Augustinus · Seksen Üç Muhtelif Mesele
LXXIV. Pavlus'un Koloselilere Me… – LXXXIII. Rab'bin "Karısını, zina…
1_58LXXIV. Pavlus'un Koloselilere Mektubu'nda yazılı olan "Kendisinde kurtuluşa ve günahların bağışlanmasına sahip olduğumuz O, görünmeyen Tanrı'nın suretidir" sözü üzerine (Koloseliler 1:14–15)
Suret, eşitlik ve benzerlik birbirinden ayırt edilmelidir. Çünkü suret olan yerde hemen benzerlik de vardır, ama hemen eşitlik yoktur; eşitlik olan yerde hemen benzerlik de vardır, ama hemen suret yoktur; benzerlik olan yerde ise ne hemen suret vardır ne de hemen eşitlik. Suret olan yerde hemen benzerlik vardır, ama hemen eşitlik yoktur: Örneğin aynada bir insanın sureti vardır, çünkü ondan basılmıştır; orada zorunlu olarak benzerlik de vardır, ama eşitlik yoktur; çünkü suretten, kendisinden basıldığı şeyde bulunan pek çok şey eksiktir. Eşitlik olan yerde hemen benzerlik vardır, ama hemen suret yoktur: Örneğin birbirinin aynı iki yumurtada eşitlik bulunduğu için benzerlik de bulunur, çünkü birinde ne varsa ötekinde de vardır; ama suret yoktur, çünkü hiçbiri ötekinden basılmamıştır. Benzerlik olan yerde ise ne hemen suret vardır ne de hemen eşitlik: Her yumurta, yumurta olduğu ölçüde her yumurtaya benzer; ama keklik yumurtası, yumurta olduğu ölçüde tavuk yumurtasına benzese de, onun sureti değildir, çünkü ondan basılmamıştır; eşiti de değildir, çünkü daha küçüktür ve başka bir hayvan cinsine aittir. Ama "hemen değil" dendiğinde, bunun bazen olabileceği elbette anlaşılır. Demek ki içinde eşitlik de bulunan bir suret olabilir: Zaman aralığı olmasaydı, ana babada ve çocuklarda suret, eşitlik ve benzerlik birlikte bulunurdu. Çünkü çocuğun benzerliği ana babadan basılmıştır, öyle ki ona haklı olarak suret denir; bu benzerlik o kadar büyük olabilir ki haklı olarak eşitlik de denir; yalnız ana baba zamanca önce gelmiştir. Buradan, eşitliğin de bazen yalnızca benzerliğe değil surete de sahip olduğu anlaşılır; bu, yukarıdaki örnekte açıktır. Suret olmasa da bazen benzerlik ve eşitlik olabilir; birbirinin aynı iki yumurta hakkında söylendiği gibi. Eşitlik olmasa da benzerlik ve suret olabilir; aynada gösterdiğimiz gibi. Hem eşitlik hem suret olan yerde de benzerlik olabilir; ana babanın önce geldiği zaman dışında, çocuklar hakkında andığımız gibi. Nitekim biri önce gelse, öteki sonra gelse de, bir heceyi bir heceye eşit deriz. Tanrı'da ise zaman koşulu yoktur; çünkü zamanları kendisi aracılığıyla kurduğu Oğul'u Tanrı'nın zaman içinde doğurduğu doğru olarak düşünülemez. Bundan şu sonuç çıkar: Oğul yalnızca O'ndan olduğu için O'nun sureti, suret olduğu için de benzerliği (Koloseliler 1:15) değildir; aralarında zaman aralığının bile engel olmadığı ölçüde bir eşitlik de vardır.
LXXV. Tanrı'nın mirası üzerine
1. Havari'nin İbranilere dediği gibi, "vasiyet, vasiyet edenin ölümüyle geçerlik kazanır" (İbraniler 9:17); bu yüzden Mesih bizim için öldüğünde Yeni Ahit'in geçerlik kazandığını söyler. Eski Ahit onun bir benzeriydi; orada vasiyet edenin ölümü kurbanla önceden temsil ediliyordu. Öyleyse aynı Havari'nin sözlerine göre nasıl Mesih'in ortak mirasçıları, Tanrı'nın çocukları ve mirasçıları olduğumuz (Romalılar 8:17) sorulursa —çünkü miras da miras bırakanın ölümüyle sağlamca elde tutulur ve miras başka türlü anlaşılamaz—, şu cevap verilir: Mesih'in kendisi öldüğünde biz O'nun mirasçıları olduk; çünkü O'nun çocukları diye de anıldık. "Damat onlarla birlikteyken" der, "damadın çocukları oruç tutmaz" (Matta 9:15). Demek ki O'nun mirasçıları diye anılırız; çünkü bize, bu hayatta zamana bağlı tertibe duyulan imanla sahip olduğumuz Kilise barışının mülkiyetini bıraktı. Bunu ölürken vasiyet ederek şöyle demişti: "Size barışımı veriyorum, size barış bırakıyorum" (Yuhanna 14:27). O'nun ortak mirasçıları ise dünyanın sonunda ölüm zaferle yutulduğunda (1. Korintliler 15:54) olacağız. Çünkü o zaman O'nu olduğu gibi göreceğimiz için O'na benzer olacağız (1. Yuhanna 3:2). Bu mirası, ölemeyecek olan Baba'sının ölümüyle elde etmeyiz; çünkü "Rab mirasımın payıdır" (Mezmurlar 16:5) diye yazılmış olana göre mirasımız O'nun kendisi olur. Ama biz henüz küçük çocuklarken ve manevî şeyleri seyretmeye pek elverişli değilken çağrıldığımız için, ilahî merhamet en alçak düşüncelerimize kadar uzandı; öyle ki açıkça ve berrakça göremediğimizi her nasılsa görmeye çabalayalım. Bilmece içinde gördüğümüz bu şey, yüz yüze görmeye başladığımızda ölür. Öyleyse ortadan kalkacak olanın öleceğini söylemek uygun düşer: "Ama kusursuz olan gelince kısmî olan ortadan kalkar" (1. Korintliler 13:10). Böylece bilmecedeki Baba bizim için bir şekilde ölür ve aynı Baba yüz yüze görüldüğünde mirasımız olur. Baba'nın kendisi öldüğü için değil, O'na yönelik kusurlu görüşümüz kusursuz görüşle ortadan kalktığı için. Yine de o önceki görüş bizi beslemeseydi, öteki en dolgun ve en açık görüşe elverişli hâle gelemezdik.
Imago et aequalitas et similitudo distinguenda sunt. Quia ubi imago, continuo similitudo, non continuo aequalitas: ubi aequalitas, continuo similitudo, non continuo imago: ubi similitudo, non continuo imago, non continuo aequalitas. Ubi imago, continuo similitudo, non continuo aequalitas: ut in speculo est imago hominis, quia de illo expressa est; est enim necessario similitudo, non tamen aequalitas, quia multa desunt imagini, quae tamen insunt illi rei de qua expressa est. Ubi aequalitas, continuo similitudo, non continuo imago: velut in duobus ovis paribus quia inest aequalitas, inest et similitudo; quaecumque enim adsunt uni, adsunt et alteri; imago tamen non est, quia neutrum de altero expressum est. Ubi similitudo, non continuo imago, non continuo aequalitas; omne quippe ovum omni ovo, in quantum ovum est, simile est; sed ovum perdicis, quamvis in quantum ovum est, simile sit ovo gallinae, nec imago tamen ejus est, quia de illo expressum non est; nec aequale, quia brevius est, et alterius generis animantium. Sed ubi dicitur, Non continuo, utique intelligitur quia esse aliquando potest. Potest ergo esse aliqua imago in qua sit etiam aequalitas: ut in parentibus et filiis inveniretur imago et aequalitas et similitudo, si intervallum temporis defuisset; nam et de parente expressa est similitudo filii, ut recte dicatur imago, et potest esse tanta, ut recte etiam dicatur aequalitas, nisi quod parens tempore praecessit. Ex quo intelligitur et aliquando aequalitatem non solum similitudinem habere, sed etiam imaginem; quod in superiori exemplo manifestum est. Potest etiam aliquando similitudo esse et aequalitas, quamvis non sit imago: ut de duobus ovis paribus dictum est. Potest etiam similitudo et imago esse, quamvis non sit aequalitas; ut in speculo ostendimus. Potest et similitudo esse, ubi et aequalitas et imago sit; sicut de filiis commemoravimus, excepto tempore, quo praecedunt parentes. Sic enim aequalem syllabam syllabae dicimus; quamvis altera praecedat, altera subsequatur. In Deo autem, quia conditio temporis vacat; non enim potest recte videri Deus in tempore generasse Filium, per quem condidit tempora: consequens est ut non solum sit imago ejus, quia de illo est, et similitudo, quia imago (Coloss. I, 15); sed etiam aequalitas tanta, ut nec temporis quidem intervallum impedimento sit. LXXV. De haereditate Dei. 1. Sicut Apostolus ad Hebraeos dicit, Testamentum testatoris morte firmatur (Hebr. IX, 17); propterea mortuo pro nobis Christo, Novum Testamentum firmatum esse asserit: cujus similitudo Vetus Testamentum erat, in quo mors testatoris per victimam praefigurabatur. Si ergo quaeratur quomodo simus, secundum ejusdem Apostoli verba, coheredes Christi, et filii atque haeredes Dei (Rom. VIII, 17); cum etiam haereditas morte decessoris firma teneatur, nec ullo alio modo possit haereditas intelligi: respondetur, ipso quidem mortuo factos nos esse haeredes, quoniam filii ejus etiam dicti sumus. Non jejunant, inquit, filii sponsi, quamdiu cum illis est sponsus (Matth. IX, 15). Haeredes ergo ejus dicimur, quia reliquit nobis pacis ecclesiasticae possessionem per fidem temporalis dispensationis, quam in hac vita possidemus, quod testatus est decedens, Pacem meam do vobis, pacem relinquo vobis (Joan. xiv, 27). Cohaeredes autem ejus efficiemur, cum in fine saeculi mors absorbebitur in victoriam (1 Cor. xv, 54). Tunc enim similes ei erimus, quando videbimus eum sicuti est (I Joan. III, 2). Quam haereditatem non ejus Patris morte adipiscimur, qui mori non potest; quandoquidem ipse fit haereditas nostra, secundum illud quod scriptum est, Dominus pars hereditatis meae (Psal. XV, 5): sed quoniam, cum vocati sumus adhuc parvuli, et ad spiritualia contemplanda minus idonei, usque ad humillimas nostras cogitationes se divina miseratio porrexit, ut quomodocumque cernere niteremur, quod non evidenter atque perspicue cernebamus, idipsum moritur quod in aenigmate cernebamus, cum facie ad faciem cernere coeperimus. Convenienter ergo dicitur moriturum esse quod auferetur: Cum autem venerit quod perfectum est, aufertur quod ex parte est (I Cor. XIII, 10). Ita nobis quodam modo moritur Pater in aenigmate, et idem ipse fit haereditas, cum facie ad faciem videtur; non quia ipse moritur, sed imperfecta in eum nostra visio perfecta visione perimitur: et tamen nisi illa prior nos nutriret, ad aliam plenissimam et evidentissimam non efficeremur idonei.
1_592. Dindar bir anlayış bunu, başlangıçta Tanrı'nın yanında Tanrı olan Söz'e göre değil (Yuhanna 1:1), yaşça ve bilgelikçe gelişen insana göre (Luka 2:40, 52), O'na özgü olan ve öteki insanlarla ortak olmayan o üstlenilişi gözeterek, Rab İsa Mesih hakkında da kabul ederse, O'nun adeta kimin ölümüyle mirasa sahip olduğu açıktır. Çünkü O'nun kendisi mirasçı olmadıkça biz O'nun ortak mirasçıları olamayız. Ama dindarlık, Rab'bin insanının önce kısmen, sonra bütünüyle gördüğünü kabul etmezse —gerçi bilgelikte geliştiği söylenmiştir—, mirasçının O'nun bedeni, yani Kilise olduğu anlaşılsın; biz o mirasın ortak mirasçılarıyız. Tıpkı Kilise bizden oluştuğu hâlde onun çocukları diye anılmamız gibi.
3. Ama bu kez de, "Sana miras olarak milletleri vereceğim" (Mezmurlar 2:8) sözüne göre biz de Tanrı'nın mirası olduğumuza göre, kimin ölümüyle miras olduğumuz sorulabilir. Belki de, önceden adeta efendimiz olarak bizi elinde tutan bu dünyanın ölümüyle. Sonra "Dünya benim için, ben de dünya için çarmıha gerildim" (Galatyalılar 6:14) dediğimizde, bize sahip olan öldüğü için Mesih bize sahip olur: Dünyadan vazgeçtiğimizde biz onun için, o da bizim için ölür.
LXXVI. Havari Yakup'un "Ey boş insan, işler olmadan imanın boş olduğunu bilmek ister misin?" sözü üzerine (Yakup 2:20)
1. Havari Pavlus insanın işler olmadan imanla aklandığını vaaz ettiği için, onun sözünü, bir kez Mesih'e iman ettikten sonra kötü işler yapsalar, cinayet ve rezillik içinde yaşasalar bile imanla kurtulabileceklerini sanacak biçimde anlayanlar onu iyi anlamamışlardır. Bu mektubun bu yeri, Havari Pavlus'un aynı sözünün nasıl anlaşılması gerektiğini açıklar (Yakup 2:17–24). Bu yüzden iyi işler yapmayan imanın boş olduğunu göstermek için özellikle İbrahim örneğini kullanır; çünkü Havari Pavlus da insanın kanunun işleri olmadan imanla aklandığını kanıtlamak için İbrahim örneğini kullanmıştı (Romalılar 4:2). Yakup, İbrahim'in imanının ardından gelen iyi işlerini anarak, Havari Pavlus'un İbrahim'i örnek göstererek insanın işler olmadan imanla aklandığını, iman edenin iyi iş yapmakla yükümlü olmayacağı anlamında öğretmediğini yeterince gösterir. Pavlus bunu daha çok, kimse önceki işlerinin liyakatiyle imanda bulunan aklanma armağanına ulaştığını sanmasın diye öğretmişti. Çünkü Yahudiler kendilerini Mesih'e iman eden milletlerden üstün tutmak istiyor, Kanun'daki iyi işlerin liyakatiyle İncil'in lütfuna ulaştıklarını söylüyorlardı. Bu yüzden onlardan iman etmiş olanların çoğu, Mesih'in lütfunun sünnetsiz milletlere verilmesine gücendiler. İşte bu yüzden Havari Pavlus insanın işler olmadan, yani önceki işler olmadan, imanla aklanabileceğini söyler. Çünkü daha önce adilce hiçbir şey yapmamış olsa da, iyi işlerin liyakatiyle değil Tanrı'nın lütfuyla imanın aklamasına ulaşmış biri, imanla aklandıktan sonra nasıl adilce davranmayabilir? Artık sevgiyle iyi işler yaparken o lütuf onda boş kalamaz. İman ettikten hemen sonra bu hayattan ayrılırsa, imanın aklaması onunla birlikte kalır; ne önceki iyi işlerle, çünkü ona liyakatle değil lütufla ulaşmıştır; ne de sonraki iyi işlerle, çünkü bu hayatta kalmasına izin verilmemiştir. Buradan Havari Pavlus'un "Çünkü insanın kanunun işleri olmadan imanla aklandığı kanısındayız" (Romalılar 3:28) sözünün, iman kabul edildikten sonra yaşamaya devam eden birine kötü yaşasa bile adil diyeceğimiz şekilde anlaşılmaması gerektiği açıktır. Bu yüzden İbrahim örneğini hem Havari Pavlus kullanır, çünkü İbrahim henüz almadığı kanunun işleri olmadan imanla aklanmıştır; hem de Yakup kullanır, çünkü İbrahim'in imanının ardından iyi işlerin geldiğini gösterip Havari Pavlus'un vaaz ettiği şeyin nasıl anlaşılması gerektiğini ortaya koyar.
2. Havari Yakup'un bu cümlesinin Havari Pavlus'un o cümlesine zıt olduğunu sananlar, Pavlus'un kendisinin de kendisiyle çeliştiğini düşünebilirler; çünkü başka bir yerde şöyle der: "Tanrı katında kanunu dinleyenler değil, kanunu yerine getirenler aklanacaktır" (Romalılar 2:13). Başka bir yerde de: "Ama sevgiyle iş gören iman" (Galatyalılar 5:6). Yine: "Çünkü bedene göre yaşarsanız öleceksiniz; ama ruhla bedenin işlerini öldürürseniz yaşayacaksınız" (Romalılar 8:13). Manevî işlerle öldürülmesi gereken bedenin işlerinin neler olduğunu ise başka bir yerde şöyle göstererek belirtir: "Bedenin işleri açıktır: Fuhuş, pislik, ahlaksızlık, putperestlik, büyücülük, düşmanlıklar, çekişmeler, kıskançlıklar, öfkeler, bölünmeler, sapkınlıklar, hasetler, sarhoşluklar, çılgın eğlenceler
- Quod si etiam de Domino Jesu Christo, non secundum Verbum in principio Deum apud Deum (Joan. I, 1), sed secundum hominem, qui proficiebat aetate ac sapientia (Luc. II, 40, 52), pius intellectus admittit, propria illa susceptione servata, quae communis ei cum caeteris hominibus non est, cujus tanquam morte possideat haereditatem, manifestum est. Non enim nos cohaeredes ejus esse possumus, nisi et ipse haeres sit. Si autem pietas hoc non admittit, ut primo ex parte videret homo Dominicus, deinde ex toto quanquam in sapientia proficere dictus sit; in corpore suo intelligatur haeres, id est Ecclesia, cujus cohaeredes sumus: quemadmodum filii ejus matris dicimur, quamvis ex nobis constet. 3. Sed rursum quaeri potest, cujus morte facti simus etiam nos haereditas Dei, secundum illud, Dabo tibi gentes haereditatem tuam (Psal. II, 8): nisi forte hujus mundi, quo prius tanquam dominante tenebamur. Post autem cum dicimus, Mihi mundus crucifixus est, et ego mundo (Galat. VI, 14); possidet nos Christus, mortuo illo qui nos possidebat: cum ei renuntiamus morimur illi, et ipse nobis. LXXVI. De eo quod apostolus Jacobus dicit: Vis autem scire, o homo inanis, quia fides sine operibus otiosa est (Jacobi II, 20)? 1. Quoniam Paulus apostolus praedicans justificari hominem per fidem sine operibus, non bene intellectus est ab eis qui sic acceperunt dictum, ut putarent, cum semel in Christum credidissent, etiamsi male operarentur, et facinorose flagitioseque viverent, salvus se esse posse per fidem: locus iste hujus Epistolae eumdem sensum Pauli apostoli, quomodo sit intelligendus, exponit (Jacobi II, 17-24). Ideoque magis Abrahae utitur exemplo, vacuam esse fidem, si non bene operetur; quoniam Abrahae exemplo etiam Paulus apostolus usus est, ut probaret justificari hominem per fidem sine operibus Legis (Rom. IV, 2). Cum enim bona altera commemorat Abrahae, quae ejus fidem comitata sunt, satis ostendit Paulum apostolum non ita per Abraham docere justificari hominem per fidem sine operibus, ut si quis crediderit, non ad eum pertineat bene operari; sed ad hoc potius, ut nemo meritis priorum operum arbitretur se pervenisse ad donum justificationis, quae est in fide. In hoc enim se Gentibus in Christum credentibus Judaei praeferre cupiebant, quod dicebant se meritis bonorum operum quae in Lege sunt, ad evangelicam gratiam pervenisse: ideoque scandalizabantur multi, qui ex eis crediderant, quod incircumcisis Gentibus Christi gratia traderetur. Unde apostolus Paulus dicit posse hominem sine operibus, sed praecedentibus, justificari per fidem. Nam justificatus per fidem quomodo potest non juste deinceps operari, quamvis antea nihil operatus juste, ad fidei justificationem pervenerit, non merito bonorum operum, sed gratia Dei, quae in illo jam vacua esse non potest, cum jam per dilectionem bene operatur? Quod si cum crediderit, mox de hac vita decesserit, justificatio fidei manet cum illo, nec praecedentibus bonis operibus, quia non merito ad illam, sed gratia pervenit; nec consequentibus, quia in hac vita esse non sinitur. Unde manifestum est, quod Paulus apostolus dixit, Arbitramur enim hominem justificari per fidem sine operibus (Id. III, 28), non ita intelligendum esse, ut accepta fide, si vixerit, dicamus eum justum, etiamsi male vixerit. Ideo exemplo Abrahae et apostolus Paulus utitur, quia sine operibus legis, quam non acceperat, per fidem justificatus est; et Jacobus, quia fidem ipsius Abrahae opera bona consecuta esse demonstrat, ostendens quemadmodum intelligendum sit quod Paulus apostolus praedicavit. 2. Nam qui putant istam Jacobi apostoli sententiam contrariam esse illi Pauli apostoli sententiae, possunt arbitrari etiam ipsum Paulum sibi esse contrarium, quia dicit alio loco: Non enim auditores legis justi sunt apud Deum, sed factores legis justificabuntur (Id. II, 13). Et alio loco: Sed fides quae per dilectionem operatur (Galat. v, 6). Et iterum: Si enim secundum carnem vixeritis, moriemini; si autem spiritu facta carnis mortificaveritis, vivetis (Rom. VIII, 13). Quae sint autem facta carnis, quae operibus spiritualibus mortificanda sunt, alio loco demonstrat, dicens: Manifesta autem sunt opera carnis, quae sunt fornicationes, immunditiae, impudicitia, idolorum servitus, veneficia, inimicitiae, contentiones, aemulationes, animositates, dissensiones, haereses, invidiae, ebrietates, commessationes,
1_60ve bunlara benzer şeyler. Daha önce de söylediğim gibi, sizi uyarıyorum ki böyle şeyler yapanlar Tanrı'nın krallığını miras almayacaklar" (Galatyalılar 5:19–21). Korintlilere de şöyle der: "Aldanmayın; ne fuhuş yapanlar, ne putperestler, ne zina edenler, ne yumuşaklar, ne erkeklerle yatanlar, ne hırsızlar, ne açgözlüler, ne ayyaşlar, ne sövücüler, ne de soyguncular Tanrı'nın krallığını miras alacaklar. Bazılarınız böyleydi; ama Rabbimiz İsa Mesih'in adıyla ve Tanrımızın Ruhuyla yıkandınız, kutsal kılındınız, aklandınız" (1. Korintliler 6:9–11). "Bazılarınız böyleydi" demesiyle, onların imanın aklamasına geçmiş bir iyi işle ulaşmadıklarını ve bu lütfun onlara liyakatleri yüzünden verilmediğini bu cümlelerle çok açık öğretir; ama "Böyle şeyler yapanlar Tanrı'nın krallığını miras almayacaklar" demesiyle de, iman ettikleri andan itibaren iyi işler yapmaları gerektiğini yeterince gösterir. Yakup'un söylediği ve aynı Havari Pavlus'un pek çok yerde yeterince açık vaaz ettiği şey de budur: Mesih'e iman eden herkes cezaya uğramamak için doğru yaşamalıdır. Rab'bin kendisi de bunu hatırlatarak şöyle der: "Bana 'Rab, Rab' diyen herkes göklerin krallığına girmeyecek; ama göklerdeki Babamın iradesini yerine getiren, o göklerin krallığına girecek" (Matta 7:21). Başka bir yerde de: "Neden bana 'Rab, Rab' diyorsunuz da söylediklerimi yapmıyorsunuz?" (Luka 6:46). Ve: "Bu sözlerimi duyup onları yapan herkesi, evini kaya üzerine kuran akıllı adama benzeteceğim" vb. "Bu sözlerimi duyup onları yapmayanı ise evini kum üzerine kuran akılsız adama benzeteceğim" vb. (Matta 7:24–27). Bu yüzden iki havarinin, Pavlus'un ve Yakup'un cümleleri, biri insanın işler olmadan imanla aklandığını, öteki işler olmadan imanın boş olduğunu söylediğinde birbirine zıt değildir: Çünkü biri imandan önce gelen işlerden, öteki imanın ardından gelen işlerden söz eder; nitekim Pavlus'un kendisi de bunu pek çok yerde gösterir.
LXXVII. Korku üzerine: Günah mıdır?
Her tutku (perturbatio) bir hâldir (passio); her arzu bir tutkudur; demek ki her arzu bir hâldir. Bizde bulunan her hâlde, o hâlin kendisiyle bir şeye uğrarız (patimur); hâl olduğu ölçüde de ona uğrarız. Demek ki bizde bulunan her arzuda, o arzunun kendisiyle bir şeye uğrarız; arzu olduğu ölçüde de ona uğrarız. Ama her hâl, kendisiyle bir şeye uğradığımız ölçüde günah değildir; öyleyse korkuya uğruyorsak bu da günah değildir. — Bu, sanki "İki ayaklıysa evcil hayvan değildir" denmesine benzer. Bu sonuç çıkmıyorsa, çünkü iki ayaklı pek çok evcil hayvan vardır, öteki sonuç da çıkmaz; çünkü uğradığımız pek çok günah vardır. Buna karşı şu söylenir: Korkuya uğruyorsak, bundan ötürü günah olmadığı sonucu çıkmaz. Sen ise, uğradığımız bazı günahlar olduğunu kabul ettiğin hâlde, korkuya uğruyorsak günah olmadığı sonucunun çıktığını söylüyorsun.
et his similia; quae praedico vobis, sicut praedixi, quoniam qui talia agunt, regnum Dei non possidebunt (Galat. V, 19-21). Et ad Corinthios ait: Nolite errare; neque fornicatores, neque idolis servientes, neque adulteri, neque molles, neque masculorum concubitores, neque fures, neque avari, neque ebriosi, neque maledici, neque rapaces regnum Dei possidebunt. Et haec quidem fuistis; sed abluti estis, sed sanctificati estis, sed justificati estis in nomine Domini nostri Jesu Christi, et in Spiritu Dei nostri (I Cor. VI, 9-11). Quibus sententiis manifestissime docet non eos praeterito bono opere ad fidei justificationem pervenisse; nec meritis eorum istam gratiam datam, quando dicit, Et haec quidem fuistis: sed cum dicit, Qui talia agunt, regnum Dei non possidebunt; satis ostendit, jam ex quo crediderunt, bene operari debere. Quod et Jacobus dicit, et multis omnino locis idem apostolus Paulus satis aperteque praedicat, recte vivendum omnibus qui in Christo crediderunt, ne ad poenas perveniant. Quod et ipse Dominus commemorat, dicens: Non omnis qui dicit mihi, Domine, Domine, intrabit in regnum coelorum; sed qui facit voluntatem Patris mei qui in coelis est, ipse intrabit in regnum coelorum (Matth. VII, 21). Et alibi: Utquid dicitis mihi, Domine, Domine, et non facitis quae dico vobis (Luc. VI, 46)? Et, Omnis qui audit verba mea haec et facit ea, similabo eum viro prudenti qui aedificavit domum suam supra petram, etc. Et qui audit verba mea haec et non facit ea, similabo eum viro stulto, qui aedificavit domum suam super arenam, etc. (Matth. VII, 24-27). Quapropter non sunt sibi contrariae duorum apostolorum sententiae, Pauli et Jacobi, cum dicit unus justificari hominem per fidem sine operibus, et alius dicit inanem esse fidem sine operibus: quia ille dicit de operibus quae fidem praecedunt, iste de iis quae fidem sequuntur; sicut etiam ipse Paulus multis locis ostendit. LXXVII. De timore, utrum peccatum sit. Omnis perturbatio, passio; omnis cupiditas, perturbatio: omnis igitur cupiditas, passio. Omnis autem passio, cum est in nobis, ipsa passione patimur; et in quantum passio est, patimur: omnis igitur cupiditas, cum est in nobis, ipsa cupiditate patimur; et in quantum cupiditas est, patimur. Omnis autem passio, in quantum ipsa passione patimur, non est peccatum: sic et si patimur timorem, non est peccatum. Tanquam si diceretur, Si bipes est, non est pecus. Si ergo propterea hoc non est consequens, quia multa sunt pecora bipedia; propterea et illud non est consequens, quia multa sunt peccata quae patimur. Hoc enim contra dicitur, non esse consequens ut si patimur timorem, ideo non sit peccatum. Tu autem dicis consequens esse ut si patimur timorem, non sit peccatum; cum tamen concedas aliqua esse peccata quae patimur. LXXVIII. De pulchritudine simulacrorum.
1_61LXXVIII. Heykellerin güzelliği üzerine
Her şeye gücü yeten Tanrı'nın o en yüce sanatı —her şey onun aracılığıyla hiçten yapılmıştır ve ona O'nun bilgeliği de denir— sanatkârlar aracılığıyla da iş görür ki güzel ve uyumlu şeyler yapsınlar; gerçi sanatkârlar hiçten değil, ağaç, mermer, fildişi ya da sanatkârın ellerine boyun eğen başka bir madde türü gibi bir maddeden çalışırlar. Hiçten bir şey yapamamaları ise beden aracılığıyla çalıştıkları içindir. Yine de beden aracılığıyla cisme bastıkları sayıları ve çizgilerin uyumunu zihinlerinde o en yüce bilgelikten alırlar; o bilgelik bu sayıları ve bu uyumu, hiçten yapılmış olan dünyanın bütün bedenine çok daha ustaca basmıştır. Dünyada hayvanların bedenleri de vardır; bunlar artık bir şeyden, yani dünyanın unsurlarından yapılır; ama insan sanatkârların aynı cisim şekillerini ve biçimlerini eserlerinde taklit etmelerinden çok daha güçlü ve üstün bir biçimde. Çünkü insan bedeninin bütün sayı düzeni heykelde bulunmaz; yine de orada bulunan her şey, insan bedenini tabiî olarak yapan o bilgelikten sanatkârın eli aracılığıyla aktarılır. Ama bu yüzden böyle eserler yapanlar ya da sevenler büyük sayılmamalıdır; çünkü beden aracılığıyla bedence yaptığı daha küçük şeylere yönelen ruh, bu güçleri kendisinden aldığı o en yüce bilgeliğe daha az bağlanır. Bu güçleri dışarıda kullanırken onları kötü kullanır; çünkü onları kullandığı şeyleri sevip onların içteki sabit biçimini ihmal eder ve daha boş, daha güçsüz hâle gelir. Böyle eserlere tapanların hakikatten ne kadar saptıkları ise şuradan anlaşılabilir: Çok daha üstün bir biçimde yapılmış olan ve o eserlerin taklitleri olduğu hayvan bedenlerinin kendilerine tapsalardı, onlara bundan daha bahtsız diyebileceğimiz ne olurdu?
Ars illa summa omnipotentis Dei, per quam ex nihilo facta sunt omnia, quae etiam sapientia ejus dicitur, ipsa operatur etiam per artifices, ut pulchra atque congruentia faciant; quamvis non de nihilo, sed de aliqua materia operentur, velut ligno, aut marmore, aut ebore, et si quod aliud materiae genus manibus artificis subditur. Sed ideo isti non possunt de nihilo aliquid fabricare, quia per corpus operantur; cum tamen eos numeros, et lineamentorum convenientiam, quae per corpus corpori imprimunt, in animo accipiant ab illa summa sapientia, quae ipsos numeros et ipsam convenientiam longe artificiosius universo mundi corpori impressit, quod de nihilo fabricatum est: in quo sunt etiam corpora animalium, quae jam de aliquo, id est, de elementis mundi fabricantur; sed longe potentius excellentiusque, quam cum artifices homines easdem figuras corporum et formas in suis operibus imitantur. Non enim omnis numerositas humani corporis invenitur in statua; sed tamen quaecumque ibi invenitur, ab illa sapientia per artificis manum trajicitur, quae ipsum corpus humanum naturaliter fabricat. Nec ideo tamen pro magno habendi sunt, qui talia opera fabricant, aut diligunt; quia minoribus rebus intenta anima, quas per corpus corporaliter facit, minus inhaeret ipsi summae sapientiae, unde istas potentias habet: quibus male utitur, dum foris eas exercet; illa enim in quibus eas exercet, diligens, interiorem earum formam stabilem negligit, et inanior infirmiorque efficitur. Qui vero talia opera etiam coluerunt, quantum deviaverint a veritate, hinc intelligi potest, quia si ipsa animalium corpora colerent, quae multo excellentius fabricata sunt, et quorum sunt illa imitamenta, quid eis infelicius diceremus? LXXIX. Quare magi Pharaonis fecerunt quaedam miracula sicut Moyses famulus Dei (Exod. VII, VIII)?
1_62LXXIX. Firavun'un büyücüleri neden Tanrı'nın kulu Musa gibi bazı mucizeler yaptılar? (Mısır'dan Çıkış 7–8)
1. Her ruh bir yandan kendine ait özel bir hakkın gücünü taşır, bir yandan da bütünün kanunlarıyla, kamu kanunlarıyla olduğu gibi, sınırlanır ve yönetilir. Kutsal Yazı'nın birçok yerde tanıklık ettiği gibi, bu dünyadaki görünür her şeyin başına konmuş bir melek gücü bulunduğuna göre, bu güç başına konduğu şey hakkında bir bakıma adeta özel hakla davranır, bir bakıma da adeta kamu adına davranmaya zorlanır. Çünkü bütün parçadan daha güçlüdür; orada özel olarak yaptığı şeyi ancak bütünün kanununun izin verdiği ölçüde yapabilir. Ama her ruh, kendi özel alanından ne kadar az zevk alıp bütünün kanununa bakar ve ona bağlılıkla, seve seve itaat ederse, dindarlıkla o kadar arınmış olur. Çünkü bütünün kanunu ilahî bilgeliktir. Buna karşılık kendi özel alanından ne kadar çok sevinir; bütün ruhları yararlı ve şifalı bir biçimde yöneten Tanrı'yı ihmal ederek kendine ya da gücünün yettiği başkalarına Tanrı yerine geçmek ister; O'nun herkes üzerindeki gücünden çok kendi üzerindeki ya da başkaları üzerindeki kendi gücünü severse, o kadar kirli olur ve ceza olarak ilahî kanunlara, kamu kanunlarına olduğu gibi, o kadar çok kulluk etmeye zorlanır. Demek ki insan ruhu da Tanrı'yı terk edip kendi şerefinden ya da kendi gücünden ne kadar zevk alırsa, kendi özel alanından sevinen ve insanlar tarafından tanrılar gibi onurlandırılmak isteyen güçlere o kadar çok tabi olur. İlahî kanun bu güçlere çoğu zaman, liyakatlerine göre kendilerine boyun eğdirdikleri kişilere o özel hakla bazı mucizeler de göstermelerine izin verir; bu mucizeler, en aşağı ama yine de son derece düzenli bir güç basamağında başına konmuş oldukları şeylerde gösterilir. Ama ilahî kanun kamu kanunu olarak buyurduğunda, özel serbestliği elbette yener; gerçi bu özel serbestliğin kendisi de, ilahî ve küllî gücün izni olmasaydı hiç var olmazdı. Bu yüzden Tanrı'nın kutsal kulları, bu armağana sahip olmaları yararlı olduğunda, kamu kanununa ve bir bakıma imparatorluk kanununa, yani en yüce Tanrı'nın gücüne dayanarak en aşağı güçlere bazı görünür mucizeler yapmalarını buyururlar. Çünkü onlarda Tanrı'nın kendisi buyurur; onlar O'nun tapınağıdır ve kendi özel güçlerini hor görerek O'nu en ateşli biçimde severler. Büyü yakarışlarında ise bu güçler, böyle şeylere izin verdikleri kişileri kendilerine boyun eğdirmek için, aldatmanın cazibesiyle onların dualarına ve ayinlerine sonuç verirler; o özel hakla, kendilerini onurlandıranlara, kendilerine hizmet edenlere ve kendi ayinlerinde onlarla birtakım anlaşmaları gözetenlere, bağışlamalarına izin verilen şeyi bağışlarlar. Büyücüler buyuruyormuş gibi göründüklerinde de, daha yüksek olanların adlarıyla daha aşağıdakileri korkuturlar ve hayran kalanlara bazı görünür şeyler gösterirler. Bunlar, bedenin zayıflığı yüzünden ebedî olanı seyretmeye gücü yetmeyen insanlara büyük görünür; oysa hakiki Tanrı kendisini sevenlere ebedî olanı kendi eliyle verir. Her şeyi adaletle düzenleyen Tanrı bunlara izin verir ki insanların kölelik ve özgürlüklerini arzularına ve seçimlerine göre dağıtsın. Bazen en yüce Tanrı'ya yakararak kötü arzuları için bir şey elde ederlerse, bu lütuf değil, cezadır. Çünkü Havari boşuna şöyle demez: "Tanrı onları yüreklerinin arzularına teslim etti" (Romalılar 1:24). Çünkü bazı günahları işleme kolaylığı, önceki başka günahların cezasıdır.
2. Rab'bin "Şeytan şeytanı kovamaz" (Markos 3:23) demesine gelince: Biri bazı en aşağı güçlerin adlarını kullanarak bir cini kovduğu için Rab'bin bu cümlesini yanlış sanmasın; şu anlamda söylendiğini anlasın: Şeytan bedeni ya da bedenin hislerini bıraksa bile, bunu insanın kendi iradesine dinsizlik yanılgısıyla daha büyük bir zaferle hükmetmek için yapar. Bu şekilde şeytan çıkmaz, daha çok en içerilere girer; öyle ki Havari'nin dediği gibi onda iş görsün: "Şimdi itaatsizlik çocuklarında iş gören, havadaki gücün egemenine göre" (Efesliler 2:2). Çünkü onların bedenî hislerini bulandırıp işkence etmiyor ya da bedenlerini çarpmıyordu; onların iradesinde, daha doğrusu arzusunda hükmediyordu.
- Omnis anima partim privati cujusdam juris sui potestatem gerit, partim universitatis legibus sicut publicis coercetur et regitur. Quia ergo unaquaeque res visibilis in hoc mundo habet potestatem angelicam sibi praepositam, sicut aliquot locis divina Scriptura testatur, de ea re cui praeposita est, aliter quasi privato jure agit, aliter tanquam publice agere cogitur. Potentior est enim parte universitas; quoniam illud quod ibi privatim agit, tantum agere sinitur, quantum lex universitatis sinit. Sed unaquaeque anima tanto est pietate purgatior, quanto privato suo minus delectata, legem universitatis intuetur, eique devote ac libenter obtemperat. Est enim lex universitatis divina sapientia. Quanto autem amplius privato suo gaudet, et neglecto Deo, qui omnibus animis utiliter ac salubriter praesidet, ipsa sibi vel aliis quibus potuerit, vult esse pro Deo, suam potius in se vel in alios, quam illius in omnes diligens potestatem, tanto est sordidior, tantoque magis poenaliter divinis legibus, tanquam publicis servire cogitur. Quanto igitur etiam humana anima deserto Deo, suis honoribus vel sua potestate fuerit delectata, tanto magis subditur talibus potestatibus, quae privato suo gaudent, et honorari ab hominibus sicut dii cupiunt: quibus divina lege saepe conceditur, ut eis quos sibi secundum eorum merita subjugaverint, privato illo jure etiam miraculorum aliquid praestent, in his rebus exhibendorum, quibus sunt infimo, sed tamen ordinatissimo potestatum gradu praepositae. Sed ubi divina tanquam publica lex jubet, vincit utique privatam licentiam: quanquam et ipsa privata licentia, nisi universalis potestatis divinae permissione, nulla esset. Ideoque fit ut sancti Dei servi, quando hoc donum eos habere utile est, secundum publicam et quodammodo imperialem legem, hoc est, summi Dei potestatem imperent infimis potestatibus ad quaedam visibilia miracula facienda: in illis enim Deus ipse imperat, cujus templum sunt, et quem contempta sua privata potestate ardentissime diligunt. In magicis autem imprecationibus, ad illecebram deceptionis, ut sibi subjugent eos quibus talia concedunt, praestant effectum precibus et ministeriis eorum, privato illo jure largientes, quod sibi licet largiri honorantibus se, sibique servientibus, et quaedam secum in sacramentis suis pacta servantibus. Et quando videntur imperare magi, per sublimiorum nomina inferiores terrent; et nonnulla visibilia, quae propter infirmitatem carnis magna videntur hominibus non valentibus aeterna contueri, quae per se ipsum praestat dilectoribus suis verus Deus, mirantibus exhibent. Haec autem permittit Deus juste omnia moderans, ut pro cupiditatibus et electionibus suis servitutes eorum libertatesque distribuat. Et si quando invocatione summi Dei, aliquid pro suis malis cupiditatibus impetrant, vindicta est illa, non gratia. Non enim frustra dicit Apostolus, Tradidit illos Deus in desideria cordis eorum (Rom. I, 24). Quorumdam enim peccatorum perpetrandorum facilitas poena est aliorum praecedentium. 2. Quod autem Dominus dicit, Non potest satanas satanam excludere (Marc. III, 23): ne forte quisquam usus nominibus aliquarum infimarum potestatum, cum daemonium excluserit, falsam putet esse istam Domini sententiam; ad hoc intelligat dictum, quia hoc modo satanas, etiamsi corpori aut corporis sensibus parcit, ideo parcit, ut ipsius hominis voluntati per impietatis errorem triumpho majore dominetur. Hoc autem modo non exit satanas, sed potius in intima ingreditur, ut in eo sic operetur, quemadmodum dicit Apostolus: Secundum principem potestatis aeris hujus, qui nunc operatur in filiis diffidentiae (Ephes. II, 2). Non enim sensus corporis eorum turbabat atque torquebat, aut eorum corpora collidebat, sed in eorum voluntate, vel potius, cupiditate regnabat.
1_633. Sahte peygamberlerin, mümkünse seçilmişleri bile aldatacak kadar çok işaret ve harika yapacaklarını söylemesi (Matta 24:24), elbette şunu anlamamızı öğütler: Cinayet işleyen insanlar bile azizlerin yapamayacağı türden bazı mucizeler yaparlar; yine de bu yüzden Tanrı katında daha üstün bir yerde oldukları sanılmamalıdır. Çünkü Mısırlıların büyücüleri, İsrail halkı onların yaptığını yapamıyordu diye Tanrı'ya o halktan daha makbul değildi; gerçi Musa Tanrı'nın gücüyle daha büyük şeyler yapabilmişti (Mısır'dan Çıkış 7–12). Ama bunlar bütün azizlere verilmez ki zayıflar, böyle işlerde ebedî hayatın kazanıldığı adalet işlerinden daha büyük armağanlar bulunduğunu sanarak çok zararlı bir yanılgıyla aldanmasınlar. Bu yüzden Rab öğrencilerine bundan sevinmeyi yasaklar ve şöyle der: "Ruhların size boyun eğmesine sevinmeyin; adlarınızın göklerde yazılı olmasına sevinin" (Luka 10:20).
4. Öyleyse büyücüler bazen azizlerin yaptığı türden şeyler yaptıklarında, bunlar görünüşte aynı gibi görünür, ama hem farklı bir amaçla hem farklı bir hakla yapılır. Çünkü onlar kendi şanlarını, bunlar Tanrı'nın şanını arayarak yapar. Onlar güçlere kendi düzenleri içinde izin verilmiş, adeta özel alışverişler ya da büyüler aracılığıyla yapar; bunlar ise bütün yaratılışın kendisine tabi olduğu O'nun buyruğuyla, kamu adına yürütülen bir görevle yapar. Çünkü bir mal sahibinin atını bir askere vermeye zorlanması başka, onu bir alıcıya teslim etmesi ya da birine bağışlaması veya ödünç vermesi başkadır. İmparatorluk disiplininin mahkûm ettiği birçok kötü asker imparatorlarının sancaklarıyla bazı mal sahiplerini korkutup onlardan kamu adına buyrulmamış bir şeyi zorla aldığı gibi, bazen kötü Hıristiyanlar, bölücüler ya da sapkınlar da Mesih'in adıyla, Hıristiyan sözleri ya da ayinleriyle, Mesih'in onuruna boyun eğmeleri emredilmiş güçlerden bir şey talep ederler. Bu güçler kötüler buyurduğunda boyun eğerlerse, insanları baştan çıkarmak için gönüllü olarak boyun eğerler; çünkü onların yanılgısına sevinirler. Bu yüzden büyücüler bir şekilde, iyi Hıristiyanlar başka şekilde, kötü Hıristiyanlar da başka şekilde mucize yapar: Büyücüler özel sözleşmelerle, iyi Hıristiyanlar kamu adaletiyle, kötü Hıristiyanlar kamu adaletinin işaretleriyle. Bu işaretlerin onlar kullandığında etkili olmasına şaşmamak gerekir; çünkü bu askerliğe adını hiç yazdırmamış yabancılar tarafından gasp edildiklerinde bile, en yüce İmparator'un onuru yüzünden etkili olurlar. Öğrencilerin Rab'be, O'nun adıyla cinleri kovduğunu ama kendileriyle birlikte O'nun ardından gelmediğini bildirdikleri adam da bunlardandı (Luka 9:49). Bu tür güçler bu işaretlere boyun eğmediklerinde ise, Tanrı'nın kendisi bunu adil ve yararlı gördüğü için gizli yollarla engeller. Çünkü hiçbir ruh bu işaretleri hiçe saymaya asla cesaret edemez; onları nerede görseler titrerler. Ama insanların bilgisi olmadan Tanrı tarafından başka bir şey buyrulur: Ya kötüler utandırılmaları gerektiğinde onları utandırmak için —Elçilerin İşleri'nde Skeva'nın oğulları hakkında okuduğumuz gibi; murdar ruh onlara "İsa'yı tanıyorum, Pavlus'u da biliyorum; ama siz kimsiniz?" (Elçilerin İşleri 19:14–15) demişti—; ya iyileri, imanda ilerlesinler ve bunları övünmek için değil yararlı olmak için yapabilsinler diye uyarmak için; ya da Kilise'nin üyelerinin armağanlarını ayırt etmek için. Havari'nin dediği gibi: "Hepsi mucize mi yapar? Hepsinin şifa armağanları mı var?" (1. Korintliler 12:29–30). Demek ki, söylendiği gibi, bu sebeplerle çoğu zaman insanların bilgisi olmadan Tanrı tarafından, bu tür güçlerin bu işaretler kullanıldığında insanların iradesine itaat etmemeleri buyrulur.
5. Kötülerin iyiler üzerinde, onlara çoğu zaman zamana bağlı olarak zarar verecek bir güç almaları da, sabrın sınanması için iyilerin daha büyük yararınadır. Bu yüzden Hıristiyan ruh sıkıntılarında Rabbinin iradesine uymak için her zaman uyanık olsun ki, Tanrı'nın tertibine direnerek kendine daha ağır bir yargı kazanmasın. Çünkü Rab'bin kendisi insan olarak yaşarken Pontius Pilatus'a ne dediyse, Eyüp de şeytana onu diyebilirdi: "Yukarıdan sana verilmeseydi bana karşı hiçbir yetkin olmazdı" (Yuhanna 19:11). Demek ki bize en sevgili gelmesi gereken, kötülüğüne iyiler üzerinde güç verilen kişinin iradesi değil, bu gücü verenin iradesidir. Çünkü "sıkıntı sabrı, sabır sınanmışlığı, sınanmışlık umudu doğurur; umut ise utandırmaz; çünkü Tanrı'nın sevgisi bize verilen Kutsal Ruh aracılığıyla yüreklerimize dökülmüştür" (Romalılar 5:3–5).
- Quod autem dicit pseudoprophetas multa signa et prodigia facturos, ita ut fallant etiam, si fieri potest, electos (Matth. xxiv, 24); admonet utique ut intelligamus quaedam miracula etiam sceleratos homines facere, qualia sancti facere non possunt: nec tamen ideo potioris loci apud Deum esse arbitrandi sunt. Non enim acceptiores erant Deo, quam populus Israel, magi Aegyptiorum, quia non poterat ille populus facere quod illi faciebant: quamvis Moyses in virtute Dei majora potuerit (Exod. VII-XII). Sed ideo non omnibus sanctis ista tribuuntur, ne perniciosissimo errore decipiantur infirmi, existimantes in talibus factis majora dona esse, quam in operibus justitiae, quibus aeterna vita comparatur. Propterea Dominus prohibet hinc gaudere discipulos, cum ait: Nolite in hoc gaudere, quoniam spiritus vobis subjiciuntur; sed in hoc gaudete, quoniam nomina vestra scripta sunt in caelis (Luc. x, 20). 4. Cum ergo talia faciunt magi, qualia nonnunquam sancti faciunt, talia quidem visibiliter esse apparent, sed et diverso fine et diverso jure fiunt. Illi enim faciunt quaerentes gloriam suam, isti quaerentes gloriam Dei: et illi faciunt per quaedam potestatibus concessa in ordine suo, quasi privata commercia vel veneficia; isti autem publica administratione, jussu ejus cui cuncta creatura subjecta est. Aliter enim cogitur possessor equum dare militi, aliter cum tradit emptori, vel cuilibet donat aut commodat. Et quemadmodum plerique mali milites quos imperialis disciplina condemnat, signis imperatoris sui nonnullos possessores territant, et ab eis aliquid, quod publice non jubetur, extorquent: ita nonnunquam mali christiani, vel schismatici, vel haeretici per nomen Christi aut verba aut sacramenta christiana exigunt aliquid a potestatibus, quibus honori Christi cedere indictum est. Cum autem malis jubentibus cedunt, voluntate ad seducendos homines cedunt, quorum errore laetantur. Quapropter aliter magi faciunt miracula, aliter boni christiani, aliter mali christiani: magi per privatos contractus, boni christiani per publicam justitiam, mali christiani per signa publicae justitiae. Nec mirum est quod haec signa valent, cum ab eis adhibentur; quando etiam cum usurpantur ab extraneis, qui omnino suum nomen ad istam militiam non dederunt, propter honorem tamen excellentissimi Imperatoris valent. Ex quibus fuit ille, de quo discipuli Domino nuntiaverunt, quod in nomine ejus ejiceret daemonia, quamvis cum eis eum non sequeretur (Id. IX, 49). Cum autem non cedunt his signis hujusmodi potestates, Deus ipse prohibet occultis modis, cum id justum atque utile judicat. Nam nullo modo ulli spiritus audent haec signa contemnere: contremiscunt enim haec, ubicumque illa conspexerint. Sed nescientibus hominibus aliud jubetur divinitus, vel ad confundendos malos, cum eos oportet confundi; sicut de Scevae filiis in Actibus Apostolorum legimus, quibus ait immundus spiritus, Jesum scio, et Paulum novi: vos autem qui estis (Act. XIX, 14, 15)? vel ad admonendos bonos, ut proficiant in fide, atque ista non jactanter, sed utiliter possint: vel ad discernenda dona membrorum Ecclesiae; sicut apostolus ait, Numquid omnes virtutes? numquid omnes habent dona curationum (I Cor. XII, 29, 30)? Propter has igitur causas plerumque, ut dictum est, nescientibus hominibus jubetur divinitus, id est, ut his signis adhibitis hujusmodi potestates voluntati hominum non obtemperent. 5. Ut autem mali bonis saepe temporaliter noceant, potestatem in eos accipiunt ad majorem bonorum utilitatem, propter exercitationem patientiae. Itaque anima christiana semper invigilet in tribulationibus suis sequi voluntatem Domini sui, ne ordinationi Dei resistendo acquirat sibi gravius judicium. Quod enim ipse Dominus agens hominem Pontio Pilato dixit, hoc et Job diabolo posset dicere: Non haberes in me potestatem, nisi data esset tibi desuper (Joan. XIX, 11). Non ergo ejus voluntas cujus malitiae potestas in bonos datur, sed ejus voluntas a quo haec potestas datur, debet nobis esse charissima. Quoniam tribulatio patientiam operatur, patientia probationem, probatio vero spem, spes autem, non confundit; quia charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum qui datus est nobis (Rom. V, 3-5). LXXX. Adversus Apollinaristas.
1_64LXXX. Apollinarisçilere karşı
1. Apollinaris adında bir önderlerinden ötürü Apollinarisçiler diye anıldıkları söylenen bazı sapkınlar, Rabbimiz İsa Mesih'in, insan olmaya tenezzül ettiği ölçüde, insan zihnine sahip olmadığını ileri sürdüler. Onlara bağlanan ve onları hevesle dinleyen bazıları, Apollinaris'in Tanrı'daki insanı küçülten bu çarpıklığından, yani O'nun zihne, insanın ruhça sürü hayvanlarından ayrıldığı akıl sahibi cana sahip olmadığı iddiasından hoşlandılar. Ama kendi kendilerine, durum böyleyse, Tanrı'nın biricik Oğlunun, her şeyin kendisi aracılığıyla yapıldığı Baba'nın Bilgeliği ve Sözünün insan bedeni şeklinde bir hayvan üstlendiğine inanmak gerektiğini kabul etmek zorunda kalacaklarını düşününce kendilerinden hoşnut olmadılar. Ama bu, düzelip hakikatin yoluna dönmek ve bütün insanın, tabiattan hiçbir şey eksilmeksizin Tanrı'nın Bilgeliği tarafından üstlenildiğini kabul etmek için olmadı. Tam tersine, daha büyük bir cüretle, insanın canını ve bütün yararlı yanını da O'ndan uzaklaştırarak, O'nun yalnızca insan bedenini üstlendiğini söylediler. İncil'den de bir tanıklık getirdiler; o cümleyi anlamadan, çarpık bir biçimde Katolik hakikate karşı savaşmaya cüret ederek "Söz beden oldu ve aramızda yaşadı" (Yuhanna 1:14) diye yazıldığını söylediler. Bu sözlerle Sözün bedene öyle bağlanıp onunla öyle kaynaştığını kabul etmek isterler ki, araya yalnızca bir zihin değil, bir insan canı bile girmesin.
2. Onlara önce şu cevap verilmelidir: İncil'de bu söz böyle konmuştur, çünkü Rab'bin insan tabiatını üstlenmesi görünür bedene kadar inmiştir; bu üstlenmenin bütün birliği içinde ilk sırada Söz, en uçta ve en sonda beden vardır. Bu yüzden İncil yazarı, Tanrı'nın bizim için alçalmasını öne çıkarmak isteyerek ve O'nun kendini nereye kadar alçalttığını ifade ederek Söz'ü ve bedeni andı; Sözün aşağısında ama bedenden üstün olan canın tabiatını atladı. Çünkü "Söz beden oldu" denmesi, "Söz insan oldu" denmesinden daha çok alçalmayı öne çıkarır. Bu sözlere fazlasıyla takılınırsa, en az onlar kadar çarpık başka biri de bu sözlerden yola çıkıp imanımıza iftira ederek Sözün kendisinin bedene dönüşüp değiştiğini ve Söz olmaktan çıktığını söyleyebilir; çünkü "Söz beden oldu" diye yazılmıştır; tıpkı insan bedeninin kül olduğunda hem beden hem kül değil, bedenden kül olması gibi. Hem daha yaygın konuşma tarzına ve alışkanlığına göre, önceden olmadığı bir şey olan her şey, önceden olduğu şey olmaktan çıkar. Yine de biz bu sözleri böyle anlamayız; onlar da bizimle birlikte şöyle anlarlar: "Söz beden oldu" sözü, Söz olduğu şey olarak kalırken kul suretini almasından ötürü söylenmiştir, o surete bir değişmeyle dönüşmesinden ötürü değil. Sonra, beden adının anıldığı ve can adının anılmadığı her yerde orada can bulunmadığına inanılacak şekilde anlamak gerekirse, hakkında şöyle denenlerin de canı olmayacaktır: "Her beden Tanrı'nın kurtarışını görecek" (İşaya 40:5; Luka 3:6); Mezmur'daki şu söz de öyle: "Dualarımı işit; her beden sana gelecek" (Mezmurlar 65:2); İncil'deki şu söz de öyle: "Ona her beden üzerinde yetki verdiğin gibi; öyle ki ona verdiğin hiçbir şey yok olmasın, ebedî hayata sahip olsun" (Yuhanna 17:2). Buradan insanların çoğu zaman yalnızca beden adıyla ifade edildiği anlaşılır; öyle ki bu ifade tarzına göre "Söz beden oldu" sözü de "Söz insan oldu" demekten başka bir şey söylenmemiş diye anlaşılabilir. Çünkü çoğu zaman parçayla bütün ifade edilerek yalnızca can anılıp insan anlaşıldığı gibi —"Mısır'a şu kadar can indi" (Yaratılış 46:26–27) sözünde olduğu gibi—, yine parçayla bütün ifade edilerek yalnızca beden anılıp da insan anlaşılır; andığımız sözlerde olduğu gibi.
3. Öyleyse onların İncil'den getirdikleri bu itiraza, hiç kimse bu sözlerle, Tanrı ile insanlar arasındaki aracı olan insan Mesih İsa'nın (1. Timoteos 2:5) insan canına sahip olmadığına inanmaya ve bunu kabul etmeye zorlandığımızı sanacak kadar akılsız olmasın diye böyle cevap veriyoruz. Ben de onlara, bizim şu apaçık itirazlarımıza nasıl cevap vereceklerini soruyorum: İncil'in sayısız yerinde İncil yazarlarının O'nun hakkında, can olmadan olamayacak duygular içinde bulunduğunu anlattıklarını gösteriyoruz. Rab'bin kendisinin pek çok kez andığı şu sözleri öne sürmüyorum: "Canım ölesiye kederli" (Matta 26:38); "Canımı vermeye de, onu yeniden almaya da yetkim var" (Yuhanna 10:18); "Kimsenin, dostları uğruna canını vermesinden daha büyük sevgisi yoktur" (Yuhanna 15:13).
- Cum quidam haeretici, qui Apollinaristae ex Apollinari quodam auctore suo dicti esse perhibentur, assererent Dominum nostrum Jesum Christum, in quantum homo fieri dignatus est, non habuisse humanam mentem, inhaerentes eis nonnulli, et eos studiose audientes, delectati sunt quidem ea perversitate, qua ille hominem in Deo minuebat, dicens eum non habuisse mentem, hoc est rationalem animam, qua homo a pecoribus secundum animum differt. Sed cum secum ipsi cogitarent, fatendum esse, si ita est, ut unigenitus Dei Filius, Sapientia et Verbum Patris, per quod facta sunt omnia, belluam quamdam cum figura humani corporis suscepisse, credatur; displicuerunt sibi, non tamen ad correctionem, ut redirent ad veritatis viam, totumque hominem a Sapientia Dei susceptum esse confiterentur, nulla diminutione naturae: sed ampliore usi audacia, ipsam etiam animam totumque utile hominis alienantes ab eo, solam carnem humanam eum suscepisse dixerunt, adhibentes etiam testimonium ex Evangelio; imo illam sententiam non intelligendo, perversi confligere audent adversus catholicam veritatem, dicentes scriptum esse, Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Joan. I, 14). Sub his enim verbis ita Verbum volunt carni esse copulatum atque concretum, ut nulla ibi non solum mens, sed nec anima humana intersistat. 2. Quibus primo respondendum est, ideo sic esse illud in Evangelio positum, quia usque ad visibilem carnem assumptio illa humanae naturae a Domino facta est, atque in tota illa unitate susceptionis principaliter Verbum est, extrema autem atque ultima caro. Volens itaque Evangelista commendare pro nobis dejectionem humilitatis Dei, qui sese humiliaverit, et quousque humiliaverit exprimens, Verbum carnemque nominavit, praetermittens animae naturam, quae Verbo inferior est, carne vero praestantior. Magis enim commendat humilitatem, quia dictum est, Verbum caro factum est; quam si diceretur, Verbum homo factum est. Nam si nimis haec intuentur verba, potest alius non minus perversus ex istis verbis ita calumniari fidei nostrae, ut dicat ipsum Verbum conversum et commutatum esse in carnem, et Verbum esse destitisse; quia scriptum est, Verbum caro factum est: sicut caro humana, cum fit cinis, non est caro et cinis, sed ex carne cinis. Et secundum loquendi modum consuetudinemque celebriorem, quidquid fit quod non erat, desinit esse quod erat. Nec tamen ita haec verba intelligimus; sed etiam ipsi nobiscum ita intelligunt, ut manente Verbo quod est, ex eo quod accepit formam servi, non ex eo quod in illam formam aliqua mutatione conversum est, dictum sit, Verbum caro factum est. Deinde si ubicumque caro fuerit nominata et anima tacita, sic intelligendum est ut anima ibi non esse credatur, nec illi habebunt animam de quibus dictum est, Et videbit omnis caro salutare Dei (Isai. XL, 5; Luc. III, 6); et illud in Psalmo, Exaudi preces meas; ad te omnis caro veniet (Psal. LXIV, 3); et illud in Evangelio, Sicut dedisti ei potestatem, omnis carnis, ut omne quod dedisti ei, non pereat, sed habeat vitam aeternam (Joan. XVII, 2). Unde intelligitur, solere homines per nominationem solius carnis significari, ut secundum hanc locutionem etiam illud possit intelligi; ut quod dictum est, Verbum caro factum est, nihil sit dictum, nisi, Verbum homo factum est. Sicut enim a parte totum plerumque nominata sola anima homo intelligitur, sicut est illud, Tot animae descenderunt in Aegyptum (Gen. XLVI, 22, 27): sic rursus a parte totum, etiam nominata sola carne homo intelligitur; sicut sunt ista quae posuimus. 3. Proinde, quemadmodum nos huic objectioni eorum, quam ex Evangelio proponunt, ita respondemus, ut nullus hominum ita desipiat, ut putet nos per haec verba cogi ad credendum et confitendum, quod Mediator Dei et hominum homo Christus Jesus (1 Tim. II, 5) animam humanam non habuit; sic quaero quomodo ipsi respondeant tam manifestis objectionibus nostris, quibus ostendimus per innumerabiles locos evangelicae Scripturae narratum de illo ab Evangelistis, quod in his affectionibus fuerit, quae sine anima esse non possunt. Non enim ea profero, quae ipse Dominus tam multa commemorat: Tristis est anima mea usque ad mortem (Matth. XXVI, 38); et, Potestatem habeo ponendi animam meam, et iterum sumendi eam (Joan. x, 18); et, Majorem dilectionem nemo habet,
1_65İnatçı bir itirazcı bana bunların Rab tarafından mecazî olarak söylendiğini söyleyebilir; çünkü O'nun pek çok şeyi benzetmelerle söylediği açıktır. Bunlar öyle olmasa bile, İncil yazarlarının anlatılarına sahip olduğumuz yerde kavgacı davranmaya gerek yoktur. O anlatılar aracılığıyla O'nun Bakire Meryem'den doğduğunu, Yahudiler tarafından yakalandığını, kamçılandığını, çarmıha gerilip öldürüldüğünü ve mezara gömüldüğünü biliyoruz; kimse bütün bunların beden olmadan yapıldığını düşünemez. En deli kimse bile bunların uydurma ya da mecazî olarak alınması gerektiğini söylemez; çünkü bunlar, olup biteni hatırladıkları gibi anlatanlar tarafından söylenmiştir. Öyleyse bunlar O'nun bedene sahip olduğuna tanıklık ettiği gibi, ancak canda bulunabilecek o duygular da O'nun cana sahip olduğunu gösterir; bunları da aynı İncil yazarlarının anlatımıyla okuruz: "İsa şaştı" (Matta 8:10), "öfkelendi" (Markos 3:5), "kederlendi" (Yuhanna 11:33), "sevindi" (Yuhanna 11:15) ve bunun gibi sayısız şey. Hem bedenin hem canın ortak işlevlerini gösteren şeyler de böyledir: Acıkması (Matta 4:2), uyuması (Matta 8:24), yoldan yorulup oturması (Yuhanna 4:6) ve bu türden başka şeyler. Eski Kitaplarda da Tanrı'nın öfkesinden, sevincinden ve bu türden bazı hareketlerinden söz edildiğini, ama bundan Tanrı'nın cana sahip olduğuna inanmak gerektiği sonucunun çıkmadığını söyleyemezler. Çünkü onlar peygamberce imgelerle söylenmiştir, tarihî anlatının açıklığıyla değil. Nitekim Tanrı'nın uzuvlarından, ellerinden, ayaklarından, gözlerinden, yüzünden ve benzerlerinden de söz edilmiştir; bunlar O'nun bedene sahip olduğunu göstermediği gibi, o hareketler de cana sahip olduğunu göstermez. Ama Mesih'in elinin, başının ve bedenini gösteren öteki şeylerin anıldığı yerde bir olay anlatıldığı gibi, aynı anlatı akışı içinde canın duygularından anılan şeyler de O'nun canını gösterir. İncil yazarına O'nun yediğini anlattığında inanıp acıktığını anlattığında inanmamak ise akılsızlıktır. Çünkü yiyen herkesin acıktığı sonucu çıkmaz —bir meleğin yediğini okuruz (Yaratılış 18:8–9; Tobit 12:19), ama acıktığını okumayız—; acıkan herkesin yediği sonucu da çıkmaz, çünkü biri bir vazife yüzünden kendini tutabilir ya da yiyeceği ve yeme imkânı olmayabilir. Yine de İncil yazarı ikisini de anlattığına göre (Matta 4:2, 11), ikisine de inanmak gerekir; çünkü o, olup bitenleri bildiren biri olarak ikisini de olduğu gibi yazmıştır. Yemesi beden olmadan düşünülemeyeceği gibi, acıkması da can olmadan olamazdı.
4. Kötü niyetle karşı koyanların söylediği şu boş ve saçma iftira da bizi korkutmaz: "Öyleyse bu ruh duygularına gerçekten sahip olduysa, zorunluluk altındaydı." Kolayca cevap veririz: "Öyleyse yakalandığı, kamçılandığı, çarmıha gerildiği ve öldüğü için de zorunluluk altındaydı." Öyle ki nihayet, isterlerse, inat etmeden şunu anlasınlar: O, bedenin çilelerini aynı tertip iradesiyle hiçbir zorunluluk olmaksızın üstlendiği gibi, ruhun hâllerini, yani duygularını da tertip iradesiyle, dilediği gibi ama gerçek olarak üstlendi. Biz irademizle ölmediğimiz gibi, irademizle doğmayız da; O ise ikisini de gerektiği gibi kendi iradesiyle gösterdi, yine de en gerçek biçimde gösterdi. Öyleyse zorunluluk adıyla hiç kimse ne bizi ne de onları, O'nun bedenini gösteren en gerçek çileye inanmaktan koparamadığı gibi, aynı zorunluluk adıyla hiç kimse bizi O'nun canını tanıdığımız en gerçek duyguya inanmaktan da caydıramaz. Yanlış olsa da uzun zaman ve cüretle savunulmuş bir kanaatten dönmenin yıkıcı utancı onları caydırmıyorsa, bu ad onları da Katolik imana katılmaktan caydırmamalıdır.
quam ut animam suam ponat quis pro amicis suis (Joan. XV, 13); quae mihi pervicax contradictor potest dicere figurate a Domino dicta; sicut multa in parabolis eum locutum esse manifestum est. Nam etsi ista non ita sunt, non tamen opus est pugnaciter agere, ubi habemus Evangelistarum narrationes, per quas eum et natum de Maria virgine cognovimus, et comprehensum a Judaeis, et flagellatum, et crucifixum atque interfectum, et sepultum in monumento; quae omnia sine corpore intelligere facta nemo potest. Nec ficte aut figurate decipienda quisquam vel dementissimus dixerit; cum dicta sint ab eis qui res gestas, ut meminerant, narraverunt. Sicut ergo ista corpus eum habuisse testantur, sic eum indicant habuisse animam affectiones illas, quae non possunt esse nisi in anima: quas nihilominus eisdem Evangelistis narrantibus legimus. Et miratus est Jesus (Matth. VIII, 10), et iratus (Marc. III, 5), et contristatus (Joan. XI, 33), et exhilaratus (Joan. XI, 15), et multa talia innumerabilia. Sicut etiam illa quae conjuncta sunt officia et corporis et animae ostendunt: sicut sunt quod esurivit (Matth. IV, 2), quod dormivit (Id. VIII, 24), quod fatigatus ab itinere sedit (Joan. IV, 6), et alia hujuscemodi. Non enim possunt dicere, etiam in veteribus Libris dictam esse iram Dei et laetitiam, et nonnullos hujus generis motus, nec ideo tamen esse consequens ut Deum habuisse animam credendum sit. Dicta sunt enim illa propheticis imaginationibus, non narratoria manifestatione. Nam et membra Dei dicta sunt, et manus, et pedes, et oculi, et facies, et similia: et quemadmodum ista non indicant eum habere corpus, sic nec illa animam. Quemadmodum autem narratur aliquid, ubi nominata sunt manus Christi et caput, et coetera quae indicant ejus corpus; ita etiam quae de animae affectionibus eodem narrationis tenore nominata sunt, indicant ejus animam. Stultum est autem credere narranti evangelistae quod manducaverit, et non ei credere quod esurierit. Etsi enim non est consequens ut omnis qui manducat esuriat; nam et angelum legimus manducasse (Gen. XVIII, 8, 9, et Tob. XII, 19), sed esurisse non legimus: neque ut omnis qui esurit manducet, si aut officio aliquo se cohibeat, aut desit ei cibus facultasque manducandi: tamen cum utrumque narrat evangelista (Matth. IV, 2, et IV, 11), utrumque credendum est; quia utrumque sicut rerum gestarum index factum gestumque conscripsit. Sicut autem quia manducavit, sine corpore intelligi non potest; sic quia esurivit, sine anima fieri non potuit. 4. Nec illa nos terret inanis atque inepta calumnia, qua invidiose resistentes aiunt: Ergo sub necessitate positus fuit, si has affectiones animi veras habuit. Facile quippe respondemus: Ergo sub necessitate positus fuit, quia comprehensus, flagellatus, crucifixus et mortuus est: ut tandem sine pertinacia, si volunt, intelligant sic eum passiones animi, hoc est affectiones, voluntate dispensationis, veras tamen, ut placuit, suscepisse, quemadmodum passiones corporis eadem dispensationis voluntate sine ulla necessitate suscepit. Quemadmodum nos non voluntate morimur, sic et non voluntate nascimur: Ille autem voluntate utrumque, ut oportebat, exhibuit, et tamen verissime exhibuit. Sicut ergo necessitatis nomine nec nos nec illos quisquam avellit a fide verissimae passionis per quam corpus ejus ostenditur: sic et nos ipso nomine necessitatis nemo deterret a fide verissimae affectionis, per quam animam ejus agnoscimus; nec ipsos debet deterrere a consentiendo catholicae fidei, si non eos deterret exitiabilis pudor mutandae, quamvis falsae, diu tamen et cum temeritate defensae sententiae. LXXXI. De Quadragesima et Quinquagesima.
1_66LXXXI. Kırk Gün ve Elli Gün üzerine
1. İnsanları eğitmeye yönelik bilgelik terbiyesinin bütünü, Yaratıcı'yı ve yaratılışı ayırt etmek, O'na efendi olarak tapmak, yaratılışın da O'na tabi olduğunu kabul etmektir. Yaratıcı ise "her şeyin kendisinden, her şeyin kendisi aracılığıyla ve her şeyin kendisinde olduğu" (Romalılar 11:36) Tanrı'dır; bu yüzden de Teslis'tir: Baba, Oğul ve Kutsal Ruh. Yaratılış ise kısmen görünmezdir, ruh gibi; kısmen görünürdür, beden gibi. Görünmez olana üç sayısı verilir; bu yüzden Tanrı'yı üç türlü sevmemiz buyrulur: "bütün yüreğinle, bütün canınla ve bütün zihninle" (Matta 22:37). Bedene ise en açık tabiatı yüzünden, yani sıcak ve soğuk, nemli ve kuru olduğu için dört sayısı verilir. Demek ki yaratılışın bütününe yedi sayısı verilir. Bu yüzden Yaratıcı'yı ve yaratılışı tanıyıp birbirinden ayıran bütün terbiye on sayısıyla ifade edilir. Bu terbiye, bedenî hareketlerle zaman içinde ifade edildiği sürece inanmaya dayanır; gelip geçen olayların otoritesiyle küçükleri adeta sütle besler ki onları gelip geçmeyen, her zaman kalan seyre elverişli kılsın. Bu dönemde herkes, insanların kurtuluşu için Tanrı tarafından zaman içinde yapılmış ya da henüz gelecekte yapılacağı bildirilen şeyler kendisine anlatıldığında, imanda kalır, vaat edilenleri umar ve ilahî otoritenin buyurduklarını yorulmak bilmez bir sevgiyle yerine getirmeye özen gösterirse, kırk sayısıyla ifade edilen bu zorunluluk ve zaman hayatını doğru yaşar. Çünkü bütün terbiyeyi ifade eden on sayısı dörtle, yani bedene verilen sayıyla çarpılınca kırk sayısını meydana getirir; çünkü imanın dayandığını söylediğimiz tertip bedenî hareketle yürütülür. Böylece on sayısıyla ifade edilen ve hiçbir zamana muhtaç olmayan sabit bilgeliği de elde eder; öyle ki kırka on eklenir. Çünkü kırk sayısının eşit parçaları toplanınca elliye ulaşır. Kırk sayısının eşit parçaları şunlardır: Önce bir, kırk kez; sonra iki, yirmi kez; dört, on kez; beş, sekiz kez; sekiz, beş kez; on, dört kez; yirmi, iki kez. Demek ki bir, iki, dört, beş, sekiz, on ve yirmi toplanınca elli eder. Bu yüzden kırk sayısı eşit parçaları hesaplanınca fazladan bir on doğurup elli olduğu gibi, bizim kurtuluşumuz için yapılmış ve yapılacak olan şeylere duyulan imanın zamanı da hakkaniyetli bir hayatla geçirilince sabit bilgeliğin anlayışını elde eder; öyle ki terbiye yalnızca inanmakla değil, anlamakla da sağlamlaşsın.
2. Bu yüzden şimdiki Kilise, Tanrı'nın çocukları olsak da, ne olacağımız görünmeden önce emekler ve sıkıntılar içinde yaşar ve onda adil olan imanla yaşar (Romalılar 1:17). Çünkü "İnanmazsanız anlamayacaksınız" der (İşaya 7:9). Bedenimizin kurtuluşunu bekleyerek inleyip acı çektiğimiz (Romalılar 8:23) bu zaman, Kırk Gün'le kutlanır. "Ama biliyoruz ki O göründüğünde O'na benzer olacağız, çünkü O'nu olduğu gibi göreceğiz" (1. Yuhanna 3:2): Bu, kırka on eklendiğinde olacaktır; öyle ki yalnızca imana ait olanlara inanmaya değil, berrak hakikati anlamaya da layık olalım. Hiçbir kederin, kötü insanlarla hiçbir karışmanın ve hiçbir haksızlığın bulunmayacağı, sevincin, barışın ve neşenin bulunacağı böyle bir Kilise, Elli Gün'ün kutlanmasıyla önceden temsil edilir. Bu yüzden Rabbimiz ölülerden dirildikten sonra öğrencileriyle kırk gün geçirip —bu sayıyla imana ait olan zamana bağlı tertibin kendisi ifade ediliyordu— göğe yükseldi (Elçilerin İşleri 1:3, 9); başka on gün geçince de Kutsal Ruh'u gönderdi (Elçilerin İşleri 2:1–4). Yani insanî ve zamana bağlı şeyleri değil, ilahî ve ebedî şeyleri seyretmek için aşkın ve sevginin bir soluğu ve ateşiyle kırka on eklensin diye. Bu yüzden artık bütün bu süre, yani elli günlük sayı, sevinç kutlamasıyla işaretlenmelidir.
- Omnis sapientiae disciplina, quae ad homines erudiendos pertinet, est Creatorem creaturamque dignoscere, et illum colere dominantem, istam subjectam fateri. Est autem creator Deus, ex quo omnia, per quem omnia, in quo omnia (Rom. XI, 36), et ideo Trinitas, Pater et Filius et Spiritus sanctus. Creatura vero partim est invisibilis, sicut anima; partim visibilis, sicut corpus. Invisibili ternarius numerus tribuitur; quare diligere Deum tripliciter jubemur, ex toto corde, ex tota anima, et ex tota mente (Matth. XXII, 37): corpori quaternarius numerus, propter evidentissimam naturam ejus, id est, calidam et frigidam, humidam et siccam. Universae ergo creaturae tribuitur septenarius. Quapropter omnis disciplina dignoscens et discernens Creatorem atque creaturam, denario numero insinuatur: quae disciplina, quamdiu corporeis motibus temporaliter significatur, credendo constat, et rerum gestarum venientium atque transeuntium auctoritate quasi lacte parvulos nutrit, ut idoneos faciat contemplationi, quae non venit et transit, sed semper manet: in qua quisque narratis sibi rebus divinitus temporaliter pro salute hominum gestis, sive gerendis quae adhuc futura praedicantur, si permanserit in fide et promissa speraverit, et quae divina auctoritas praecipit infatigabili charitate implere curaverit, recte aget vitam hujus necessitatis et temporis, quae numero quadragenario commendatur. Quoniam denarius numerus, qui totam insinuat disciplinam, quater ductus, id est, numero qui corpori tribuitur multiplicatus, quia per motum corporalis administratio geritur, qua dictum est fidem constare, quadragenarium numerum conficit. Ita impetrat etiam stabilem et nullius temporis indigentem sapientiam, quae denario numero commendatur, ut ad quadraginta addantur decem; quia et partes aequales quadragenarii numeri simul ductae ad quinquaginta perveniant. Partes autem aequales habet quadragenarius numerus, primo quadraginta in singulis, deinde viginti in binis, decem in quaternis, octo in quinis, quinque in octonis, quatuor in denis, duo in vicenis. Unum ergo et duo et quatuor et quinque et octo et decem et viginti simul ducta efficiunt quinquaginta. Quapropter sicut quadragenarius numerus aequalibus suis partibus computatis parit amplius denarium, ut fit quinquagenarius: sic tempus fidei rerum pro salute nostra gestarum et gerendarum cum aequitate vitae actum impetrat intellectum stabilis sapientiae; ut non solum credendo, sed etiam intelligendo disciplina firmetur. 2. Et ideo ea quae nunc est Ecclesia, quamvis filii Dei simus, ante tamen quam appareat quid erimus, in laboribus et afflictionibus agit, et in ea justus ex fide vivit (Rom. i, 17). Nisi enim credideritis, inquit, non intelligetis (Isai. VII, 9). Et hoc est tempus quo ingemiscimus et dolemus, exspectantes redemptionem corporis nostri (Rom. VIII, 23), quod Quadragesima celebratur. Scimus autem quoniam cum apparuerit, similes ei erimus, quoniam videbimus eum sicuti est (I Joan. III, 2): cum addetur denarius quadragenario, ut non solum credere quae pertinent ad fidem, sed etiam perspicuam veritatem intelligere mereamur. Talis Ecclesia, in qua nullus erit moeror, nulla permixtio malorum hominum, nulla iniquitas, sed laetitia et pax et gaudium, Quinquagesimae celebratione praefiguratur. Propterea, posteaquam Dominus noster resurrexit a mortuis, quadraginta diebus peractis cum discipulis suis, eadem ipsa scilicet per hunc numerum insinuata temporali dispensatione, quae ad fidem pertinet, ascendit in coelum (Act. I, 3, 9), et decem aliis diebus peractis misit Spiritum sanctum (Id. II, 1-4): id est, ut non ad humana et temporalia, sed ad divina et aeterna contuenda quodam amoris et charitatis spiramento et incendio, quadragenario denarius adderetur. Et ideo jam hoc totum, id est, quinquagenarius numerus dierum, laetitiae celebratione, signandus est.
1_673. Rabbimiz bu iki zamanı, yani biri emek ve kaygı, öteki sevinç ve güven zamanını, denize atılan ağlarla da ifade eder. Çünkü çilesinden önce denize atılan ağ hakkında, o kadar çok balık tuttular ki ağı kıyıya güçlükle çekebildiler ve ağlar yırtılıyordu, denir (Luka 5:6–7). Ağlar sağ tarafa atılmamıştı, çünkü bu zamanın Kilise'sinde birçok kötü vardır; sol tarafa da atılmamıştı, çünkü iyiler de vardır; rastgele atılmıştı ki iyilerle kötülerin karışmasını ifade etsin. Ağların yırtılması ise sevgi çiğnenince birçok sapkınlığın ortaya çıktığını ifade eder. Dirilişten sonra ise, herkesin kusursuz ve kutsal olacağı gelecek zamanın Kilise'sini önceden göstermek isteyince, ağların sağ tarafa atılmasını buyurdu; yüz elli üç iri balık tutuldu ve öğrenciler, balıklar bu kadar büyük olduğu hâlde ağların yırtılmamasına şaştılar (Yuhanna 21:6, 11). Balıkların büyüklüğü bilgeliğin ve adaletin büyüklüğünü ifade eder; sayıları ise, hem zamana bağlı tertiple hem ebedî yeniden doğuşla kusursuz kılınmış terbiyenin kendisini ifade eder; bu terbiyenin elli sayısıyla ifade edildiğini söylemiştik. Çünkü o zaman bedenî yardımlara ihtiyaç olmayacak, iman ve bilgelik ruhta tutulacaktır. Ruha üç sayısının verildiğini söylediğimiz için elliyi üçle çarparız ve yüz elli olur; bu sayıya Teslis eklenir, çünkü bütün o kusursuzluk Baba'nın, Oğul'un ve Kutsal Ruh'un adına kutsanmıştır. Böylece yüz elli üç olur; sağ taraftan tutulan balıkların sayısı da budur.
LXXXII. "Çünkü Rab sevdiğini terbiye eder, kabul ettiği her oğlu kamçılar" sözü üzerine (İbraniler 12:6)
1. Tanrı'nın terbiyesi altında söylenen birçok kişi, adillerin bu hayatta çoğu zaman ağır sıkıntılara katlandığını görünce soru ortaya atar; sanki Tanrı'ya kulluk etmeleri onlara hiçbir yarar sağlamıyormuş gibi. Çünkü adiller ya bedenin, kayıpların, hakaretlerin ve ölümlülerin kötü saydığı öteki her şeyin herkese ortak emeklerine ayrım gözetilmeksizin katlanırlar; ya da Tanrı'nın sözü ve adalet uğruna başkalarından daha büyüklerine katlanırlar; çünkü adalet günah işleyenlere ağır gelir ve onları kendisini vaaz edenlere karşı gürültülü ayaklanmalara, tuzaklara ya da nefrete kışkırtır. Onlara şu cevap verilir: İnsanların hayatı yalnızca bu hayattan ibaret olsaydı, adil hayatın ya hiçbir yarar sağlamadığı ya da zarar bile verdiği düşüncesi büsbütün saçma görünmezdi. Gerçi adaletin tatlılığını ve onun iç sevincini, insan soyunun ölümlülüğü gereği katlandığı bütün bedenî emekler ve sıkıntılarla, hatta adil yaşayanlara bu adalet yüzünden en haksız biçimde reva görülen her şeyle tartan kişiler de eksik olmamıştır; bunlar, gelecek hayatın umudu bir yana bırakılsa bile, sefahat düşkünlerinin sarhoşluk arzusuyla ziyafet çekmesinden daha büyük bir zevk ve sevinçle hakikat sevgisi uğruna işkence görmüşlerdir.
2. Ama adilleri acılar ve emekler içinde gördüklerinde Tanrı'yı adaletsiz sananlara; ya da Tanrı'ya adaletsiz demeye cesaret edemiyorlarsa, O'nun insan işleriyle ilgilenmediğini, ya da bir kez kaderin zorunluluklarını belirleyip, kendi koyduğu şeylerin düzenini kararsızlıkla bozduğu sanılmasın diye kendisinin de bunlara karşı bir şey yapmadığını, ya da başka bir şeyi, örneğin Tanrı'nın bir bakımdan güçsüz olduğu için bu kötülükleri adillerden uzak tutamadığını düşünenlere şunu söylemek gerekir: Tanrı insan işleriyle ilgilenmeseydi insanlarda hiçbir adalet olmazdı. Çünkü insan ruhunun doğru davranarak tutabildiği ve günah işleyerek yitirebildiği insanların bütün bu adaleti, değişmez bir adalet olmasaydı ruha basılamazdı. O değişmez adaleti adiller ona döndüklerinde bütün bulurlar, günah işleyenler onun ışığından yüz çevirdiklerinde de bütün bırakırlar. Bu değişmez adalet elbette Tanrı'nındır; Tanrı insan işleriyle ilgilenmeseydi, onu kendisine dönenleri aydınlatmak için uzatmazdı. Kendi koyduğu şeylerin düzenine karşı gelmek istemediği için adillerin ağır şeylere katlanmasına izin veriyorsa, kendisi de adil olmazdı; kendi düzenlemesini korumak istediği için değil, şeylerin düzenini adillerin hak etmedikleri cezalarla acı çekecekleri biçimde düzenlediği için. Tanrı'nın adillerin katlandığı kötülükleri uzaklaştırmakta bir bakımdan güçsüz olduğunu düşünen ise akılsızlık eder; çünkü Tanrı'ya adaletsiz demenin günah olduğu gibi, O'nun her şeye gücü yettiğini inkâr etmenin de günah olduğunu anlamaz.
- Haec autem duo tempora, id est, unum laboris et sollicitudinis, alterum gaudii et securitatis etiam retibus missis in mare Dominus noster significat. Nam ante passionem de reticulo dicitur misso in mare, quia tantum piscium ceperunt, ut vix ad litus trahendo perducerent, et ut retia rumperentur (Luc. V, 6, 7). Non enim missa sunt in dexteram partem; habet enim multos malos Ecclesia hujus temporis: neque in sinistram; habet enim etiam bonos: sed passim, ut permixtionem bonorum malorumque significaret. Quod autem rupta sunt retia, charitate violata multas haereses exiisse significat. Post resurrectionem vero, cum vellet Ecclesiam futuri temporis praemonstrare, ubi omnes perfecti atque sancti futuri sunt, jussit mitti retia in dexteram partem; et capti sunt ingentes pisces centum quinquaginta tres, mirantibus discipulis quod cum tam magni essent, retia non sunt disrupta (Joan. XXI, 6, 11). Horum magnitudo magnitudinem sapientiae justitiaeque significat; numerus vero, ipsam disciplinam et temporali dispensatione et aeterna regeneratione perfectam, quam diximus quinquagenario numero commendari. Quia enim tunc non erit opus corporalibus adjumentis, et animo continebitur fides atque sapientia; quia animo ternarium numerum tributum diximus, quinquaginta ducimus ter, et fiunt centum quinquaginta, cui numero trinitas additur, quia omnis illa perfectio in Patris et Filii et Spiritus sancti consecrata est: ita fiunt centum quinquaginta tres, qui numerus piscium ad dexteram partem captorum invenitur. LXXXII. De eo quod scriptum est: Quem enim diligit Dominus, corripit; flagellat autem omnem filium quem recipit (Hebr. XII, 6). 1. Multi murmurantes sub disciplina Dei, quaestionem movent, cum vident justos saepe graves molestias secundum hanc vitam pati: quasi propterea nihil eis prosit quod Deo serviunt, quia vel communes labores, atque indifferenter corporum atque damnorum et contumeliarum caeterorumque omnium, quae mala mortales putant, vel etiam caeteris ampliores patiuntur propter verbum Dei atque justitiam, quae onerosa peccantibus in ejus praedicatores tumultuosas seditiones aut insidias aut odia concitat. Quibus respondetur, quia si vita ista sola esset hominum, aut nihil prodesse, aut etiam nocere justa vita non usquequaque absurde videretur. Quanquam non defuerint qui justitiae suavitatem et internum ejus gaudium cum corporalibus omnibus laboribus et molestiis, quas genus humanum pro conditione suae mortalitatis patitur, cum omnibus etiam quae propter ipsam justitiam in eos qui juste vivunt, injuriosissime excogitantur, ita compensarent, ut sequestrata spe futurae vitae jucundius et laetius prae amore veritatis torquerentur, quam luxuriosi prae cupiditate ebrietatis epulentur. 2. Sed iis tamen qui putant injustum Deum, cum justos in doloribus et laboribus vident, aut certe si non audent injustum Deum dicere, vel res humanas non curare arbitrantur, vel semel statuisse necessitates fatorum, contra quas nec ipse aliquid facit, ne ordinem rerum a se dispositum inconstantia turbare credatur; aut aliquid aliud opinantur, quod Deus in aliquo invalidus non possit a justis ista mala prohibere: dicendum est nullam fuisse futuram justitiam in hominibus, si res humanas non curaret Deus. Quia omnis ista hominum justitia, quam et tenere animus humanus recte faciendo potest, et peccando amittere, non imprimeretur animae, nisi esset aliqua incommutabilis justitia, quae integra inveniretur a justis, cum ad eam converterentur; integra relinqueretur a peccantibus, cum ab ejus lumine averterentur. Quae justitia incommutabilis utique Dei est, nec eam porrigeret ad illustrandos ad se conversos, si res humanas non curaret. Si vero propterea gravia perpeti justos sineret, quia contra ordinem rerum a se dispositum nollet venire, nec ipse justus esset; non quia dispositionem suam servare vult, sed quia ita disposuit ipsum ordinem rerum, ut immeritis poenis justi affligantur. In aliquo autem Deum esse invalidum ad repellenda mala quae justi patiuntur, quisquis opinatur, ideo desipit, quia non intelligit, sicut nefas est injustum Deum dicere, ita nefas esse omnipotentem negare.
1_683. Ele aldığımız sorunun gerektirdiği kadarıyla bunlar kısaca ortaya konduktan sonra —çünkü Tanrı'nın hem adil hem her şeye gücü yeten olduğundan şüphe etmek en zararlı haksızlıktır—, adil insanların bu hayatta çoğu zaman neden sıkıntı çektiklerine dair, bunun kendilerine yararlı olmasından daha inandırıcı bir sebep akla gelmiyor. Çünkü insanların ebedî kurtuluşu yeniden kazanmak için şimdi sahip oldukları adalet başkadır; o zaman cennette yerleşmiş insanın aynı ebedî kurtuluşu koruyup yitirmemek için sahip olması gereken adalet başkaydı. Tanrı'nın adaleti yararlı şeyler buyurmak, itaatsizlere ceza, itaat edenlere ise ödül dağıtmak olduğu gibi, insanın adaleti de yararlı buyruklara itaat etmektir. Ama saadet ruhta neyse sağlık bedende odur. Bedende bir tıbbın sağlık yitirilmesin diye, başka bir tıbbın ise yitirilmiş sağlık geri kazanılsın diye öğütlenmesi gibi, insanın bütün durumunda da o zaman ölümsüzlüğü yitirmesin diye başka buyruklar verilmiş, şimdi ise onu geri kazansın diye başka buyruklar verilmektedir. Bedenin sağlığında biri, sağlığın korunması için verilen hekim buyruklarına itaat etmeyip bir hastalığa düşerse, iyileşebilmek için başka buyruklar alır. Hastalık ağırsa, hekim çoğu zaman sert ve acı veren ama sağlığı geri kazandırmaya yarayan bazı yardımlar kullanmadıkça bu buyruklar çoğu zaman yetmez. Bu yüzden insan artık hekime itaat etse de, yalnızca henüz iyileşmemiş hastalığın kendisinden değil, tıbbın yardımından da acı çekmeye devam eder. İnsan da böyledir: Ebedî sağlığı koruyup elde tutacağı ilk buyruğa itaat etmek istemediği için günahla bu hayatın hastalıklı ve felaketlerle dolu ölümlülüğüne düştü ve hasta olarak ikinci buyrukları aldı. Bunlara itaat ettiğinde adil yaşadığı söylenmesi artık hiç de saçma değildir; ama yine de katlandığı sıkıntılara ya henüz iyileşmemiş hastalığın kendisinden ya da tıbbın yardımından katlanır. Şu yazılı söz de bu yardıma atfedilir: "Çünkü Rab sevdiğini terbiye eder, kabul ettiği her oğlu kamçılar." En şifalı buyruklara itaat etmeyip haksızca yaşayanlar ise hastalıklarını gittikçe artırırlar. Ya bu hayatta bile bu hastalıklardan dolayı sayısız sefalet, emek ve acı çekerler; ya da kendilerine cezalar da uygulanır ki sağlam olmayan yer dokunulup acısın; böylece hangi kötülük içinde olduklarına merhametle dikkatleri çekilir ve tıbba dönüp Tanrı'nın lütfuyla sağlığa kavuşurlar. Bütün bunları, yani sözlerin ve acıların öğütlerini hor görürlerse, bu hayattan sonra adil bir ebedî mahkûmiyeti hak edeceklerdir. Bu yüzden bunların haksızca olduğunu ancak, şimdi yaşadığımız ölümlü hayattan başka hayat olmadığını düşünen ve Tanrı tarafından önceden bildirilmiş gelecek şeylere inanmayan biri söyleyebilir; o da günahlarında ve imansızlığında direnmesinin bedelini en ağır cezalarla ödeyecektir.
- Quibus pro tempore susceptae quaestionis breviter constitutis, quia et ipsum Deum et justum atque omnipotentem esse, perniciosissimae iniquitatis est dubitare; nulla causa probabilior occurrit, cur justi homines laborent plerumque in hac vita, nisi quia hoc eis expedit. Alia est enim quae nunc est justitia hominum ad recipiendam sempiternam salutem, alia tunc in paradiso constituti hominis esse debuit ad retinendam et non amittendam eamdem sempiternam salutem. Sicut enim justitia Dei est utilia praecipere, et inobedientibus poenas, obedientibus autem praemia distribuere; ita justitia est hominis, praeceptis utilibus obedire. Sed quoniam sic est in animo beatitudo, ut in corpore sanitas: quemadmodum in ipso corpore alia praecipitur medicina, ne bona valetudo amittatur, alia vero, ut amissa recuperetur; sic in toto statu hominis, alia tunc praecepta data sunt, ne amitteret immortalitatem, alia nunc praecipiuntur, ut eam recipiat. Et sicut in valetudine corporis, si quis praeceptis medici, quibus eadem bona valetudo custodienda est, non obtemperando in aliquem morbum inciderit, accipit alia praecepta ut sanari possit; quae saepe non sufficiunt, si gravis est morbus, nisi adhibeantur a medico quaedam adjutoria, plerumque aspera et dolores importantia, quae tamen valent ad reciperandam salutem; unde fit ut homo, quamvis jam obtemperans medico, patiatur tamen adhuc dolores, non solum de ipso morbo nondum sanato, verum etiam de adjutorio medicinae: ita homo per peccatum lapsus in hujus vitae morbidam et calamitosam mortalitatem, quia primo praecepto obtemperare noluit, quo sempiternam custodiret ac teneret salutem, secunda praecepta aeger accepit, quibus obtemperans jam quidem non absurde dicitur juste vivere, sed tamen molestias quas patitur, vel de ipso morbo nondum sanato patitur, vel de adjutorio medicinae. Cui adjutorio deputatur quod scriptum est, Quem enim diligit Dominus, corripit; flagellat autem omnem filium quem recipit. Qui vero non obtemperantes praeceptis saluberrimis inique vivunt, augent etiam atque etiam morbos suos: et aut ex ipsis patiuntur innumerabiles miseriarum labores doloresque, etiam in hac vita; aut poenis quoque adhibitis, ut quod sanum non est, tangatur et doleat, in quo malo sint, misericorditer admonentur, ut ad medicinam conversi per gratiam Dei sani fiant. Quae omnia si contempserint, id est praecepta verborum et dolorum, justam post hanc vitam sempiternam damnationem merebuntur. Ideoque ille potest dicere injuste ista fieri, qui solam vitam mortalem, quam nunc agimus, esse existimans, quae divinitus praedicta sunt futura non credit, pensurus gravissima supplicia perseverantiae peccatorum atque infidelitatis suae. LXXXIII. De conjugio, in eo quod Dominus ait: Si quis dimiserit uxorem suam, excepta causa fornicationis, etc. (Matth. V, 32).
1_69LXXXIII. Rab'bin "Karısını, zina sebebi dışında boşayan..." sözündeki evlilik üzerine (Matta 5:32)
Rab eşin boşanması için yalnız zina sebebini kabul ediyor ve putperest bir evliliğin bozulmasını yasaklamıyorsa, putperestliğin zina sayılması sonucu çıkar. Rab'bin İncil'de eşin boşanmasından söz ederken yalnız zina sebebini ayrık tuttuğu açıktır. Putperest bir evliliğin bozulmasının yasaklanmadığı ise şuradan anlaşılır: Havari bu konuda, iman eden kişinin kendisiyle birlikte kalmak isteyen iman etmemiş eşini boşamaması için öğüt verirken "Bunu Rab değil, ben söylüyorum" der. Böylece Rab'bin boşanmayı buyurmadığı —yoksa Havari O'nun buyruğuna karşı öğüt veriyormuş gibi görünürdü—, ama yine de buna izin verdiği anlaşılsın; öyle ki bu konuda kimse bir buyruğun zorunluluğuyla bağlı olmasın, öğüdün gönüllülüğüyle özgürce davransın. Ama biri, Rab'bin eşi bırakma sebebi olarak yalnızca halk arasında zina denen, yani yasak cinsel birleşmeyle işlenen zinayı kabul ettiğini ileri sürerse, şunu söyleyebilir: Rab bu konudan söz ederken, kocanın da karının da iman ettiği durumdan söz etmiştir; öyle ki ikisi de iman etmişse, zina sebebi dışında hiçbiri ötekini bırakamaz. Burada putperestlik anlaşılamaz, çünkü ikisi de iman etmiştir. Havari de şöyle derken bunu ayırt ediyor görünür: "Evli olanlara ben değil, Rab buyuruyor: Kadın kocasından ayrılmasın; ayrılırsa ya evlenmeden kalsın ya da kocasıyla barışsın." Burada şu da anlaşılır: Kadın, evliliği bırakmaya izin verilen o tek sebeple kocasından ayrılırsa evlenmeden kalmalıdır; kendini tutamıyorsa, başka biriyle evlenmektense, ister düzelmiş olsun ister katlanılması gereken biri olsun, kocasıyla barışmalıdır. Sonra devam edip şöyle der: "Koca da karısını boşamasın"; kadın için buyurduğu kuralın aynısını kısaca erkek için de bildirir. Bunlar Rab'bin buyruğu olarak bildirildikten sonra şu gelir: "Ötekilere ise Rab değil, ben söylüyorum: Bir kardeşin iman etmemiş bir karısı varsa ve bu kadın onunla yaşamaya razıysa, onu boşamasın; bir kadının da iman etmemiş bir kocası varsa ve o adam onunla yaşamaya razıysa, kocasını boşamasın" (1. Korintliler 7:10–13). Burada Rab'bin, ikisi de iman etmişse hiçbirinin ötekini boşamaması hakkında konuştuğunu anlatır.
Si Dominus dimittendae conjugis solam causam fornicationis admittit, et paganum conjugium dimitti non prohibet, consequens est ut paganismus fornicatio deputetur. Solam autem fornicationis causam exceptam facere Dominum, cum de dimittenda conjuge loquitur in Evangelio, manifestum est. Paganum vero conjugium hinc non prohibetur dimitti, quia cum Apostolus de hac re consilium daret, ut fidelis volentem secum esse conjugem infidelem, non dimittat, ait, Ego dico, non Dominus: ut Dominus intelligatur, non quidem jubere ut dimittatur, ne contra jussum ejus consilium dare videatur Apostolus, sed tamen permittere; ut nemo in ea re jussionis necessitate teneatur, sed consilii voluntate libere faciat. Verumtamen si quisquam asserat solam illam fornicationem Dominum admittere ad causam relinquendae conjugis, quae vulgo dicitur fornicatio, id est quae concubitu illicito perpetratur: hoc potest dicere, Dominum, cum de hac re loqueretur, de utroque fideli dixisse, et marito et uxore, ut si ambo fideles sint, neutri liceat alterum relinquere, nisi causa fornicationis; ubi non potest paganismus intelligi, quia uterque fidelis est. Sic enim et Apostolus videtur distinguere, cum ait: His autem qui in conjugio sunt praecipio, non ego, sed Dominus, uxorem a viro non discedere; quod si recesserit, manere innuptam, aut viro suo reconciliari. Ubi etiam intelligitur quod si una illa causa, qua sola relictio conjugii permittitur, mulier a viro recesserit, innupta perseverare debet: aut si se non continet, viro potius reconciliari vel correcto vel certe tolerando, quam alteri nubere. Sequitur autem, et dicit, Et vir uxorem non dimittat: breviter eamdem formam intimans in viro, quam praecipiebat in femina. Quibus ex praecepto Domini insinuatis ita sequitur: Caeteris autem ego dico, non Dominus, Si quis frater habet uxorem infidelem, et haec consentit habitare cum illo, non dimittat illam: et mulier si habet virum infidelem, et hic consentit habitare cum illa, non dimittat virum (I Cor. VII, 10-13). Ubi dat intelligi Dominum de his locutum, ut neuter alterum dimitteret, si fideles ambo essent.