İçeriğe geç
Epikuros'un Kayıp Kitaplarının Kalıntıları

Epikuros · Epikuros'un Kayıp Kitaplarının Kalıntıları

Yeri Belli Olmayan Fragmanlar ve Görüşlere İlişkin Tanıklıklar › I. Felsefeye Giriş – II. Kanonik

u13814I. Felsefeye Giriş

Bilgelik ve bilge üzerine

219. Sextos Empeirikos, Matematikçilere Karşı XI 169: Hayata ilişkin bir tekhnē aktaracaklarını vaat ederler; bu yüzden Epikuros da felsefenin, sözler ve akıl yürütmelerle mesut hayatı sağlayan bir etkinlik olduğunu söylerdi.

220. Felsefe yapıyormuş gibi görünmemeli, gerçekten felsefe yapmalı; çünkü sağlıklı görünmeye değil, gerçekten sağlıklı olmaya ihtiyacımız var.

Kutsal ve Dindışı Paralel Sözler (Floransa A 14, 156; Epikuros'tan); Paris yazması 1168 (Epikuros'un sözleri); Maximus, Söz Derlemesi 17 (Epikuros'tan).

221. İnsanın hiçbir hâlini iyileştirmeyen filozofun sözü boştur. Çünkü bedenlerin hastalıklarını söküp atmayan hekimliğin hiçbir faydası olmadığı gibi, psykhē'nin hâlini söküp atmayan felsefenin de faydası yoktur.

Porphyrios, Marcella'ya 31.

222. Plutarkhos, Kolotes'e Karşı 19 (1117f): Epikuros'un öğretilerinden biri de, bilgeden başka hiç kimsenin hiçbir şeye sarsılmaz biçimde ikna olmuş olmadığıdır.

222b. Diogenes Laertios X 117: (Epikuros'a göre) bir kez bilge olan kişi artık zıt bir duruma geçmez, isteyerek rol de yapmaz.

[223. Cicero'nun Latince tanıklığı çevrilmemiştir.]

224. Münih Antolojisi 195: Aynı kişi (Epikuros) kendini beğenmişliğe "kutsal hastalık" (sara) derdi.

225. Aëtios IV 9, 19: Epikuros'a göre bilgeyi ancak bilge (kavrayabilir).

226. Klemens, Stromateis I 15: Epikuros ise tersine yalnız Hellenlerin felsefe yapabileceğini düşünür.

Diogenes Laertios X 117: (Epikuros'a göre) her türlü beden yapısından da, her kavimden de bilge çıkmaz.

Bilimler ve tekhnēler üzerine

227. *Sextos Empeirikos, Matematikçilere Karşı I 1:*

u13814

219 ἐπαγγέλλονται γὰρ τέχνην τινὰ περὶ τὸν βίον παραδώσειν, καὶ διὰ τοῦτο Ἐπίκουρος μὲν ἔλεγε τὴν φιλοσοφίαν ἐνέργειαν εἶναι λόγοις καὶ διαλογισμοῖς τὸν εὐδαίμονα βίον περιποιοῦσαν. (Sext. adv. math. XI 169) — 220 οὐ προσποιεῖσθαι δεῖ φιλοσοφεῖν, ἀλλ’ ὄντως φιλοσοφεῖν· οὐ γὰρ προσδεόμεθα τοῦ δοκεῖν ὑγιαίνειν, ἀλλὰ τοῦ κατ’ ἀλήθειαν ὑγιαίνειν. (Parall. sacr. prof. Flor. A 14, 156; Gnomol. Paris. 1168; Maxim. 17) — 221 κενὸς ἐκείνου φιλοσόφου λόγος, ὑφ’ οὗ μηδὲν πάθος ἀνθρώπου θεραπεύεται· ὥσπερ γὰρ ἰατρικῆς οὐδὲν ὄφελος μὴ τὰς νόσους τῶν σωμάτων ἐκβαλλούσης, οὕτως οὐδὲ φιλοσοφίας, εἰ μὴ τὸ τῆς ψυχῆς ἐκβάλλει πάθος. (Porph. ad Marc. 31) — 222 ἓν γάρ ἐστι τῶν Ἐπικούρου δογμάτων τὸ μηδὲν ἀμεταπείστως πεπεῖσθαι μηδένα πλὴν τὸν σοφόν. (Plut. adv. Col. 19 p. 1117f) — 222b ἀλλὰ καὶ τὸν ἅπαξ γενόμενον σοφὸν μηκέτι τὴν ἐναντίαν λαμβάνειν διάθεσιν μηδὲ πλάττειν ἑκόντα (δοκεῖ Ἐπικούρῳ). (Diog. Laert. X 117) — 224 ὁ αὐτὸς (Ἐπίκουρος) τὴν οἴησιν ἱερὰν νόσον ἔλεγεν. (Floril. Monac. 195) — 225 Ἐπίκουρος σοφῷ μόνῳ τὸν σοφὸν ⟨καταληπτὸν εἶναι⟩. (Aët. IV 9, 19) — 226 ὁ δὲ Ἐπίκουρος ἔμπαλιν ὑπολαμβάνει μόνους φιλοσοφῆσαι Ἕλληνας δύνασθαι. (Clem. Al. strom. I 15) — οὐδὲ μὴν ἐκ πάσης σώματος ἕξεως σοφὸν γενέσθαι ἂν οὐδ’ ἐν παντὶ ἔθνει (δοκεῖ Ἐπικούρῳ). (Diog. Laert. X 117) — 227 τὴν πρὸς τοὺς ἀπὸ τῶν μα- (Sext. adv. math. I 1)

u13924 Bilimlerle uğraşanlara karşı itirazı Epikurosçular daha genel bir biçimde ortaya koymuş görünürler ...: ya bilimlerin bilgeliğin tamamlanmasına hiçbir katkısı olmadığını düşündükleri için, ya da bazılarının tahmin ettiği gibi, bunu kendi eğitimsizliklerine bir örtü saydıkları için (çünkü Epikuros'un birçok konuda bilgisiz olduğu ortaya konmuştur ...), belki de Platon'un, Aristoteles'in ve benzerlerinin çevresindekilere, çok bilgili kişiler oldukları için duydukları düşmanlıktan.

[Cicero'nun Latince tanıklıkları ve 227a. Lactantius'un Latince tanıklığı çevrilmemiştir.]

227b. Dionysios Thraks şerhçisi (Bekker 649, 26): Epikurosçular tekhnēyi şöyle tarif ederler: Tekhnē hayata faydalı olanı gerçekleştiren yöntemdir. "Gerçekleştiren" yani işleyip ortaya koyan.

228. Plutarkhos, Epikuros'a Uyarak Hoş Yaşamak Mümkün Değildir 2 (1086f–1087a): Herakleides de bir gramerci olarak, onların deyişiyle "şiir kargaşası" ve "Homeros'un saçmalıkları" karşılığında Epikuros'a bu teşekkürü ödemektedir.

229. Klemens, Stromateis V 14: Homeros ..., ki Epikuros ona bu kadarcık bile saygı göstermez.

Athenaios V 187c: Ama yine de (Epikuros ve Platon) böyle şeyler yazdıkları halde Homeros'u şehirlerden kovarlar.

u13924

θημάτων ἀντίρρησιν κοινότερον μὲν διατεθεῖσθαι δοκοῦσιν οἱ περὶ τὸν Ἐπίκουρον … ὡς τῶν μαθημάτων μηδὲν συνεργούντων πρὸς σοφίας τελείωσιν, ἢ ὥς τινες εἰκάζουσι, τοῦτο προκάλυμμα τῆς ἑαυτῶν ἀπαιδευσίας εἶναι νομίζοντες (ἐν πολλοῖς γὰρ ἀμαθὴς Ἐπίκουρος ἐλέγχεται …), τάχα δὲ καὶ διὰ τὴν πρὸς τοὺς περὶ Πλάτωνα καὶ Ἀριστοτέλη καὶ τοὺς ὁμοίους δυσμένειαν πολυμαθεῖς γεγονότας. (Sext. adv. math. I 1) — 227b οἱ μὲν Ἐπικούρειοι οὕτως ὁρίζονται τὴν τέχνην· τέχνη ἐστὶ μέθοδος ἐνεργοῦσα τῷ βίῳ τὸ συμφέρον. “ἐνεργοῦσα” δὲ οἷον ἐργαζομένη. (schol. Dion. Thr. p. 649, 26 Bekk.) — 228 Ἡρακλείδης οὖν γραμματικὸς ὢν ἀντὶ τῆς “ποιητικῆς τύρβης”, ὡς ἐκεῖνοι λέγουσι, καὶ τῶν “Ὁμήρου μωρολογημάτων” ἀποτίνει ταύτας Ἐπικούρῳ χάριτας. (Plut. non posse 2 p. 1086f) — 229 Ὅμηρος … ὃν οὐδ’ οὕτως αἰδεῖται Ἐπίκουρος. (Clem. Al. strom. V 14) — ἀλλ’ ὅμως τοιαῦτα γράφοντες (Ἐπίκουρος καὶ Πλάτων) τὸν Ὅμηρον ἐκβάλλουσι τῶν πόλεων. (Athen. V p. 187c)

u14034Herakleitos, Homeros Alegorileri 4: Kendi bahçelerinde edepsiz hazzın çiftçiliğini yapan, bütün şiiri masalların ölümcül bir yemiymiş gibi toptan uğursuz sayıp kendinden uzak tutan Epikuros'u da umursamıyoruz. Aynı eser 79: Phaiak filozof Epikuros, kendi bahçelerinde hazzın çiftçisi; yalnız Homeros'u değil, istisnasız bütün şiiri yıldızla işaretleyip reddeden.

Proklos, Platon'un Devlet'ine Şerh: Her şeyden önce şairin Hades'tekiler hakkında masal anlatırken ister kendi ağzından ister başkasını konuşturarak söylediklerini inceleyelim: Hangi bakımdan bir hakikate tutunur ve Platon'un öğretilerine uygun düşer? ... Ama bu eserin (Devlet'in) sonuna doğru yazılanlar Homeros şiiriyle aynı düşünceden değil midir? ... Bunlarda en büyük tragedyadan eksik ne var? Öyle ki aynı akıl yürütme ya bunları da kovmayı ya da Homeros'un öğretisini hiç suçlamamayı gerektirir. Öyleyse ister Epikurosçulardan biri bu tür masalları suçlamaya kalkışsın, ister başka biri, her iki duruma karşı şunu söyleyelim ... vb.

Plutarkhos, Epikuros'a Uyarak Hoş Yaşamak Mümkün Değildir 11 (1093d): Bilimlerden gelen hazları da dışarı iterler.

[Augustinus'un ve Cicero'nun Latince tanıklıkları çevrilmemiştir.]

Proklos, Eukleides'e Şerh 199, 9: Epikurosçular gibi yalnız geometrinin ilkelerini yıkmaya girişenlerden ...

229b. Sextos Empeirikos, Matematikçilere Karşı VI 27: Platon'un çevresindekiler musikiyi kabul etmiş olsalar bile, bunun saadete katkıda bulunduğunu söylememeli; çünkü güvenilirlikte onlardan aşağı kalmayan başkaları, Epikurosçular gibi, bu iddiayı reddetmiş, tam tersine musikinin "yararsız" olduğunu, insanı "tembel, şarap düşkünü, malına bakmaz" yaptığını söylemişlerdir.

230. Halikarnassoslu Dionysios, Sözlerin Dizilişi Üzerine 24: Çünkü yazmanın zahmetli oluşu, Epikuros'un kendisinin de dediği gibi, sık sık değişen ölçütü gözetmeyenler için gerçekten büyük bir tembelliğe ve beceriksizliğe karşı bir panzehirdi ⟦?⟧.

Filozoflar üzerine

[231. Cicero'nun Latince tanıklığı çevrilmemiştir.]

232. Diogenes Laertios X 13: Ne kendisi ne de Hermarkhos, Leukippos diye bir filozofun yaşamış olduğunu söyler ...

u14034

οὐδ’ Ἐπικούρου φροντὶς ἡμῖν, ὃς τῆς ἀσέμνου περὶ τοὺς ἰδίους κήπους ἡδονῆς γεωργός ἐστιν, ἅπασαν ὁμοῦ ποιητικὴν ὥσπερ ὀλέθριον μύθων δέλεαρ ἀφοσιούμενος. (Heracl. alleg. Hom. 4) — ὁ δὲ Φαίαξ φιλόσοφος Ἐπίκουρος, ὁ τῆς ἡδονῆς ἐν τοῖς ἰδίοις κήποις γεωργός, ὁ πᾶσαν ποιητικὴν ὁμοίως ἀστερίσκοις σημηνάμενος⟦?⟧, οὐκ ἐξαιρέτως μόνον Ὅμηρον. (ibid. 79) — καὶ πρὸ τῶν ἄλλων, ὅσα περὶ τῶν ἐν Ἅιδου διαμυθολογῶν ὁ ποιητὴς ἀνεφθέγξατο ἢ αὐτὸς λέγων ἢ ἄλλῳ λέγοντι χρώμενος, διασκοπήσωμεν, ὅπῃ ἄρα ἀληθείας ἔχεταί τινος καὶ ταῖς Πλάτωνος ὑφηγήσεσι προσήκοντα φαίνεται. … ἀλλὰ τὰ ἐν ταύτῃ τῇ πραγματείᾳ γεγραμμένα πρὸς τῷ τέλει, πῶς οὐ τῆς αὐτῆς ἐστι διανοίας τῇ Ὁμηρικῇ ποιήσει …; τί γὰρ ἐν τούτοις ἀπολείπεται τῆς μεγίστης τραγῳδίας; ὥστε ὁ αὐτὸς λόγος καὶ ταῦτα ἐκβάλλειν ἢ μηδὲ τὴν Ὁμηρικὴν αἰτιᾶσθαι διδασκαλίαν. λέγωμεν τοίνυν ἐπ’ ἀμφότερον, εἴτε τῶν Ἐπικουρείων τις ἐγκαλεῖν ἐπιχειροίη τοῖς τοιούτοις μύθοις εἴτε καὶ ἄλλος τις, ὅτι κτλ. (Procl. in Remp.) — ἐξωθοῦσι δὲ καὶ τὰς ἀπὸ τῶν μαθημάτων (ἡδονάς). (Plut. non posse 11) — τῶν δὲ τὰς γεωμετρικὰς μόνας ἀρχὰς ἀνατρέπειν προθεμένων, ὥσπερ τῶν Ἐπικουρείων. (Procl. in Eucl. p. 199, 9 Friedl.) — 229b καὶ μὴν οὐδ’ εἰ οἱ περὶ τὸν Πλάτωνα μουσικὴν ἀπεδέξαντο, ῥητέον πρὸς εὐδαιμονίαν αὐτὴν συντείνειν, ἐπεὶ καὶ ἄλλοι μὴ λειπόμενοι τῆς τούτων ἀξιοπιστίας, καθάπερ οἱ περὶ τὸν Ἐπίκουρον, ἠρνήσαντο ταύτην τὴν ἀντιποίησιν, λέγοντες τοὐναντίον αὐτὴν “ἀσύμφορον” εἶναι καὶ “ἀργὸν φίλοινον χρημάτων ἀτημελῆ”. (Sext. adv. math. VI 27) — 230 τὸ γὰρ ἐπίπονον τοῦ γράφειν ὄντως, ὡς αὐτὸς Ἐπίκουρος λέγει, τοῖς μὴ στοχαζομένοις τοῦ πυκνὰ μεταπίπτοντος κριτηρίου πολλῆς ἀργίας ἦν καὶ σκαιότητος ἀλεξιφάρμακον. (Dion. Hal. de comp. verb. 24) — 232 ἀλλ’ οὐδὲ Λεύκιππόν τινα γεγενῆσθαι (Diog. Laert. X 13)

u14144Diogenes Laertios X 13 (devam): Oysa bazıları, Epikurosçu Apollodoros da, Leukippos'un Demokritos'un hocası olduğunu söyler.

[233. Cicero'nun Latince tanıklığı çevrilmemiştir.]

Plutarkhos, Epikuros'a Uyarak Hoş Yaşamak Mümkün Değildir 18 (1100a): (Epikuros) şöhret uğruna öyle çılgınca kıvranıp çırpınıyordu ki hocalarını bile inkâr ediyordu.

[234. Cicero'nun Latince tanıklığı çevrilmemiştir.]

Plutarkhos, Kolotes'e Karşı 8 (1108e): Demokritos da verdiği derslerin karşılığını ondan (Epikuros'tan) ne güzel, ne yakışır bir ücretle almaktadır!

[235. Cicero'nun Latince tanıklığı çevrilmemiştir.]

236. Diogenes Laertios X 8: Ona (Nausiphanes'e) "akciğer" (yani denizanası), "kara cahil", "dolandırıcı" ve "fahişe" derdi.

u14144

φησι φιλόσοφον οὔτε αὐτὸς (Ἐπίκουρος) οὔτε Ἕρμαρχος· ὃν ἔνιοί φασι καὶ Ἀπολλόδωρος ὁ Ἐπικούρειος διδάσκαλον Δημοκρίτου γεγενῆσθαι. (Diog. Laert. X 13) — (Ἐπίκουρος) οὕτω σπαργῶν περιμανῶς καὶ σφαδᾴζων πρὸς δόξαν ὥστε ἀπολέγεσθαι τοὺς καθηγητάς. (Plut. non posse 18 p. 1100a) — Δημοκρίτου καλὰ καὶ πρέποντα διδασκάλια κομιζομένου παρ’ αὐτοῦ (Ἐπικούρου). (Plut. adv. Col. 8 p. 1108e) — 236 πλεύμονά τε αὐτὸν (Ναυσιφάνη) ἐκάλει καὶ ἀγράμματον καὶ ἀπατεῶνα καὶ πόρνην. (Diog. Laert. X 8)

u14254237. Plutarkhos, Epikuros'a Uyarak Hoş Yaşamak Mümkün Değildir 2 (1086e–f): Kolotes, onların (Epikuros ile Metrodoros'un) sözlerinin yanında insanların en dili tatlısı gibi kalır. Çünkü onlar insanlar arasında kullanılan en çirkin sözleri, soytarılık, tumturaklı laf, palavracılık, fahişelik, katillik suçlamalarını, "inleyip sızlanan", "yıkıcı", "kalın kafalı" gibi lakapları toplayıp Aristoteles'in, Sokrates'in, Pythagoras'ın, Protagoras'ın, Theophrastos'un, Herakleides'in, Hipparkhos'un, ünlülerden kimin değil ki, hepsinin üstüne saçmışlardır.

Plutarkhos, Kolotes'e Karşı 29 (1124c) ile karşılaştırınız: Asıl sofistler ve palavracılar, değerli adamlar hakkında böyle arsızca ve kibirle yazanlardır.

238. Diogenes Laertios X 8: (Epikuros) Platon'un çevresindekilere "Dionysios'un dalkavukları", Platon'un kendisine "Altın Platon" derdi; ... Herakleitos'a "bulandırıcı", Demokritos'a "Lerokritos" (Zırvakritos), Antidoros'a "Sannidoros" (Budaladoros), Kiniklere "Hellas'ın düşmanları", diyalektikçilere "yıkıcılar", Pyrrhon'a da "cahil ve eğitimsiz" derdi.

239. Plutarkhos, Kolotes'e Karşı 26 (1121e): Arkesilaos'un ünü, o zamanlar filozoflar arasında en çok sevilen kişi olduğu için, Epikuros'u epeyce rahatsız etmiş görünüyor. Kendine özgü hiçbir şey söylemediği halde okuması yazması olmayan insanlarda bilgili biri olduğu izlenimini ve kanaatini uyandırdığını söylüyor; sanki kendisi çok okumuş, Musalardan nasibini almış biriymiş gibi!

240. Diogenes Laertios X 12: Diokles'in dediğine göre, eskilerden en çok Anaksagoras'ı beğenirdi, gerçi bazı konularda ona karşı çıkmıştı; bir de Sokrates'in hocası Arkhelaos'u.

241. Diogenes Laertios X 23: (Metrodoros) her bakımdan iyi bir adamdı; Epikuros da kitaplarının giriş yazılarında buna tanıklık eder.

u14254

237 τοῖς ἐκείνων (Ἐπικούρου καὶ Μητροδώρου λόγοις) ὁ Κωλώτης παραβαλλόμενος εὐφημότατος ἀνδρῶν φαίνεται· τὰ γὰρ ἐν ἀνθρώποις αἴσχιστα ῥήματα, βωμολοχίας, ληκυθισμούς, ἀλαζονείας, ἑταιρήσεις, ἀνδροφονίας, βαρυστόνους, πολυφθόρους, βαρυεγκεφάλους συναγαγόντες Ἀριστοτέλους καὶ Σωκράτους καὶ Πυθαγόρου καὶ Πρωταγόρου καὶ Θεοφράστου καὶ Ἡρακλείδου καὶ Ἱππάρχου καὶ τίνος γὰρ οὐχὶ τῶν ἐπιφανῶν κατεσκέδασαν. (Plut. non posse 2 p. 1086e) — σοφισταὶ δέ εἰσι καὶ ἀλαζόνες οἱ πρὸς ἄνδρας ἐλλογίμους οὕτως ἀσελγῶς καὶ ὑπερηφάνως γράφοντες. (Plut. adv. Col. 29 p. 1124c) — 238 τούς τε περὶ Πλάτωνα (Ἐπίκουρος ἐκάλει) Διονυσοκόλακας καὶ αὐτὸν Πλάτωνα χρυσοῦν … Ἡράκλειτόν τε κυκητὴν καὶ Δημόκριτον Ληρόκριτον καὶ Ἀντίδωρον Σαννίδωρον τούς τε κυνικοὺς ἐχθροὺς τῆς Ἑλλάδος καὶ τοὺς διαλεκτικοὺς πολυφθόρους, Πύρρωνα δὲ ἀμαθῆ καὶ ἀπαίδευτον. (Diog. Laert. X 8) — 239 τοῦ δὲ Ἀρκεσιλάου τὸν Ἐπίκουρον οὐ μετρίως ἔοικεν ἡ δόξα παραλυπεῖν, ἐν τοῖς τότε χρόνοις μάλιστα τῶν φιλοσόφων ἀγαπηθέντος· μηθὲν γὰρ αὐτὸν ἴδιον λέγοντά φησιν ὑπόληψιν ἐμποιεῖν καὶ δόξαν ἀνθρώποις ἀγραμμάτοις, ἅτε δὴ πολυγράμματος αὐτὸς ὢν καὶ μεμουσωμένος. (Plut. adv. Col. 26 p. 1121e) — 240 μάλιστα δ’ ἀπεδέχετο, φησὶ Διοκλῆς, τῶν ἀρχαίων Ἀναξαγόραν, καίτοι ἔν τισιν ἀντειρηκὼς αὐτῷ, καὶ Ἀρχέλαον τὸν Σωκράτους διδάσκαλον. (Diog. Laert. X 12) — 241 γέγονε δὲ (Μητρόδωρος) ἀγαθὸς πάντα, καθὰ καὶ Ἐπίκουρος ἐν προηγουμέναις γραφαῖς μαρτυρεῖ. (Diog. Laert. X 23)

u14364II. Kanonik

242. [Seneca'nın Latince tanıklığı çevrilmemiştir.]

Diogenes Laertios X 30: Ancak kanonik kısmı genellikle tabiat bilgisiyle birlikte ele alırlar ve ona "Ölçüt ve İlke Üzerine" ya da "Temel Bilgiler" derler.

[Augustinus'un Latince tanıklığı çevrilmemiştir.]

Sextos Empeirikos, Dogmatiklere Karşı I (Matematikçilere Karşı VII) 14–15, 22: Felsefeyi iki kısımlı kabul edenlerden ... Atinalı Arkhelaos tabiat ve ahlak kısmıyla uğraşıyordu; bazıları Epikuros'u da, mantık incelemesini dışarı attığı için, onunla birlikte sayar. Ama başkaları da vardı ki onun mantığı genel olarak değil, yalnızca Stoacıların mantığını reddettiğini, böylece felsefeyi aslında yine üç kısımlı bıraktığını söylüyorlardı. ... Epikurosçular ise işe mantıktan başlarlar; çünkü önce kanonik meseleleri gözden geçirir, apaçık olanlar, apaçık olmayanlar ve bunlara bağlı olanlar hakkındaki öğretilerini ortaya koyarlar.

[243. Cicero'nun ve Hieronymus'un Latince tanıklıkları çevrilmemiştir.]

u14364

242 εἰώθασι μέντοι τὸ κανονικὸν ὁμοῦ τῷ φυσικῷ τάττειν, καλοῦσι δ’ αὐτὸ περὶ κριτηρίου καὶ ἀρχῆς καὶ στοιχειωτικόν. (Diog. Laert. X 30) — τῶν δὲ διμερῆ τὴν φιλοσοφίαν ὑποστησαμένων … Ἀρχέλαος ὁ Ἀθηναῖος (μετήρχετο) τὸ φυσικὸν καὶ ἠθικόν· μεθ’ οὗ τινες καὶ τὸν Ἐπίκουρον τάττουσιν ὡς καὶ τὴν λογικὴν θεωρίαν ἐκβάλλοντα. ἄλλοι δὲ ἦσαν οἵ φασι μὴ κοινῶς αὐτὸν τὴν λογικὴν παρῃτῆσθαι, μόνην δὲ τὴν τῶν Στωικῶν, ὥστε δυνάμει τριμερῆ πάλιν ἀπολείπειν τὴν φιλοσοφίαν. … οἱ δὲ Ἐπικούρειοι ἀπὸ τῶν λογικῶν εἰσβάλλουσιν· τὰ γὰρ κανονικὰ πρῶτον ἐπιθεωροῦσιν περί τε ἐναργῶν καὶ ἀδήλων καὶ τῶν τούτοις ἀκολούθων ποιούμενοι τὴν ὑφήγησιν. (Sext. adv. math. VII 14 sq. 22)

u14474244. Sextos Empeirikos, Dogmatiklere Karşı II (Matematikçilere Karşı VIII) 9: Epikuros bütün duyulur şeylerin doğru ve var olduğunu söylerdi; çünkü bir şeyin doğru olduğunu söylemekle var olduğunu söylemek arasında bir fark görmezdi. Bu yüzden doğruyu ve yanlışı ana hatlarıyla belirlerken şöyle der: "Doğru, söylendiği gibi olandır." "Yanlış da," der, "söylendiği gibi olmayandır."

Hüküm ölçütleri üzerine

[245. Cicero'nun Latince tanıklığı çevrilmemiştir.]

1. His üzerine

246. Diogenes Laertios IX 106: Septiklere göre ölçüt görünendir; Ainesidemos da böyle söyler, Epikuros da öyle.

247. Sextos Empeirikos, Dogmatiklere Karşı I (Matematikçilere Karşı VII) 203–216: Epikuros, birbirine bağlı iki şey olduğunu, yani izlenim ile kanaat bulunduğunu söyler; bunlardan "apaçıklık" adını da verdiği izlenimin her zaman doğru olduğunu ileri sürer. İlk hâller, yani haz ile elem, onları meydana getiren birtakım şeylerden ve tam da o şeylere uygun olarak doğar: Haz hoş şeylerden, elem elem verici şeylerden. Hazzı meydana getiren şeyin hoş olmaması, elemi doğuranın elem verici olmaması asla mümkün değildir; haz verenin tabiatça hoş, elem verenin tabiatça elem verici olması zorunludur. Aynı şekilde izlenimlerde de, ki bunlar bizde meydana gelen hâllerdir, her birini meydana getiren şey her bakımdan ve büsbütün izlenim konusu olan şeydir; izlenim konusu olan bir şey, gerçekte göründüğü gibi olmasaydı, izlenimi meydana getiremezdi.

Cüzî durumlar hakkında da benzer biçimde düşünmek gerekir. Görülür olan yalnızca görülür görünmekle kalmaz, göründüğü gibi de olur; işitilir olan yalnızca işitilir görünmekle kalmaz, gerçekte de öyledir; ötekilerde de durum aynıdır. Demek ki bütün izlenimler doğrudur. Bu da akla uygundur. Epikurosçular şöyle der: Bir izlenim, var olan bir şeyden ve tam o var olan şeye uygun olarak meydana geldiğinde doğrudur; her izlenim ise var olan izlenim konusundan ve tam o izlenim konusuna uygun olarak oluşur; öyleyse her izlenim zorunlu olarak doğrudur.

Bazılarını yanıltan, aynı duyulur şeyden, mesela aynı görülür şeyden geliyormuş gibi görünen izlenimler arasındaki farktır; bu farktan ötürü altta bulunan nesne kimi zaman başka renkte, kimi zaman başka biçimde ya da başka bir yolla değişmiş görünür. Böyle farklı ve birbiriyle çatışan izlenimlerden birinin doğru, karşıt olanın ise yanlış olması gerektiğini sandılar. Bu ise saflıktır ve var olanların tabiatını kavrayamayan adamlara yakışır.

u14474

244 ὁ δὲ Ἐπίκουρος τὰ μὲν αἰσθητὰ πάντα ἔλεγεν ἀληθῆ καὶ ὄντα· οὐ διήνεγκε γὰρ ἀληθὲς εἶναί τι λέγειν ἢ ὑπάρχον. ἔνθεν καὶ ὑπογράφων τἀληθὲς καὶ ψεῦδος “ἔστι” φησὶν “ἀληθὲς τὸ οὕτως ἔχον ὡς λέγεται ἔχειν”. καὶ “ψεῦδός ἐστι” φησί “τὸ οὐχ οὕτως ἔχον ὡς λέγεται ἔχειν”. (Sext. adv. math. VIII 9) — 246 ἔστιν οὖν κριτήριον κατὰ τοὺς σκεπτικοὺς τὸ φαινόμενον, ὡς καὶ Αἰνησίδημός φησιν· οὕτω δὲ καὶ Ἐπίκουρος. (Diog. Laert. IX 106) — 247 Ἐπίκουρος δὲ δυοῖν ὄντων τῶν συζυγούντων ἀλλήλοις πραγμάτων, φαντασίας καὶ δόξης, τούτων τὴν φαντασίαν, ἣν καὶ ἐνάργειαν καλεῖ, διὰ παντὸς ἀληθῆ φησιν ὑπάρχειν. ὡς γὰρ τὰ πρῶτα πάθη, τουτέστιν ἡδονὴ καὶ πόνος, ἀπὸ ποιητικῶν τινων καὶ κατ’ αὐτὰ τὰ ποιητικὰ συνίσταται, οἷον ἡ μὲν ἡδονὴ ἀπὸ τῶν ἡδέων, ἡ δὲ ἀλγηδὼν ἀπὸ τῶν ἀλγεινῶν, καὶ οὔτε τὸ τῆς ἡδονῆς ποιητικὸν ἐνδέχεταί ποτε μὴ εἶναι ἡδὺ οὔτε τὸ τῆς ἀλγηδόνος παρεκτικὸν μὴ ὑπάρχειν ἀλγεινόν, ἀλλ’ ἀνάγκη καὶ τὸ ἧδον ἡδὺ καὶ τὸ ἀλγῦνον ἀλγεινὸν τὴν φύσιν ὑποκεῖσθαι, οὕτω καὶ ἐπὶ τῶν φαντασιῶν παθῶν περὶ ἡμᾶς οὐσῶν τὸ ποιητικὸν ἑκάστης αὐτῶν πάντῃ τε καὶ πάντως φανταστόν ἐστιν, ⟨ὃ⟩ οὐκ ἐνδέχεται ὂν φανταστόν, ⟨εἰ⟩ μὴ ὑπάρχοι κατ’ ἀλήθειαν τοιοῦτον οἷον φαίνεται, ποιητικὸν φαντασίας καθεστάναι. καὶ ἐπὶ τῶν κατὰ μέρος τὸ παραπλήσιον χρὴ λογίζεσθαι. τὸ γὰρ ὁρατὸν οὐ μόνον φαίνεται ὁρατὸν ἀλλὰ καὶ ἔστι τοιοῦτον ὁποῖον φαίνεται, καὶ τὸ ἀκουστὸν οὐ μόνον φαίνεται ἀκουστὸν ἀλλὰ καὶ ταῖς ἀληθείαις τοιοῦτον ὑπῆρχεν, καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ὡσαύτως. γίνονται οὖν πᾶσαι αἱ φαντασίαι ἀληθεῖς. καὶ κατὰ λόγον· εἰ γὰρ ἀληθὴς φαίνεται φαντασία, φασὶν οἱ Ἐπικούρειοι, ὅταν ἀπὸ ὑπάρχοντός τε καὶ κατ’ αὐτὸ τὸ ὑπάρχον γίνηται, πᾶσα δὲ φαντασία ἀπὸ ὑπάρχοντος τοῦ φανταστοῦ καὶ κατ’ αὐτὸ τὸ φανταστὸν συνίσταται, πᾶσα κατ’ ἀνάγκην φαντασία ἐστὶν ἀληθής. ἐξαπατᾷ δὲ ἐνίους ἡ διαφορὰ τῶν ἀπὸ τοῦ αὐτοῦ αἰσθητοῦ οἷον ὁρατοῦ δοκουσῶν προσπίπτειν φαντασιῶν, καθ’ ἣν ἢ ἀλλοιόχρουν ἢ ἀλλοιόσχημον ἢ ἄλλως πως ἐξηλλαγμένον φαίνεται τὸ ὑποκείμενον· ὑπενόησαν γὰρ ὅτι τῶν οὕτω διαφερουσῶν καὶ μαχομένων φαντασιῶν δεῖ τὴν μέν τινα ἀληθῆ εἶναι, τὴν δ’ ἐκ τῶν ἐναντίων ψευδῆ τυγχάνειν. ὅπερ ἐστὶν εὔηθες καὶ ἀνδρῶν μὴ συνορώντων τὴν ἐν τοῖς οὖσι φύσιν. οὐ γὰρ ὅλον (Sext. adv. math. VII 203 sqq.)

u14584 Çünkü, sözü görülür şeyler üzerinden yürütelim, görülen katı cismin kendisi değil, katı cismin rengidir. Rengin bir kısmı katı cismin tam üstündedir; yakından ve orta uzaklıktan görülen şeylerde böyledir. Bir kısmı da katı cismin dışında, onu izleyen yerlerde bulunur; uzaktan seyredilen şeylerde böyledir. Bu sonuncusu aradaki yolda değişir, kendine özgü bir biçim alır ve kendisi gerçekte nasılsa öyle bir izlenim verir.

Nasıl ki işittiğimiz ses, ne vurulan tunç kaptaki ses ne de bağıranın ağzındaki sestir, duyumuza ulaşan sestir; ve uzaktan zayıf bir ses işiten biri, yaklaşınca onu daha güçlü algıladı diye kimse onun yanlış işittiğini söylemez; bunun gibi ben de, görme kuleyi uzaktan küçük ve yuvarlak, yakından daha büyük ve dört köşe görüyor diye yanıldığını söylemem; tersine doğruyu gördüğünü söylerim. Çünkü duyulur şey ona küçük ve o biçimde göründüğünde gerçekten küçük ve o biçimdedir, zira suretlerin kenarları hava içinden yol alırken aşınıp kırılır; büyük ve başka biçimde göründüğünde de yine aynı şekilde gerçekten büyük ve başka biçimdedir. Ama ikisi artık aynı şey değildir. Yakından görülen izlenim konusuyla uzaktan görülenin aynı şey olduğunu sanmak çarpık kanaatin işidir. Hissin kendine özgü işi, yalnızca hazır olanı ve kendisini harekete geçireni, örneğin rengi algılamaktır; buradaki nesnenin bir şey, oradakinin başka bir şey olduğunu ayırt etmek ise onun işi değildir.

İşte bu yüzden izlenimlerin hepsi doğrudur; ⟨kanaatlerin ise hepsi doğru değildir,⟩ aralarında bir fark vardır. Bunların bir kısmı doğru, bir kısmı yanlıştır; çünkü kanaatler, izlenimler üzerine verdiğimiz hükümlerdir. Biz de kimi şeyi doğru, kimi şeyi kötü hükmederiz: ya izlenimlere bir şey ekleyip katarak ya da onlardan bir şey eksiltip, kısacası akıldan yoksun hisse yanlış bir şey yükleyerek.

Demek ki Epikuros'a göre kanaatlerin bir kısmı doğru, bir kısmı yanlıştır. Apaçıklık tarafından doğrulanan ve yalanlanmayan kanaatler doğru, apaçıklık tarafından yalanlanan ve doğrulanmayanlar ise yanlıştır. Doğrulanma, kanaat edilen şeyin önceden sanıldığı gibi olduğunun apaçıklık yoluyla kavranmasıdır. Örneğin Platon uzaktan yaklaşırken, mesafeden ötürü onun Platon olduğunu tahmin eder, böyle bir kanaat edinirim; o yaklaşıp mesafe kapanınca Platon olduğuna ayrıca tanıklık edilmiş, yani apaçıklığın kendisiyle doğrulanmış olur. Yalanlanmama ise ileri sürülen ve kanaat edilen apaçık olmayan şeyin görünenle tutarlı olmasıdır. Örneğin Epikuros, apaçık olmayan bir şey olarak boşluğun var olduğunu söylerken bunu apaçık bir şeyle, hareketle güvenilir kılar.

u14584

ὁρᾶται τὸ στερέμνιον, ἵνα ἐπὶ τῶν ὁρατῶν ποιώμεθα τὸν λόγον, ἀλλὰ τὸ χρῶμα τοῦ στερεμνίου. τοῦ δὲ χρώματος τὸ μέν ἐστιν ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ στερεμνίου, καθάπερ ἐπὶ τῶν σύνεγγυς καὶ ἐκ μετρίου διαστήματος βλεπομένων· τὸ δ’ ἐκτὸς τοῦ στερεμνίου κἀν τοῖς ἐφεξῆς τόποις ὑποκείμενον, καθάπερ ἐπὶ τῶν ἐκ μακροῦ διαστήματος θεωρουμένων· τοῦτο δὲ ἐν τῷ μεταξὺ ἐξαλλαττόμενον καὶ ἴδιον ἀναδεχόμενον σχῆμα τοιαύτην ἀναδίδωσι φαντασίαν, ὁποῖον καὶ αὐτὸ κατ’ ἀλήθειαν ὑπόκειται. ὅνπερ οὖν τρόπον οὔτε ἡ ἐν τῷ κρουομένῳ χαλκώματι φωνὴ ἐξακούεται οὔτε ἡ ἐν τῷ στόματι τοῦ κεκραγότος ἀλλ’ ἡ προσπίπτουσα τῇ ἡμετέρᾳ αἰσθήσει, καὶ ὡς οὐθείς φησι τὸν ἐξ ἀποστήματος μικρᾶς ἀκούοντα φωνῆς ψευδῶς ἀκούειν, ἐπείπερ σύνεγγυς ἐλθὼν ὡς μείζονος ταύτης ἀντιλαμβάνεται, οὕτως οὐκ ἂν εἴποιμι ψεύδεσθαι τὴν ὄψιν, ὅτι ἐκ μακροῦ μὲν διαστήματος μικρὸν ὁρᾷ τὸν πύργον καὶ στρογγύλον, ἐκ δὲ τοῦ σύνεγγυς μείζονα καὶ τετράγωνον, ἀλλὰ μᾶλλον ἀληθεύειν, ὅτι καὶ ὅτε φαίνεται μικρὸν αὐτῇ τὸ αἰσθητὸν καὶ τοιουτόσχημον, ὄντως ἐστὶ μικρὸν καὶ τοιουτόσχημον, τῇ διὰ τοῦ ἀέρος φορᾷ ἀποθραυομένων τῶν κατὰ τὰ εἴδωλα περάτων, καὶ ὅτε μέγα πάλιν καὶ ἀλλοιόσχημον, πάλιν ὁμοίως μέγα καὶ ἀλλοιόσχημον, ἤδη μέντοι οὐ τὸ αὐτὸ ἀμφότερα καθεστώς. τοῦτο γὰρ τῆς διαστρόφου λοιπόν ἐστι δόξης, οἴεσθαι ὅτι τὸ αὐτὸ ἦν τό τε ἐκ τοῦ σύνεγγυς καὶ τὸ πόρρωθεν θεωρούμενον φανταστόν. αἰσθήσεως δὲ ἴδιον ὑπῆρχε τοῦ παρόντος μόνον καὶ κινοῦντος αὐτὴν ἀντιλαμβάνεσθαι, οἷον χρώματος, οὐχὶ δὲ τὸ διακρίνειν ὅτι ἄλλο μέν ἐστι τὸ ἐνθάδε, ἄλλο δὲ τὸ ἐνθάδε ὑποκείμενον. διόπερ αἱ μὲν φαντασίαι διὰ ταῦτα πᾶσαί εἰσιν ἀληθεῖς, ⟨αἱ δὲ δόξαι οὐ πᾶσαι ἦσαν ἀληθεῖς⟩, ἀλλ’ εἶχόν τινα διαφοράν. τούτων γὰρ αἱ μὲν ἦσαν ἀληθεῖς αἱ δὲ ψευδεῖς, ἐπείπερ κρίσεις καθεστᾶσιν ἡμῶν ἐπὶ ταῖς φαντασίαις, κρίνομεν δὲ τὰ μὲν ὀρθῶς, τὰ δὲ μοχθηρῶς ἤτοι παρὰ τὸ προστιθέναι τι καὶ προσνέμειν ταῖς φαντασίαις ἢ παρὰ τὸ ἀφαιρεῖν τι τούτων καὶ κοινῶς καταψεύδεσθαι τῆς ἀλόγου αἰσθήσεως. οὐκοῦν τῶν δοξῶν κατὰ τὸν Ἐπίκουρον αἳ μὲν ἀληθεῖς εἰσιν αἳ δὲ ψευδεῖς, ἀληθεῖς μὲν αἵ τε ἐπιμαρτυρούμεναι καὶ οὐκ ἀντιμαρτυρούμεναι πρὸς τῆς ἐναργείας, ψευδεῖς δὲ αἵ τε ἀντιμαρτυρούμεναι καὶ οὐκ ἐπιμαρτυρούμεναι πρὸς τῆς ἐναργείας. ἔστι δὲ ἐπιμαρτύρησις μὲν κατάληψις δι’ ἐναργείας τοῦ τὸ δοξαζόμενον τοιοῦτον εἶναι ὁποῖόν ποτε ἐδοξάζετο, οἷον Πλάτωνος μακρόθεν προσιόντος εἰκάζω μὲν καὶ δοξάζω παρὰ τὸ διάστημα ὅτι Πλάτων ἐστί, προσπελάσαντος δὲ αὐτοῦ προσεμαρτυρήθη ὅτι Πλάτων ἐστί, συναιρεθέντος τοῦ διαστήματος, καὶ ἐπεμαρτυρήθη δι’ αὐτῆς τῆς ἐναργείας. οὐκ ἀντιμαρτύρησις δέ ἐστιν ἀκολουθία τοῦ ὑποσταθέντος καὶ δοξασθέντος ἀδήλου τῷ φαινομένῳ, οἷον ὁ Ἐπίκουρος λέγων εἶναι κενόν, ὅπερ ἐστὶν ἄδηλον, πιστοῦται δι’ ἐναργοῦς πράγματος τοῦτο, τῆς κινήσεως· μὴ ὄντος γὰρ κενοῦ οὐδὲ κίνησις (Sext. adv. math. VII 206 sqq.)

u14694 Çünkü boşluk olmasaydı hareketin de olmaması gerekirdi; her şey dolu ve sıkı olacağından, hareket eden cismin geçebileceği bir yer bulunmazdı. Böylece hareket var olduğuna göre, görünen şey kanaat edilen apaçık olmayan şeyi yalanlamaz.

Yalanlanma ise yalanlanmamanın karşıtıdır; çünkü o, ileri sürülen apaçık olmayan şeyle birlikte görünenin de ortadan kalkmasıdır. Örneğin Stoacı, apaçık olmayan bir şey iddia ederek boşluğun olmadığını söyler; bu böyle ileri sürülünce görünenin de, yani hareketin de onunla birlikte ortadan kalkması gerekir. Çünkü boşluk yoksa, yukarıda açıkladığımız gibi, zorunlu olarak hareket de olmaz. Aynı şekilde doğrulanmama da doğrulanmanın karşıtıdır; çünkü o, kanaat edilen şeyin sanıldığı gibi olmadığının apaçıklık yoluyla ortaya çıkmasıdır. Örneğin uzaktan biri yaklaşırken mesafeden ötürü onun Platon olduğunu tahmin ederiz; ama mesafe kapanınca apaçıklık yoluyla Platon olmadığını anlarız. İşte böyle bir durum doğrulanmama olmuştur; çünkü kanaat edilen şey görünen tarafından doğrulanmadı. Bu yüzden doğrulanma ve yalanlanmama bir şeyin doğru olduğunun, doğrulanmama ve yalanlanma ise yanlış olduğunun ölçütüdür. Hepsinin temeli ve dayanağı ise apaçıklıktır.

248. Sextos Empeirikos, Dogmatiklere Karşı II (Matematikçilere Karşı VIII) 9: Epikuros bütün duyulur şeylerin doğru ve var olduğunu söylerdi; çünkü bir şeyin doğru olduğunu söylemekle var olduğunu söylemek arasında bir fark görmezdi. ... His, kendisine gelen şeyleri algılayan bir yetidir ve akıldan yoksun olduğu için onlardan hiçbir şey eksiltmez, onlara hiçbir şey eklemez, onları hiçbir şekilde değiştirmez; bu yüzden her zaman doğruyu söyler ve var olanı tam da tabiatça olduğu gibi alır. Bütün duyulur şeyler doğru olduğu halde, kanaat konusu olanlar farklıdır: Bunların bir kısmı doğru, bir kısmı yanlıştır.

Sextos Empeirikos, Matematikçilere Karşı VII 369 ile karşılaştırınız: Tabiat filozoflarından bazıları, Demokritos'un çevresindekiler gibi, bütün görünenleri ortadan kaldırmış; bazıları da, Epikuros'un ve Protagoras'ın çevresindekiler gibi, hepsini kabul etmiştir. Aynı eser VIII 185: Epikuros bütün duyulur şeylerin, göründükleri ve hisse ulaştıkları gibi olduklarını söylerdi; çünkü his hiçbir zaman yanılmaz. Aynı eser VIII 355: Epikuros her duyulur şeyin sağlam olduğunu söyledi.

Aphrodisiaslı Aleksandros, Aristoteles'in Metafizik'ine Şerh 428, 20: Bazıları daha çok duyulur şeyleri ousia sayar ve duyulur şeylerden başka hiçbir şeyin olmadığını düşünür; ... sonradan Epikuros'un çevresindekiler de böyledir.

Olympiodoros, Platon'un Phaidon'una Şerh 80, 1: Bazıları hislerin hakikat bakımından kesin olduğunu söyler: ... Protagoras, Epikuros.

[Cicero'nun Latince tanıklığı çevrilmemiştir.]

u14694

ὤφειλεν εἶναι, τόπον μὴ ἔχοντος τοῦ κινουμένου σώματος εἰς ὃν περιστήσεται διὰ τὸ πάντα πλήρη εἶναι καὶ ναστά· ⟨ὥστε⟩ τῷ δοξασθέντι ἀδήλῳ μὴ ἀντιμαρτυρεῖν τὸ φαινόμενον κινήσεως οὔσης. ἡ μέντοι ἀντιμαρτύρησις μαχόμενόν τί ἐστι τῇ οὐκ ἀντιμαρτυρήσει· ἦν γὰρ συνανασκευὴ τοῦ φαινομένου τῷ ὑποσταθέντι ἀδήλῳ, οἷον ὁ Στωικὸς λέγει μὴ εἶναι κενόν, ἄδηλόν τι ἀξιῶν, τούτῳ δὲ οὕτως ὑποσταθέντι ὀφείλει τὸ φαινόμενον συνανασκευάζεσθαι, φημὶ δ’ ἡ κίνησις· μὴ ὄντος γὰρ κενοῦ κατ’ ἀνάγκην οὐδὲ κίνησις γίγνεται κατὰ τὸν ἤδη προδεδηλωμένον ἡμῖν τρόπον. ὡσαύτως δὲ καὶ ἡ οὐκ ἐπιμαρτύρησις ἀντίξους ἐστὶ τῇ ἐπιμαρτυρήσει· ἦν γὰρ ὑπόπτωσις δι’ ἐναργείας τοῦ τὸ δοξαζόμενον μὴ εἶναι τοιοῦτον ὁποῖόνπερ ἐδοξάζετο, οἷον πόρρωθέν τινος προσιόντος εἰκάζομεν παρὰ τὸ διάστημα Πλάτωνα εἶναι, ἀλλὰ συναιρεθέντος τοῦ διαστήματος ἔγνωμεν δι’ ἐναργείας ὅτι οὐκ ἔστι Πλάτων. καὶ γέγονε τὸ τοιοῦτον οὐκ ἐπιμαρτύρησις· οὐ γὰρ ἐπεμαρτυρήθη τῷ φαινομένῳ τὸ δοξαζόμενον. ὅθεν ἡ μὲν ἐπιμαρτύρησις καὶ οὐκ ἀντιμαρτύρησις τοῦ ἀληθὲς εἶναί τί ἐστι κριτήριον, ἡ δὲ οὐκ ἐπιμαρτύρησις καὶ ἀντιμαρτύρησις τοῦ ψεῦδος εἶναι. πάντων δὲ κρηπὶς καὶ θεμέλιος ἡ ἐνάργεια. (Sext. adv. math. VII 216) — 248 ὁ δὲ Ἐπίκουρος τὰ μὲν αἰσθητὰ πάντα ἔλεγεν ἀληθῆ καὶ ὄντα· οὐ διήνεγκε γὰρ ἀληθὲς εἶναί τι λέγειν ἢ ὑπάρχον … τήν τε αἴσθησιν ἀντιληπτικὴν οὖσαν τῶν ὑποπιπτόντων αὐτῇ καὶ μήτε ἀφαιροῦσάν τι μήτε προστιθεῖσαν μήτε μετατιθεῖσαν τῷ ἄλογον εἶναι, διὰ παντός τε ἀληθεύειν καὶ οὕτω τὸ ὂν λαμβάνειν, ὡς εἶχε φύσεως αὐτὸ ἐκεῖνο. πάντων δὲ τῶν αἰσθητῶν ἀληθῶν ὄντων τὰ δοξαστὰ διαφέρειν, καὶ τὰ μὲν αὐτῶν εἶναι ἀληθῆ τὰ δὲ ψευδῆ. (Sext. adv. math. VIII 9) — τῶν φυσικῶν οἱ μὲν πάντα ἀνῃρήκασι τὰ φαινόμενα, ὡς οἱ περὶ Δημόκριτον, οἱ δὲ πάντα ἔθεσαν, ὡς οἱ περὶ τὸν Ἐπίκουρον καὶ Πρωταγόραν. (ibid. VII 369) — ὁ δὲ Ἐπίκουρος πάντα ἔλεγε τὰ αἰσθητὰ τοιαῦτα ὑποκεῖσθαι ὁποῖα φαίνεται καὶ κατ’ αἴσθησιν προσπίπτει, μηδέποτε ψευδομένης τῆς αἰσθήσεως. (ibid. VIII 185) — Ἐπίκουρος δὲ πᾶν αἰσθητὸν ἔλεξε βέβαιον εἶναι. (ibid. VIII 355) — τινὲς δὲ τὰ αἰσθητὰ μᾶλλον οὐσίας λέγοντες οὐδὲν οἴονται εἶναι παρὰ τὰ αἰσθητά, ὥσπερ … ὕστερον οἱ περὶ Ἐπίκουρον. (Alex. in Ar. metaph. p. 428, 20 Bon.) — οἱ μὲν τὰς αἰσθήσεις ἀκριβεῖς εἶναί φασι πρὸς ἀλήθειαν … Πρωταγόρας, Ἐπίκουρος. (Olympiod. in Plat. Phaed. p. 80, 1 Finckh)

u14804[Tertullianus'un ve Augustinus'un Latince tanıklıkları çevrilmemiştir.]

Ioannes Sikeliotes, Hermogenes'e Şerh (Walz VI 88, 24): Hissin epistēmēye ya da herhangi bir epistēmēye götüren şaşmaz bir ölçüt olduğunu sananların sözleri, kendi kötülüklerine çare arayan sözlerdir; Epikuros'unkiler de bu türdendir.

Aëtios IV 9, 5: Epikuros her hissin ve her izlenimin doğru olduğunu, kanaatlerin ise bir kısmının doğru, bir kısmının yanlış olduğunu söyler. [His yalnız bir yoldan, düşünülür şeyler hakkında yanılgıya düşer; izlenim ise iki türlüdür: hem duyulur şeylerin hem düşünülür şeylerin izlenimi vardır.]

Aëtios IV 8, 2: Epikuros: His hem organdır, yani yetidir, hem de duyumdur, yani fiildir. Böylece ona göre "his" iki anlamda söylenir: yeti olarak his ve fiil olarak his.

Plutarkhos, Kolotes'e Karşı 4–5 (1109a–e): Bir şeyin şöyle olmaktan çok böyle olmadığı kanaatine varan kişi, Epikurosçuların bir öğretisine, his yoluyla gelen bütün izlenimlerin doğru olduğu öğretisine dayanmıştır. Çünkü iki kişiden biri şarabın buruk, öteki tatlı olduğunu söylese ve hiçbiri hissinde yanılmasa, şarap neden tatlı olmaktan çok buruk olsun? Aynı hamamı kimilerinin sıcak, kimilerinin soğuk su diye kullandığını görmek de mümkündür; kimi soğuk, kimi sıcak su katılmasını ister. ... Bir his ötekinden daha doğru değilse, suyun da sıcak olmaktan çok soğuk olmadığını söylemek akla yakındır. ... Çünkü biri suyun birine bir türlü, ötekine başka türlü göründüğünü söylerse, farkında olmadan ikisinin de olduğunu söylemiş olur.

Hem dillerden düşmeyen o meşhur şeyler, his organlarındaki gözeneklerin uygunlukları ve uyumları, tohumların çok çeşitli karışımları da onları doğrudan doğruya "şöyle olmaktan çok böyle değil" öğretisine sürüklemiyor mu? Bu tohumların bütün tatlara, kokulara ve renklere serpilmiş olduğunu, her birinin başka bir insanda başka bir keyfiyet hissi uyandırdığını söylerler. Aynı şeylerden, onları kullananlarda zıt hâller doğduğunu gördükleri için hissin yanıldığını düşünenleri teselli ederken şunu öğretirler: Her şey bir arada karışmış ve birbirine katılmıştır; tabiatça her biri başka bir şeye uyduğundan, herkesin aynı keyfiyete temas edip onu algılaması mümkün değildir; altta yatan nesne de bütün parçalarıyla herkesi aynı şekilde harekete geçirmez. Her biri yalnız hissinin uygun düştüğü parçalarla karşılaşır; bu yüzden nesnenin iyi mi kötü mü, beyaz mı beyaz değil mi olduğu üzerine çekişmeleri doğru değildir, çünkü başkalarının hislerini ortadan kaldırarak kendi hislerini sağlamlaştırdıklarını sanırlar. Oysa hiçbir hisle çatışmamak gerekir; çünkü her his bir şeye temas eder ve her biri, karışımın sanki bir kaynağından kendine yarayanı ve uygun olanı alır. Parçalara temas edenler bütün hakkında hüküm vermemeli, herkesin aynı şekilde etkilenmesi gerektiğini de düşünmemelidir; çünkü kimi onun bir keyfiyetinden ve kuvvesinden, kimi bir başkasından etkilenir. O halde bakmak gerekir: Şeylere "şöyle olmaktan çok böyle değil" öğretisini daha çok kimler yüklüyor? Her duyulur şeyin her türlü keyfiyetin karışımı olduğunu, "süzgeçteki şıra gibi karmakarışık" olduğunu ileri sürenler değil mi?

u14804

οἱ λόγοι τῶν τὴν αἴσθησιν οἰομένων κριτήριον ἀπλανὲς εἰς ἐπιστήμην ἢ τινὸς ἐπιστήμης, οἳ τοῖς ἑαυτῶν κακοῖς βοηθοῦσιν, ὁποῖα καὶ ὁ Ἐπίκουρος. (Ioann. Sicul. ad Hermog., Rhet. Walz VI p. 88, 24) — Ἐπίκουρος πᾶσαν αἴσθησιν καὶ πᾶσαν φαντασίαν ἀληθῆ, τῶν δὲ δοξῶν τὰς μὲν ἀληθεῖς τὰς δὲ ψευδεῖς. [καὶ ἡ μὲν αἴσθησις μοναχῶς ψευδοποιεῖται κατὰ νοητά, ἡ δὲ φαντασία διχῶς· καὶ γὰρ αἰσθητῶν ἐστι φαντασία καὶ νοητῶν.] (Aët. IV 9, 5) — Ἐπίκουρος· τό τε μόριόν ἐστιν ἡ αἴσθησις, ἥτις ἐστὶν ἡ δύναμις, καὶ τὸ ἐπαίσθημα, ὅπερ ἐστὶ τὸ ἐνέργημα. ὥστε διχῶς παρ’ αὐτῷ λέγεσθαι αἴσθησιν μὲν τὴν δύναμιν, αἴσθησιν δὲ τὸ ἐνέργημα. (Aët. IV 8, 2) — ὁ δ’ οὖν … δόξας τὸ μηδὲν μᾶλλον εἶναι τοῖον ἢ τοῖον Ἐπικουρείῳ δόγματι κέχρηται τῷ πάσας εἶναι τὰς δι’ αἰσθήσεως φαντασίας ἀληθεῖς. εἰ γὰρ δυοῖν λεγόντων τοῦ μὲν αὐστηρὸν εἶναι τὸν οἶνον, τοῦ δὲ γλυκὺν οὐδέτερος ψεύδεται τῇ αἰσθήσει, τί μᾶλλον ὁ οἶνος αὐστηρὸς ἢ γλυκύς ἐστιν; καὶ μὴν λουτρῷ γε τῷ αὐτῷ τοὺς μὲν ὡς θερμῷ, τοὺς δὲ ὡς ψυχρῷ χρωμένους ἰδεῖν ἔστιν· οἱ μὲν γὰρ ψυχρόν, οἱ δὲ θερμὸν ἐπεμβάλλειν κελεύουσιν. … εἴπερ οὖν μὴ μᾶλλόν ἐστιν ἡ ἑτέρα τῆς ἑτέρας ἀληθὴς αἴσθησις, εἰκός ἐστι καὶ τὸ ὕδωρ μὴ μᾶλλον εἶναι ψυχρὸν ἢ θερμόν … εἰ γὰρ αὐτὸ φαίνεσθαι ἕτερον ἑτέρῳ φάσκει τις, ἀμφότερα εἶναι λέγων λέληθεν. αἱ δὲ πολυθρύλητοι συμμετρίαι καὶ ἁρμονίαι τῶν περὶ τὰ αἰσθητήρια πόρων αἵ τε πολυμιξίαι τῶν σπερμάτων, ἃ δὴ πᾶσι χυμοῖς καὶ ὀσμαῖς καὶ χροιαῖς ἐνδιεσπαρμένα λέγουσιν ἑτέραν ἑτέρῳ ποιότητος κινεῖν αἴσθησιν, οὐκ ἄντικρυς εἰς τὸ μὴ μᾶλλον τὰ πράγματα συνελαύνουσιν αὐτοῖς; τοὺς γὰρ οἰομένους ψεύδεσθαι τὴν αἴσθησιν, ὅτι τὰ ἐναντία πάθη γινόμενα τοῖς χρωμένοις ἀπὸ τῶν αὐτῶν ὁρῶσι, παραμυθούμενοι διδάσκουσιν ὡς ἀναπεφυρμένων καὶ συμμεμιγμένων ὁμοῦ τι πάντων, ἄλλου δὲ ἄλλῳ πεφυκότος ἐναρμόττειν, οὐκ ἔστι τῆς αὐτῆς ποιότητος ἐπαφὴ καὶ ἀντίληψις, οὐδὲ πᾶσι τοῖς μέρεσι κινεῖ πάντας ὡσαύτως τὸ ὑποκείμενον, ἀλλὰ ἐκείνοις ἕκαστοι μόνοις ἐντυγχάνοντες πρὸς ἃ σύμμετρον ἔχουσι τὴν αἴσθησιν, οὐκ ὀρθῶς διαμάχονται περὶ τοῦ χρηστὸν ἢ πονηρὸν ἢ λευκὸν ἢ μὴ λευκὸν εἶναι τὸ πρᾶγμα, τὰς αὑτῶν οἰόμενοι βεβαιοῦν αἰσθήσεις τῷ τὰς ἄλλων ἀναιρεῖν. δεῖν δὲ αἰσθήσει μὲν μηδὲ μιᾷ μάχεσθαι· πᾶσαι γὰρ ἅπτονταί τινος, οἷον ἐκ πηγῆς τῆς πολυμιξίας ἑκάστη λαμβάνουσα τὸ πρόσφορον καὶ οἰκεῖον· ὅλου δὲ μὴ κατηγορεῖν ἁπτομένους μερῶν, μηδὲ τὸ αὐτὸ οἴεσθαι δεῖν πάσχειν ἅπαντας, ἄλλους κατ’ ἄλλην ποιότητα καὶ δύναμιν αὐτοῦ πάσχοντας. ὥρα δὴ σκοπεῖν, τίνες μᾶλλον ἄνθρωποι τὸ μὴ μᾶλλον ἐπάγουσι τοῖς πράγμασιν ἢ οἱ πᾶν μὲν τὸ αἰσθητὸν κρᾶμα παντοδαπῶν ποιοτήτων ἀποφαίνουσι, “σύμμικτον ὥστε γλεῦκος ὑλιστήριον” (Plut. adv. Col. 4 sq. p. 1109a sqq.)

u14914 Üstelik bunlar, herhangi bir duyulur şeyi saf bırakır ve her birini çok şey yapmazlarsa, ölçü kurallarının çökeceğini, ölçütün de büsbütün yok olacağını kabul ederler.

[Cicero'nun Latince tanıklıkları çevrilmemiştir.]

Plutarkhos, Kolotes'e Karşı 28 (1124b): Bunlar hakkında hükmü askıya almak mümkünse, öteki şeyler hakkında da imkânsız değildir; hiç değilse sizin gibi bir hissin başka bir histen, bir izlenimin başka bir izlenimden hiçbir bakımdan farklı olmadığını düşünenlere göre. Aynı eser 1123d: Çünkü hepsine yükledikleri eşitlik, akla aykırı şeylere güven kazandırmaktan çok, herkesçe kabul görmüş şeylere duyulan güveni sarsar.

[Cicero'nun Latince tanıklığı çevrilmemiştir.]

Plutarkhos, Kolotes'e Karşı 25 (1121a–e): (Kolotes) Epikuros'un yazılarında bağrına basıp sevdiği sözleri başkaları (Kirenaikler) söyleyince anlamıyor, tanımıyor bile. Bize bir keresinde yuvarlak, bir başka sefer kırık bir suret çarptığında hissin gerçekten iz aldığını söyleyen, ama kulenin yuvarlak, küreğin kırık olduğunu buna ekleyerek ileri sürmeye izin vermeyenler kendi hâllerini ve görüntülerini sağlamlaştırırlar, dışarıdaki şeylerin de öyle olduğunu kabul etmek istemezler. ... Çünkü görmeyi etkileyen suret kırıktır; sureti gönderen kürek ise kırık değildir. Hâl ile dışarıdaki nesne arasında bir fark olduğuna göre, ya güven hâlde kalmalıdır ya da "görünmek"e "olmak"ı da ekleyerek ileri süren güven çürütülür.

Onların his uğruna bağırıp öfkelenmelerine gelince, dışarıdakinin sıcak olduğunu değil, hisdeki hâlin öyle olduğunu söylüyorlar diye; bu, tat alma hakkında söylenenle aynı şey değil midir: Tat alma, dışarıdakinin tatlı olduğunu değil, kendisinde öyle bir hâl ve hareketin meydana geldiğini söyler. İnsan biçiminde bir izlenim aldığını, ama onun bir insan olup olmadığını hissetmediğini söyleyen kişi bu çıkış noktasını nereden almıştır? Eğri biçimli bir izlenim aldıklarını, ama görmenin onun eğri, hatta yuvarlak olduğunu ileri sürmediğini, yalnızca kendisinde yuvarlak biçimli bir görüntü ve iz oluştuğunu söyleyenlerden değil mi?

"Vallahi," diyecek biri, "ama ben kuleye yaklaşıp küreğe dokununca küreğin düz, kulenin çok köşeli olduğunu ileri süreceğim; o ise yakına gelse bile 'öyle sanılıyor', 'öyle görünüyor' der, daha fazlasını kabul etmez." Evet vallahi, azizim; çünkü o tutarlı olanı senden daha iyi görüyor ve gözetiyor: Her izlenim kendisi hakkında eşit derecede güvenilirdir, başka bir şey hakkında ise hiçbiri güvenilir değildir; hepsi eşit durumdadır. Senin içinse bütün izlenimlerin doğru olduğu, hiçbirinin güvenilmez ve yanlış olmadığı ilkesi çöküyor; çünkü yakından gelenlerle dışarıdaki şeyler hakkında hüküm ileri sürmek gerektiğini düşünüyorsun, uzaktan gelenlere ise etkilenmekten öte bir güven duymuyorsun. Yakına geldiklerinde de uzaktayken de güven bakımından eşit durumdaysalar, "olmak"ı ileri süren hükmün ya hepsine ya hiçbirine eşlik etmesi gerekir. Yok eğer uzaklaşanlarla yaklaşanlar arasında hâl bakımından bir fark doğuyorsa, hiçbir izlenimin ya da hissin ötekinden daha apaçık olmadığı sözü yanlıştır.

u14914

ἐρρεῖν δὲ ὁμολογοῦσι τοὺς κανόνας αὑτοῖς καὶ παντάπασιν οἴχεσθαι τὸ κριτήριον, ἄνπερ εἰλικρινὲς αἰσθητὸν ὁτιοῦν καὶ μὴ πολλὰ ἕκαστον ἀπολίπωσιν; (Plut. adv. Col. 5 p. 1109e) — εἰ δὲ περὶ τούτων δυνατόν ἐστιν ἐπέχειν, οὐδὲ περὶ τῶν ἄλλων ἀδύνατον κατά γε ὑμᾶς αἴσθησιν αἰσθήσεως καὶ φαντασίαν φαντασίας οὐδ’ ὁτιοῦν διαφέρειν ἡγουμένους. (Plut. adv. Col. 28 p. 1124b) — ἡ γὰρ ἰσότης, ἣν ὑποτίθενται πᾶσι, τῶν νενομισμένων ἀφίστησι μᾶλλον ἢ προστίθησι τοῖς παραλόγοις τὴν πίστιν. (ibid. p. 1123d) — (ὁ Κωλώτης) οὓς ἐν τοῖς Ἐπικούρου γράμμασιν ἀσπάζεται καὶ ἀγαπᾷ λόγους οὐ συνίησιν οὐδὲ γινώσκει λεγομένους ὑφ’ ἑτέρων. οἱ γὰρ εἰδώλου προσπίπτοντος ἡμῖν περιφεροῦς, ἑτέρου δὲ κεκλασμένου, τὴν μὲν αἴσθησιν ἀληθῶς τυποῦσθαι λέγοντες, προσαποφαίνεσθαι δὲ οὐκ ἐῶντες ὅτι στρογγύλος ὁ πύργος ἐστίν, ἡ δὲ κώπη κέκλασται, τὰ πάθη τὰ αὑτῶν καὶ τὰ φαντάσματα βεβαιοῦσι, τὰ δ’ ἐκτὸς οὕτως ἔχειν ὁμολογεῖν οὐκ ἐθέλουσιν. … τὸ γὰρ εἴδωλον ὑφ’ οὗ πέπονθεν ἡ ὄψις κεκλασμένον ἐστίν, ἡ κώπη δέ, ἀφ’ ἧς τὸ εἴδωλον, οὐκ ἔστι κεκλασμένη· διαφορὰν οὖν τοῦ πάθους πρὸς τὸ ὑποκείμενον ἐκτὸς ἔχοντος, ἢ μένειν ἐπὶ τοῦ πάθους δεῖ τὴν πίστιν ἢ τὸ εἶναι τῷ φαίνεσθαι προσαποφαινομένην ἐλέγχεσθαι. τὸ δὲ δὴ βοᾶν αὐτοὺς καὶ ἀγανακτεῖν ὑπὲρ τῆς αἰσθήσεως, ⟨ὡς⟩ οὐ λέγουσι τὸ ἐκτὸς εἶναι θερμόν, ἀλλὰ τὸ ἐν αὐτῇ πάθος γεγονέναι τοιοῦτον, ἆρ’ οὐ ταὐτόν ἐστι τῷ λεγομένῳ περὶ τῆς γεύσεως, ὅτι τὸ ἐκτὸς οὔ φησιν εἶναι γλυκύ, πάθος δέ τι καὶ κίνημα περὶ αὐτὴν γεγονέναι τοιοῦτον; ὁ δὲ λέγων ἀνθρωποειδῆ φαντασίαν λαμβάνειν, εἰ δὲ ἄνθρωπός ἐστι μὴ αἰσθάνεσθαι, πόθεν εἴληφε τὰς ἀφορμάς; οὐ παρὰ τῶν λεγόντων καμπυλοειδῆ φαντασίαν λαμβάνειν, εἰ δὲ καμπύλον ἐστὶ μὴ προσαποφαίνεσθαι τὴν ὄψιν μηδ’ ὅτι στρογγύλον, ἀλλ’ ὅτι φάντασμα περὶ αὐτὴν καὶ τύπωμα στρογγυλοειδὲς γέγονε; νὴ Δία, φήσει τις, ἀλλ’ ἐγὼ τῷ πύργῳ προσελθὼν καὶ τῆς κώπης ἁψάμενος ἀποφανοῦμαι τὴν μὲν εὐθεῖαν εἶναι, τὸν δὲ πολύγωνον· ἐκεῖνος δὲ κἂν ἐγγὺς γένηται, τὸ δοκεῖν καὶ τὸ φαίνεσθαι, πλέον δὲ οὐδὲν ὁμολογήσει. ναὶ μὰ Δία σοῦ γε μᾶλλον, ὦ βέλτιστε, τὸ ἀκόλουθον ὁρῶν καὶ φυλάττων, τὸ πᾶσαν εἶναι φαντασίαν ὁμοίως ἀξιόπιστον ὑπὲρ ἑαυτῆς, ὑπὲρ ἄλλου δὲ μηδεμίαν, ἀλλ’ ἐπ’ ἴσης ἔχειν. σοὶ δὲ οἴχεται τὸ πάσας ὑπάρχειν ἀληθεῖς, ἄπιστον δὲ καὶ ψευδῆ μηδεμίαν, εἰ ταύταις μὲν οἴει δεῖν προσαποφαίνεσθαι περὶ τῶν ἐκτός, ἐκείναις δὲ τοῦ πάσχειν πλέον οὐδὲν ἐπίστευες. εἰ μὲν γὰρ ἐπ’ ἴσης ἔχουσιν ἐγγὺς γενόμεναι ἢ μακρὰν οὖσαι πρὸς πίστιν, ἢ πάσαις δίκαιόν ἐστιν ἢ μηδὲ ταύταις ἕπεσθαι τὴν προσαποφαινομένην τὸ εἶναι κρίσιν· εἰ δὲ γίνεται διαφορὰ τοῦ πάθους ἀποστᾶσι καὶ ἐλθοῦσι, ψεῦδός ἐστι τὸ μήτε φαντασίαν μήτε αἴσθησιν ἑτέραν ⟨ἑτέρας⟩ ἐναργεστέραν ὑπάρχειν. καθάπερ ἃς λέγουσιν ἐπιμαρτυρήσεις καὶ ἀντιμαρτυρήσεις οὐθέν εἰσι πρὸς τὴν αἴσθησιν ἀλλὰ πρὸς (Plut. adv. Col. 25 p. 1121a sqq.)

u15024 Nitekim doğrulanma ve yalanlanma dedikleri şeyler de hisle değil kanaatle ilgilidir. Öyleyse insanların bunlara uyarak dışarıdaki şeyler hakkında hüküm vermelerini isterken, "olmak"ı kanaatin hükmü, "görünen"i hissin hâli yaparak hükmü her bakımdan doğru olandan sık sık yanılana taşımış oluyorlar.

Sextos Empeirikos, Dogmatiklere Karşı II (Matematikçilere Karşı VIII) 63–64: Epikuros bütün duyulur şeylerin doğru olduğunu, her izlenimin var olan bir şeyden geldiğini ve hissi harekete geçiren şey nasılsa izlenimin de öyle olduğunu söylerdi. İzlenimlerin bazılarını doğru, bazılarını yanlış sayanlarsa kanaati apaçıklıktan ayıramadıkları için yanılırlar. Örneğin Orestes Erinysleri gördüğünü sandığında, suretlerle harekete geçen hissi doğruydu, çünkü suretler gerçekten vardı; ama Erinyslerin katı cisimler olduğunu sanan nous'u yanlış bir kanaate düşüyordu. Ayrıca, der, adı geçen ve izlenimler arasında fark gözetenler, bazılarının doğru, bazılarının yanlış olduğunu temellendiremezler. Çünkü bunu ne görünen bir şeyle öğretebilirler, zira araştırılan zaten görünen şeylerdir; ne de apaçık olmayan bir şeyle, zira apaçık olmayanın görünen yoluyla ispat edilmesi gerekir.

Plutarkhos, Kolotes'e Karşı 28 (1123b–c): Ama bunlar (Orestes'e görünen Erinysler gibi hayaletler) ve bunlardan da trajik, Empedokles'in alay ettikleri "acayip yaratıklarına" benzeyen daha birçok şey ... Düşlerden ve sayıklamalardan gelen her türlü görüntüyü ve tabiat dışı yaratığı bir araya toplayıp bunların hiçbirinin göz yanılması, yalan ya da tutarsız bir şey olmadığını, hepsinin doğru izlenimler, çevremizdeki ortamdan gelen cisimler ve biçimler olduğunu söylüyorlar. ... Bunların var olduğunu ciddiyetle ileri sürüyor, hatta bunlar var olmasaydı güvenin, kesinliğin ve hakikat hükmünün yok olacağını söylüyorlar; böylece her şeyi, hakkında hiçbir şey söylenemeyecek bir duruma kendileri düşürüyorlar.

2. Önkavram ve kelimeler üzerine

İskenderiyeli Klemens, Stromateis II 4: Hatta hazzı hakikatten çok önemseyen Epikuros bile inancın aklın bir önkavramı olduğunu düşünür. Önkavramı da apaçık bir şeye ve şeyin apaçık kavramına yönelme olarak açıklar; önkavram olmadan kimsenin ne bir şey araştırabileceğini ne aporiaya düşebileceğini ne kanaat edinebileceğini ne de bir şeyi çürütebileceğini söyler.

[Theodoretos, Hellen Hastalıklarının Tedavisi I 90 ile karşılaştırınız.]

Diogenes Laertios X 33: Önkavramı ise bir tür kavrayış, doğru kanaat, düşünce ya da zihinde saklı küllî bir kavram, yani dışarıdan sık sık görünmüş olanın hatırası olarak açıklarlar. Örneğin "İnsan böyle bir şeydir" dediğimizde olduğu gibi: "İnsan" denir denmez, hislerin öncülüğüyle, önkavram sayesinde onun biçimi de hemen akla gelir. Demek ki her ismin altında ilk olarak yatan şey apaçıktır. Aradığımızı daha önce bilmeseydik onu aramazdık; örneğin "Uzakta duran şey at mı, öküz mü?" diye sorabilmek için atın ve öküzün biçimini önkavram yoluyla bir zamanlar bilmiş olmamız gerekir. Bir şeyin biçimini önkavram yoluyla önceden öğrenmemiş olsaydık ona bir ad da veremezdik. Demek ki önkavramlar apaçıktır.

[Cicero'nun Latince tanıklıkları çevrilmemiştir.]

u15024

τὴν δόξαν· ὥστε εἰ ταύταις ἑπομένους ἀποφαίνεσθαι περὶ τῶν ἐκτὸς κελεύουσι, τῆς δόξης κρίμα τὸ εἶναι, τῆς δὲ αἰσθήσεως πάθος τὸ φαινόμενον ποιοῦντες ἀπὸ τοῦ πάντως ἀληθοῦς τὴν κρίσιν ἐπὶ τὸ διαπῖπτον πολλάκις μεταφέρουσιν. (Plut. adv. Col. 25 p. 1121e) — ὁ δὲ Ἐπίκουρος ἔλεγε μὲν πάντα τὰ αἰσθητὰ εἶναι ἀληθῆ καὶ πᾶσαν φαντασίαν ἀπὸ ὑπάρχοντος εἶναι καὶ τοιαύτην ὁποῖόν ἐστι τὸ κινοῦν τὴν αἴσθησιν, πλανᾶσθαι δὲ τοὺς τινὰς μὲν τῶν φαντασιῶν λέγοντας ἀληθεῖς, τινὰς δὲ ψευδεῖς, παρὰ τὸ μὴ δύνασθαι χωρίζειν δόξαν ἀπὸ ἐναργείας. ἐπὶ γοῦν τοῦ Ὀρέστου, ὅτε ἐδόκει βλέπειν τὰς Ἐρινύας, ἡ μὲν αἴσθησις ὑπ’ εἰδώλων κινουμένη ἀληθὴς ἦν (ὑπέκειτο γὰρ τὰ εἴδωλα), ὁ δὲ νοῦς οἰόμενος ὅτι στερέμνιοί εἰσιν Ἐρινύες ἐψευδοδόξει. καὶ ἄλλως, φησίν, οἱ προειρημένοι τῶν φαντασιῶν διαφορὰν εἰσάγοντες οὐκ ἰσχύουσι πιστώσασθαι τὸ τινὰς μὲν αὐτῶν ἀληθεῖς ὑπάρχειν, τινὰς δὲ ψευδεῖς· οὔτε γὰρ φαινομένῳ διδάξουσι τὸ τοιοῦτον (ζητεῖται γὰρ τὰ φαινόμενα) οὔτε ἀδήλῳ (διὰ φαινομένου γὰρ ὀφείλει τὸ ἄδηλον ἀποδείκνυσθαι). (Sext. adv. math. VIII 63 sq.) — ταῦτα μέντοι καὶ πολλὰ τούτων ἕτερα τραγικώτερα τοῖς Ἐμπεδοκλέους ἐοικότα τεράσμασιν, ὧν καταγελῶσιν … καὶ τίνα γὰρ οὐκ ὄψιν ἢ φύσιν ἔκφυλον εἰς ταὐτὸ συνενεγκόντες ἐκ τῶν ἐνυπνίων καὶ τῶν παρακοπῶν οὐδὲν εἶναί φασι παρόραμα τούτων οὐδὲ ψεῦδος οὐδ’ ἀσύστατον, ἀλλὰ φαντασίας ἀληθεῖς ἁπάσας καὶ σώματα καὶ μορφὰς ἐκ τοῦ περιέχοντος ἀφικνουμένας … ταῦτα ὑπάρχειν ἀπὸ σπουδῆς τιθέμενοι, μᾶλλον δὲ ὅλως, εἰ ταῦτα μὴ ὑπάρχοι, πίστιν οἴχεσθαι καὶ βεβαιότητα καὶ κρίσιν ἀληθείας φάσκοντες, αὐτοὶ καταβάλλουσιν εἰς ἀφασίαν πάντα πράγματα. (Plut. adv. Col. 28 p. 1123b) — καὶ μὴν καὶ ὁ Ἐπίκουρος, ὁ μάλιστα τῆς ἀληθείας προτιμήσας τὴν ἡδονήν, πρόληψιν εἶναι διανοίας τὴν πίστιν ὑπολαμβάνει· πρόληψιν δὲ ἀποδίδωσιν ἐπιβολὴν ἐπί τι ἐναργὲς καὶ ἐπὶ τὴν ἐναργῆ τοῦ πράγματος ἐπίνοιαν· μὴ δύνασθαι δὲ μηδένα μήτε ζητῆσαι μήτε ἀπορῆσαι μηδὲ μὴν δοξάσαι, ἀλλ’ οὐδὲ ἐλέγξαι χωρὶς προλήψεως. (Clem. Al. strom. II 4) — τὴν δὲ πρόληψιν λέγουσιν οἱονεὶ κατάληψιν ἢ δόξαν ὀρθὴν ἢ ἔννοιαν ἢ καθολικὴν νόησιν ἐναποκειμένην, τουτέστι μνήμην τοῦ πολλάκις ἔξωθεν φανέντος, οἷον τὸ “τοιοῦτόν ἐστιν ἄνθρωπος”· ἅμα γὰρ τῷ ῥηθῆναι “ἄνθρωπος” εὐθὺς κατὰ πρόληψιν καὶ ὁ τύπος αὐτοῦ νοεῖται προηγουμένων τῶν αἰσθήσεων. παντὶ οὖν ὀνόματι τὸ πρώτως ὑποτεταγμένον ἐναργές ἐστι. καὶ οὐκ ἂν ἐζητήσαμεν τὸ ζητούμενον, εἰ μὴ πρότερον ἐγνώκειμεν αὐτό, οἷον “τὸ πόρρω ἑστὼς ἵππος ἐστὶν ἢ βοῦς;” δεῖ γὰρ κατὰ πρόληψιν ἐγνωκέναι ποτὲ ἵππου καὶ βοὸς μορφήν. οὐδ’ ἂν ὠνομάσαμέν τι μὴ πρότερον αὐτοῦ κατὰ πρόληψιν τὸν τύπον μαθόντες. ἐναργεῖς οὖν εἰσιν αἱ προλήψεις. (Diog. Laert. X 33)

u15134Plutarkhos (Olympiodoros, Platon'un Phaidon'una Şerh 125, 10'da): Epikurosçular ise araştırmamızın ve bulmamızın sebebini önkavramlarda görürler. Bu önkavramların açık seçik biçimlenmiş olduğunu söylerlerse araştırma gereksizdir; açık seçik biçimlenmemiş olduğunu söylerlerse, önceden hiç kavramadığımız bir şeyi önkavramların dışında nasıl arayabiliriz?

Sextos Empeirikos, Matematikçilere Karşı I 57: Bilge Epikuros'a göre önkavram olmadan ne araştırmak ne de aporiaya düşmek mümkündür. (Aynı söz Matematikçilere Karşı XI 21'de de geçer.)

[Cicero'nun Latince tanıklıkları çevrilmemiştir.]

Diogenes Laertios X 31: Diyalektiği gereksiz bir yük diye reddederler; çünkü tabiat bilginlerinin şeylere verilen adlara uyarak yol almalarının yeterli olduğunu söylerler.

Erotianos, Hippokrates Sözlüğü, Önsöz (Klein 34, 10): Herkesçe bilinen kelimeleri açıklamaya kalkışacak olsak, ya hepsini ya bazılarını açıklamak zorunda kalırız. Hepsini açıklamak imkânsızdır, bazılarını açıklamak da boşunadır. Çünkü onları ya alışılmış ya da alışılmamış kelimelerle açıklarız. Alışılmamış kelimeler bu işe elverişsiz görünür, zira daha az bilineni daha çok bilinenle açıklamak makuldür. Alışılmış kelimeler ise açıklanan kelimeyle aynı derecede açık olduklarından, Epikuros'un dediği gibi, anlatımı aydınlatmaya yaramaz. Çünkü bir kelime, kendi soyundan bir ilaçla büyülenir gibi başka bir sözle oynanırsa, anlatımın kendine özgü açıklığı kaybolur ⟦?⟧.

Sextos Empeirikos, Dogmatiklere Karşı II (Matematikçilere Karşı VIII) 258: Görüyoruz ki söylenebilirlerin (lekta) varlığını ortadan kaldıranlar da vardır; yalnız başka öğretilerden gelenler, örneğin Epikurosçular değil, ...

Plutarkhos, Kolotes'e Karşı 22 (1119f): Diyalektik konusunda sizden (Epikurosçulardan) daha çok hata eden kim var? Söze ousiasını veren söylenebilirler cinsini kökünden ortadan kaldırıyor, yalnızca sesleri ve dış nesneleri bırakıyorsunuz; öğrenmenin, öğretmenin, önkavramların, düşüncelerin, dürtülerin ve onayların kendileri sayesinde gerçekleştiği, ikisinin arasındaki anlamlandırılan şeylerin ise hiç var olmadığını söylüyorsunuz.

u15134

οἱ δὲ Ἐπικούρειοι τὰς προλήψεις (αἰτιῶνται τοῦ ζητεῖν ἡμᾶς καὶ εὑρίσκειν)· ἃς εἰ μὲν διηρθρωμένας φασί, περιττὴ ἡ ζήτησις· εἰ δὲ ἀδιαρθρώτους, πῶς ἄλλο τι παρὰ τὰς προλήψεις ἐπιζητοῦμεν ὅ γε οὐδὲ προειλήφαμεν; (Plut. ap. Olympiod. in Plat. Phaed. p. 125, 10 Finckh) — οὔτε ζητεῖν οὔτε ἀπορεῖν ἔστι κατὰ τὸν σοφὸν Ἐπίκουρον ἄνευ προλήψεως. (Sext. adv. math. I 57; cf. XI 21) — τὴν διαλεκτικὴν ὡς παρέλκουσαν ἀποδοκιμάζουσιν· ἀρκεῖν γὰρ τοὺς φυσικοὺς χωρεῖν κατὰ τοὺς τῶν πραγμάτων φθόγγους. (Diog. Laert. X 31) — εἰ γὰρ μέλλοιμεν τὰς πᾶσι γινωσκομένας ἐξαπλοῦν φωνάς, ἤτοι πάσας ὀφειλήσομεν ἐξηγήσασθαι ἢ τινάς. ἀλλὰ πάσας μὲν ἀδύνατον, τινὰς δὲ καὶ κενόν. ἢ γὰρ διὰ συνήθων ἐξαπλώσομεν αὐτὰς ῥημάτων ἢ διὰ τῶν μὴ συνήθων· ἀλλ’ αἱ μὲν ἀσυνήθεις εἰς τοῦτο ἀφυεῖς φαίνονται — δεκτὸν γὰρ τὰ ἧττον γινωσκόμενα διὰ τῶν μᾶλλον γινωσκομένων ἐξαπλοῦν —, αἱ δὲ συνήθεις τῷ ἐπ’ ἴσης εἶναι φανεραὶ πρὸς τὸ δηλωτικὸν τῆς ἑρμηνείας οὐκ ἔσονται χρήσιμοι, ὥς φησιν Ἐπίκουρος· ἀπόλλυται γὰρ ἰδίως τῆς ἑρμηνείας τὸ φανερόν, ὅταν ὑπὸ λόγου καθάπερ τινὸς οἰκείου μαγγανεύηται φαρμάκου. (Erotian. gloss. Hippocr. praef. p. 34, 10 Klein) — ὁρῶμεν δὲ ὡς εἰσί τινες οἱ ἀνῃρηκότες τὴν ὕπαρξιν τῶν λεκτῶν, καὶ οὐχ οἱ ἑτερόδοξοι μόνον, οἷον οἱ Ἐπικούρειοι — (Sext. adv. math. VIII 258) — τίνες μᾶλλον ὑμῶν πλημμελοῦσι περὶ τὴν διάλεκτον, οἳ τὸ τῶν λεκτῶν γένος οὐσίαν τῷ λόγῳ παρέχον ἄρδην ἀναιρεῖτε, τὰς φωνὰς καὶ τὰ τυγχάνοντα μόνον ἀπολιπόντες, τὰ δὲ μεταξὺ σημαινόμενα πράγματα, δι’ ὧν γίνονται μαθήσεις, διδασκαλίαι, προλήψεις, νοήσεις, ὁρμαί, συγκαταθέσεις, τὸ παράπαν οὐδὲ εἶναι λέγοντες; (Plut. adv. Col. 22 p. 1119f) — [οἱ δὲ περὶ τὸν Ἐπίκουρον καὶ Στράτωνα τὸν φυσικὸν δύο μόνον ἀπολείποντες, σημαῖνόν τε καὶ τυγ- (Sext. adv. math. VIII 13)

[Sextos Empeirikos, Matematikçilere Karşı VIII 13: Epikuros'un ve tabiat filozofu Straton'un çevresindekiler yalnızca ikisini, anlamlandıranı ve nesneyi bıraktıklarından, ... doğruyu ve yanlışı seste aradıkları görülür. (Usener'e göre Sextos burada yanılmaktadır.)]

3. Hâl üzerine

Diogenes Laertios X 34: Hâllerin iki olduğunu söylerler: haz ve elem. Bunlar her canlıda bulunur; biri ona yakın ve uygun, öteki yabancıdır. Neyi seçip neden kaçınacağımız bunlarla belirlenir.

Aristokles (Eusebios, Hazırlık XIV 21): Epikuros'un çevresindekiler, seçmenin ve kaçınmanın ilkesi ve ölçütü olarak haz ile elemin elimizde olduğunu söylerler. ... Ben ise hâlin iyilerin ve kötülerin ilkesi ve ölçüsü olduğunu söylemekten o kadar uzağım ki, bana kalırsa bunun kendisi bir ölçüte muhtaçtır.

Aëtios IV 9, 11: Epikuros hazları ve acıları da duyulur şeyler arasında sayar.

4. İşaretten çıkarım üzerine

Sextos Empeirikos, Dogmatiklere Karşı II (Matematikçilere Karşı VIII) 177: Epikuros ve okulunun önde gelenleri işaretin duyulur, Stoacılar ise düşünülür olduğunu söylediler.

Plutarkhos, Kolotes'e Karşı 29 (1124b): Görünenlerin apaçık olmayan şeyler için güvence olduğunu söyleyenler, görünenlerde bu kadar güvenilmezlik ve belirsizlik gördükleri halde ...

5. Tartışma üzerine

[Cicero'nun Latince tanıklığı çevrilmemiştir.]

Diogenes Laertios X 34: Araştırmaların da bir kısmının şeyler hakkında, bir kısmının ise yalnızca kelime hakkında olduğunu söylerler.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…