Augustinus · Ruhun Büyüklüğü Üzerine
11. Bölüm
11Augustinus: Hangisi olabilir sence? Sınırı her yandan kendisiyle uyumlu olan, eşitliği bozan hiçbir açısı bulunmayan ve merkezinden sınırının bütün noktalarına eşit çizgiler çekilebilen şekilden başka hangisi?
Evodius: Sanırım artık anlıyorum: Daire şeklinde çekilmiş tek bir çizgiyle sınırlanan şekli tarif ediyor gibisin.
Augustinus: Doğru anlıyorsun. Şimdi şunu düşün: Yukarıdaki akıl yürütme, çizginin yalnız uzunluk olarak anlaşıldığını, hiç genişlik almadığını ve bu yüzden çekildiği yönde boyuna bölünemediğini öğrettiğine göre, genişliği olmayan herhangi bir şekil bulunabilir mi?
Evodius: Hiçbir şekilde.
Augustinus: Peki? Yukarıda uzunluğu genişlik olmaksızın anladığımız gibi, genişlik de yalnız genişlik olarak uzunluktan yoksun olabilir mi, olamaz mı?
Evodius: Olamayacağını görüyorum.
Augustinus: Yanılmıyorsam şunu da görüyorsun: Genişlik her yönden bölünebilir, çizgi ise boyuna bölünemez.
Evodius: Apaçık.
Augustinus: Öyleyse sence hangisi daha değerli sayılmalı: bölünebilen mi, bölünemeyen mi?
Evodius: Elbette bölünemeyen.
Augustinus: Demek çizgiyi genişliğe tercih ediyorsun. Çünkü bölünemeyen tercih edilecekse, daha az bölünebileni de tercih etmemiz zorunludur. Genişlik her yönden bölünür, uzunluk ise yalnız enine; çünkü boyuna bölünmeyi kabul etmez. Demek ki genişlikten üstündür. Yoksa sen başka türlü mü düşünüyorsun?
Evodius: Akıl, dediğin gibi kabul etmeye tamamen zorluyor.
Augustinus: Şimdi istersen, bu akıl yürütmede hiç bölünemeyen bir şey olup olmadığını araştıralım; çünkü bu, o çizgiden de çok daha iyi olacaktır. Çizginin enine sayısız kez kesilebileceğini görüyorsun; bu yüzden bunu bulmayı sana bırakıyorum.
Evodius: Bence şeklin merkezine koyduğumuz ve kenarlara doğru çizgilerin çekildiği şey bölünemez. Çünkü bölünüyorsa, uzunluktan, hatta genişlikten yoksun olamaz. Ama yalnız uzunluğu varsa, artık çizgilerin çekildiği yer değil, çizginin kendisidir. Genişliği de varsa, genişliğin kenarlarına doğru çizgilerin çekileceği başka bir merkeze ihtiyaç duyar. Akıl bunların ikisini de reddeder. Demek ki bölünemeyen şey odur.
Augustinus: Doğru söylüyorsun. Ama henüz merkezini düşüneceğimiz bir şekil olmasa bile, çizginin çekildiği yer de sana böyle bir şey gibi görünmüyor mu? Çizginin başlangıcından, uzunluğun başladığı yerden söz ediyorum; onu hiçbir uzunluk olmaksızın anlamanı istiyorum. Çünkü bir uzunluk anlıyorsan, uzunluğun başladığı yeri hiç anlamıyorsun demektir.
Evodius: Kesinlikle öyle bir şey.
Augustinus: Öyleyse artık anladığını gördüğüm bu şey, gösterilen şeylerin hepsinin en güçlüsüdür; çünkü hiçbir bölünmeye katlanmayan odur. Şeklin merkezinde bulunduğunda buna nokta (punctum) denir. Ama bir çizginin ya da çizgilerin başlangıcı ya da sonu olduğunda, ya da genel olarak parçasız anlaşılması gereken, ama şeklin merkezinde bulunmayan bir şeyi işaretlediğinde buna işaret (signum) denir. Demek ki işaret parçasız bir imdir; nokta ise şeklin merkezinde bulunan bir imdir. Böylece her nokta aynı zamanda bir işarettir, ama her işaret nokta sayılmaz. Tartışırken daha az dolaşalım diye bu adlarda anlaşmamızı istiyorum; gerçi çoğu kimse noktaya, her şeklin değil yalnız dairenin ya da kürenin merkezini tuttuğu için nokta der; ama kelimelerle pek uğraşmamamız gerekir.
Evodius: Katılıyorum.
- A. Quam censes, nisi eam, cujus et extremitas sibi concors est undique, nullo angulo æqualitatem perturbante, et a cujus medio ad omnes extremitatis partes pares lineae duci possunt? E. Jam, ut opinor, intelligo: nam illam figuram quæ una linea in circulum ducta terminatur, mihi videris describere. A. Recte intelligis. Nunc itaque illud considera, cum superior ratio docuerit lineam in sola longitudine intelligi, nec quidquam latitudinis usurpare, et ideo per longum qua ducitur dividi non posse, utrum tibi videatur figura quælibet sine latitudine inveniri. E. Nullo modo. A. Quid? ipsa latitudo potestne longitudinem non habere, quamvis latitudo sola sit, quemadmodum superius longitudinem sine latitudine intelleximus; an non potest? E. Video non posse. A. Vides etiam illud, nisi fallor, quod latitudo ab omni parte dividi queat, linea vero per longum non queat. E. Manifestum est. A. Quid ergo putas pluris habendum? quod dividi potest, an id quod non potest? E. Profecto id quod non potest. A. Præponis igitur lineam latitudini. Nam si quod dividi non potest, præponendum est; præponamus necesse est etiam id quod minus dividi potest: latitudo autem ex omni parte dividitur, longitudo vero non nisi ex diverso, nam per longum divisionem non admittit: est ergo latitudine præstantior. An tu aliter existimas? E. Ita prorsus ratio cogit fateri ut dicis. 18. A. Jam quæramus, si placet, utrum sit aliquid in ista ratione, quod omnino non queat dividi; erit enim hoc multo etiam quam illa linea melius. Nam lineam cernis ex diverso innumerabiliter secari posse, itaque tibi ipsi hoc inveniendum dimitto. E. Ego illud puto non posse dividi, quod medium in figura ponebamus, unde in extrema lineae ducuntur. Nam si dividitur, longitudine aut etiam latitudine carere non potest. Sed si longitudinem solam habet, non jam unde ducuntur lineæ, sed ipsa linea est. Si vero etiam latum est, aliud desiderat medium a quo in extrema latitudinis lineae ducantur. Utrumque autem hoc ratio respuit. Id erit igitur quod dividi nequeat. A. Recte dicis. Sed nonne tibi aliquid tale videtur etiam illud unde linea ducitur, etsi figura nondum sit cujus medium intelligamus? Illud enim dico lineæ principium a quo incipit longitudo, quod volo sine ulla longitudine intelligas. Nam si longitudinem intelligis, nequaquam profecto intelligis unde ipsa incipit longitudo. E. Tale omnino. A. Hoc ergo quod jam te intelligere video, potentissimum omnium, quæ demonstrata sunt. Siquidem hoc est, quod nullam divisionem patiatur; et punctum vocatur, cum medium tenet figuræ: si autem principium lineæ est vel lineis, aut etiam finis; vel cum omnino aliquid notat quod sine partibus intelligendum sit, nec tamen obtineat figuræ medium, signum dicitur. Est ergo signum nota sine partibus. Est autem punctum, nota medium figuræ tenens. Ita fit ut omne punctum etiam signum sit, non autem omne signum punctum videatur. Volo enim de his nominibus inter nos convenire, ut minus in disputando circumloquamur: quanquam plerique punctum appellent, non quod omnis figuræ medium, sed quod solius circuli vel pilæ tenet; tametsi minus nobis de vocabulis laborandum est. E. Assentior.