İçeriğe geç
Zihnin Yönetimi İçin Kurallar

Descartes · Zihnin Yönetimi İçin Kurallar

Kural XVIII.

AT10.461Bunun için yalnızca dört işlem gerekir: toplama, çıkarma, çarpma ve bölme. Bunlardan son ikisi burada çoğu zaman sonuna kadar yapılmamalıdır; hem bir şey düşüncesizce karışmasın diye, hem de sonradan daha kolay tamamlanabilecekleri için.

Kuralların çokluğu çoğu zaman öğretenin beceriksizliğinden ileri gelir; tek bir genel öğüde indirgenebilecek şeyler birçok özel öğüde bölünürse daha az anlaşılır olur. Bu yüzden burada soruları baştan sona geçerken, yani bazı büyüklükleri başkalarından çıkarırken kullanılması gereken bütün işlemleri yalnızca dört başlığa indiriyoruz; bunların nasıl yettiği de açıklamalarından anlaşılacaktır.

Şöyle ki: Bir büyüklüğü oluşturan parçalar elimizde olduğu için onun bilgisine ulaşırsak, bu toplamayla olur. Bütün ve bütünün bir parça üzerindeki fazlası elimizde olduğu için o parçayı bilirsek, bu çıkarmayla olur. Mutlak olarak alınmış ve kendisinin bir şekilde içinde bulunduğu başka büyüklüklerden bir büyüklük bunlardan başka yollarla çıkarılamaz. Ama bir büyüklük, kendisinden büsbütün farklı olan ve kendisinin hiçbir şekilde içinde bulunmadığı başka büyüklüklerden bulunacaksa, onlara bir şekilde bağlanması zorunludur. Bu bağıntı ya da ilişki doğrudan izlenecekse çarpma, dolaylı olarak izlenecekse bölme kullanılmalıdır.

Bu ikisini açıkça ortaya koymak için şunu bilmek gerekir: Sözünü ettiğimiz birim burada bütün bağıntıların tabanı ve temelidir; sürekli orantılı büyüklükler dizisinde birinci basamakta durur. Orantı doğrudansa, verilmiş büyüklükler ikinci basamakta, aranan büyüklükler üçüncü, dördüncü ve sonraki basamaklarda bulunur. Orantı dolaylıysa, aranan büyüklük ikinci ve öteki ara basamaklarda, verilmiş olan ise sonuncuda bulunur. Çünkü "birim nasıl a'ya ya da verilmiş 5'e oranlanıyorsa, verilmiş b ya da 7 de aranan büyüklüğe, yani ab'ye ya da 35'e öyle oranlanır" denirse, a ile b ikinci basamakta, onlardan çıkan ab de üçüncü basamaktadır.

AT10.461

REGULA XVIII. Ad hoc quatuor tantum operationes requiruntur, additio, subtractio, multiplicatio, et divisio; ex quibus duae vltimae saepe hic non sunt absolvendae, tum ne quid temere involvatur, tum quia facilius postea perfici possunt. Multitudo regularum saepe ex Doctoris imperitia procedit, et quae ad vnicum generale praeceptum possent reduci, minus perspicua sunt si in multa particularia dividantur. Quamobrem hic nos operationes omnes, quibus vtendum est in quaestionibus percurrendis, id est, in quibusdam magnitudinibus ex alijs deducendis, ad quatuor tantum capita redigimus; quae quomodo sufficiant, ex ipsorum explicatione cognoscetur. Nempe si ad vnius magnitudinis cognitionem perveniamus, ex eo quod habemus partes ex quibus componitur, id fit per additionem; si agnoscamus partem ex eo quod habemus totum, et excessum totius supra eamdem partem, hoc fit per subtractionem; neque pluribus modis aliqua magnitudo ex alijs absolute sumptis, et in quibus aliquo modo contineatur, potest deduci. Si vero aliqua invenienda sit ex alijs a quibus sit plane diversa, et in quibus nullo modo contineatur, necesse est vt ad illas aliqua ratione referatur: atque haec relatio sive habitudo si sit directe persequenda, tunc vtendum est multiplicatione; si indirecte, divisione. Quae duo vt clare exponantur, sciendum est vnitatem, de qua jam sumus locuti, hic esse basim et fundamentum omnium relationum, atque in serie magnitudinum continue proportionalium primum gradum obtinere, datas autem magnitudines in secundo gradu contineri, et in tertio, quarto, et reliquis quaesitas, si proportio sit directa; si vero indirecta, quaesitam in secundo et alijs intermedijs gradibus contineri, et datam in vltimo. Nam si dicatur, vt vnitas ad a vel ad 5 datam, ita b sive 7 data ad quaesitam, quae est ab vel 35, tunc a et b sunt in secundo gradu, et ab, quae producitur ex illis, in tertio.

AT10.463Yine, "birim nasıl c'ye ya da 9'a oranlanıyorsa, ab ya da 35 de aranan abc'ye ya da 315'e öyle oranlanır" diye eklenirse, abc dördüncü basamaktadır ve ikinci basamakta bulunan ab ile c'den iki çarpmayla üretilir; geri kalanlar da böyle. Yine, birim nasıl a'ya ya da 5'e oranlanıyorsa, a ya da 5 de a²'ye ya da 25'e öyle oranlanır; ayrıca birim nasıl a'ya ya da 5'e oranlanıyorsa, a² ya da 25 de a³'e ya da 125'e öyle oranlanır; son olarak birim nasıl a'ya ya da 5'e oranlanıyorsa, a³ ya da 125 de 625 olan a⁴'e öyle oranlanır vb. Çünkü aynı büyüklük kendisiyle çarpıldığında da, büsbütün farklı başka bir büyüklükle çarpıldığında da çarpma aynı şekilde yapılır.

Ama şimdi "birim nasıl verilmiş bölen olan a'ya ya da 5'e oranlanıyorsa, aranan B ya da 7 de verilmiş bölünen olan ab'ye ya da 35'e öyle oranlanır" denirse, düzen karışık ve dolaylıdır. Bu yüzden aranan B'yi ancak verilmiş ab'yi yine verilmiş a'ya bölerek buluruz. Yine "birim nasıl aranan A'ya ya da 5'e oranlanıyorsa, aranan A ya da 5 de verilmiş a²'ye ya da 25'e öyle oranlanır" ya da "birim nasıl aranan A'ya ya da 5'e oranlanıyorsa, aranan A² ya da 25 de verilmiş a³'e ya da 125'e öyle oranlanır" denirse; ötekiler de böyle. Bütün bunları bölme adı altında topluyoruz. Ama şunu belirtmek gerekir: Bu türün sonraki örnekleri öncekilerden daha büyük bir güçlük içerir, çünkü bunlarda aranan büyüklük daha çok kez bulunur ve bu yüzden daha çok bağıntı içerir. Bu örneklerin anlamı, a²'nin ya da 25'in karekökünün, a³'ün ya da 125'in küpkökünün vb. çıkarılması gerektiğini söylemekle aynıdır; hesapçılar arasında yaygın söyleyiş budur. Ya da bunları geometricilerin terimleriyle açıklarsak, bu, birim dediğimiz o varsayılan büyüklük ile a² ile gösterilen büyüklük arasındaki orta orantılıyı ya da birim ile a³ arasındaki iki orta orantılıyı bulmak gerektiğini söylemekle aynıdır; ötekiler de böyle.

Buradan bu iki işlemin, bir bağıntı yüzünden başka büyüklüklerden çıkarılması gereken her türlü büyüklüğü bulmaya nasıl yettiği kolayca anlaşılır. Bunlar anlaşıldıktan sonra sıra, bu işlemlerin nasıl hayal gücünün incelemesine götürüleceğini ve gözlerin önüne de nasıl serileceğini açıklamaya gelir; en sonunda da kullanımlarını, yani uygulamalarını açıklayacağız.

Toplama ya da çıkarma yapılacaksa, özneyi bir çizgi olarak, yani yalnızca uzunluğuna bakılacak uzamlı bir büyüklük olarak tasavvur ederiz. Çünkü a çizgisi b çizgisine (şekil) eklenecekse, birini ötekine şöyle ekleriz: (şekil) ab. Küçüğü büyükten, yani b'yi a'dan (şekil) çıkarmak gerekiyorsa,

AT10.463

Item si addatur, vt vnitas ad c vel 9, ita ab vel 35 ad quaesitam abc vel 315, tunc abc est in quarto gradu, et generatur per duas multiplicationes ex ab et c, quae sunt in secundo gradu, et sic de reliquis. Item, vt vnitas ad a vel 5, ita a vel 5 ad a² vel 25; et rursum, vt vnitas ad a vel 5, ita a² vel 25 ad a³ vel 125; et denique, vt vnitas ad a vel 5, sic a³ vel 125 ad a⁴ quod est 625, etc.: neque enim aliter fit multiplicatio, si eadem magnitudo ducatur per se ipsam, quam si per aliam plane diversam duceretur. Jam vero si dicatur, vt vnitas ad a vel 5 datum divisorem, ita B vel 7 quaesita ad ab vel 35 datum dividendum, tunc est ordo turbatus et indirectus: quapropter B quaesita non habetur, nisi dividendo ab datam per a etiam datam. Item, si dicatur, vt vnitas ad A vel 5 quaesitam, ita A vel 5 quaesita ad a² vel 25 datam; sive, vt vnitas ad A vel 5 quaesitam, sic A² vel 25 quaesita ad a³ vel 125 datam; et sic de caeteris. Haec omnia complectimur sub nomine divisionis, quamvis notandum sit has posteriores hujus speciei majorem continere difficultatem quam priores, quia saepius in illis reperitur magnitudo quaesita, quae proinde plures relationes involvit. Idem enim est horum exemplorum sensus, ac si diceretur extrahendam esse radicem quadratam ex a² sive ex 25, vel cubicam ex a³ sive ex 125, et sic de caeteris; qui mos loquendi est apud Logistas vsitatus. Vel vt etiam Geometrarum terminis illas explicemus, idem est ac si diceretur inveniendam esse mediam proportionalem inter magnitudinem illam assumptitiam, quam vnitatem vocamus, et illam quae designatur per a², vel duas medias proportionales inter vnitatem et a³, et ita de alijs. Ex quibus facile colligitur, quomodo hae duae operationes sufficiant ad magnitudines quascumque inveniendas, quae propter aliquam relationem ex alijs sint deducendae. Atque his intellectis, sequitur vt exponamus quomodo hae operationes ad imaginationis examen sint revocandae, et quomodo etiam ipsis oculis exhibendae, vt tandem postea illarum vsum sive praxim explicemus. Si additio vel subtractio faciendae sint, concipimus subjectum sub ratione lineae, sive sub ratione magnitudinis extensae, in qua sola longitudo est spectanda: nam si addenda sit linea a ad lineam b ⟦figura⟧, vnam alteri adjungimus hoc modo ⟦figura⟧ ab; si autem minor ex majori tollenda sit, nempe b ex a ⟦figura⟧,

AT10.465birini ötekinin üzerine şöyle koyarız, (şekil), ve böylece büyüğün, küçüğün örtemediği kısmını elde ederiz, yani (şekil).

Çarpmada da verilmiş büyüklükleri çizgiler olarak tasavvur ederiz; ama onlardan bir dikdörtgen meydana geldiğini düşünürüz. Çünkü a'yı b ile (şekil) çarparsak, birini ötekine şöyle dik açıyla yerleştiririz, (şekil), ve dikdörtgen meydana gelir, (şekil).

Yine ab'yi c ile (şekil) çarpmak istersek, ab'yi bir çizgi olarak, yani ab (şekil) olarak tasavvur etmemiz gerekir; böylece abc için şu meydana gelir: (şekil).

Son olarak, bölenin verilmiş olduğu bölmede bölünecek büyüklüğü, bir kenarı bölen, öteki kenarı bölüm olan bir dikdörtgen olarak tasavvur ederiz. Örneğin ab dikdörtgeni a'ya (şekil) bölünecekse, ondan a yüksekliği çıkarılır ve bölüm olarak b kalır, (şekil);

AT10.465

vnam supra aliam applicamus hoc modo ⟦figura⟧, et ita habetur illa pars majoris quae a minori tegi non potest, nempe ⟦figura⟧. In multiplicatione concipimus etiam magnitudines datas sub ratione linearum; sed ex illis rectangulum fieri imaginamur: nam si multiplicemus a per b ⟦figura⟧, vnam alteri aptamus ad angulos rectos hoc modo ⟦figura⟧, et fit rectangulum ⟦figura⟧. Iterum, si velimus multiplicare ab per c ⟦figura⟧, oportet concipere ab vt lineam, nempe ab ⟦figura⟧, vt fiat pro abc ⟦figura⟧. Denique in divisione, in qua divisor est datus, magnitudinem dividendam imaginamur esse rectangulum, cujus vnum latus est divisor, et aliud est quotiens: vt si rectangulum ab dividendum sit per a ⟦figura⟧, tollitur ab illo altitudo a, et remanet b pro quotiente ⟦figura⟧;

AT10.467ya da tersine, aynı dikdörtgen b'ye bölünürse b yüksekliği çıkarılır ve bölüm a olur, (şekil).

Bölenin verilmediği, yalnızca bir bağıntıyla gösterildiği bölmelerde ise, örneğin karekök ya da küpkök vb. çıkarılması gerektiği söylendiğinde, şunu belirtmek gerekir: Bölünecek terim ve ötekilerin hepsi her zaman, birincisi birim, sonuncusu bölünecek büyüklük olan sürekli orantılılar dizisinde yer alan çizgiler olarak tasavvur edilmelidir. Bu büyüklükle birim arasında istenen sayıda orta orantılının nasıl bulunacağı yeri gelince söylenecek. Şimdilik şunu hatırlatmak yeter: Bu tür işlemlerin burada henüz sonuna kadar yapılmadığını varsayıyoruz, çünkü hayal gücünün dolaylı ve geri dönen hareketleriyle yapılmaları gerekir; şimdi ise yalnızca doğrudan baştan sona geçilecek soruları ele alıyoruz.

Öteki işlemlere gelince, onlar tasavvur edilmeleri gerektiğini söylediğimiz şekilde pek kolay yapılabilir. Ama terimlerinin nasıl hazırlanacağını açıklamak kalıyor. Çünkü bir güçlükle uğraşmaya ilk başladığımızda, on dördüncü kuralda söylendiği gibi, terimlerini çizgiler ya da dikdörtgenler olarak tasavvur etmekte serbestiz ve onlara hiçbir zaman başka şekiller yüklemeyiz. Yine de akıl yürütme sırasında, iki çizginin çarpılmasından üretilmiş bir dikdörtgeni başka bir işlem yapmak için hemen bir çizgi olarak tasavvur etmemiz sık sık gerekir. Ya da aynı dikdörtgeni yahut bir toplama veya çıkarmayla üretilmiş bir çizgiyi, onu bölecek olan belirli bir çizgi üzerine kurulmuş başka bir dikdörtgen olarak hemen tasavvur etmemiz gerekir.

AT10.467

vel contra, si idem dividatur per b, tolletur altitudo b, et quotiens erit a ⟦figura⟧. In illis autem divisionibus, in quibus divisor non est datus, sed tantum per aliquam relationem designatus, vt cum dicitur extrahendam esse radicem quadratam vel cubicam etc., tunc notandum est, terminum dividendum et alios omnes semper concipiendos esse vt lineas in serie continue proportionalium existentes, quarum prima est vnitas, et vltima est magnitudo dividenda. Quomodo autem inter hanc et vnitatem quotcumque mediae proportionales inveniendae sint, dicetur suo loco; et jam monuisse sufficiat, nos supponere tales operationes hic nondum absolvi, cum per motus imaginationis indirectos et reflexos faciendae sint; et nunc agimus tantum de quaestionibus directe percurrendis. Quod attinet ad alias operationes, facillime quidem absolvi possunt eo modo, quo illas concipiendas esse diximus. Superest tamen exponendum, quomodo illarum termini sint praeparandi; nam etiamsi, cum primum versamur circa aliquam difficultatem, nobis liberum sit ejus terminos concipere vt lineas, vel vt rectangula, nec alias vnquam figuras illis tribuamus, vt dictum est ad regulam decimam quartam, frequenter tamen in discursu rectangulum, postquam ex duarum linearum multiplicatione fuit productum, mox concipiendum est vt linea, ad aliam operationem faciendam; vel idem rectangulum, aut linea ex aliqua additione aut subtractione producta mox concipienda est vt aliud quoddam rectangulum supra lineam designatam, per quam est dividendum.

Bu yüzden burada her dikdörtgenin nasıl bir çizgiye, tersine bir çizginin ya da bir dikdörtgenin de bir kenarı belirlenmiş başka bir dikdörtgene nasıl dönüştürülebileceğini açıklamak zahmete değer. Geometriciler için bu pek kolaydır; yeter ki burada olduğu gibi çizgileri bir dikdörtgenle karşılaştırdığımız her durumda, çizgilerden hep, bir kenarı birim olarak aldığımız uzunluk olan dikdörtgenleri anladığımızı fark etsinler. Çünkü böylece bütün bu iş şu önermeye indirgenir: Verilmiş bir dikdörtgene eşit başka bir dikdörtgeni verilmiş bir kenar üzerine kurmak.

Bu, geometricilerin çocuklarınca bile bilinse de, hiçbir şeyi atlamış görünmemek için açıklamak istiyorum. (Gerisi eksiktir.)

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…