Descartes · Zihnin Yönetimi İçin Kurallar
Kural XVII.
AT10.459Ortaya konan güçlüğü doğrudan baştan sona geçmeliyiz; terimlerinden bazılarının bilinen, bazılarının bilinmeyen olmasını bir yana bırakmalı ve her birinin ötekilere karşılıklı bağlılığını doğru akıl yürütmelerle sezmeliyiz.
Önceki dört kural, belirlenmiş ve tam olarak anlaşılmış güçlüklerin özel öznelerden nasıl soyutlanması ve hangi noktaya indirgenmesi gerektiğini öğretti: Öyle ki sonra, şu ya da bu ilişkiyle verilmiş bazı büyüklüklere bağlandıkları için bilinmesi gereken belli büyüklüklerden başka bir şey aranmasın. Şimdi sonraki beş kuralda aynı güçlüklerin nasıl işlenmesi gerektiğini açıklayacağız: Bir önermede kaç bilinmeyen büyüklük varsa, hepsi birbirine bağımlı kılınacak; birincisi birime nasıl oranlanıyorsa, ikincisi birinciye, üçüncüsü ikinciye, dördüncüsü üçüncüye öyle oranlanacak ve bu böyle sürecek; bu kadar çoklarsa, sonunda bilinen bir büyüklüğe eşit bir toplam verecekler. Bunu da öyle kesin bir yöntemle yapacağız ki, bu yolla onların hiçbir çabayla daha yalın terimlere indirgenemeyeceğini güvenle ileri sürebilelim.
Bu kurala gelince şunu belirtmek gerekir: Çıkarımla çözülecek her soruda, bir terimden ötekine en kolay geçebileceğimiz düz ve doğrudan bir yol vardır; ötekilerin hepsi daha güç ve dolaylıdır. Bunu anlamak için on birinci kuralda söylenenleri hatırlamak gerekir. Orada önermelerin nasıl bir zincir oluşturduğunu açıklamıştık: Her biri komşularıyla karşılaştırılırsa, birincinin ve sonuncunun da birbiriyle nasıl ilişkili olduğunu kolayca kavrarız; gerçi aradakileri uçlardan aynı kolaylıkla çıkaramayız. Şimdi, düzeni hiçbir yerde kesmeden her birinin ötekine bağlılığını sezer ve buradan sonuncunun birinciye nasıl bağlı olduğunu çıkarırsak, güçlüğü doğrudan baştan sona geçmiş oluruz. Ama tersine, birincinin ve sonuncunun birbirine belli bir şekilde bağlı olduğunu bilmemizden yola çıkıp onları birleştiren ortadakilerin nasıl olduğunu çıkarmak isteseydik, büsbütün dolaylı ve tersine bir düzen izlemiş olurduk. Burada yalnızca karışık sorularla, yani bilinen uçlardan bazı ara terimlerin karışık bir düzen içinde bilinmesi gereken sorularla uğraşıyoruz. Bu yüzden buradaki bütün hüner şuna dayanacaktır: Bilinmeyenleri bilinen sayarak, ne kadar girift olursa olsun her güçlükte kendimize kolay ve doğrudan bir arama yolu çizebilmek. Bunun her zaman yapılmasına hiçbir engel de yoktur; çünkü bu kısmın başında, soruda bilinmeyen olan şeylerin bilinenlere, onlar tarafından tamamen belirlenecek kadar bağlı olduğunu bildiğimizi varsaydık. Öyleyse bu belirlenimi tanırken ilk karşımıza çıkan şeylerin kendisini düşünür, bilinmeyen olsalar da onları bilinenler arasında sayar ve onlardan adım adım, doğru akıl yürütmelerle bütün geri kalanları, bilinenleri de bilinmiyormuş gibi çıkarırsak, bu kuralın buyurduğu her şeyi yerine getirmiş oluruz. Bunun örneklerini, bundan sonra söyleyeceğimiz şeylerin çoğununkilerle birlikte yirmi dördüncü kurala bırakıyoruz, çünkü orada daha elverişli biçimde açıklanacaklar.
Notandumque est, his quatuor regulis nos adhuc vsuros in tertia parte hujus Tractatus, et paulo latius sumptis, quam hic fuerint explicatae, vt dicetur suo loco. REGULA XVII. Proposita difficultas directe est percurrenda, abstrahendo ab eo quod quidam ejus termini sint cogniti, alij incogniti, et mutuam singulorum ab alijs dependentiam per veros discursus intuendo. Superiores quatuor regulae docuerunt, quomodo determinatae difficultates et perfecte intellectae a singulis subjectis abstrahendae sint, et eo reducendae, vt nihil aliud quaeratur postea, quam magnitudines quaedam cognoscendae, ex eo quod per hanc vel illam habitudinem referantur ad quasdam datas. Jam vero in his quinque regulis sequentibus exponemus, quomodo eaedem difficultates ita sint subigendae, vt quotcumque erunt in vna propositione magnitudines ignotae sibi invicem omnes subordinentur, et quemadmodum prima erit ad vnitatem, ita secunda sit ad primam, tertia ad secundam, quarta ad tertiam, et sic consequenter, si tam multae sint, summam faciant aequalem magnitudini cuidam cognitae; idque methodo tam certa, vt hoc pacto tuto asseramus, illas nulla industria ad simpliciores terminos reduci potuisse. Quoad praesentem vero, notandum est, in omni quaestione per deductionem resolvenda quamdam esse viam planam et directam, per quam omnium facillime ex vnis terminis ad alios transire possumus, caeteras autem omnes esse difficiliores et indirectas. Ad quod intelligendum, meminisse oportet eorum quae dicta sunt ad regulam vndecimam, vbi exposuimus qualis sit catenatio propositionum, quarum singulae si cum vicinis conferantur, facile percipimus quomodo etiam prima et vltima se invicem respiciant, etiamsi non tam facile ab extremis intermedias deducamus. Nunc igitur si dependentiam singularum ab invicem, nullibi interrupto ordine, intueamur, vt inde inferamus quomodo vltima a prima dependeat, difficultatem directe percurremus; sed contra, si ex eo quod primam et vltimam certo modo inter se connexas esse cognoscemus, vellemus deducere quales sint mediae quae illas conjungunt, hunc omnino ordinem indirectum et praeposterum sequeremur. Quia vero hic versamur tantum circa quaestiones involutas, in quibus scilicet ab extremis cognitis quaedam intermedia turbato ordine sunt cognoscenda, totum hujus loci artificium consistet in eo quod, ignota pro cognitis supponendo, possimus facilem et directam quaerendi viam nobis proponere, etiam in difficultatibus quantumcumque intricatis; neque quicquam impedit quominus id semper fiat, cum supposuerimus ab initio hujus partis, nos agnoscere eorum, quae in quaestione sunt ignota, talem esse dependentiam a cognitis, vt plane ab illis sint determinata, adeo vt si reflectamus ad illa ipsa, quae primum occurrunt, dum illam determinationem agnoscimus, et eadem licet ignota inter cognita numeremus, vt ex illis gradatim et per veros discursus caetera omnia etiam cognita, quasi essent ignota, deducamus, totum id quod haec regula praecipit, exequemur: cujus rei exempla, vt etiam plurimorum ex ijs quae deinceps sumus dicturi, ad regulam vigesimam quartam reservamus, quoniam ibi commodius exponentur.