὐτὸ ἐνδέχεσθαι καὶ ἄλλως ἔχειν, ἐν Ἱππάρχῳ δὲ ἐπιστήμη. (Themist. paraphr. anal. post. I 33) — καὶ ἐν ἄλλοις (φησὶν Ἐπίκουρος) τὴν γῆν τῷ ἀέρι ἐποχεῖσθαι. (schol. ep. I 74) — Ἐπίκουρος (νέφη καὶ ὑετὸν κτλ. γίνεσθαι) ἀπὸ τῶν ἀτόμων· στρογγυλαίνεσθαι δὲ τὴν χάλαζαν καὶ τὸν ὑετὸν ἀπὸ τῆς μακρᾶς καταφορᾶς ὑποπεπλασμένον. (Aët. III 4, 5) — περὶ σεισμῶν γῆς. … Ἐπίκουρος ἐνδέχεσθαι μὲν ὑπὸ πάχους ἀέρος τοῦ ὑποκειμένου ὑδατώδους ὄντος ἀνακρουομένην αὐτὴν καὶ οἷον ὑποτυπτομένην κινεῖσθαι· ἐνδέχεσθαι δὲ καὶ σηραγγώδη τοῖς κατωτέρω μέρεσι καθεστῶσαν ὑπὸ τοῦ διασπειρομένου πνεύματος εἰς τὰς ἀντροειδεῖς κοιλότητας ἐμπίπτοντος σαλεύεσθαι. (Aët. III 15, 11)
u18434Tanrılar üzerine
[Seneca'nın tanıklığının sonu, Lucretius V 52–53 ve 352. fragmanın başı (Cicero, Tanrıların Tabiatı Üzerine I 16, 43 vd.) Latincedir; çevrilmemiştir.]
[352. fragman (Cicero, Tanrıların Tabiatı Üzerine I) Latince sürer; çevrilmemiştir.]
[352. fragman (Cicero) ve Usener'in notları Latince sürer; çevrilmemiştir.]
[Cicero'nun, Quintilianus'un ve Augustinus'un Latince tanıklıkları çevrilmemiştir.]
Sextos Empeirikos, Dogmatiklere Karşı III (Matematikçilere Karşı IX) 25: Epikuros ise insanların
Ἐπίκουρος δὲ ἐκ τῶν κατὰ τοὺς ὕπνους φαντασιῶν οἴεται τοὺς ἀνθρώπους ἔν- (Sext. adv. math. IX 25)
u18544 tanrı kavramını uykudaki görüntülerden edindiklerini düşünür. Çünkü, der, uykuda büyük ve insan biçimli suretler gözlerinin önüne gelince, gerçekten de böyle insan biçimli birtakım tanrıların var olduğunu sandılar.
Tanrıların tabiatı ve biçimi üzerine
[Tertullianus'un ve Lactantius'un Latince tanıklıkları çevrilmemiştir.]
Ana Öğretiler 1 üzerine şerh notu (Diogenes Laertios X 139): Başka yerlerde tanrıların akılla görülebildiğini söyler: Bir kısmı sayıca ayrı ayrı var olur; bir kısmı ise benzer suretlerin aynı yere durmadan akmasıyla biçimce bir birlik içinde meydana gelmiştir; insan biçimlidirler.
Aëtios I 7, 34: Epikuros'a göre tanrılar insan biçimlidir, ama suretlerinin tabiatı çok ince parçacıklı olduğundan hepsi ancak akılla görülebilir.
Çünkü konuşmayan, birbiriyle sohbet etmeyen, dilsiz insanlara benzeyen tanrıları daha mesut ve daha çözülmez diye düşünecek değiliz.
Philodemos, Tanrıların Yaşayışı Üzerine (Herculaneum papirüsü, VH¹ VI, sütun 13): (Tanrıların) sesi ve birbirleriyle sohbeti kullandığını da söylemeliyiz. Çünkü, der, ... diye düşünecek değiliz. Gerçekten de biz ses kullandığımıza göre vb. Aynı eser, sütun 14: ... ve kendileri gibi değerli olanlarla sohbet tarifsiz bir haz yaydığına göre. Vallahi onların Yunanca ya da Yunancadan pek uzak olmayan bir dil konuştuğunu kabul etmeliyiz; zaten tanrı olmuş varlıklar arasında yalnız Yunanca konuşanları biliyoruz.
Sextos Empeirikos, Dogmatiklere Karşı III (Matematikçilere Karşı IX) 178: Tanrının sessiz olduğunu söylemek büsbütün saçmadır ve ortak kavramlarla çatışır. Ama sesi varsa, sesi kullanır ve ses organlarına, yani akciğere, soluk borusuna, dile ve ağza sahiptir. Bu da saçmadır ve Epikuros'un masalcılığına yakındır.
νοιαν ἐσπακέναι θεοῦ· μεγάλων γὰρ εἰδώλων, φησί, καὶ ἀνθρωπομόρφων κατὰ τοὺς ὕπνους προσπιπτόντων ὑπέλαβον καὶ ταῖς ἀληθείαις ὑπάρχειν τινὰς τοιούτους θεοὺς ἀνθρωπομόρφους. (Sext. adv. math. IX 25) — ἐν ἄλλοις δέ φησι τοὺς θεοὺς λόγῳ θεωρητούς, οὓς μὲν κατ’ ἀριθμὸν ὑφεστῶτας, οὓς δὲ κατὰ ὁμοείδειαν ἐκ τῆς συνεχοῦς ἐπιρρύσεως τῶν ὁμοίων εἰδώλων ἐπὶ τὸ αὐτὸ ἀποτετελεσμένους, ἀνθρωποειδεῖς. (schol. sent. I, Diog. L. X 139) — Ἐπίκουρος ἀνθρωποειδεῖς μὲν τοὺς θεούς, λόγῳ δὲ πάντας θεωρητοὺς διὰ τὴν λεπτομέρειαν τῆς τῶν εἰδώλων φύσεως. (Aët. I 7, 34) — οὐ γὰρ μᾶλλον εὐδαίμονας καὶ ἀδιαλύτους νοήσομεν μὴ φωνοῦντας μηδ’ ἀλλήλοις διαλεγομένους, ἀλλὰ τοῖς ἐνεοῖς ἀνθρώποις ὁμοίους. — καὶ φωνῇ δὲ χρῆσθαι καὶ ὁμιλίᾳ τῇ πρὸς ἀλλήλους ῥητέον. οὐ γὰρ … νοήσομεν φησί μὴ … ὁμοίους. τῷ γὰρ ὄντι φωνῇ χρωμένων ἡμῶν κτλ. (Philod. de victu deorum, VH¹ VI col. 13) — καὶ τῆς πρὸς τοὺς ὁμοίους τοῖς σπουδαίοις κοινολογίας ἄφατον ἡδονὴν καταχεούσης. καὶ νὴ Δία γε τὴν Ἑλληνίδα νομιστέον ἔχειν αὐτοὺς διάλεκτον ἢ μὴ πόρρω — καὶ μόνον οἴδαμεν γεγονότας θεοὺς Ἑλληνίδι γλώττῃ χρωμένους. (ibid. col. 14) — τὸ μὲν οὖν λέγειν ἄφωνον τὸν θεὸν τελέως ἄτοπον καὶ ταῖς κοιναῖς ἐννοίαις μαχόμενον. εἰ δὲ φωνᾶέν ἐστι, φωνῇ χρῆται καὶ ἔχει φωνητικὰ ὄργανα, καθάπερ πνεύμονα καὶ τραχεῖαν ἀρτηρίαν γλῶσσάν τε καὶ στόμα. τοῦτο δὲ ἄτοπον καὶ ἐγγὺς τῆς Ἐπικούρου μυθολογίας. (Sext. adv. math. IX 178)
u18654[Cicero'nun Latince tanıklıkları çevrilmemiştir.]
Adı bilinmeyen bir Epikurosçu, Hisler Üzerine (Herculaneum papirüsü, VH¹ VII, sütun 21): ... öbür filozofların (tanrılara) yakıştırdığı ... Çünkü kesinlikle görürlerdi ki (tanrıların) ne küre biçimleri vardır, ne de öfkeli ve küçük şeylere kızan yargıları ve eğilimleri; tersine, yükseğe doğru dikilmiş biçimleri ve her alçak şeyi küçümseyen, bütünüyle kendi kutluluklarına ve bozulmazlıklarına dönük eğilimleri vardır.
Hippolytos, Bütün Sapkınlıkların Çürütülmesi I 22, 3: (Epikuros) tanrının ezelî ve bozulmaz olduğunu kabul eder, ama hiçbir şeyi gözetmediğini, genel olarak ne inayetin ne de kaderin bulunduğunu, her şeyin kendiliğinden olduğunu söyler. Çünkü ona göre tanrı, kendisinin "dünyalar arası" dediği yerlerde oturur; tanrının dünyanın dışında bir yurdu olduğunu kabul etmişti, dünyalar arası denen yer de budur. Tanrı en yüksek sevinç içinde haz duyar ve dinginlik içinde yaşar; ne kendisinin bir derdi vardır, ne de başkasına dert çıkarır.
Tanrıların mesut hayatı üzerine
[Lactantius'un iki Latince tanıklığı çevrilmemiştir.]
Attikos (Eusebios, Müjdeye Hazırlık XV 5, 9): Epikuros'a göre
αὐτὴν οἵαν οἱ λοιποὶ φιλόσοφοι συνάπτουσιν. πάντως γὰρ ἂν εἶδαν τὸ μὴ σφαιρῶν ἔχειν μορφὰς μηδὲ κρίσεις καὶ διαθέσεις ὀργίλας καὶ μικραιτίους, ἀλλὰ καὶ μορφὰς διανεστηκυίας εἰς ὕψος καὶ διαθέσεις παντὸς τοῦ ταπεινοῦ περιφρονούσας, ὅλας δὲ στρεφομένας περὶ τὴν ἑαυτῶν μακαριότητα καὶ ἀφθαρσίαν. (scr. Epic. incert. περὶ αἰσθήσεων, VH¹ VII col. 21) — τὸν δὲ θεὸν ὁμολογῶν (Ἐπίκουρος) εἶναι ἀίδιον καὶ ἄφθαρτον φησὶ μηδενὸς προνοεῖν, καὶ ὅλως πρόνοιαν μὴ εἶναι μηδὲ εἱμαρμένην, ἀλλὰ πάντα αὐτοματισμῷ γίνεσθαι. καθῆσθαι γὰρ τὸν θεὸν ἐν τοῖς μετακοσμίοις οὕτω καλουμένοις ὑπ’ αὐτοῦ· ἔξω γάρ τι τοῦ κόσμου οἰκητήριον τοῦ θεοῦ ἔθετο εἶναι λεγόμενον τὰ μετακόσμια. ἥδεσθαί τε καὶ ἡσυχάζειν ἐν τῇ ἀκροτάτῃ εὐφροσύνῃ, καὶ οὔτε αὐτὸν πράγματα ἔχειν οὔτε ἄλλῳ παρέχειν. (Hippol. philos. 22, 3) — κατ’ Ἐπίκουρον (Atticus ap. Euseb. praep. ev. XV 5, 9)
u18764 inayet ortadan kalkar; çünkü onun görüşüne göre tanrılar bütün özenlerini kendi iyiliklerinin korunmasına harcarlar.
[Plutarkhos'a atfedilen] Filozofların Görüşleri I 7, 7 (Epikurosçu bir yazardan): İkisi de (Anaksagoras ile Platon) ortak bir yanlışa düşer: Tanrıyı insan işleriyle ilgilenen ve dünyayı onların hatırı için kuran biri yaptılar. Oysa kutlu ve bozulmaz canlı, bütün iyiliklerle dolu ve hiçbir kötülüğe yer vermeyen, bütünüyle kendi saadetinin ve bozulmazlığının sürmesiyle meşgul olduğu için insan işlerine dönüp bakmaz; yoksa bir işçi ve dülger gibi yük taşıyıp dünyanın kuruluşu için kaygılanarak bedbaht olurdu.
Attikos (Eusebios, Müjdeye Hazırlık XV 5, 11): Bana kalırsa Epikuros şunu (Aristoteles'ten) daha da utanç verici bir biçimde yapmıştır: Tanrılar insanlarla aynı yere gelirlerse onlarla ilgilenmekten kendilerini alıkoyamayacaklarına inandığı için, onları sanki yabancı bir ülkeye göçürdü ve dünyanın dışında bir yere yerleştirdi; böylece insanlara karşı ilgisizliklerini, uzaklaşmalarıyla ve her şeyle ilişkiyi kesmeleriyle mazur göstermeye çalıştı.
Plutarkhos, Pyrrhos 20 (Epikurosçular): Tanrısal olanı lütuftan, öfkeden ve bizimle ilgilenmekten olabildiğince uzağa, işsiz güçsüz ve rahatlıklarla dolu bir hayata göçürürler.
[Lactantius'un, Lucretius'un ve Horatius'un Latince tanıklıkları çevrilmemiştir.]
Piskopos Dionysios (Eusebios, Müjdeye Hazırlık XIV 27, 1): Çalışmak, yönetmek, iyilik etmek, önceden kaygılanmak ve bu türden şeyler belki tembellere ... ve kötü işlilere ağır gelir; Epikuros da tanrılar hakkında böyle düşündüğü için kendini bunların arasına yazdırdı.
[Tertullianus'un, Salvianus'un ve Seneca'nın Latince tanıklıkları çevrilmemiştir.]
τὸ τῆς προνοίας οἴχεται, καίτοι τῶν θεῶν κατ’ αὐτὸν πᾶσαν κηδεμονίαν ὑπὲρ τῆς σωτηρίας τῶν οἰκείων ἀγαθῶν εἰσφερομένων. (Atticus ap. Euseb. praep. ev. XV 5, 9) — κοινῶς οὖν ἁμαρτάνουσιν ἀμφότεροι (Ἀναξαγόρας καὶ Πλάτων), ὅτι τὸν θεὸν ἐποίησαν ἐπιστρεφόμενον τῶν ἀνθρωπίνων καὶ τούτου χάριν τὸν κόσμον κατασκευάζοντα. τὸ γὰρ μακάριον καὶ ἄφθαρτον ζῷον, πεπληρωμένον τε πᾶσι τοῖς ἀγαθοῖς καὶ κακοῦ παντὸς ἄδεκτον, ὅλον ὂν περὶ τὴν συνοχὴν τῆς ἰδίας εὐδαιμονίας τε καὶ ἀφθαρσίας ἀνεπιστρεφές ἐστι τῶν ἀνθρωπίνων πραγμάτων· κακοδαίμων δ’ ἂν εἴη ἐργάτου δίκην καὶ τέκτονος ἀχθοφορῶν καὶ μεριμνῶν εἰς τὴν τοῦ κόσμου κατασκευήν. ([Plut.] plac. I 7, 7) — ἐκεῖνο δ’ ἐμοὶ κριτῇ καὶ αἰσχυντηλότερον ὁ Ἐπίκουρος δοκεῖ πεποιηκέναι· ἀπογνοὺς γὰρ δύνασθαι τοὺς θεοὺς ἀποσχέσθαι τῆς ἀνθρώπων κηδεμονίας εἰς ταὐτὸν ἐλθόντας αὐτοῖς, καθάπερ εἰς ἀλλοδαπὴν ἀπῴκισε καὶ ἔξω που τοῦ κόσμου καθίδρυσε, τὸ ἀπάνθρωπον αὐτῶν τῇ ἀποστάσει καὶ τῇ πρὸς ἅπαντ’ ἀκοινωνίᾳ παραιτούμενος. (Atticus ap. Euseb. praep. ev. XV 5, 11) — τὸ δὲ θεῖον ἀπωτάτω χάριτος καὶ ὀργῆς καὶ τοῦ μέλειν ἡμῶν εἰς ἀπράγμονα βίον καὶ μεστὸν εὐπαθειῶν ἀποικίζοντες. (Plut. Pyrrh. 20) — ἐργάζεσθαι δέ γε καὶ διοικεῖν καὶ εὐεργετεῖν τε καὶ προκήδεσθαι καὶ τὰ τοιαῦτα τοῖς μὲν ἀργοῖς … καὶ κακούργοις ἴσως ἐπαχθῆ, οἷς ἐγκατέλεξεν ἑαυτὸν Ἐπίκουρος, τοιαῦτα φρονήσας περὶ τῶν θεῶν. (Dionys. ap. Euseb. praep. ev. XIV 27, 1)
u18874[Seneca'nın Latince tanıklığı sürer; çevrilmemiştir.]
Piskopos Dionysios, Tabiat Üzerine (Eusebios, Müjdeye Hazırlık XIV 27, 8): Şairlerin kendi aralarında "iyiliklerin vericileri" diye şarkılarla andığı, bu filozofların ise alay ederek "bütün iyiliklerden ne pay veren ne pay alan" diye övdüğü tanrıların var olduğuna hangi yolla kanıt bulurlar? Ne onların yanımızda bulunup bir şey yaptıklarını görürler ... ne onlara bir yaratma ya da kuruluş yüklerler —ki "koymak", yani yapmak işinden dolayı onları tanrı sayabilsinler— ... ne de onların insanlara karşı bir yönetimini, yargısını ya da lütfunu ortaya koyarlar —ki onlara korku ya da saygı borcuyla tapalım—. Yoksa Epikuros dünyadan başını uzatıp göğün çevresini aştı da, ya da yalnız kendisinin bildiği birtakım gizli kapılardan çıktı da boşluktaki tanrıları gördü, onların bolluk içindeki rahatlığını kutlu saydı; sonra oradan hazza ve boşluktaki o yaşayışa özenerek herkesi bu kutluluktan pay almaya, o tanrılara benzemeye mi çağırıyor? vb.
[Cicero'nun ve Lactantius'un Latince tanıklıkları çevrilmemiştir.]
τοὺς δὲ θεοὺς περὶ ὧν οἱ μὲν ποιηταὶ παρ’ αὐτοῖς ᾄδουσι „δωτῆρες ἑάων“, οὗτοι δὲ οἱ φιλόσοφοι μετὰ τωθείας εὐφημοῦσι· „θεοὶ πάντων ἀγαθῶν ἀδώρητοί τε καὶ ἀμέτοχοι“, καὶ τίνι τρόπῳ τεκμηριοῦνται εἶναι, μήτε παρόντας καὶ πράττοντάς τι ὁρῶντες … μήτε τινὰ δημιουργίαν αὐτοῖς ἢ κατασκευὴν προσνέμοντες, ἵν’ ἐκ τοῦ θεῖναι τοῦτ’ ἔστι ποιῆσαι θεοποιήσωσιν αὐτούς, … μήτε διοίκησιν ἢ κρίσιν ἢ χάριν αὐτῶν τινα πρὸς ἀνθρώπους ἐκτιθέμενοι, ἵνα φόβον ἢ τιμὴν ὀφλήσαντες προσκυνήσωμεν αὐτοῖς; ἢ τοῦ κόσμου προκύψας Ἐπίκουρος καὶ τὸν οὐράνιον ὑπερβὰς περίβολον ἢ διά τινων κρυφίων ἃς μόνος οἶδεν ἐξελθὼν πυλῶν τοὺς ἐν τῷ κενῷ κατεῖδε θεοὺς καὶ τὴν πολλὴν αὐτῶν ἐμακάρισε τρυφὴν κἀκεῖθεν ἐπιθυμητὴς γενόμενος τῆς ἡδονῆς καὶ τῆς ἐν τῷ κενῷ ζηλωτὴς διαίτης οὕτω πάντας ἐπὶ τὴν τοῦ μακαρισμοῦ τούτου μετουσίαν ἐξομοιωθησομένους ἐκείνοις τοῖς θεοῖς παρακαλεῖ κτλ. (Dionys. ap. Euseb. praep. ev. XIV 27, 8)
u18984Şeylerin gözetilmesi ve yönetilmesi (inayet) üzerine
[Cicero'nun, Tanrıların Tabiatı Üzerine I 8, 18 vd.'deki uzun Latince tanıklığı çevrilmemiştir.]
Lukianos, İki Kere Suçlanan 2: Demek ki Epikuros bizim (tanrıların) yeryüzündeki işleri hiç gözetmediğimizi ortaya koyarken düpedüz haklıymış. Aynı yazar, İkaromenippos 32: Epikurosçulara gelince, pek küstahtırlar ve bize (tanrılara) ölçüsüzce çatarlar; tanrıların ne insan işleriyle ilgilendiğini ne de olup bitenlere hiç göz attığını söylerler.
Aphrodisiaslı Aleksandros, Kader Üzerine 31: Epikuros'un çevresindekilerin sözünü ettiği inayetsizlik.
ἀληθὴς εὐθὺς ὁ Ἐπίκουρος ἀπρονοήτους ἡμᾶς (τοὺς θεοὺς) ἀποφαίνων τῶν ἐπὶ γῆς πραγμάτων. (Lucian. bis accus. 2) — οἱ δὲ δὴ Ἐπικούρειοι … μάλα δὴ καὶ ὑβρισταί εἰσι καὶ οὐ μετρίως ἡμῶν (τῶν θεῶν) καθάπτονται, μήτε ἐπιμελεῖσθαι τῶν ἀνθρωπίνων λέγοντες τοὺς θεοὺς μήτε ὅλως τὰ γιγνόμενα ἐπισκοπεῖν. (Lucian. Icarom. 32) — τὴν λεγομένην ὑπὸ τῶν περὶ Ἐπίκουρον ἀπρονοησίαν. (Alex. Aphr. de fato 31)
u19094Arrianos, Epiktetos'un Söylevleri I 12, 1: Tanrılar hakkında bazıları tanrısal olanın hiç var olmadığını söyler; bazıları ise var olduğunu, ama işsiz güçsüz ve kayıtsız olduğunu, hiçbir şeyi gözetmediğini. Aynı eser II 20, 23: Tersini al: Tanrılar yoktur; varlarsa da insanlarla ilgilenmezler, onlarla hiçbir ortak yanımız yoktur; çoğu insanın ağzında dolaşan bu dindarlık ve kutsallık, "kurumlu adamların ve sofistlerin", ya da vallahi, haksızlık edenleri korkutup dizginlemek için kanun koyucuların uydurduğu bir yalandır.
Attikos (Eusebios, Müjdeye Hazırlık XV 5, 12): (Epikuros) tanrıların bize yönelik etkinliğini ellerinden aldı; oysa tanrıların var olduğuna haklı bir inanç ancak bu etkinlikten doğabilirdi. Aynı eser XV 5, 8: Bu tanrısal tabiatı ortadan kaldıran, psykhēnin ölümden sonraki umudunu kesip atan, şimdiki hayatta da üstün varlıklara karşı duyulan saygılı çekingenliği yok eden kişinin Platon'la ne ortaklığı olabilir? Ya da Platon'un istediği şeylere nasıl çağırabilir ve onun söylediklerini nasıl inandırıcı kılabilir? Tam tersine, böyle biri haksızlık etmek isteyenlerin yardımcısı ve yoldaşı olarak görünür. Çünkü insan olan ve insani isteklerin pençesindeki herkes, tanrıları küçümser ve onların kendisiyle hiçbir ilgisi olmadığını düşünürse —çünkü yaşarken onlardan çok uzağa göçürülmüştür, ölünce de artık yoktur—, arzularının gönlünü yapmaya hemen koşar. Aynı eser XV 5, 6: tanrılardan korkmamayı sağlayarak.
İskenderiyeli Klemens, Hellenlere Öğüt 5 (66): Yalnız Epikuros'u isteyerek unutacağım; o, her bakımdan dinsiz olarak, tanrının hiçbir şeyi umursamadığını düşünür.
Plotinos, Enneadlar II 9, 15: Epikuros inayeti ortadan kaldırarak ...
[Lactantius'un Latince tanıklıkları çevrilmemiştir.]
Plutarkhos, Kolotes'e Karşı 27 (1123a): Öyleyse inanılagelen şeyleri yerinden oynatan ve apaçık olanlarla savaşan kimdir? Kehaneti ortadan kaldıranlar ve tanrıların inayeti bulunduğunu kabul etmeyenler. Aynı eser 30 (1124e): Peki hayatımız ne zaman vahşi, yabani ve insan topluluğundan kopuk olur? Kanunlar kaldırılıp hazza çağıran sözler kaldığında ve tanrıların inayetine inanılmadığında.
περὶ θεῶν οἱ μέν τινές εἰσι λέγοντες μηδ’ εἶναι τὸ θεῖον· οἱ δ’ εἶναι μέν, ἀργὸν δὲ καὶ ἀμελὲς καὶ μὴ προνοεῖν μηδενός. (Arr. Epict. diss. I 12, 1) — λάβε τὰ ἐναντία, ὅτι θεοὶ οὔτ’ εἰσίν, εἴ τε καὶ εἰσίν, οὐκ ἐπιμελοῦνται ἀνθρώπων οὐδὲ κοινόν τι ἡμῖν ἐστι πρὸς αὐτοὺς τό τ’ εὐσεβὲς τοῦτο καὶ ὅσιον παρὰ τοῖς πολλοῖς ἀνθρώποις λαλούμενον κατάψευσμά ἐστιν „ἀλαζόνων ἀνθρώπων καὶ σοφιστῶν“ ἢ νὴ Δία νομοθετῶν εἰς φόβον καὶ ἐπίσχεσιν τῶν ἀδικούντων. (ibid. II 20, 23) — αὐτῶν (τῶν θεῶν Ἐπίκουρος) ἀφεῖλε τὴν πρὸς ἡμᾶς ἐνέργειαν, ἐξ ἧς μόνης τὸ εἶναι τοὺς θεοὺς ἔμελλε τὴν δικαίαν πίστιν ἕξειν. (Atticus ap. Euseb. praep. ev. XV 5, 12) — ὁ δὲ τὴν δαιμονίαν ταύτην φύσιν ἐκποδὼν ποιούμενος καὶ τήν τε εἰς αὖθις ἐλπίδα τῆς ψυχῆς ἀποτέμνων τήν τε ἐν τῷ παρόντι πρὸς τῶν κρειττόνων εὐλάβειαν ἀφαιρούμενος τίνα πρὸς Πλάτωνα ἔχει κοινωνίαν; ἢ πῶς ἂν ἐφ’ ἃ βούλεται Πλάτων, παρακαλέσαι καὶ πιστώσαιτο τὰ εἰρημένα; πᾶν γὰρ τοὐναντίον συνεργὸς ἂν οὗτός γε καὶ συναγωνιστὴς τῶν ἐθελόντων ἀδικεῖν φανείη. πᾶς γάρ τις ἄνθρωπος ὢν καὶ ταῖς ἀνθρωπίναις ὀρέξεσι κατεσχημένος ἂν καταφρονήσῃ τῶν θεῶν καὶ μηδὲν νομίσῃ πρὸς αὑτόν, ἅτε πόρρω μὲν αὐτῶν ἀπῳκισμένος ἐν τῷ ζῆν, ἀποθανὼν δὲ οὐδὲ ἔτι ὤν, ἕτοιμος ἂν ἔλθοι πρὸς τὸ χαρίζεσθαι ταῖς ἐπιθυμίαις. (ibid. XV 5, 8) — τὴν ἐκ θεῶν ἄδειαν παρασχόμενος. (ibid. XV 5, 6) — Ἐπικούρου μὲν γὰρ μόνου καὶ ἑκὼν ἐκλήσομαι, ὃς οὐδὲν μέλειν οἴεται τῷ θεῷ, διὰ πάντων ἀσεβῶν. (Clem. Al. protr. 5) — Ἐπίκουρος τὴν πρόνοιαν ἀναιρῶν (Plotin. enn. II 9, 15) — τίς οὖν κινεῖ τὰ πεπιστευμένα καὶ μάχεται τοῖς ἐναργέσιν; οἱ μαντικὴν ἀναιροῦντες καὶ πρόνοιαν ὑπάρχειν θεῶν μὴ φάσκοντες. (Plut. adv. Col. 27 p. 1123a) — πότε οὖν ἔσται θηριώδης καὶ ἄγριος καὶ ἄμικτος ἡμῶν ὁ βίος; ὅταν ἀναιρεθῶσι μὲν οἱ νόμοι, μένωσι δὲ οἱ πρὸς ἡδονὴν παρακαλοῦντες λόγοι, πρόνοια δὲ θεῶν μὴ νομίζηται. (ibid. 30 p. 1124e)
u19204Plutarkhos, Kolotes'e Karşı 8 (1111b): Çünkü (Epikuros) inayeti ortadan kaldırırken dindarlığı yerinde bıraktığını söyler. Aynı yazar, Stoacılara Karşı Ortak Kavramlar Üzerine 32 (1075e): (Stoacılar) Epikuros'a karşı "Vay vay, eyvah eyvah!" diye bağırmaktan geri durmazlar; inayeti ortadan kaldırarak tanrılar hakkındaki önkavramı altüst ettiğini söylerler.
Himerios'un bir söylevinin başlığı (Photios, Kütüphane 243): İnayetin olmadığını söyleyen Epikuros dinsizlikle yargılanıyor.
Origenes, Kelsos'a Karşı I 13: Epikurosçular, inayeti kabul edenleri ve bütüne başkan olarak tanrıyı koyanları batıl inançla suçlarlar.
Plutarkhos, Epikuros'a Göre Hazla Yaşamak Mümkün Değildir 21 (1101c): (Epikurosçular) inayeti, çocuklara Empusa'yı ya da üzerimize asılı duran, öç alıcı ve tragedyaya yaraşır bir Poine'yi kötüler gibi kötülerler.
[Lactantius'un Latince tanıklığı çevrilmemiştir.]
καὶ γὰρ τὴν πρόνοιαν ἀναιρῶν (Ἐπίκουρος) εὐσέβειαν ἀπολιπεῖν λέγει. (Plut. adv. Col. 8 p. 1111b) — (οἱ Στωικοὶ) πρὸς τὸν Ἐπίκουρον οὐδὲν ἀπολείπουσι τῶν πραγμάτων, ἰοὺ ἰοὺ φεῦ φεῦ βοῶντες, ὡς συγχέοντα τὴν τῶν θεῶν πρόληψιν, ἀναιρουμένης τῆς προνοίας. (Plut. de comm. not. 32 p. 1075e) — Ἐπίκουρος πρόνοιαν οὐκ εἶναι λέγων ἀσεβείας φεύγει γραφήν. (Himer. ap. Phot. bibl. 243) — Ἐπικουρείους δεισιδαιμονίαν ἐγκαλοῦντας τοῖς εἰσάγουσι πρόνοιαν καὶ θεὸν ἐφιστᾶσι τοῖς ὅλοις. (Orig. c. Cels. I 13) — (οἱ Ἐπικούρειοι) διαβάλλοντες τὴν πρόνοιαν ὥσπερ παισὶν Ἔμπουσαν ἢ Ποινὴν ἀλιτηριώδη καὶ τραγικὴν ἐπικρεμαμένην. (Plut. non posse 21 p. 1101c)
u19424[Lactantius'un Latince tanıklıkları sürer; çevrilmemiştir.]
Galenos, Organların Yararı Üzerine I 21: Ama şimdi, filozof Epikuros'un ve hekim Asklepiades'in sözlerini benimseyenlerden bazılarının bu konularda itiraz ederek söylediklerini geçmemek gerekir. ... Bu adamlara göre ne kirişler kalın oldukları için etkinlikleri güçlü olmuştur, ne de ince oldukları için zayıf; tersine, etkinlikler hayattaki ihtiyaçlar yüzünden şu ya da bu nitelikte olmaya zorlanır, kirişlerin kütlesi de hareketin miktarına uyar: Çalıştırılanlar doğal olarak iyi beslenir ve kalınlaşır, çalıştırılmayanlar ise beslenemeyip incelir. Dolayısıyla, derler, tabiat güçlü etkinlikler için kirişlerin güçlü ve kalın, daha zayıf etkinlikler için ince ve cılız olmasını daha iyi bulduğu için onları böyle biçimlendirmiş değildir —yoksa maymunlarda da böyle parmaklar olmazdı—; tersine, daha önce söylendiği gibi, çalıştırılanlara iyi beslendikleri için kalınlık, çalıştırılmayanlara da daha kötü beslendikleri için incelik zorunlu olarak eşlik etmiştir.
[Lactantius'un Latince tanıklıkları çevrilmemiştir.]
νυνὶ δὲ ἅπερ ἤδη τινὲς τῶν ἀσπαζομένων τοὺς Ἐπικούρου τε τοῦ φιλοσόφου καὶ Ἀσκληπιάδου τοῦ ἰατροῦ λόγους ἀμφισβητοῦντες ὑπὲρ τῶν τοιούτων λέγουσιν, ἄξιον μὴ παρελθεῖν … δοκεῖ δὴ τούτοις τοῖς ἀνδράσιν οὔθ’ ὅτι παχεῖς οἱ τένοντες ἐγένοντο, διὰ τοῦτο καὶ τὰς ἐνεργείας εἶναι αὐτῶν σφοδράς, οὔθ’ ὅτι λεπτοί, διὰ τοῦτο ἀσθενεῖς, ἀλλὰ ταύτας μὲν ὑπὸ τῶν κατὰ τὸν βίον χρειῶν ἀναγκάζεσθαι τοίας ἢ τοίας γίγνεσθαι, τοὺς δ’ ὄγκους τῶν τενόντων τῷ ποσῷ τῆς κινήσεως ἕπεσθαι, τῶν μὲν γυμναζομένων ὡς τὸ εἰκὸς εὐεκτούντων τε καὶ παχυνομένων, τῶν δ’ ἀργούντων ἀτροφούντων τε καὶ κατισχνουμένων. οὔκουν ὅτι βέλτιον ἦν τῶν μὲν σφοδρῶν ἐνεργειῶν ἰσχυροὺς καὶ παχεῖς εἶναι τοὺς τένοντας, τῶν δ’ ἀσθενεστέρων ἰσχνοὺς καὶ ἀρρώστους, οὕτω διαπλασθῆναί φασι πρὸς τῆς φύσεως — οὐ γὰρ ἂν καὶ πιθήκοις γενέσθαι τοιούτους δακτύλους —, ἀλλ’ ὡς εἴρηται πρόσθεν, ἐξ ἀνάγκης ἀκολουθῆσαι τοῖς μὲν γυμναζομένοις τὴν παχύτητα, διότι τρέφονται καλῶς, τοῖς δ’ ἀργοῦσι τὴν ἰσχνότητα, χεῖρον καὶ τούτοις τρεφομένοις. (Galen. de usu part. I 21)
u19534Aëtios I 29, 5: Epikuros'a göre (her şey) zorunlulukla, prohairesisle ve talihle olur.
[Cicero'nun Latince tanıklıkları çevrilmemiştir.]
Simplikios, Aristoteles'in Fizik'ine Şerh II 8 (198b29: "Her şeyin sanki bir şey için olmuş gibi gerçekleştiği yerlerde, bunlar kendiliğinden uygun biçimde bir araya geldikleri için korundu; böyle olmayanlar ise yok oldu ve yok olmaktadır; Empedokles'in 'öküz soylu, insan yüzlü' dediği varlıklar gibi"): Eski tabiat filozoflarından maddi zorunluluğun olup bitenlerin sebebi olduğunu söyleyenler, sonrakilerden de Epikurosçular bu görüşte görünüyor. Aleksandros'un dediğine göre, onların yanılgısı, bir şey için olan her şeyin prohairesisle ve hesapla olduğunu sanmalarından, tabiatça olanların ise böyle olmadığını görmelerinden doğmuştur.
Plutarkhos, Stoacıların Çelişkileri Üzerine 34 (1050c): Oysa Epikuros, kötülüğü suçlanamaz bırakmamak için, bir şekilde dönüp dolaşır ve ustalık gösterir; isteyerek yapılanı ezelî hareketten kurtarmanın ve serbest bırakmanın bir yolunu arar.
[Cicero'nun Latince tanıklığı çevrilmemiştir.]
Ἐπίκουρος (πάντα) κατ’ ἀνάγκην, κατὰ προαίρεσιν, κατὰ τύχην (γίνεσθαι). (Aët. I 29, 5) — ὅπου μὲν οὖν ἅπαντα συνέβη ὥσπερ κἂν εἰ ἕνεκά του ἐγίνετο, ταῦτα μὲν ἐσώθη ἀπὸ τοῦ αὐτομάτου συστάντα ἐπιτηδείως· ὅσα δὲ μὴ οὕτως, ἀπώλετο καὶ ἀπόλλυται, καθάπερ Ἐμπεδοκλῆς λέγει τὰ „βουγενῆ ἀνδρόπρῳρα“ (Arist. phys. II 8 p. 198b29) — ταύτης δοκοῦσι τῆς δόξης τῶν μὲν ἀρχαίων φυσικῶν ὅσοι τὴν ὑλικὴν ἀνάγκην αἰτίαν εἶναι τῶν γινομένων φασί, τῶν δὲ ὑστέρων οἱ Ἐπικούρειοι. ἡ δὲ πλάνη γέγονεν αὐτοῖς, ὥς φησιν Ἀλέξανδρος, ἀπὸ τοῦ ἡγεῖσθαι πάντα τὰ ἕνεκά του γινόμενα κατὰ προαίρεσιν γίνεσθαι καὶ λογισμόν, τὰ δὲ φύσει μὴ οὕτως ὁρᾶν γινόμενα. (Simpl. in phys. p. 372, 9 Diels) — καίτοι ὁ μὲν Ἐπίκουρος ἁμῶς γέ πως στρέφεται καὶ φιλοτεχνεῖ τῆς ἀιδίου κινήσεως μηχανώμενος ἐλευθερῶσαι καὶ ἀπολῦσαι τὸ ἑκούσιον ὑπὲρ τοῦ μὴ καταλιπεῖν ἀνέγκλητον τὴν κακίαν. (Plut. de Stoic. rep. 34 p. 1050c)
u19644Aëtios I 29, 6: Epikuros'a göre talih, kişilere, zamanlara ve yerlere göre değişken bir sebeptir.
Galenos, Organların Yararı Üzerine VII 14: Tabiatın bunu akıllıca bir düzenek bularak nasıl düzelttiğini, Asklepiades'in ve Epikuros'un çevresindekilere, kendileri canlıları biçimlendirenin yerinde olsalardı söz konusu kaslara sinirlerden nasıl pay vereceklerini araştırmalarına fırsat tanımadan önce söylemek istemezdim. Çünkü bazen böyle yaparım; onlara düşünmeleri için yalnız günler değil, istedikleri kadar ay bile tanırım. Ama yazıda böyle yapmak, onların bilgeliğini tabiatın tekhnēden yoksunluğuyla karşılaştırmak ve kendilerince tekhnēsiz diye sövülen tabiatın onların bilgeliğinden ne kadar daha becerikli göründüğünü, öyle ki tabiatın işlerindeki tekhnēyi akıllarına bile getiremediklerini göstermek mümkün olmadığına göre, artık tabiatın düzeneklerini anlatmam gerekiyor.
Aynı yazar, Ceninin Biçimlenmesi Üzerine 6: Çünkü tabiat denen şeyin ousiasının, ister cisimsiz ister cisimsel olsun, bilgelikte en yükseğe ulaştığını söylemeyecekler; tabiatın hiç bilgeliği olmadığını söylüyorlar. Öyleyse onun ceninlerin biçimlenmesinde bu kadar ustaca iş gördüğüne nasıl inanılabilir? Çünkü bunu Epikuros'tan ve her şeyin inayet olmadan olduğunu düşünenlerden duyduğumuzda ikna olmuyoruz.
Aëtios II 3, 1–2: Öbürlerinin hepsi dünyanın canlı olduğunu ve inayetle yönetildiğini söyler; Leukippos, Demokritos ve Epikuros ise bunların hiçbirini kabul etmez; dünyanın akıldan yoksun bir tabiatla atomlardan oluştuğunu söylerler.
Galenos, Organların Yararı Üzerine XI 8: Dişleri güçlü bağlarla çene kemiklerine, hele sinirlerin de içine girdiği köklerinden bağlamaya da insan nasıl hayran kalmaz? Hele bu tekhnēnin değil de talihin işiyse? Ama insanın en çok hayran kalacağı şey, Epikuros'un atomlarına ve Asklepiades'in kütlelerine yukarıda söylenen bütün talihi bağışlasa bile artık bağışlamayacağı, tersine durup düşünerek talihli bir hareketin değil, adil bir gözetmenin işi diyeceği şey, dişlerin eşitliğidir. Aynı yer: Ama yine de bunlar da o en talihli atomlara bağışlansın; o adamlar atomların akılsızca hareket ettiğini söyler, oysa atomlar her şeyi Epikuros'tan da Asklepiades'ten de daha akıllıca yapıyor gibi görünür.
Ἐπίκουρος (τὴν τύχην λέγει) ἄστατον αἰτίαν προσώποις χρόνοις τόποις. (Aët. I 29, 6) — ὅπως οὖν ἐπηνωρθώσατο τοῦθ’ ἡ φύσις ἐξευροῦσα σοφὴν μηχανήν, ἐγὼ μὲν οὐκ ἂν ἐβουλόμην ἤδη μοι λέγεσθαι, πρὶν τοῖς ἀμφὶ τὸν Ἀσκληπιάδην τε καὶ τὸν Ἐπίκουρον ἐπιτρέψαι ζητῆσαι, τίνα τρόπον ἄν, εἴπερ αὐτοὶ κατέστησαν ἐν χώρᾳ τοῦ διαπλάττοντος τὰ ζῷα, τοῖς εἰρημένοις μυσὶ τῶν νεύρων μετέδοσαν. εἴωθα γὰρ οὕτω ποιεῖν ἐνίοτε καὶ συγχωρεῖν αὐτοῖς εἰς τὴν σκέψιν οὐχ ἡμερῶν μόνον ἀλλὰ καὶ μηνῶν ὁπόσον ἂν αὐτοὶ βουληθῶσιν ἀριθμόν. ἐπεὶ δ’ οὐκ ἐγχωρεῖ πράττειν οὕτως ἐν γράμμασιν οὐδὲ τὴν ἐκείνων σοφίαν παραβάλλειν τῇ τῆς φύσεως ἀτεχνίᾳ καὶ δεικνύειν, ὅπως ἡ λοιδορουμένη πρὸς αὐτῶν ὡς ἄτεχνος φύσις εἰς τοσοῦτον εὐμηχανωτέρα φαίνεται τῆς σοφίας αὐτῶν, ὥστ’ οὐδ’ ἐπινοῆσαι δύνανται τῶν ἔργων αὐτῆς τὴν τέχνην, ἀναγκαῖον ἤδη μοι λέγειν τὰς μηχανὰς τῆς φύσεως. (Galen. de usu part. VII 14) — οὐ γὰρ δὴ τῆς ὀνομαζομένης φύσεως τὴν οὐσίαν, εἴτ’ ἀσώματός τίς ἐστιν εἴτε σωματική, σοφίας εἰς ἄκρον ἥκειν ἐροῦσιν, ἥν γε μηδ’ ὅλως ἔχειν φασίν, ⟨ὥσθ’⟩ οὕτω τεχνικῶς ἐνεργῆσαι περὶ τὴν τῶν ἐμβρύων διάπλασιν οἷόν τε πεισθῆναι. τοῦτο γὰρ Ἐπικούρου τε καὶ τῶν ἄνευ προνοίας ἅπαντα γίγνεσθαι νομιζόντων ἀκούοντες οὐ πειθόμεθα. (Galen. de foet. form. 6) — οἱ μὲν ἄλλοι πάντες ἔμψυχον τὸν κόσμον καὶ προνοίᾳ διοικούμενον· Λεύκιππος δὲ καὶ Δημόκριτος καὶ Ἐπίκουρος οὐδέτερα τούτων, φύσει δὲ ἀλόγῳ, ἐκ τῶν ἀτόμων συνεστῶτα. (Aët. II 3, 1–2) — ἀλλὰ καὶ τὸ δῆσαι συνδέσμοις ἰσχυροῖς (τοὺς ὀδόντας) πρὸς τὰ φατνία καὶ μάλιστα κατὰ τὰς ῥίζας, ἵναπερ καὶ τὰ νεῦρα καταφύεται, πῶς οὐ καὶ τοῦτ’ ἄν τις θαυμάζοι; καὶ πολὺ μᾶλλον εἰ τύχης ἐστὶν ἀλλὰ μὴ τέχνης ἔργον; ὃ δὲ δὴ πάντων μάλιστ’ ἄν τις θαυμάσειε καὶ συγχωρήσας ἅπασαν ταῖς Ἐπικουρείοις ἀτόμοις καὶ τοῖς Ἀσκληπιαδείοις ὄγκοις τὴν ἔμπροσθεν εἰρημένην εὐτυχίαν, τοῦτ’ οὐκ ἂν ἔτι συγχωρήσειεν, ἀλλ’ ἐπιστήσειέ τε καί τινος ἐπιστάτου δικαίου μᾶλλον ἢ κινήσεως εὐτυχοῦς ἔργον εἶναι φήσειε, τὴν τῶν ὀδόντων ἰσότητα. — δεδόσθω δ’ ὅμως καὶ ταῦτα ταῖς εὐτυχεστάταις ἀτόμοις, ἃς ἀλόγως μὲν ἐκεῖνοι κινεῖσθαί φασι, κινδυνεύουσι δὲ μᾶλλον Ἐπικούρου τε καὶ Ἀσκληπιάδου λελογισμένως πάντα διαπράττεσθαι. (Galen. de usu part. XI 8)
u19754[Lactantius'un Latince tanıklığı çevrilmemiştir.]
İmparator Iulianus, Söylevler V (162a): Bir madde olduğunu söylüyoruz, ama maddeye gömülü bir eidos da. Ama bunlardan önce bir sebep konmamışsa, farkına varmadan Epikurosçu görüşü içeri sokmuş oluruz; çünkü iki ilkeden daha eski bir şey yoksa, her şeyi kendiliğinden bir akış ve talih bir araya getirmiştir.
Piskopos Dionysios (Eusebios, Müjdeye Hazırlık XIV 24, 1): Bu bilgece ve güzel yaratılmış şeylerin talihin rastlantıları olduğunu söyleyen (Epikuros'un çevresindekilere) nasıl katlanalım?
Proklos, Platon'un Timaios'una Şerh (80 Basil.): Bu ilke Epikurosçular tarafından da büsbütün çiğnenmiştir; çünkü onlar bütün göğü ve görünenlerin en tanrısal olanlarını kendiliğinden olandan türetirler. Aynı eser 81: Bazıları Platon'un, bütünün yaratıcısının bir örneğe bakarak yarattığını nasıl kabul edilmiş bir şey gibi aldığını sorgular; çünkü (onlara göre) her zaman aynı kalana bakan bir yaratıcı yoktur. Eskilerden birçoğu bu görüşün öncüsüdür; örneğin bütünün hiçbir sebebi olmadığını söyleyen Epikurosçular. Aynı eser 82: Sınırlı olduğu hâlde (dünya) sonsuza dek hareket etmeyi nereden alır? Çünkü her cismin gücü sınırlıdır, der (Aristoteles). Öyleyse bütün, var olmanın bu sonsuz gücünü nereden aldı, eğer Epikuros'un dediği gibi kendiliğinden değilse? Aynı eser 108: Çünkü temelde yaratıcı ve tanrı olan nous vardır, bazılarının dediği gibi kendiliğinden olan değil. Aynı eser 19: Çünkü Epikuros'un atomlarının bir araya gelip bir dünya meydana getirmesi, rastgele bir araya getirilmiş isimlerin ve fiillerin doğru dürüst bir söz meydana getirmesinden daha önce olur.
Din üzerine
Plutarkhos, Epikuros'a Göre Hazla Yaşamak Mümkün Değildir 8 (1092b): (Epikuros'un) tanrılar hakkındaki sözünün gayesi tanrıdan korkmamak ve kaygılanmaktan kurtulmak olduğuna göre, sanırım bu, tanrıyı hiç düşünmeyenlerde, tanrıyı zarar vermeyen biri olarak düşünmeyi öğrenmiş olanlardan daha sağlam biçimde bulunur. Aynı eser 1091f: Tanrısal şeylerden acı çekmek ve korkmak, Hades'teki şeylerden kaygılanmak kötü bir şey olsa bile, bunlardan kaçıp kurtulmak kutlu ve imrenilecek bir şey değildir.
Attikos (Eusebios, Müjdeye Hazırlık XV 5, 13): Artık bu yoldan Epikuros'a göre de
εἶναί τι λέγομεν ὕλην, ἀλλὰ καὶ ἔνυλον εἶδος. ἀλλὰ τούτων εἰ μή τις αἰτία προτέτακται, λανθάνοιμεν ἂν ἑαυτοὺς εἰσάγοντες τὴν Ἐπικούρειον δόξαν· ἀρχαῖν γὰρ δυοῖν εἰ μηδέν ἐστι πρεσβύτερον, αὐτόματος αὐτὰ φορὰ καὶ τύχη συνεκλήρωσεν. (Iulian. or. V p. 162a) — πῶς αὐτῶν (τῶν περὶ Ἐπίκουρον) ἀνασχώμεθα τυχηρὰ λεγόντων εἶναι συμπτώματα τὰ σοφὰ δὴ ταῦτα καὶ καλὰ δημιουργήματα; (Dionys. ap. Euseb. praep. ev. XIV 24, 1) — τοῦτο δὲ τὸ ἀξίωμα τοῖς μὲν Ἐπικουρείοις καὶ πάντῃ προπεπηλάκισται τὸν ὅλον οὐρανὸν καὶ τὰ θειότατα τῶν φανερῶν ἀπὸ ταὐτομάτου ποιοῦσι. (Procl. in Tim. p. 80) — ἀποροῦσι δέ τινες, ὅπως ὁ Πλάτων ἔλαβεν ὡς ὡμολογημένον τὸ δημιουργὸν εἶναι τοῦ παντὸς εἰς παράδειγμα βλέποντα· μὴ γὰρ εἶναι δημιουργὸν εἰς τὸ κατὰ ταὐτὰ ἔχον ὁρῶντα. πολλοὶ γὰρ καὶ τούτου προεστᾶσι τοῦ λόγου τῶν παλαιῶν· οἱ μὲν Ἐπικούρειοι καὶ πάντῃ τοῦ παντὸς αἴτιον οὐκ εἶναι φάσκοντες. (ibid. p. 81) — πόθεν δὲ τὸ κινεῖσθαι (τὸν κόσμον) ἐπ’ ἄπειρον πεπερασμένον ὄντα; πᾶν γὰρ σῶμα πεπερασμένην ἔχει δύναμιν, ὥς φησι· πόθεν οὖν τὴν ἄπειρον ἔσχε ταύτην τοῦ εἶναι δύναμιν τὸ πᾶν, εἴπερ μὴ ἐκ ταὐτομάτου κατὰ τὸν Ἐπίκουρον; (ibid. p. 82) — νοῦς γὰρ ὑπόκειται δημιουργὸς καὶ θεός, ἀλλ’ οὐ τὸ αὐτόματον, ὥσπερ τινές φασιν. (ibid. p. 108) — θᾶττον γὰρ ἂν τὰς ἀτόμους Ἐπικούρου συνελθούσας ποιῆσαι κόσμον ἢ ὀνόματα ὡς ἔτυχε συγκείμενα καὶ ῥήματα λόγον κατωρθωμένον. (ibid. p. 19) — ἐπεὶ δὲ τέλος ἦν τοῦ περὶ θεῶν λόγου (Ἐπικούρῳ) τὸ μὴ φοβεῖσθαι θεὸν ἀλλὰ παύσασθαι ταραττομένους, βεβαιότερον οἶμαι τοῦτο ὑπάρχειν τοῖς ὅλως μὴ νοοῦσι θεὸν ἢ τοῖς νοεῖν μὴ βλάπτοντα μεμαθηκόσιν. (Plut. non posse 8 p. 1092b) — οὐδ’ εἰ τὸ ἀλγεῖν καὶ φοβεῖσθαι τὰ θεῖα καὶ ταράττεσθαι τοῖς ἐν Ἅιδου κακόν, ἡ τούτων ἀποφυγὴ μακάριον καὶ ζηλωτόν. (ibid. p. 1091f) — ἤδη δὲ ταύτῃ γε καὶ (Atticus ap. Euseb. praep. ev. XV 5, 13)
u19864 insanlara tanrılardan bir yarar gelir; çünkü tanrılardan gelen daha iyi akıntıların, bunlardan pay alanlar için büyük iyiliklere vesile olduğunu söylerler.
387. Philodemos, Dindarlık Üzerine (Herculaneum papirüsü, VH² II 76, 1): En büyüğün ve adeta önderlik bakımından üstün olanın da şu olduğunu söyler: Her bilge, tanrısal olan hakkında arı ve temiz kanaatlere sahiptir ve bu tabiatın büyük ve saygıdeğer olduğuna inanmıştır; özellikle bayramlarda, adını sürekli ağzında taşıdığı için onu düşünmeye yönelerek tanrıların bozulmazlığını daha güçlü bir duyguyla kavrar ...
Aynı yazar, Musiki Üzerine (VH¹ I, sütun 4, 6): Şimdilik şu kadarı söylensin: Tanrısal olanın hiçbir saygıya ihtiyacı yoktur; ama ona saygı göstermek tabiatımız gereğidir; en çok kutsal inanışlarla, sonra da her birimize atalarımızdan aktarılmış âdetlerle.
Aynı yazar, Tanrıların Yaşayışı Üzerine (VH¹ VI, sütun 1): (Bilge) tanrılara ... ve onların tabiatına ve hâline hayran olur, ona yaklaşmaya çalışır, sanki ona dokunmaya ve onunla birlikte olmaya can atar; bilgelere tanrıların dostları, tanrılara da bilgelerin dostları der.
Biz de kutsal ve güzel biçimde, uygun olduğu yerde kurban sunalım; geri kalan her şeyi de kanunlara göre yapalım; en iyi ve en saygıdeğer varlıklar hakkındaki kanaatlerle kendimizi hiç tedirgin etmeyelim; ayrıca söylediğim kanaat sayesinde adil olalım. Çünkü böylece tabiata uygun biçimde ... içinde ... yaşamak mümkündür ... ⟦?⟧
Philodemos, Dindarlık Üzerine (VH² II 108, 9): Yine, "biz de kutsal ve güzel biçimde kurban sunalım", der vb.
388. Tanrı insanların dualarına uysaydı, bütün insanlar çoktan yok olurdu; çünkü durmadan birbirleri hakkında birçok ağır şey dilerler.
Paris yazması 1168, "Epikuros'un sözleri" derlemesinde; Abbas Maksimos'un derlemesi (14) de söze Epikuros'un adını verir.
Piskopos Dionysios, Tabiat Üzerine (Eusebios, Müjdeye Hazırlık XIV 27, 10): Hem de bizimle hiçbir ilgisi olmayan o tanrılar adına kitaplarına sayısız yemin ve ant yazar; durmadan "Zeus adına hayır" ve "Zeus adına evet" diye yemin eder, okurlarını ve konuştuklarını tanrılar adına yemine bağlar. Elbette ne kendisi yalan yere yeminden korkar ne de onları korkutur; bunu sözlerine boş, yalan, işe yaramaz ve anlamsız bir ek olarak katar vb.
κατ’ Ἐπίκουρον ὄνησις τοῖς ἀνθρώποις ἀπὸ θεῶν γίνεται· τὰς γοῦν βελτίονας ἀπορροίας αὐτῶν φασι τοῖς μετασχοῦσι μεγάλων ἀγαθῶν παραιτίας γίνεσθαι. (Atticus ap. Euseb. praep. ev. XV 5, 13) — καὶ τὸ μέγιστόν φησι καὶ οἱονεὶ καθ’ ἡγεμονίαν ὑπερέχον ἐκεῖνο εἶναι· πάντα γὰρ σοφὸν καθαρὰς καὶ ἁγνὰς δόξας ἔχειν περὶ τοῦ θείου καὶ μεγάλην τε καὶ σεμνὴν ὑπειληφέναι ταύτην τὴν φύσιν· ἐν δὲ ταῖς ἑορταῖς μάλιστ’ εἰς ἐπίνοιαν αὐτῆς βαδίζοντα διὰ τὸ τοὔνομα πάντα ἀνὰ στόμ’ ἔχειν πάθει σφοδροτέρῳ κατασχεῖν⟦?⟧ τὴν τῶν θεῶν ἀφθαρσίαν … (Philod. de piet. VH² II 76, 1) — τὰ δὲ τοσαῦτα λεγέσθω καὶ νῦν, ὅτι τὸ δαιμόνιον μὲν οὐ προσδεῖταί τινος τιμῆς, ἡμῖν δὲ φυσικόν ἐστιν αὐτὸ τιμᾶν μάλιστα μὲν ὁσίαις ὑπολήψεσιν, ἔπειτα δὲ καὶ τοῖς κατὰ τὸ πάτριον παραδεδομένοις ἑκάστῳ τῶν κατὰ μέρος. (Philod. de mus. VH¹ I col. 4, 6) — … τοῖς θεοῖς καὶ θαυμάζει τήν φύσιν αὐτῶν καὶ τὴν διάθεσιν καὶ πειρᾶται συνεγγίζειν αὐτῇ καὶ καθαπερεὶ γλίχεται θιγεῖν καὶ συνεῖναι, καλεῖ τε καὶ τοὺς σοφοὺς τῶν θεῶν φίλους καὶ τοὺς θεοὺς τῶν σοφῶν. (Philod. de victu deorum VH¹ VI col. 1) — ἡμεῖς γοῦν θύωμεν ὁσίως καὶ καλῶς οὗ καθήκει, καὶ τἆλλα πάντα πράττωμεν κατὰ τοὺς νόμους μηθὲν ταῖς δόξαις αὐτοὺς ἐν τοῖς περὶ τῶν ἀρίστων καὶ σεμνοτάτων διαταράττοντες· ἔτι δὲ καὶ δίκαιοι ὦμεν ἀφ’ ἧς ἔλεγον δόξης· οὕτω γὰρ ἐνδέχεται φυσικῶς ζῆν ὁμοίως … ἐν ᾗ διάξειν φαίνεται⟦?⟧. — πάλιν „ἡμεῖς … θύωμεν“ φησίν „ὁσίως καὶ καλῶς“ κτλ. (Philod. de piet. VH² II 108, 9) — Εἰ ταῖς τῶν ἀνθρώπων εὐχαῖς ὁ θεὸς κατηκολούθει, θᾶττον ἂν ἀπώλλυντο πάντες ἄνθρωποι, συνεχῶς πολλὰ καὶ χαλεπὰ κατ’ ἀλλήλων εὐχόμενοι. (gnomol. cod. Paris. 1168; Max. gnomol. 14) — καὶ δὴ καὶ κατ’ ἐκείνων τῶν μηδὲν πρὸς ἡμᾶς (θεῶν) ὅρκους τε καὶ ὁρκισμοὺς μυρίους τοῖς ἑαυτοῦ βιβλίοις ἐγγράφει, ὀμνύς τε συνεχῶς μὰ Δία καὶ νὴ Δία ἐξορκῶν τε τοὺς ἐντυγχάνοντας καὶ πρὸς οὓς διαλέγοιτο πρὸς τῶν θεῶν, οὔ τί που δεδιὼς αὐτὸς ἢ δεδιττόμενος ἐκείνους τὴν ἐπιορκίαν, κενὸν δὲ τοῦτο καὶ ψευδὲς καὶ ἀργὸν καὶ ἄσημον ἐπιφθεγγόμενος τοῖς λόγοις αὐτοῦ παράρτημα κτλ. (Dionys. ap. Euseb. praep. ev. XIV 27, 10)
u19974Origenes, Kelsos'a Karşı VII 66: Heykellere dua etmek yalnızca aptalca değildir; çoğunluğa uyup heykellere dua ediyormuş gibi yapmak da öyledir; Peripatos felsefesini yapanlar ve Epikuros'un ya da Demokritos'un öğretilerini benimseyenler böyle yapar. Çünkü tanrısal olana karşı gerçekten dindar olanın psykhēsinde hiçbir sahte şey bulunmamalıdır.
Diogenes Laertios II 97: Theodoros tanrılar hakkındaki kanaatleri büsbütün ortadan kaldırıyordu. Onun Tanrılar Üzerine adlı, küçümsenmeyecek bir kitabına rastladık; Epikuros'un söylediklerinin çoğunu bu kitaptan aldığını söylerler.
Origenes, Kelsos'a Karşı VIII 45: Yunanların felsefe okullarının, örneğin Demokritos'un, Epikuros'un ve Aristoteles'in okullarının bile inanmadığı masalsı uydurmalar. Aynı eser I 43: Kutsal ruhun güvercin biçiminde görünmesine inanmayan kişi Epikurosçu, Demokritosçu ya da Peripatetik diye yazılmış olsaydı, söylenen söz konuşturulan kişiye uygun düşerdi.
Plutarkhos, Kolotes'e Karşı 22 (1119e): Ey Kolotes, korkunç olan insana "iyi" dememek ya da atlılara "on bin" dememek değildir; korkunç olan, tanrıya tanrı dememek ve onu tanrı saymamaktır. Siz de bunu yapıyorsunuz: Zeus'un doğumların koruyucusu, Demeter'in kanun getiren, Poseidon'un bitkileri büyüten olduğunu kabul etmek istemiyorsunuz. Adların bu şekilde birbirinden ayrılması kötüdür ve hayatı tanrısız bir umursamazlıkla, küstahlıkla doldurur; çünkü tanrılarla birleşmiş sıfatları koparıp alarak kurbanları, gizem törenlerini, alayları ve bayramları da onlarla birlikte ortadan kaldırıyorsunuz.
Arrianos, Epiktetos'un Söylevleri II 20, 32: Ne şükran bilen, ne utanma duygusu olan insanlar! Başka bir şey olmasa da her gün ekmek yerken "Demeter'in, Kore'nin ya da Plouton'un var olup olmadığını bilmiyoruz" demeye cüret ediyorlar. Gece ile gündüzün, yılın değişimlerinin, yıldızların, denizin, toprağın ve insanların yardımlaşmasının tadını çıkardıkları hâlde bunlardan hiçbiri onları azıcık bile kendine çevirmiyor; tek dertleri küçük sorularını kusup midelerini çalıştırdıktan sonra hamama gitmek.
392. Aëtios I 8 (Daimōnlar ve kahramanlar üzerine): ... Epikuros ise bunların hiçbirini kabul etmez. Attikos (Eusebios, Müjdeye Hazırlık XV 5, 10): Çünkü biz bize fayda sağlayan bir inayet arıyoruz; daimōnların, kahramanların ya da genel olarak psykhēlerin ölümden sonra varlığını sürdürebileceğini kabul etmeyen kişinin bundan hiçbir payı yoktur.
394. Plutarkhos, Kehanet Yerlerinin Susması Üzerine 19 (420b): Epikurosçuların alaylarından ve kahkahalarından hiç korkmamalı; onlar bunları inayete karşı bile kullanmaya cüret eder, ona masal derler. Biz ise asıl onların sonsuzluğunun masal olduğunu söylüyoruz; bu kadar dünya arasında ilahi bir akılla yönetilen tek bir dünya bulunmuyor, hepsi kendiliğinden doğmuş ve kendiliğinden bir araya gelmiş. Felsefede gülmek gerekiyorsa, asıl gülünecek şey o sağır, kör ve cansız suretlerdir; onlar bu suretleri sayısız yıllar boyunca güder dururlar; her yanda belirip dolaşan bu suretlerin bir kısmı hâlâ yaşayanlardan, bir kısmı da çoktan yakılmış ya da çürümüş olanlardan akıp gelmiştir; böylece tabiat bilgisine saçmalıklar ve gölgeler sürüklerler.
καὶ οὐ μόνον τὸ εὔχεσθαι τοῖς ἀγάλμασιν ἠλίθιόν ἐστιν, ἀλλὰ γὰρ καὶ τὸ συμπεριφερόμενον τοῖς πολλοῖς προσποιεῖσθαι τοῖς ἀγάλμασιν εὔχεσθαι, ὁποῖον ποιοῦσιν οἱ τὰ ἀπὸ τοῦ περιπάτου φιλοσοφοῦντες καὶ οἱ τὰ Ἐπικούρου ἢ Δημοκρίτου ἀσπαζόμενοι. οὐδὲν γὰρ νόθον χρὴ ἐνυπάρχειν τῇ ψυχῇ τοῦ ἀληθῶς εἰς τὸ θεῖον εὐσεβοῦς. (Orig. c. Cels. VII 66) — ἦν δὲ ὁ Θεόδωρος παντάπασιν ἀναιρῶν τὰς περὶ θεῶν δόξας· καὶ αὐτοῦ περιετύχομεν βιβλίῳ ἐπιγραφομένῳ Περὶ θεῶν οὐκ εὐκαταφρονήτῳ, ἐξ οὗ φασιν Ἐπίκουρον τὰ πλεῖστα λαβόντα εἰπεῖν. (Diog. L. II 97) — ἀναπλάσματα μυθικά, οἷς οὐδ’ Ἑλλήνων φιλόσοφοι αἱρέσεις πεπιστεύκασιν, ὥσπερ ἡ Δημοκρίτου καὶ ἡ Ἐπικούρου καὶ ἡ Ἀριστοτέλους. (Orig. c. Cels. VIII 45) — εἰ μὲν ὁ ἀπιστῶν τῷ περὶ τοῦ εἴδους τῆς περιστερᾶς φάσματι τοῦ ἁγίου πνεύματος ἀνεγέγραπτο Ἐπικούρειος εἶναι ἢ Δημοκρίτειος ἢ Περιπατητικός, χώραν ἂν εἶχεν ἀκόλουθον τῷ προσωποποιουμένῳ τὸ λεγόμενον. (ibid. I 43) — οὐκ ἄνθρωπον, ὦ Κωλῶτα, μὴ λέγειν „ἀγαθὸν“ οὐδὲ ἱππεῖς „μυρίους“ δεινόν ἐστιν, ἀλλὰ τὸν θεὸν μὴ λέγειν θεὸν μηδὲ νομίζειν· ὃ πράττετε ὑμεῖς μήτε Δία γενέθλιον μήτε Δήμητρα θεσμοφόρον εἶναι μήτε Ποσειδῶνα φυτάλμιον ὁμολογεῖν ἐθέλοντες. οὗτος ὁ χωρισμὸς τῶν ὀνομάτων πονηρός ἐστι καὶ τὸν βίον ἐμπίπλησιν ὀλιγωρίας ἀθέου καὶ θρασύτητος, ὅταν τὰς συνεζευγμένας τοῖς θεοῖς προσηγορίας ἀποσπῶντες συναναιρῆτε θυσίας μυστήρια πομπὰς ἑορτάς. (Plut. adv. Col. 22 p. 1119e) — εὐχάριστοί γ’ ἄνθρωποι καὶ αἰδήμονες, ⟨οἳ⟩ εἰ μηδὲν ἄλλο, καθ’ ἡμέραν ἄρτους ἐσθίοντες τολμῶσι λέγειν, ὅτι οὐκ οἴδαμεν εἰ ἔστι τις Δημήτηρ ἢ Κόρη ἢ Πλούτων· ἵνα μὴ λέγω, νυκτὸς καὶ ἡμέρας ἀπολαύοντες καὶ μεταβολῶν τοῦ ἔτους καὶ ἄστρων καὶ θαλάσσης καὶ γῆς καὶ τῆς παρὰ ἀνθρώπων συνεργίας ὑπ’ οὐδενὸς τούτων οὐδὲ κατὰ ποσὸν ἐπιστρέφονται, ἀλλὰ μόνον ἐξεμέσαι τὸ προβλημάτιον ζητοῦσι καὶ τὸν στόμαχον γυμνάσαντες ἀπελθεῖν εἰς βαλανεῖον. (Arr. Epict. diss. II 20, 32) — περὶ δαιμόνων καὶ ἡρώων. … Ἐπίκουρος δὲ οὐδὲν τούτων ἐγκρίνει. (Aët. I 8) — πρόνοιαν γὰρ ζητοῦμεν ἡμῖν διαφέρουσαν, ἧς οὐ μέτεστι τῷ μήτε δαίμονας μήτε ἥρωας μήτε ὅλως ἐπιδιαμένειν δύνασθαι τὰς ψυχὰς συγκεχωρηκότι. (Atticus ap. Euseb. praep. ev. XV 5, 10) — Ἐπικουρείων δὲ χλευασμοὺς καὶ γέλωτας οὔ τι φοβητέον, οἷς τολμῶσι χρῆσθαι καὶ κατὰ τῆς προνοίας, μῦθον αὐτὴν ἀποκαλοῦντες. ἡμεῖς δὲ τὴν ἀπειρίαν μῦθον εἶναί φαμεν, ἐν κόσμοις τοσούτοις μηδένα λόγῳ θείῳ κυβερνώμενον ἔχουσαν, ἀλλὰ πάντας ἐκ ταὐτομάτου καὶ γεγονότας καὶ συνισταμένους. εἰ δὲ χρὴ γελᾶν ἐν φιλοσοφίᾳ, τὰ εἴδωλα γελαστέον τὰ κωφὰ καὶ τυφλὰ καὶ ἄψυχα, ⟨ἃ⟩ ποιμαίνουσιν ἀπλέτους ἐτῶν περιόδους ἐπιφαινόμενα καὶ περινοστοῦντα πάντῃ τὰ μὲν ἔτι ζώντων, τὰ δὲ πάλαι κατακαέντων ἢ κατασαπέντων ἀπορρυέντα, φλεδόνας καὶ σκιὰς ἕλκοντες εἰς φυσιολογίαν, ἂν δὲ φῇ τις εἶναι δαίμονας οὐ φύσει μόνον ἀλλὰ καὶ λό- (Plut. de def. orac. 19 p. 420b)
Ama biri yalnız tabiatça değil akılla da var olan, uzun süre korunup varlığını sürdürme gücü taşıyan daimōnlar bulunduğunu söylerse, buna kızarlar.
Kehanet üzerine
Diogenes Laertios X 135: Başka yerlerde, Küçük Özet'te de olduğu gibi, bütün kehaneti ortadan kaldırır.
Aëtios V 1, 2: Ksenophanes ve Epikuros kehaneti ortadan kaldırır.
[Cicero'nun Latince tanıklıkları çevrilmemiştir.]
Aiskhylos'un Prometheus'u 624 üzerine şerh notu: Bu, kehaneti ortadan kaldıran Epikurosçu bir öğretidir: Çünkü, der, her şeye kader hâkimse, (felaketi söyleyerek) zamanından önce üzmüş olursun, ya da iyi bir şey söyleyerek hazzı gevşetmiş olursun. Bir de "olması gereken, zaten olacaktır" derler.
Origenes, Kelsos'a Karşı VII 3: Sayılan kehanet yerleri hakkında şunu söylüyoruz: Aristoteles'ten ve Peripatos felsefesini yapanlardan derleyerek Pythia'nın ve öbür kehanet yerlerinin sözünü çürütmek için az olmayan şey söylememiz mümkündür; Epikuros'un ve onun öğretisini benimseyenlerin aynı konularda söylediklerini aktararak, bütün Hellas'ta inanılan ve hayranlık uyandıran kehanetleri bazı Yunanların da çürüttüğünü göstermek de mümkündür.
Lukianos, Aleksandros ya da Sahte Kâhin 17: Öyle ki bu düzenek bir Demokritos'u, ya da Epikuros'un ya da Metrodoros'un kendisini, ya da bu tür şeylere karşı çelikten bir yargısı olan başka birini gerektiriyordu; böyle biri inanmaz, olanı tahmin eder, hilenin yolunu bulamasa bile en azından şuna önceden inanmış olurdu: Büyücülüğün yolu gözünden kaçsa da her şey yalandır ve olması imkânsızdır. Aynı eser 25: Genel olarak onun Epikuros'la savaşı uzlaşmasız ve amansızdı; hem de pek haklı olarak. Çünkü bir dolandırıcı, mucize meraklısı, gerçeğin ise can düşmanı olan biri, şeylerin tabiatını kavramış ve onlardaki gerçeği tek başına bilen Epikuros'tan başka kime daha haklı olarak savaş açabilirdi? ... "Yumuşamaz Epikuros" —onu böyle anıyordu— haklı olarak en büyük düşmanıydı; çünkü bütün bunları alay ve oyun konusu yapıyordu. Aynı eser 61: Bunları sana, ey (Kelsos), ... yazmayı uygun gördüm; ... gerçekten kutsal ve tabiatça tanrısal bir adam olan, güzel şeyleri gerçeğe uygun olarak tek başına bilen ve aktaran, kendisiyle görüşenlerin özgürleştiricisi olan Epikuros'un öcünü alarak.
[Usener burada Plutarkhos'un Kehanet Yerlerinin Susması Üzerine 45 ve Pythia'nın Kehanetleri Üzerine 7 pasajlarına da işaret eder.]