Arkhimedes
Sığır Problemi
Πρόβλημα βοεικόν
1Arkhimedes'in epigramlar hâlinde bulup, İskenderiye'de bu konularla uğraşanlar araştırsın diye Kyreneli Eratosthenes'e yazdığı mektupla gönderdiği problem.
Güneş'in sığırlarının sayısını ölç, ey yabancı,
aklını iyice vererek, eğer bilgelikten payın varsa:
bir zamanlar Sicilya adası Thrinakia'nın ovalarında otlarken
kaç taneydiler, renkleri birbirinden farklı dört sürüye bölünmüş olarak?
Biri süt beyazı, öteki kara renkle parlıyordu,
bir başkası sarı, sonuncusu alacaydı. Her sürüde
sayıca pek bol boğalar vardı, şu oranlara göre kurulmuş:
Beyaz tüylülerin, ey yabancı, kara boğaların yarısı ve üçte biri
ile bütün sarılar kadar olduğunu aklında tut;
karaların ise alacaların dörtte biri ve beşte biri
ile yine bütün sarılar kadar olduğunu.
Geriye kalan alaca boğalara gelince, onları da beyaz boğaların
altıda biri ve yedide biri ile bütün sarılar kadar bil.
İneklerde ise durum şöyleydi: beyaz tüylüler,
bütün kara sürünün üçte biri ve dörtte birine tam tamına eşitti;
karalar da bu kez alaca sürünün dörtte biri ve beşte birine eşitti,
otlağa giden bütün boğalarıyla birlikte sayıldığında.
Sarı tüylü sürünün beşte biri ve altıda birine
alaca inekler sayıca eşitti, sürü dörde bölündüğünde.
Sarı inekler ise beyaz sürünün üçte birinin yarısı
ve yedide biri kadar sayılıyordu.
Ey yabancı, Güneş'in sığırlarının kaç olduğunu tam olarak söyler,
semiz boğaların sayısını ayrı, her renkteki ineklerin sayısını ayrı verirsen,
sana bilgisiz, sayılardan habersiz denmez elbet;
ama henüz bilgeler arasında da sayılmazsın. Haydi, şunları da düşün,
Güneş'in sığırlarının başına gelen bütün hâlleri:
Beyaz tüylü boğalar sayıca karalarla karıştığında,
derinlikte ve genişlikte eşit ölçüyle sıkı sıkı dururlardı,
ve Thrinakia'nın uzanıp giden ovaları her yandan
bir kare gibi dolardı.
Öte yandan sarılar ile alacalar bir araya toplandığında,
birden başlayarak sıra sıra artıp duruyor,
bir üçgen şeklini tamamlıyorlardı; başka renkten bir boğa
ne fazla geliyor ne eksik kalıyordu.
Bunları da bulur, aklında bir araya getirir
ve bütün sayıların ölçüsünü verirsen, ey yabancı,
zaferle övünerek git ve bil ki
bu bilgelikte gerçekten zengin sayılırsın.
PROBLEMA BOVINUM Πρόβλημα, ὅπερ Ἀρχιμήδης ἐν ἐπιγράμμασιν εὑρὼν τοῖς ἐν Ἀλεξανδρείᾳ περὶ ταῦτα πραγματευομένοις ζητεῖν ἀπέστειλεν ἐν τῇ πρὸς Ἐρατοσθένην τὸν Κυρηναῖον ἐπιστολῇ. Πληθὺν Ἠελίοιο βοῶν, ὦ ξεῖνε, μέτρησον φροντίδʼ ἐπιστήσας, εἰ μετέχεις σοφίης, πόσση ἄῤ ἐν πεδίοις Σικελῆς ποτʼ ἐβόσκετο νήσου Θρινακίης τετραχῇ στίφεα δασσαμένη χροιὴν ἀλάσσοντα· τὸ μὲν λευκοῖο γάλακτος, κυανέῳ δʼ ἕτερον χρώματι λαμπόμενον, ἄλλο γε μὲν ξανθόν, τὸ δὲ ποικίλον. Ἐν δὲ ἑκάστῳ στίφει ἔσαν ταῦροι πλήθεσι βριθόμενοι συμμετρίης τοιῆσδε τετευχότες· ἀργότριχας μὲν κυανέων ταύρων ἡμίσει ἠδὲ τρίτῳ καὶ ξανθοῖς σύμπασιν ἴσους, ὧ ξεῖνε, νόησον, αὐτὰρ κυανέους τῷ τετράτῳ τε μέρει μικτοχρόων καὶ πέμπτῳ, ἔτι ξανθοῖσί τε πᾶσιν. Τοὺς δʼ ὑπολειπομένους ποικιλόχρωτας ἄθρει ἀργεννῶν ταύρων ἕκτῳ μέρει ἑβδομάτῳ τε καὶ ξανθοῖς αὐτοὺς πᾶσιν ἰσαζομένους. Θηλείαισι δὲ βουσὶ τάδʼ ἔπλετο· λευκότριχες μὲν ἧσαν συμπάσης κυανέης ἀγέλης τῷ τριτάτῳ τε μέρει καὶ τετράτῳ ἀτρεκὲς ἶσαι· αὐτὰρ κυάνεαι τῷ τετράτῳ τε πάλιν μικτοχρόων καὶ πέμπτῳ ὁμοῦ μέρει ἰσάζοντο σὺν ταύροις πάσαις εἰς νομὸν ἐρχομέναις. Ξανθοτρίχων δʼ ἀγέλης πέμπτῳ μέρει ἠδὲ καὶ ἕκτῳ ποικίλαι ἰσάριθμον πλῆθος ἔχον τετραχῇ. Ξανθαὶ δʼ ἠριθμεῦντο μέρους τρίτου ἡμίσει ἶσαι ἀργεννῆς ἀγέλης ἑβδομάτῳ τε μέρει. Ξεῖνε, σὺ δʼ Ἠελίοιο βόες πόσαι ἀτρεκὲς εἰπών, χωρὶς μὲν ταύρων ζατρεφέων ἀριθμόν, χωρὶς δʼ αὖ θήλειαι ὅσαι κατὰ χροιὰν ἕκασται, οὐκ ἄιδρίς κα λέγοι οὐδʼ ἀριθμῶν ἀδαής, οὐ μὴν πώ γε σοφοῖς ἐναρίθμιος. Ἀλλʼ ἴθι φράζευ καὶ τάδε πάντα βοῶν Ἠελίοιο πάθη. Ἀργότριχες ταῦροι μὲν ἐπεὶ μιξαίατο πληθὺν κυανέοις, ἵσταντ᾿ ἔμπεδον ἰσόμετροι εἰς βάθος εἰς εὖρός τε, τὰ δʼ αὖ περιμήκεα πάντη πίμπλαντο πλίνθου Θρινακίης πεδία. Ξανθοὶ δʼ αὖτʼ εἰς ἓν καὶ ποικίλοι ἀθροισθέντες ἵσταντ᾿ ἀμβολάδην ἐξ ἑνὸς ἀρχόμενοι σχῆμα τελειοῦντες τὸ τρικράσπεδον οὔτε προσόντων ἀλλοχρόων ταύρων οὔτ᾿ ἐπιλειπομένων. Ταῦτα συνεξευρὼν καὶ ἐνὶ πραπίδεσσιν ἀθροίσας καὶ πληθέων ἀποδούς, ξεῖνε, τὰ πάντα μέτρα ἔρχεο κυδιόων νικηφόρος ἴσθι τε πάντως κεκριμένος ταύτῃ γʼ ὄμπνιος ἐν σοφίῃ.
2Şerh
Arkhimedes problemi şiirle açıkça ortaya koymuştur. Şunu bilmek gerekir: dört sığır sürüsü olmalıdır. Biri beyaz tüylü boğalar ve ineklerden oluşur; bunların sayısı hep birlikte 1.405.827.360'tır. Bir başkası kara renkli boğalar ve ineklerden oluşur; sayıları 988.300.800'dür. Bir başkası alaca tüylü boğalar ve ineklerden oluşur; sayıları 869.910.400'dür. Kalan sarı renkli sürünün sayısı 767.088.000'dir. Böylece dört sürünün sayısı hep birlikte 4.031.126.560 eder. Beyaz tüylü boğaların sürüsü 829.318.560, ineklerinki 576.508.800'dür; kara renkli boğaların sürüsü 596.841.120, ineklerinki 391.459.680'dir; alaca tüylü boğaların sürüsü 588.644.800, ineklerinki 281.265.600'dür; sarı renkli boğaların sürüsü 331.950.960, ineklerinki 435.137.040'tır. Beyaz tüylü boğaların sayısı, kara renkli boğaların sayısının yarısı ve üçte biri ile bütün sarı sürünün toplamına eşittir; kara renklilerin sayısı, alaca tüylü boğaların dörtte biri ve beşte biri ile bütün sarıların sayısının toplamına; alaca tüylü boğaların sayısı da beyaz tüylü boğaların altıda biri ve yedide biri ile bütün sarı boğaların sayısının toplamına eşittir. Yine beyaz ineklerin sayısı bütün kara sürünün üçte biri ve dörtte birine, kara ineklerinki bütün alaca sürünün dörtte biri ve beşte birine, alaca ineklerinki de bütün sarı sığırların beşte biri ve altıda birine eşittir. Sarı ineklerin sayısı ise bütün beyaz sığır sürüsünün altıda biri ve yedide birine eşitti. Beyaz tüylü boğaların sürüsü ile kara renkli boğaların sürüsü birleştirilince bir kare sayı, sarı tüylü boğaların sürüsü alaca renklilerin sürüsüyle birleştirilince bir üçgen sayı meydana getirir; her rengin altına konan tablolarda görüldüğü gibi.
Σχόλιον Τὸ μὲν οὖν πρόβλημα διὰ τοῦ ποιήματος ὁ Ἀρχιμήδης ἐδήλωσε σαφῶς· ἰστέον δὲ λεγόμενον, ὅτι τέσσαρας ἀγέλας εἶναι δεῖ βοῶν, λευκοτρίχων μὲν μίαν ταύρων καὶ θηλειῶν, ὧν τὸ πλῆθος ὁμοῦ συνάγει μυριάδας διπλᾶς ιδ΄ καὶ ἁπλᾶς φπβ΄ καὶ μονάδας ζτξ΄, κυανοχρόων δʼ ἄλλην ὁμοῦ ταύρων καὶ θηλειῶν, ὧν τὸ πλῆθός ἐστι μυριάδων διπλῶν ἐννέα καὶ ἁπλῶν ηωλ΄ καὶ μονάδων ω΄, μιξοτρίχων δʼ ἄλλην ταύρων καὶ θηλειῶν, ὧν τὸ πλῆθός ἐστι μυριάδων διπλῶν η΄ καὶ ἁπλῶν ςϠ(??)α΄ καὶ μονάδων υ΄· τῆς δὲ λοιπῆς ἀγέλης ξανθοχρόων συνάγει τὸ πλῆθος διπλᾶς μυριάδας ζ΄ καὶ ἁπλᾶς ςψη΄, μονάδας δὲ η· ὥστε συνάγεσθαι ὁμοῦ τὸ πλῆθος τῶν δʼ ἀγελῶν μυριάδας διπλᾶς μ΄ καὶ ἁπλᾶς γριβ΄ καὶ μονάδας ςφξ΄. Καὶ ἡ μὲν ἀγέλη τῶν λευκοτρίχων ταύρων ἔχει μυριάδας διπλᾶς η΄ καὶ ἁπλᾶς βϠλα΄ καὶ μονάδας ηφξ΄, θηλειῶν δὲ μυριάδας διπλᾶς ε΄ καὶ ἁπλᾶς ζχν΄ καὶ μονάδας ηω΄, ἡ δὲ ἀγέλη τῶν κυανοχρόων ταύρων ἔχει μὲν μυριάδας διπλᾶς ε΄ καὶ ἁπλᾶς θχπδ΄ καὶ μονάδας αρκ΄, θηλειῶν δὲ μυριάδας διπλᾶς γ΄ καὶ ἁπλᾶς θρμε΄ καὶ μονάδας θχπ΄, ἡ δʼ ἀγέλη τῶν ποικιλοτρίχων ταύρων ἔχει μὲν μυριάδας διπλᾶς ε΄ καὶ ἁπλᾶς ηωξδ᾿ καὶ μονάδας δω΄, θηλειῶν δὲ μυριάδας διπλᾶς β΄ καὶ ἁπλᾶς ηρκς΄ καὶ μονάδας εχ᾿, ἡ δʼ ἀγέλη τῶν ξανθοχρωμάτων ταύρων ἔχει μὲν μυριάδας διπλᾶς γ΄ καὶ ἁπλᾶς γρ(??)ε΄ καὶ μονάδας Ϡξ΄, θηλειῶν δὲ μυριάδας διπλᾶς δ΄ καὶ ἁπλᾶς γφιγ΄ καὶ μονάδας ζμ΄. Καί ἐστι τὸ πλῆθος τῶν λευκοτρίχων ταύρων ἴσον τῷ ἡμίσει καὶ τρίτῳ μέρει τοῦ πλήθους τῶν κυανοχρόων ταύρων καὶ ἔτι ὅλῃ τῇ τῶν ξανθοχρωμάτων ἀγέλῃ, τὸ δὲ πλῆθος τῶν κυανοχρωμάτων ἴσον τῷ τετάρτῳ καὶ πέμπτῳ μέρει τῶν ποικιλοτρίχων ταύρων καὶ ὅλῳ τῷ πλήθει τῶν ξανθοχρωμάτων, τὸ δὲ πλῆθος τῶν ποικιλοτρίχων ταύρων ἴσον τῷ ἕκτῳ καὶ ἑβδόμῳ μέρει τῶν λευκοτρίχων ταύρων καὶ ἔτι τῷ πλήθει ὅλῳ τῶν ξανθοχρωμάτων ταύρων, καὶ πάλιν τὸ πλῆθος τῶν λευκῶν θηλειῶν ἴσον τῷ τρίτῳ καὶ τετάρτῳ μέρει ὅλης τῆς ἀγέλης τῶν κυανοχρόων, τὸ δὲ τῶν κυανοχρόων ἴσον τῷ τετάρτῳ καὶ πέμπτῳ μέρει τῆς ὅλης ἀγέλης τῶν ποικιλοτρίχων, τὸ δὲ τῶν ποικιλοτρίχων ἴσον τῷ πέμπτῳ καὶ ἕκτῳ μέρει τῆς ὅλης τῶν ξανθῶν βοῶν. Πάλιν δὲ τὸ τῶν ξανθῶν θηλειῶν πλῆθος ἦν ἴσον τῷ ἕκτῳ τε καὶ ἑβδόμῳ μέρει τῆς ὅλης ἀγέλης τῶν λευκῶν βοῶν. Καὶ ἡ μὲν ἀγέλη τῶν λευκοτρίχων ταύρων καὶ ἡ τῶν κυανοχρόων ταύρων συντεθεῖσα ποιεῖ τετράγωνον ἀριθμόν, ἡ δʼ ἀγέλη τῶν ξανθοτρίχων ταύρων μετὰ τῆς ἀγέλης τῶν ποικιλοχρόων συντεθεῖσα ποιεῖ τρίγωνον, ὡς ἔχει τὰ τῶν ὑποκειμένων κανόνων καθʼ ἕκαστον χρῶμα.