İçeriğe geç
Zihnin Yönetimi İçin Kurallar

Descartes · Zihnin Yönetimi İçin Kurallar

Kural XVI.

AT10.453Zihnin o anki dikkatini gerektirmeyen şeyleri, sonuç için gerekli olsalar bile, bütün şekillerle değil, çok kısa işaretlerle göstermek daha iyidir. Çünkü böylece bellek yanılamaz; düşünce de başka şeyleri çıkarmakla uğraşırken bunları akılda tutmak için dağılmaz.

Bundan başka, muhayyilemizde çizilebilecek sayısız boyuttan ikiden fazla farklı boyutun, gözün ya da zihnin bir ve aynı sezgisiyle seyredilmemesi gerektiğini söyledik. Bu yüzden ötekilerin hepsini, ihtiyaç olduğunda kolayca akla gelecek biçimde tutmak zahmete değer; bellek de tabiat tarafından bu amaçla kurulmuş gibi görünür. Ama bellek çoğu zaman kaygandır; başka düşüncelerle uğraşırken dikkatimizin bir kısmını onu tazelemeye harcamak zorunda kalmayalım diye de sanat pek yerinde olarak yazıyı kullanmayı bulmuştur. Biz de buna dayanarak burada belleğe hiçbir şey emanet etmeyeceğiz; muhayyileyi bütünüyle ve serbestçe o anki fikirlere bırakıp akılda tutulması gereken her şeyi kâğıda çizeceğiz. Bunu da çok kısa işaretlerle yapacağız ki, dokuzuncu kurala göre her birini seçik biçimde inceledikten sonra, on birinci kurala göre hepsini düşüncenin en hızlı hareketiyle baştan sona gözden geçirebilelim ve olabildiğince çok şeyi aynı anda sezebilelim.

AT10.453

REGULA XV. Juvat etiam plerumque has figuras describere, et sensibus exhibere externis, vt hac ratione facilius nostra cogitatio retineatur attenta. Quomodo autem illae pingendae sint, vt distinctius, dum oculis ipsis proponentur, illarum species in imaginatione nostra formentur, per se est evidens: nam primo vnitatem pingemus tribus modis, nempe per quadratum, □, si attendamus ad illam vt longam et latam, vel per lineam, ⟦figura⟧, si consideremus tantum vt longam, vel denique per punctum, ⟦figura⟧, si non aliud spectemus quam quod ex illa componatur multitudo; at quocumque modo pingatur et concipiatur, intelligemus semper eamdem esse subjectum omnimode extensum et infinitarum dimensionum capax. Ita etiam terminos propositionis, si ad duas simul illorum magnitudines diversas attendendum sit, oculis exhibebimus per rectangulum, cujus duo latera erunt duae magnitudines propositae: hoc modo, ⟦figura⟧, siquidem incommensurabiles sint cum vnitate; vel hoc ⟦figura⟧, sive hoc ⟦figura⟧, si commensurabiles sint; nec amplius, nisi de vnitatum multitudine sit quaestio. Si denique ad vnam tantum illorum magnitudinem attendamus, pingemus illam vel per rectangulum, cujus vnum latus sit magnitudo proposita, et aliud sit vnitas, hoc modo, ⟦figura⟧, quod fit quoties eadem cum aliqua superficie est comparanda; vel per longitudinem solam, hoc pacto, ⟦figura⟧, si spectetur tantum vt longitudo incommensurabilis; vel hoc pacto, ⟦figura⟧, si sit multitudo. REGULA XVI. Quae vero praesentem mentis attentionem non requirunt, etiamsi ad conclusionem necessaria sint, illa melius est per brevissimas notas designare quam per integras figuras: ita enim memoria non poterit falli, nec tamen interim cogitatio distrahetur ad haec retinenda, dum alijs deducendis incumbit. Caeterum, quia non plures quam duas dimensiones diversas, ex innumeris quae in phantasia nostra pingi possunt, vno et eodem, sive oculorum, sive mentis intuitu contemplandas esse diximus: operae pretium est omnes alias ita retinere, vt facile occurrant quoties vsus exigit; in quem finem memoria videtur a natura instituta. Sed quia haec saepe labilis est, et ne aliquam attentionis nostrae partem in eadem renovanda cogamur impendere, dum alijs cogitationibus incumbimus, aptissime scribendi vsum ars adinvenit; cujus ope freti, hic nihil prorsus memoriae committemus, sed liberam et totam praesentibus ideis phantasiam relinquentes, quaecumque erunt retinenda in charta pingemus; idque per brevissimas notas, vt postquam singula distincte inspexerimus juxta regulam nonam, possimus juxta vndecimam omnia celerrimo cogitationis motu percurrere et quamplurima simul intueri.

AT10.455Demek ki güçlüğün çözümü için tek bir şey olarak bakılması gereken her şeyi, istediğimiz gibi uydurabileceğimiz tek bir işaretle göstereceğiz. Ama kolaylık olsun diye, zaten bilinen büyüklükleri ifade etmek için a, b, c vb., bilinmeyenleri ifade etmek için A, B, C vb. harfleri kullanacağız. Bunların önüne, çokluklarını açıklamak için çoğu zaman 1, 2, 3, 4 vb. sayı işaretlerini koyacağız; aynı işaretleri, bu büyüklüklerde anlaşılması gereken bağıntıların sayısını göstermek için de arkalarına ekleyeceğiz. Örneğin 2a³ yazarsam, "a harfiyle gösterilen ve üç bağıntı içeren büyüklüğün iki katı" demişim gibi olur. Bu buluşla yalnızca birçok kelimeyi kısaltmış olmayacağız; asıl önemlisi, güçlüğün terimlerini öyle saf ve çıplak göstereceğiz ki, faydalı hiçbir şey atlanmasa da onlarda hiçbir gereksiz şey, zihin aynı anda birçok şeyi kavramak zorunda olduğunda onda boş yere yer kaplayacak hiçbir şey bulunmayacak.

Bütün bunlar daha açık anlaşılsın diye önce şunu fark etmek gerekir: Hesapçılar tek tek büyüklükleri birçok birimle, yani bir sayıyla göstermeye alışmıştır. Biz ise burada sayıların kendisinden de, az önce geometrik şekillerden ya da başka herhangi bir şeyden soyutladığımız kadar soyutluyoruz. Bunu hem uzun ve gereksiz hesabın sıkıntısından kaçınmak için, hem de özellikle öznenin güçlüğün tabiatına ait parçaları hep birbirinden ayrı kalsın ve faydasız sayılara karışmasın diye yapıyoruz. Örneğin verilen kenarları 9 ve 12 olan bir dik üçgenin tabanı sorulursa, hesapçı onun √225, yani 15 olduğunu söyler. Biz ise 9 ve 12 yerine a ve b koyacağız ve tabanın √(a² + b²) olduğunu bulacağız. Böylece sayıda birbirine karışmış olan a² ve b² parçaları ayrı kalacak.

Şunu da fark etmek gerekir: Bağıntıların sayısından, birbirini sürekli bir düzen içinde izleyen orantıları anlamalıyız. Başkaları sıradan cebirde bunları birçok boyut ve şekille ifade etmeye çalışır; birincisine kök, ikincisine kare, üçüncüsüne küp, dördüncüsüne dördüncü kuvvet vb. derler. İtiraf ederim ki bu adlar uzun zaman beni de yanılttı. Çünkü çizgiden ve kareden sonra hayal gücüme küpten ve bunlara benzetilerek kurulmuş öteki şekillerden daha açık bir şey sunulamaz gibi geliyordu; bunların yardımıyla az olmayan güçlüğü de çözüyordum. Ama birçok denemeden sonra sonunda fark ettim ki, bu tasavvur tarzıyla, onsuz çok daha kolay ve seçik biçimde bilemeyeceğim hiçbir şeyi hiçbir zaman bulmamıştım. Kavrayışı bulandırmasınlar diye bu tür adları büsbütün atmak gerektiğini de fark ettim; çünkü aynı büyüklük, ister küp ister dördüncü kuvvet diye adlandırılsın, önceki kurala göre hayal gücüne hiçbir zaman çizgi ya da yüzey olarak sunulmaktan başka türlü sunulmamalıdır. Öyleyse özellikle şunu belirtmek gerekir: Kök, kare, küp vb. sürekli orantılı büyüklüklerden başka bir şey değildir ve önlerinde her zaman, yukarıda sözünü ettiğimiz varsayılan birimin bulunduğu kabul edilir. Birinci orantılı bu birime doğrudan ve tek bir bağıntıyla bağlanır; ikincisi birincinin aracılığıyla, dolayısıyla iki bağıntıyla; üçüncüsü birinci ve ikincinin aracılığıyla, üç bağıntıyla vb. Bundan sonra cebirde kök denen büyüklüğe birinci orantılı, kare denene ikinci orantılı diyeceğiz; ötekiler de böyle.

Son olarak şunu fark etmek gerekir: Burada güçlüğün tabiatını incelemek için terimlerini belli sayılardan soyutlasak da, güçlüğün verilmiş sayılarda, onlardan soyutlandığı zamankinden daha yalın biçimde çözülebildiği çoğu zaman olur. Bu, daha önce değindiğimiz gibi sayıların iki türlü kullanılmasından ileri gelir: Aynı sayılar bazen düzeni, bazen ölçüyü açıklar. Bu yüzden güçlüğü genel terimlerle ifade ederek aradıktan sonra onu verilmiş sayılara geri götürmeliyiz ki, sayıların orada bize belki daha yalın bir çözüm sunup sunmadığını görelim. Örneğin a ve b kenarlarından dik üçgenin tabanının √(a² + b²) olduğunu gördükten sonra a² yerine 81, b² yerine 144 koymalıyız. Bunların toplamı 225'tir; bunun kökü, yani birim ile 225 arasındaki orta orantılı da 15'tir. Buradan 15 tabanının 9 ve 12 kenarlarıyla ortak ölçülü olduğunu bileceğiz; ama bunu genel olarak, tabanın, bir kenarı ötekine 3'ün 4'e oranında olan bir dik üçgenin tabanı olmasından bilmeyeceğiz.

AT10.455

Quidquid ergo vt vnum ad difficultatis solutionem erit spectandum, per vnicam notam designabimus, quae fingi potest ad libitum. Sed, facilitatis causa, vtemur characteribus, a, b, c, etc., ad magnitudines jam cognitas, et A, B, C, etc., ad incognitas exprimendas; quibus saepe notas numerorum, 1, 2, 3, 4, etc., praefigemus ad illarum multitudinem explicandam, et iterum subjungemus ad numerum relationum quae in ijsdem erunt intelligendae: vt si scribam 2a³, idem erit ac si dicerem duplum magnitudinis notatae per litteram a tres relationes continentis. Atque hac industria non modo multorum verborum compendium faciemus, sed, quod praecipuum est, difficultatis terminos ita puros et nudos exhibebimus vt, etiamsi nihil vtile omittatur, nihil tamen vnquam in illis inveniatur superfluum, et quod frustra ingenii capacitatem occupet, dum plura simul erunt mente complectenda. Quae omnia vt clarius intelligantur, primo advertendum est, Logistas consuevisse singulas magnitudines per plures vnitates, sive per aliquem numerum designare, nos autem hoc in loco non minus abstrahere ab ipsis numeris, quam paulo ante a figuris Geometricis, vel quavis alia re. Quod agimus, tum vt longae et superfluae supputationis taedium vitemus, tum praecipue, vt partes subjecti, quae ad difficultatis naturam pertinent, maneant semper distinctae, neque numeris inutilibus involvantur: vt si quaeratur basis trianguli rectanguli, cujus latera data sint 9 et 12, dicet Logista illam esse √225 vel 15; nos vero pro 9 et 12 ponemus a et b, inveniemusque basim esse √(a² + b²), manebuntque distinctae duae illae partes a² et b², quae in numero sunt confusae. Advertendum est etiam, per numerum relationum intelligendas esse proportiones se continuo ordine subsequentes, quas alij in vulgari Algebra per plures dimensiones et figuras conantur exprimere, et quarum primam vocant radicem, secundam quadratum, tertiam cubum, quartam biquadratum, etc. A quibus nominibus me ipsum longo tempore deceptum fuisse confiteor: nihil enim videbatur imaginationi meae clarius posse proponi, post lineam et quadratum, quam cubus et aliae figurae ad harum similitudinem effictae; et non paucas quidem difficultates horum auxilio resolvebam. Sed tandem post multa experimenta deprehendi, me nihil vnquam per istum concipiendi modum invenisse, quod longe facilius et distinctius absque illo non potuissem agnoscere; atque omnino rejicienda esse talia nomina, ne conceptum turbent, quoniam eadem magnitudo, quamvis cubus vel biquadratum vocetur, nunquam tamen aliter quam vt linea vel superficies imaginationi est proponenda juxta regulam praecedentem. Maxime igitur notandum est, radicem, quadratum, cubum, etc., nihil aliud esse quam magnitudines continue proportionales, quibus semper praeposita esse supponitur vnitas illa assumptitia, de qua jam supra sumus locuti: ad quam vnitatem prima proportionalis refertur immediate et per vnicam relationem; secunda vero, mediante prima, atque idcirco per duas relationes; tertia, mediante prima et secunda, et per tres relationes, etc. Vocabimus ergo deinceps primam proportionalem, magnitudinem illam, quae in Algebra dicitur radix; secundam proportionalem, illam quae dicitur quadratum, et sic de caeteris. Denique advertendum est, etiamsi hic a quibusdam numeris abstrahamus difficultatis terminos ad examinandam ejus naturam, saepe tamen contingere, illam simpliciori modo resolvi posse in numeris datis, quam si ab illis fuerit abstracta: quod fit per duplicem numerorum vsum, quem jam ante attigimus, quia scilicet ijdem explicant, modo ordinem, modo mensuram; ac proinde, postquam illam generalibus terminis expressam quaesivimus, oportere eamdem ad datos numeros revocare, vt videamus vtrum forte aliquam simpliciorem solutionem nobis ibi suppeditent: verb. gr., postquam basim trianguli rectanguli ex lateribus a et b vidimus esse √(a² + b²), pro a² ponendum esse 81, et pro b², 144, quae, addita, sunt 225, cujus radix sive media proportionalis inter vnitatem et 225 est 15; vnde cognoscemus basim 15 esse commensurabilem lateribus 9 et 12, non generaliter ex eo quod sit basis rectanguli trianguli, cujus vnum latus est ad aliud, vt 3 ad 4.

AT10.458Şeylerin apaçık ve seçik bilgisini arayan bizler bütün bunları ayırt ederiz; hesapçılar ise ayırt etmez. Onlar, aranan toplamın verilmiş olanlara nasıl bağlı olduğunu fark etmeseler bile, o toplam karşılarına çıktı mı yetinirler; oysa asıl anlamıyla ilim yalnızca buna dayanır.

Ama genel olarak şuna dikkat etmek gerekir: Sürekli dikkat gerektirmeyen şeylerden hiçbirini, kâğıda geçirebiliyorsak, belleğe emanet etmemeliyiz; yoksa gereksiz bir hatırlama zihnimizin bir kısmını o anki nesnenin bilgisinden çalar. Bir tür liste de yapmalıyız: Buna önce sorunun terimlerini ilk ortaya konuldukları biçimde, sonra nasıl soyutlandıklarını ve hangi işaretlerle gösterildiklerini yazacağız. Böylece işaretlerde çözümü bulduktan sonra onu, belleğin hiçbir yardımı olmadan, söz konusu olan özel özneye kolayca uygularız; çünkü soyut olan her şey her zaman daha az genel bir şeyden soyutlanmıştır. Öyleyse şöyle yazacağım: ABC dik üçgeninde (şekil) AC tabanı aranıyor. Güçlüğü soyutluyorum; öyle ki genel olarak kenarların büyüklüğünden tabanın büyüklüğü aransın. Sonra 9 olan AB yerine a, 12 olan BC yerine b koyuyorum; ötekiler de böyle.

AT10.458

Quae omnia distinguimus, nos qui rerum cognitionem evidentem et distinctam quaerimus, non autem Logistae, qui contenti sunt, si occurrat illis summa quaesita, etiamsi non animadvertant quomodo eadem dependeat ex datis, in quo tamen vno scientia proprie consistit. At vero generaliter observandum est, nulla vnquam esse memoriae mandanda ex ijs, quae perpetuam attentionem non requirunt, si possimus ea in charta deponere, ne scilicet aliquam ingenii nostri partem objecti praesentis cognitioni supervacua recordatio surripiat; et index quidam faciendus est, in quo terminos quaestionis, vt prima vice erunt propositi, scribemus; deinde quomodo abstrahantur ijdem, et per quas notas designentur, vt, postquam in ipsis notis solutio fuerit reperta, eamdem facile, sine vllo memoriae adjumento, ad subjectum particulare, de quo erit quaestio, applicemus; nihil enim vnquam abstractum est nisi ex aliquo minus generali. Scribam igitur hoc modo: quaeritur basis AC in triangulo rectangulo ABC ⟦figura⟧, et abstraho difficultatem, vt generaliter quaeratur magnitudo basis ex magnitudinibus laterum; deinde pro AB, quod est 9, pono a, pro BC, quod est 12, pono b, et sic de caeteris.

Şunu da belirtmeliyiz: Bu dört kuralı, yeri gelince söyleneceği gibi, bu incelemenin üçüncü kısmında da, burada açıklandıklarından biraz daha geniş anlamda alarak kullanacağız.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…