Arkhimedes
Parabolün Karelenmesi
Τετραγωνισμὸς παραβολῆς
prArkhimedes'ten Dositheos'a selam.
Bize dostlukta hiçbir eksik bırakmamış olan Konon'un öldüğünü, senin de Konon'un yakını olduğunu ve geometriye aşina bulunduğunu duydum. Ölen için yas tuttuk; çünkü hem dostumuzdu hem de matematikte hayranlık uyandıran bir adamdı. Sana, Konon'a yazmaya niyetlendiğim gibi, bir geometri teoremi yazıp göndermeye karar verdik. Bu teorem daha önce incelenmemişti, şimdi bizim tarafımızdan incelendi; önce mekanik yoldan bulundu, sonra geometri yoluyla da gösterildi.
Daha önce geometriyle uğraşanlardan bazıları, verilen bir daireye ve verilen bir daire kesmesine eşit doğrusal bir alan bulmanın mümkün olduğunu yazmaya giriştiler; bundan sonra da bütün koninin kesitiyle [yani elipsle] bir doğrunun çevrelediği alanı karelemeye çalıştılar. Ama kolay kolay kabul edilemeyecek lemmalar aldıkları için çoğu kişi bunları bulamadıklarına hükmetti. Bir doğru ile dik açılı koni kesitinin çevrelediği kesmeyi ise öncekilerden kimsenin karelemeye giriştiğini bilmiyoruz; bunu şimdi biz bulduk. Gösteriyoruz ki bir doğru ile dik açılı koni kesitinin çevrelediği her kesme, kendisiyle aynı tabana ve eşit yüksekliğe sahip üçgenin üçte dördüdür. Bunun ispatı için şu lemma alınıyor: Eşit olmayan iki alandan büyüğünün küçüğü aştığı fark, kendine eklene eklene, verilen her sonlu alanı aşabilir.
Önceki geometriciler de bu lemmayı kullanmışlardır. Dairelerin birbirine oranının çaplarının karelerinin oranına eşit olduğunu tam da bu lemmayı kullanarak ispatlamışlar; kürelerin birbirine oranının çaplarının küplerinin oranına eşit olduğunu da öyle. Ayrıca her piramidin kendisiyle aynı tabana ve eşit yüksekliğe sahip prizmanın üçte biri, her koninin de kendisiyle aynı tabana ve eşit yüksekliğe sahip silindirin üçte biri olduğunu, söylenene benzer bir lemma alarak yazmışlardır. Bu teoremlerin her biri, bu lemma olmadan ispatlanmış olanlardan hiç de az güven görmemiştir; bizim yayımladıklarımızın da aynı güvene ulaşması yeter.
Bu yüzden teoremin ispatlarını yazıp gönderiyoruz: önce mekanik yoldan nasıl incelendiğini, sonra geometri yoluyla nasıl ispatlandığını. Başa da ispat için gerekli olan koni kesitlerine ilişkin temel önermeler konmuştur. Sağlıcakla kal.
Τετραγωνισμὸς παραβολῆς Ἀρχιμήδης Δοσιθέῳ εὖ πράττειν. Ἀκούσας Κόνωνα μὲν τετελευτηκέναι, ὃς ἧν οὐδὲν ἐπιλείπων ἁμῖν ἐν φιλίᾳ, τὶν δὲ Κόνωνος γνώριμον γεγενῆσθαι καὶ γεωμετρίας οἰκεῖον εἶμεν τοῦ μὲν τετελευτηκότος εἵνεκεν ἐλυπήθημες ὡς καὶ φίλου τοῦ ἀνδρὸς γεναμένου καὶ ἐν τοῖς μαθημάτεσσι θαυμαστοῦ τινος, ἐπροχειριξάμεθα δὲ ἀποστεῖλαί τοι γράψαντες, ὡς Κόνωνι γράφειν ἐγνωκότες ἧμες, γεωμετρικῶν θεωρημάτων, ὃ πρότερον μὲν οὐκ ἦν τεθεωρημένον, νῦν δὲ ὑφʼ ἁμῶν τεθεώρηται, πρότερον μὲν διὰ μηχανικῶν εὑρεθέν, ἔπειτα δὲ καὶ διὰ τῶν γεωμετρικῶν ἐπιδειχθέν, Τῶν μὲν οὖν πρότερον περὶ γεωμετρίαν πραγματευθέντων ἐπεχείρησάν τινες γράφειν ὡς δυνατὸν ἐὸν κύκλῳ τῷ δοθέντι καὶ κύκλου τμάματι τῷ δοθέντι χωρίον εὑρεῖν εὐθύγραμμον ἴσον, καὶ μετὰ ταῦτα τὸ περιεχόμενον χωρίον ὑπό τε τᾶς ὅλου τοῦ κώνου τομᾶς καὶ εὐθείας τετραγωνίζειν ἐπειρῶντο λαμβάνοντες οὐκ εὐπαραχώρητα λήμματα, διόπερ αὐτοῖς ὑπὸ τῶν πλείστων οὐχ εὑρισκόμενα ταῦτα κατεγνώσθεν, Τὸ δὲ ὑπʼ εὐθείας τε καὶ ὀρθογωνίου κώνου τομᾶς τμᾶμα περιεχόμενον οὐδένα τῶν προτέρων ἐγχειρήσαντα τετραγωνίζειν ἐπιστάμεθα, ὃ δὴ νῦν ὑφʼ ἁμῶν εὕρηται· δείκνυται γὰρ ὅτι πᾶν τμᾶμα περιεχόμενον ὑπὸ εὐθείας καὶ ὀρθογωνίου κώνου τομᾶς ἐπίτριτόν ἐστι τοῦ τριγώνου τοῦ βάσιν ἔχοντος τὰν αὐτὰν καὶ ὕψος ἴσον τῷ τμάματι λαμβανομένου τοῦδε τοῦ λήμματος ἐς τὰν ἀπόδειξιν αὐτοῦ· τῶν ἀνίσων χωρίων τὰν ὑπεροχάν, ᾆ ὑπερέχει τὸ μεῖζον τοῦ ἐλάσσονος, δυνατὸν εἶμεν αὐτὰν ἑαυτᾷ συντιθεμέναν παντὸς ὑπερέχειν τοῦ προτεθέντος πεπερασμένου χωρίου. Κέχρηνται δὲ καὶ οἱ πρότερον γεωμέτραι τῷδε τῷ λήμματι· τούς τε γὰρ κύκλους διπλασίονα λόγον ἔχειν ποτʼ ἀλλάλους τᾶν διαμέτρων ἀποδεδείχασιν αὐτῷ τούτῳ τῷ λήμματι χρώμενοι, καὶ τὰς σφαίρας ὅτι τριπλασίονα λόγον ἔχοντι ποτʼ ἀλλάλας τᾶν διαμέτρων, ἔτι δὲ καὶ ὅτι πᾶσα πυραμὶς τρίτον μέρος ἐστὶ τοῦ πρίσματος τοῦ τὰν αὐτὰν βάσιν ἔχοντος τᾷ πυραμίδι καὶ ὕψος ἴσον· καὶ διότι πᾶς κῶνος τρίτον μέρος ἐστὶ τοῦ κυλίνδρου τοῦ τὰν αὐτὰν βάσιν ἔχοντος τῷ κώνῳ καὶ ὕψος ἴσον, ὁμοῖον τῷ προειρημένῳ λῆμμά τι λαμβάνοντες ἔγραφον. Συμβαίνει δὲ τῶν προειρημένων θεωρημάτων ἕκαστον μηδενὸς ἧσσον τῶν ἄνευ τούτου τοῦ λήμματος ἀποδεδειγμένων πεπιστευκέναι· ἀρκεῖ δὲ ἐς τὰν ὁμοίαν πίστιν τούτοις ἀναγμένων τῶν ὑφʼ ἁμῶν ἐκδιδομένων. Ἀναγράψαντες οὖν αὐτοῦ τὰς ἀποδείξιας ἀποστέλλομες πρῶτον μὲν ὡς διὰ τῶν μηχανικῶν ἐθεωρήθη, μετὰ ταῦτα δὲ καὶ ὡς διὰ τῶν γεωμετρουμένων ἀποδείκνυται. Προγράφεται δὲ καὶ στοιχεῖα κωνικὰ χρεῖαν ἔχοντα ἐς τὰν ἀπόδειξιν, Ἔρρωσο.
1Önerme 1. ABG bir dik açılı koni kesiti olsun; BD çapa paralel ya da çapın kendisi, AG de koni kesitine B'de teğet olan doğruya paralel olsun. O zaman AD, DG'ye eşit olur. AD DG'ye eşitse de AG ile koni kesitine B'de teğet olan doğru paralel olur.
α΄. Εἴ κα ᾖ ὀρθογωνίου κώνου τομά, ἐφʼ ἆς ἁ ΑΒΓ, ἁ δὲ ΒΔ παρὰ τὰν διάμετρον ἢ αὐτὰ διάμετρος, ἁ δὲ ΑΓ παρὰ τὰν κατὰ τὸ Β ἐπιψαύουσαν τᾶς τοῦ κώνου τομᾶς, ἴσα ἐσσεῖται ἁ ΑΔ τᾷ ΔΓ· κἂν ἴσα ᾖ ἁ ΑΔ τᾷ ΔΓ, παράλληλοι ἐσσοῦνται ἅ τε ΑΓ καὶ ἁ κατὰ τὸ Β ἐπιψαύουσα τᾶς τοῦ κώνου τομᾶς.
2Önerme 2. ABG bir dik açılı koni kesiti olsun; BD çapa paralel ya da çapın kendisi, ADG koni kesitine B'de teğet olan doğruya paralel, EG de koni kesitine G'de teğet olsun. O zaman BD ile BE eşit olur.
β΄. Εἴ κα ᾖ ὀρθογωνίου κώνου τομὰ ἁ ΑΒΓ, ᾖ δὲ ἁ μὲν ΒΔ παρὰ τὰν διάμετρον ἢ αὐτὰ διάμετρος, ἁ δὲ ΑΔΓ παρὰ τὰν κατὰ τὸ Β ἐπιψαύουσαν τᾶς τοῦ κώνου τομᾶς, ἁ δὲ ΕΓ τᾶς τοῦ κώνου τομᾶς ἐπιψαύουσα κατὰ τὸ Γ, ἐσσοῦνται αἱ ΒΔ, ΒΕ ἴσαι.
3Önerme 3. ABG bir dik açılı koni kesiti, BD çapa paralel ya da çapın kendisi olsun; AD ve EZ doğruları da koni kesitine B'de teğet olan doğruya paralel çizilsin. O zaman BD'nin BZ'ye oranı, AD'nin karesinin EZ'nin karesine oranına eşit olur.
Bunlar koni kesitlerinin temel önermelerinde ispatlanmıştır.
γ΄. Εἴ κα ᾖ ὀρθογωνίου κώνου τομὰ ἁ ΑΒΓ, ἁ δὲ ΒΔ παρὰ τὰν διάμετρον ἢ αὐτὰ διάμετρος, καὶ ἀχθέωντί τινες αἱ ΑΔ, ΕΖ παρὰ τὰν κατὰ τὸ Β ἐπιψαύουσαν τᾶς τοῦ κώνου τομᾶς, ἐσσεῖται, ὡς ἁ ΒΔ ποτὶ τὰν ΒΖ, δυνάμει ἁ ΑΔ ποτὶ τὰν ΕΖ. Ἀποδέδεικται δὲ ταῦτα ἐν τοῖς κωνικοῖς στοιχείοις.
4Önerme 4. Bir doğru ile dik açılı koni kesitinin çevrelediği ABG kesmesi olsun; BD, AG'nin ortasından çapa paralel çizilsin ya da çapın kendisi olsun; BG doğrusu da birleştirilip uzatılsın. Şimdi BD'ye paralel başka bir ZTh doğrusu, B ile G'den geçen doğruyu kesecek biçimde çizilirse, ZTh'nin ThH'ye oranı DA'nın DZ'ye oranına eşit olur.
H'den AG'ye paralel KH çizilsin. O zaman BD'nin BK'ye oranı, DG'nin karesinin KH'nin karesine oranına eşittir; bu ispatlanmıştır. Öyleyse BG'nin BI'ya oranı, BG'nin karesinin BTh'nin karesine oranına eşit olur, çünkü DZ ile KH eşittir. Demek ki BG, BTh, BI doğruları orantılıdır. Bu yüzden BG'nin BTh'ye oranı GTh'nin ThI'ya oranına eşittir; öyleyse GD'nin DZ'ye oranı da ThZ'nin ThH'ye oranına eşittir. DA ise DG'ye eşittir; demek ki DA'nın DZ'ye oranının ZTh'nin ThH'ye oranına eşit olduğu açıktır.
δ΄. Ἔστω τμᾶμα περιεχόμενον ὑπὸ εὐθείας καὶ ὀρθογωνίου κώνου τομᾶς τὸ ΑΒΓ, ἁ δὲ ΒΔ ἀπὸ μέσας τᾶς ΑΓ παρὰ τὰν διάμετρον ἄχθω ἢ αὐτὰ διάμετρος ἔστω, καὶ ἁ ΒΓ εὐθεῖα ἐπιζευχθεῖσα ἐκβεβλήσθω. Εἰ δή κα ἀχθῇ τις ἄλλα ἁ ΖΘ παρὰ τὰν ΒΔ τέμνουσα τὰν διὰ τῶν Β, Γ εὐθεῖαν, τὸν αὐτὸν ἕξει λόγον ἁ ΖΘ ποτὶ τὰν ΘΗ, ὃν ἁ ΔΑ ποτὶ τὰν ΔΖ. Ἄχθω γὰρ διὰ τοῦ Η παρὰ τὰν ΑΓ ἁ ΚΗ· ἔστιν ἄρα ὡς ἁ ΒΔ ποτὶ τὰν ΒΚ μάκει, οὕτως ἁ ΔΓ ποτὶ τὰν ΚΗ δυνάμει· ἀποδέδεικται γὰρ τοῦτο. Ἐσσεῖται ἄρα ὡς ἁ ΒΓ ποτὶ τὰν ΒΙ μάκει, οὕτως ἁ ΒΓ ποτὶ τὰν ΒΘ δυνάμει· ἴσαι γὰρ αἱ ΔΖ, ΚΗ· ἀνάλογον ἄρα ἐντὶ αἱ ΒΓ, ΒΘ, ΒΙ γραμμαί. Ὥστε τὸν αὐτὸν ἔχει λόγον ἁ ΒΓ ποτὶ τὰν ΒΘ, ὃν ἁ ΓΘ ποτὶ τὰν ΘΙ· ἔστιν ἄρα ὡς ἁ ΓΔ ποτὶ τὰν ΔΖ, οὕτως ἁ ΘΖ ποτὶ τὰν ΘΗ. Τᾷ δὲ ΔΓ ἴσα ἐστὶν ἁ ΔΑ· δῆλον οὖν ὅτι τὸν αὐτὸν ἔχει λόγον ἁ ΔΑ ποτὶ τὰν ΔΖ, ὃν ἁ ΖΘ ποτὶ τὰν ΘΗ.
5Önerme 5. Bir doğru ile dik açılı koni kesitinin çevrelediği ABG kesmesi olsun; A'dan çapa paralel ZA, G'den de koni kesitine G'de teğet olan GZ çizilsin. Şimdi ZAG üçgeninin içinde AZ'ye paralel bir doğru çizilirse, çizilen doğru dik açılı koni kesiti tarafından, AG de çizilen doğru tarafından aynı oranda kesilir; bu oranda AG'nin A yanındaki parçası, çizilen doğrunun A yanındaki parçasına karşılık gelir.
AZ'ye paralel bir DE çizilsin ve önce DE, AG'yi iki eşit parçaya bölsün. ABG dik açılı koni kesiti olduğundan, BD çapa paralel çizildiğinden ve AD ile DG eşit olduğundan, dik açılı koni kesitine B'de teğet olan doğru AG'ye paralel olur. Yine, DE çapa paralel olduğundan, G'den GE koni kesitine G'de teğet olarak çizildiğinden ve DG B'deki teğete paralel olduğundan EB, BD'ye eşittir. Bu yüzden AD'nin DG'ye oranı DB'nin BE'ye oranına eşittir. Demek ki çizilen doğru AG'yi iki eşit parçaya bölüyorsa önerme gösterilmiştir.
Bölmüyorsa, AZ'ye paralel başka bir KL çizilsin; AK'nin KG'ye oranının KTh'nin ThL'ye oranına eşit olduğunu göstermek gerekir. BE, BD'ye eşit olduğundan IL de KI'ya eşittir; öyleyse LK'nin KI'ya oranı AG'nin DA'ya oranına eşittir. KI'nın KTh'ye oranı da DA'nın AK'ye oranına eşittir; bu bir önceki önermede gösterilmişti. Bu yüzden KTh'nin ThL'ye oranı AK'nin KG'ye oranına eşittir. Böylece önerilen şey gösterilmiştir.
ε΄. Ἔστω τμᾶμα περιεχόμενον ὑπὸ εὐθείας καὶ ὀρθογωνίου κώνου τομᾶς τὸ ΑΒΓ, καὶ ἄχθω ἀπὸ τοῦ Α παρὰ τὰν διάμετρον ἁ ΖΑ, ἀπὸ δὲ τοῦ Γ ἐπιψαύουσα τᾶς τοῦ κώνου τομᾶς κατὰ τὸ Γ ἁ ΓΖ. Εἰ δή τις ἀχθείη ἐν τῷ ΖΑΓ τριγώνῳ παρὰ τὰν ΑΖ, τὸν αὐτὸν λόγον ἁ ἀχθεῖσα τετμήσεται ὑπὸ τᾶς τοῦ ὀρθογωνίου κώνου τομᾶς καὶ ἁ ΑΓ ὑπὸ τᾶς ἀχθείσας [ἀνάλογον], ὁμόλογον δὲ ἐσσεῖται τὸ τμᾶμα τᾶς ΑΓ τὸ ποτὶ τῷ Α τῷ τμάματι τᾶς ἀχθείσας τῷ ποτὶ τῷ Α. Ἄχθω γάρ τις ἁ ΔΕ παρὰ τὰν ΑΖ, καὶ τεμνέτω πρῶτον ἁ ΔΕ τὰν ΑΓ δίχα. Ἐπεὶ οὖν ἐστιν ὀρθογωνίου κώνου τομὰ ἁ ΑΒΓ καὶ ἀγμένα ἁ ΒΔ παρὰ τὰν διάμετρον, αἱ δὲ ΑΔ, ΔΓ ἴσαι, ἐσσεῖται τᾷ ΑΓ παράλληλος ἁ κατὰ τὸ Β ἐπιψαύουσα τᾶς τοῦ ὀρθογωνίου κώνου τομᾶς. Πάλιν, ἐπεὶ παρὰ τὰν διάμετρόν ἐστιν ἁ ΔΕ, καὶ ἀπὸ τοῦ Γ ἁ ΓΕ ἆκται ἐπιψαύουσα τᾶς τοῦ ὀρθογωνίου κώνου τομᾶς κατὰ τὸ Γ, ἁ δὲ ΔΓ παράλληλος τᾷ κατὰ τὸ Β ἐπιψαυούσᾳ, ἴσα ἐστὶν ἁ ΕΒ τᾷ ΒΔ ὥστε τὸν αὐτὸν ἔχει λόγον ἁ ΑΔ ποτὶ τὰν ΔΓ, ὃν ἁ ΔΒ ποτὶ τὰν ΒΕ. Εἰ μὲν οὖν δίχα τέμνει ἁ ἀχθεῖσα τὰν ΑΓ, δέδεικται· εἰ δὲ μή, ἄχθω τις ἄλλα ἁ ΚΛ παρὰ τὰν ΑΖ δεικτέον οὖν ὅτι τὸν αὐτὸν ἔχει λόγον ἁ ΑΚ ποτὶ τὰν ΚΓ, ὃν ἁ ΚΘ ποτὶ τὰν ΘΛ. Ἐπεὶ γὰρ ἴσα ἐστὶν ἁ ΒΕ τᾷ ΒΔ, ἴσα ἐστὶ καὶ ἁ ΙΛ τᾷ ΚΙ· τὸν αὐτὸν ἄρα λόγον ἔχει ἁ ΛΚ ποτὶ τὰν ΚΙ, ὃν ἁ ΑΓ ποτὶ τὰν ΔΑ. Ἔχει δὲ καὶ ἁ ΚΙ ποτὶ τὰν ΚΘ τὸν αὐτὸν λόγον, ὃν ἁ ΔΑ ποτὶ τὰν ΑΚ· δέδεικται γὰρ ἐν τῷ πρότερον ὥστε τὸν αὐτὸν λόγον ἔχει ἁ ΚΘ ποτὶ τὰν ΘΛ, ὃν ἁ ΑΚ ποτὶ τὰν ΚΓ. Δέδεικται οὖν τὸ προτεθέν.
6Önerme 6. Önümüzdeki düzlemin ufka dik olduğu düşünülsün; AB doğrusunun D ile aynı yandaki kısmı aşağıda, öbür yandaki kısmı yukarıda düşünülsün. BDG, B'deki açısı dik olan ve BG kenarı terazi kolunun yarısına eşit olan bir dik üçgen olsun [demek ki AB, BG'ye eşittir]. Üçgen B ve G noktalarından asılsın; terazi kolunun öbür yanına da A'dan başka bir alan, Z, asılsın ve A'dan asılı Z alanı, şu an durduğu biçimdeki BDG üçgeniyle dengede dursun. Diyorum ki Z alanı BDG üçgeninin üçte biridir.
Terazi kolunun dengede durduğu varsayıldığından AG doğrusu ufka paralel olur; ufka dik düzlemde AG'ye dik çizilen doğrular da ufka dik olur. BG doğrusu E'de, GE, EB'nin iki katı olacak biçimde kesilsin; DB'ye paralel KE çizilsin ve Th'de iki eşit parçaya bölünsün. O zaman BDG üçgeninin ağırlık merkezi Th noktasıdır; bu Mekanik'te gösterilmiştir. Şimdi BDG üçgeninin B ve G'deki askısı çözülür de üçgen E'den asılırsa, şimdi olduğu gibi kalır. Çünkü asılan her şey hangi noktadan asılırsa, askı noktası ile asılan şeyin ağırlık merkezi aynı dikey üzerinde olacak biçimde durur; bu da gösterilmiştir. BDG üçgeni terazi koluna göre aynı konumda kalacağından, Z alanıyla yine dengede durur. Z A'dan, BDG de E'den asılı olarak dengede durduklarına göre, uzaklıklarla ters orantılı oldukları açıktır: AB'nin BE'ye oranı, BDG üçgeninin Z alanına oranına eşittir. AB ise BE'nin üç katıdır; öyleyse BDG üçgeni de Z alanının üç katıdır.
Şu da açıktır ki BDG üçgeni Z alanının üç katıysa ikisi dengede durur.
ϛ΄. Νοείσθω δὲ τὸ [ὅτε ἐστὶν τὸ ἐν τᾷ θεωρίᾳ] προκείμενον [ὁρώμενον] ἐπίπεδον ὀρθὸν ποτὶ τὸν ὁρίζοντα, καὶ τᾶς ΑΒ γραμμᾶς [ἔπειτα] τὰ μὲν ἐπὶ τὰ αὐτὰ τῷ Δ κάτω νοείσθω, τὰ δὲ ἐπὶ θάτερα ἄνω, τὸ δὲ ΒΔΓ τρίγωνον ἔστω ὀρθογώνιον ὀρθὰν ἔχον τὰν ποτὶ τῷ Β γωνίαν καὶ τὰν ΒΓ πλευρὰν ἴσαν τᾷ ἡμισείᾳ τοῦ ζυγοῦ [δηλονότι ἴσης οὔσης τᾶς ΑΒ τῇ ΒΓ], κρεμάσθω δὲ τὸ τρίγωνον ἐκ τῶν Β, Γ σαμείων, κρεμάσθω δὲ καὶ ἄλλο χωρίον τὸ Ζ ἐκ τοῦ ἑτέρου μέρεος τοῦ ζυγοῦ κατὰ τὸ Α, καὶ ἰσορροπείτω τὸ Ζ χωρίον κατὰ τὸ Α κρεμάμενον τῷ ΒΔΓ τριγώνῳ οὕτως ἔχοντι, ὡς νῦν κεῖται. Φαμὶ δὴ τὸ Ζ χωρίον τοῦ ΒΔΓ τριγώνου μέρος τρίτον εἶμεν. Ἐπεὶ γὰρ ὑπόκειται ἰσορροπέων ὁ ζυγός, εἴη κα ἁ ΑΓ γραμμὰ παρὰ τὸν ὁρίζοντα, αἱ δὲ ποτʼ ὀρθὰς ἀγόμεναι τᾷ ΑΓ ἐν τῷ ὀρθῷ ἐπιπέδῳ ποτὶ τὸν ὁρίζοντα κάθετοι ἐσσοῦνται ἐπὶ τὸν ὁρίζοντα. Τετμάσθω ἁ ΒΓ γραμμὰ κατὰ τὸ Ε οὕτως, ὥστε διπλασίονα εἶμεν τὰν ΓΕ τᾶς ΕΒ, καὶ ἄχθω παρὰ τὰν ΔΒ ἁ ΚΕ καὶ τετμάσθω δίχα κατὰ τὸ Θ· τοῦ δὴ ΒΔΓ τριγώνου κέντρον βάρεός ἐστι τὸ Θ σαμεῖον δέδεικται γὰρ τοῦτο ἐν τοῖς Μηχανικοῖς Εἴ κα οὖν τοῦ ΒΔΓ τριγώνου ἁ μὲν κατὰ τὰ Β, Γ κρέμασις λυθῇ, κατὰ δὲ τὸ Ε κρεμασθῇ, μενεῖ τὸ τρίγωνον ὡς νῦν ἔχει· ἕκαστον γὰρ τῶν κρεμαμένων, ἐξ οὗ σαμείου κα κατασταθῇ, μένει, ὥστε κατὰ κάθετον εἶμεν τό τε σαμεῖον τοῦ κρεμαστοῦ καὶ τὸ κέντρον τοῦ βάρεος τοῦ κρεμαμένου· δέδεικται γὰρ καὶ τοῦτο. Ἐπεὶ οὖν τὰν αὐτὰν ἕξει κατάστασιν τὸ ΒΔΓ τρίγωνον ποτὶ τὸν ζυγόν, ἰσορροπήσει ὁμοίως τὸ Ζ χωρίον. Ἐπεὶ δὲ ἰσορροπέοντι τὸ μὲν Ζ κρεμάμενον κατὰ τὸ Α, τὸ δὲ ΒΔΓ κατὰ τὸ Ε, δῆλον ὡς ἀντιπέπονθε τοῖς μάκεσιν, καί ἐστιν ὡς ἁ ΑΒ ποτὶ τὰν ΒΕ, οὕτως τὸ ΒΔΓ τρίγωνον ποτὶ τὸ Ζ χωρίον. Τριπλασία δὲ ἁ ΑΒ τᾶς ΒΕ· καὶ τὸ ΒΔΓ ἄρα τρίγωνον τριπλάσιόν ἐστι τοῦ Ζ χωρίου. Φανερὸν δὲ [ὅτι] καί, εἴ κα τριπλάσιον ᾖ τὸ ΒΔΓ τρίγωνον τοῦ Ζ χωρίου, ὅτι ἰσορροπήσει.
7Önerme 7. Yine AG doğrusu bir terazi kolu, B de onun ortası olsun ve kol B'den asılsın. GDH, tabanı DH, yüksekliği terazi kolunun yarısına eşit olan geniş açılı bir üçgen olsun; DGH üçgeni B ve G noktalarından asılsın; A'dan asılan Z alanı da şu an durduğu biçimdeki GDH üçgeniyle dengede olsun. Benzer biçimde, Z alanının GDH üçgeninin üçte biri olduğu gösterilecektir.
A'dan, BGH üçgeninin üçte biri olan başka bir alan daha [L] asılsın. O zaman BDG üçgeni ZL ile dengede durur. BGH üçgeni L ile, BGD de ZL ile dengede durduğuna ve ZL, BGD'nin üçte biri olduğuna göre, GDH üçgeninin de Z'nin üç katı olduğu açıktır.
ζ΄. Ἔστω πάλιν ζυγὸς ἁ ΑΓ γραμμά, μέσον δὲ αὐτᾶς ἔστω τὸ Β, καὶ κρεμάσθω κατὰ τὸ Β [τὸ ΓΔΗ τρίγωνον], τὸ δὲ ΓΔΗ ἔστω τρίγωνον ἀμβλυγώνιον βάσιν μὲν ἔχον τὰν ΔΗ, ὕψος δὲ τὰν ἴσαν ἐοῦσαν τᾷ ἡμισείᾳ τοῦ ζυγοῦ, καὶ κρεμάσθω τὸ ΔΓΗ τρίγωνον ἐκ τῶν Β, Γ σαμείων, τὸ δὲ Ζ χωρίον κρεμάμενον κατὰ τὸ Α ἰσσορροπὲς ἔστω τῷ ΓΔΗ τριγώνῳ οὕτως ἔχοντι ὡς νῦν κεῖται. Ὁμοίως δὴ δειχθήσεται τὸ Ζ χωρίον τρίτον μέρος τοῦ ΓΔΗ τριγώνου. Κρεμάσθω γάρ τι καὶ ἄλλο χωρίον ἐκ τοῦ Α τρίτον μέρος ἐὸν τοῦ ΒΓΗ τριγώνου ἰσορροπήσει δὴ τὸ ΒΔΓ τρίγωνον τῷ ΖΛ. Ἐπεὶ οὖν τὸ μὲν ΒΓΗ τρίγωνον ἰσορροπεῖ τῷ Λ, τὸ δὲ ΒΓΔ τῷ ΖΛ, καὶ τρίτον ἐστὶ τοῦ ΒΓΔ τὸ ΖΛ, φανερὸν ὅτι καὶ τὸ ΓΔΗ τρίγωνον τριπλάσιον τοῦ Ζ.
8Önerme 8. ABG bir terazi kolu, B onun ortası olsun ve kol B'den asılsın. GDE, E'deki açısı dik olan bir dik üçgen olsun ve terazi kolundan G ve E noktalarından asılsın; Z alanı A'dan asılsın ve şu an durduğu biçimdeki GDE ile dengede dursun; GDE üçgeninin K alanına oranı da AB'nin BE'ye oranına eşit olsun. Diyorum ki Z alanı GDE üçgeninden küçük, K'den büyüktür.
DEG üçgeninin ağırlık merkezi alınsın, bu Th olsun; ThH de DE'ye paralel çizilsin. GDE üçgeni Z alanıyla dengede durduğundan, GDE alanının Z'ye oranı AB'nin BH'ye oranına eşittir; bu yüzden Z, GDE'den küçüktür. GDE üçgeninin Z'ye oranı BA'nın BH'ye oranına, K'ye oranı da BA'nın BE'ye oranına eşit olduğundan, GDE üçgeninin K'ye oranının Z'ye oranından büyük olduğu açıktır; bu yüzden Z, K'den büyüktür.
η΄. Ἔστω ζυγὸς ὁ ΑΒΓ, μέσον δὲ αὐτοῦ τὸ Β, καὶ κρεμάσθω κατὰ τὸ Β, τὸ δὲ ΓΔΕ τρίγωνον ὀρθογώνιον ὀρθὰν ἔχον τὰν ποτὶ τῷ Ε γωνίαν, καὶ κρεμάσθω ἐκ τοῦ ζυγοῦ κατὰ τὰ Γ, Ε, τὸ δὲ Ζ χωρίον κρεμάσθω κατὰ τὸ Α καὶ ἰσορροπείτω τῷ ΓΔΕ οὕτως ἔχοντι, ὡς νῦν κεῖται, ὃν δὲ λόγον ἔχει ἁ ΑΒ ποτὶ τὰν ΒΕ, τοῦτον ἐχέτω τὸ ΓΔΕ τρίγωνον ποτὶ τὸ Κ χωρίον. Φαμὶ δὴ τὸ Ζ χωρίον τοῦ μὲν ΓΔΕ τριγώνου ἔλασσον εἶμεν, τοῦ δὲ Κ μεῖζον. Λελάφθω γὰρ τοῦ ΔΕΓ τριγώνου τὸ κέντρον τοῦ βάρεος καὶ ἔστω τὸ Θ, καὶ ἁ ΘΗ ἄχθω παρὰ τὰν ΔΕ. Ἐπεὶ οὖν ἰσορροπεῖ τὸ ΓΔΕ τρίγωνον τῷ Ζ χωρίῳ, τὸν αὐτὸν ἔχει λόγον τὸ ΓΔΕ χωρίον ποτὶ τὸ Ζ, ὃν ἁ ΑΒ ποτὶ τὰν ΒΗ· ὥστε ἔλασσόν ἐστι τὸ Ζ τοῦ ΓΔΕ. Καὶ ἐπεὶ τὸ ΓΔΕ τρίγωνον ποτὶ μὲν τὸ Ζ τοῦτον ἔχει τὸν λόγον, ὃν ἁ ΒΑ ποτὶ τὰν ΒΗ, ποτὶ δὲ τὸ Κ ὃν ἁ ΒΑ ποτὶ τὰν ΒΕ, δῆλον ὡς μείζονα λόγον ἔχει τὸ ΓΔΕ τρίγωνον ποτὶ τὸ Κ ἢ ποτὶ τὸ Ζ ὥστε μεῖζόν ἐστι τὸ Ζ τοῦ Κ.
9Önerme 9. Yine AG bir terazi kolu, B onun ortası olsun; GDK, tabanı DK, yüksekliği EG olan geniş açılı bir üçgen olsun ve terazi kolundan G ve E noktalarından asılsın; Z alanı A'dan asılsın ve şu an durduğu biçimdeki DGK üçgeniyle dengede dursun; GDK üçgeninin L'ye oranı da AB'nin BE'ye oranına eşit olsun. Diyorum ki Z, L'den büyük, DGK'den küçüktür.
Bu, öncekine benzer biçimde gösterilecektir.
θ΄. Ἔστω πάλιν τὸ μὲν ΑΓ ζύγιον, μέσον δὲ αὐτοῦ τὸ Β, τὸ δὲ ΓΔΚ τρίγωνον ἀμβλυγώνιον βάσιν μὲν ἔχον τὰν ΔΚ, ὕψος δὲ τὰν ΕΓ, καὶ κρεμάσθω ἐκ τοῦ ζυγοῦ κατὰ τὰ Γ, Ε, τὸ δὲ Ζ χωρίον κρεμάσθω κατὰ τὸ Α καὶ ἰσορροπείτω τῷ ΔΓΚ τριγώνῳ οὕτως ἔχοντι ὡς νῦν κεῖται, ὃν δὲ λόγον ἔχει ἁ ΑΒ ποτὶ τὰν ΒΕ, τοῦτον ἐχέτω τὸ ΓΔΚ τρίγωνον ποτὶ τὸ Λ. Φαμὶ δὴ τὸ Ζ τοῦ μὲν Λ μεῖζον εἶμεν, τοῦ δὲ ΔΓΚ ἔλασσον. Δειχθήσεται ὁμοίως τῷ πρότερον.
10Önerme 10. Yine ABG bir terazi kolu, B onun ortası olsun; BDHK yamuğunun B ve H noktalarındaki açıları dik olsun, KD kenarı da G'ye doğru yönelsin; BDKH yamuğunun L'ye oranı AB'nin BH'ye oranına eşit olsun. BDHK yamuğu terazi kolundan B ve H noktalarından asılsın; Z alanı da A'dan asılsın ve şu an konduğu biçimdeki BDKH yamuğuyla dengede dursun. Diyorum ki Z alanı L'den küçüktür.
AG, E'de şöyle kesilsin: DB'nin iki katı ile KH'nin toplamının, KH'nin iki katı ile BD'nin toplamına oranı, EH'nin BE'ye oranına eşit olsun. E'den BD'ye paralel çizilen EN de Th'de iki eşit parçaya bölünsün. O zaman BDHK yamuğunun ağırlık merkezi Th'dir; bu Mekanik'te gösterilmiştir. Şimdi BDHK yamuğu E'den asılır da B ve H noktalarından çözülürse, öncekilerle aynı sebeplerle aynı konumda kalır ve Z alanıyla dengede durur. E'den asılı BDHK yamuğu A'dan asılı alanla dengede durduğundan, BDHK yamuğunun Z alanına oranı AB'nin BE'ye oranına eşit olur. Öyleyse BDHK yamuğunun Z'ye oranı L'ye oranından büyüktür, çünkü AB'nin BE'ye oranı da BH'ye oranından büyüktür; bu yüzden Z, L'den küçük olur.
ι΄. Ἔστω πάλιν τὸ μὲν ΑΒΓ ζύγιον καὶ μέσον αὐτοῦ τὸ Β, τὸ δὲ ΒΔΗΚ τραπέζιον τὰς μὲν ποτὶ τοῖς Β, Η σαμείοις γωνίας ὀρθὰς ἔχον, τὰν δὲ ΚΔ πλευρὰν ἐπὶ τὸ Γ νεύουσαν, καὶ ὃν ἔχει λόγον ἁ ΑΒ ποτὶ τὰν ΒΗ, τοῦτον ἐχέτω τὸ ΒΔΚΗ τραπέζιον ποτὶ τὸ Λ, κρεμάσθω δὲ τὸ ΒΔΗΚ τραπέζιον ἐκ τοῦ ζυγοῦ κατὰ τὰ Β, Η σαμεῖα, κρεμάσθω δὲ καὶ τὸ Ζ χωρίον κατὰ τὸ Α καὶ ἰσορροπείτω τῷ ΒΔΚΗ τραπεζίῳ οὕτως ἔχοντι ὡς νῦν ὑπόκειται. Φαμὶ τὸ Ζ χωρίον ἔλασσον εἶμεν τοῦ Λ. Τετμάσθω γὰρ ἁ ΑΓ κατὰ τὸ Ε οὕτως ὥστε, ὃν ἔχει λόγον ἁ διπλασία τᾶς ΔΒ καὶ ἁ ΚΗ ποτὶ τὰν διπλασίαν τᾶς ΚΗ καὶ τὰν ΒΔ, τοῦτον ἔχειν τὰν ΕΗ ποτὶ τὰν ΒΕ, καὶ διὰ τοῦ Ε παρὰ τὰν ΒΔ ἀχθεῖσα ἁ ΕΝ τετμάσθω δίχα κατὰ τὸ Θ τοῦ δὴ ΒΔΗΚ τραπεζίου κέντρον ἐστὶ τοῦ βάρεος τὸ Θ δέδεικται γὰρ τοῦτο ἐν τοῖς Μηχανικοῖς. Ἢν οὖν τὸ ΒΔΗΚ τραπέζιον κατὰ μὲν τὸ Ε κρεμασθῇ, ἀπὸ δὲ τῶν Β, Η σαμείων λυθῇ, μένει τὰν αὐτὰν ἔχον κατάστασιν διὰ τὰ αὐτὰ τοῖς πρότερον καὶ ἰσορροπεῖ τῷ Ζ χωρίῳ. Ἐπεὶ οὖν ἰσορροπεῖ τὸ ΒΔΗΚ τραπέζιον κατὰ τὸ Ε κρεμάμενον τῷ χωρίῳ κατὰ τὸ Α κρεμαμένῳ, ἐσσεῖται ὡς ἁ ΑΒ ποτὶ τὰν ΒΕ, τὸ ΒΔΗΚ τραπέζιον ποτὶ τὸ Ζ χωρίον· μείζονα ἄρα λόγον ἔχει τὸ ΒΔΗΚ τραπέζιον ποτὶ τὸ Ζ ἤπερ ποτὶ τὸ Λ, ἐπεὶ καὶ ἁ ΑΒ ποτὶ τὰν ΒΕ μείζονα λόγον ἔχει ἤπερ ποτὶ τὰν ΒΗ· ὥστε ἔλασσον ἐσσεῖται τὸ Ζ τοῦ Λ.
11Önerme 11. Yine AG bir terazi kolu, B onun ortası olsun; KDTR yamuğunun KD ve TR kenarları G'ye doğru yönelsin, DR ve KT kenarları BG'ye dik olsun, DR de B'ye düşsün; DKTR yamuğunun L'ye oranı AB'nin BH'ye oranına eşit olsun. DKTR yamuğu terazi kolundan B ve H'den, Z de A'dan asılsın ve Z şu an durduğu biçimdeki DKRT yamuğuyla dengede dursun. Öncekilere benzer biçimde Z alanının L'den küçük olduğu gösterilecektir.
ια΄. Ἔστω πάλιν τὸ μὲν ΑΓ ζύγιον καὶ μέσον αὐτοῦ τὸ Β, τὸ δὲ ΚΔΤΡ τραπέζιον ἔστω τὰς μὲν ΚΔ, ΤΡ πλευρὰς ἔχον ἐπὶ τὸ Γ νευούσας, τὰς δὲ ΔΡ, ΚΤ καθέτους ἐπὶ τὰν ΒΓ, καὶ ἁ ΔΡ ἐπὶ τὸ Β πιπτέτω, ὃν δὲ λόγον ἔχει ἁ ΑΒ ποτὶ τὰν ΒΗ, τοῦτον ἐχέτω τὸ ΔΚΤΡ τραπέζιον ποτὶ τὸ Λ, τὸ δὲ ΔΚΤΡ τραπέζιον κρεμάσθω ἐκ τοῦ ζυγοῦ κατὰ τὰ Β, Η καὶ τὸ Ζ κατὰ τὸ Α, καὶ ἰσορροπείτω τὸ Ζ τῷ ΔΚΡΤ τραπεζίῳ οὕτως ἔχοντι ὡς νῦν κεῖται. Ὁμοίως δὴ τοῖς πρότερον δειχθήσεται ἔλασσον τὸ Ζ χωρίον τοῦ Λ.
12Önerme 12. Yine AG bir terazi kolu, B onun ortası olsun; DEKH yamuğunun E ve H noktalarındaki açıları dik olsun, KD ve EH doğruları G'ye doğru yönelsin; DKEH yamuğunun M'ye oranı AB'nin BH'ye oranına, L'ye oranı da AB'nin BE'ye oranına eşit olsun. DKEH yamuğu terazi kolundan E ve H'den, Z alanı da A'dan asılsın ve şu an konduğu biçimdeki yamukla dengede dursun. Diyorum ki Z, L'den büyük, M'den küçüktür.
DKEH yamuğunun ağırlık merkezini alıyorum, bu Th olsun (öncekine benzer biçimde alınacaktır); ThI'yı da DE'ye paralel çiziyorum. Şimdi yamuk terazi kolundan I'dan asılır da E ve H'den çözülürse, aynı konumda kalır ve öncekilerle aynı sebeplerle Z ile dengede durur. I'dan asılı yamuk A'dan asılı Z ile dengede durduğundan, yamuğun Z'ye oranı AB'nin BI'ya oranına eşit olur. Demek ki DKEH'nin L'ye oranının Z'ye oranından büyük, M'ye oranının ise Z'ye oranından küçük olduğu açıktır; bu yüzden Z, L'den büyük, M'den küçüktür.
ιβ΄. Ἔστω πάλιν τὸ μὲν ΑΓ ζύγιον, μέσον δὲ αὐτοῦ τὸ Β, τὸ δὲ ΔΕΚΗ τραπέζιον ἔστω τὰς μὲν ποτὶ τοῖς Ε, Η σαμείοις γωνίας ὀρθὰς ἔχον, τὰς δὲ ΚΔ, ΕΗ γραμμὰς ποτὶ τὸ Γ νευούσας, καὶ ὃν μὲν λόγον ἔχει ἁ ΑΒ ποτὶ τὰν ΒΗ, τοῦτον ἐχέτω τὸ ΔΚΕΗ τραπέζιον ποτὶ τὸ Μ, ὃν δὲ λόγον ἔχει ἁ ΑΒ ποτὶ τὰν ΒΕ, τοῦτον τὸν λόγον ἐχέτω τὸ ΔΚΕΗ τραπέζιον ποτὶ τὸ Λ, κρεμάσθω δὲ τὸ ΔΚΕΗ τραπέζιον ἐκ τοῦ ζυγοῦ κατὰ τὰ Ε, Η, τὸ δὲ Ζ χωρίον κρεμάσθω κατὰ τὸ Α, καὶ ἰσορροπείτω τῷ τραπεζίῳ οὕτως ἔχοντι ὡς νῦν ὑπόκειται. Φαμὶ δὴ τὸ Ζ τοῦ μὲν Λ μεῖζον εἶμεν, τοῦ δὲ Μ ἔλασσον. Ἔλαβον γὰρ τοῦ ΔΚΕΗ τραπεζίου τὸ κέντρον τοῦ βάρεος, ἔστω δὲ τὸ Θ λαφθήσεται δὲ ὁμοίως τῷ πρότερον καὶ ἄγω τὰν ΘΙ παρὰ τὰν ΔΕ. Ἂν οὖν τὸ τραπέζιον ἐκ τοῦ ζυγοῦ κρεμασθῇ κατὰ τὸ Ι, ἀπὸ δὲ τῶν Ε, Η λυθῇ, μενεῖ τὰν αὐτὰν ἔχον κατάστασιν καὶ ἰσορροπήσει τῷ Ζ διὰ τὰ αὐτὰ τοῖς πρότερον. Ἐπεὶ δὲ ἰσορροπεῖ τὸ τραπέζιον κρεμάμενον κατὰ τὸ Ι τῷ Ζ κρεμαμένῳ κατὰ τὸ Α, τὸν αὐτὸν ἕξει λόγον τὸ τραπέζιον ποτὶ τὸ Ζ, ὃν ἁ ΑΒ ποτὶ τὰν ΒΙ· δῆλον οὖν ὅτι τὸ ΔΚΕΗ ποτὶ μὲν τὸ Λ μείζονα λόγον ἔχει ἢ ποτὶ τὸ Ζ, ποτὶ δὲ τὸ Μ ἐλάσσονα ἢ ποτὶ τὸ Ζ ὥστε τὸ Ζ τοῦ μὲν Λ μεῖζόν ἐστι, τοῦ δὲ Μ ἔλασσον.
13Önerme 13. Yine AG bir terazi kolu, ortası B olsun; KDTR yamuğunun KD ve TR kenarları G'ye doğru yönelsin, DT ve KR kenarları BG'ye dik olsun. Yamuk terazi kolundan E ve H'den, Z alanı da A'dan asılsın ve şu an durduğu biçimdeki DKTR yamuğuyla dengede dursun; DKTR yamuğunun L alanına oranı AB'nin BE'ye oranına, aynı yamuğun M'ye oranı da AB'nin BH'ye oranına eşit olsun. Öncekine benzer biçimde Z'nin L'den büyük, M'den küçük olduğu gösterilecektir.
ιγ΄. Ἔστω πάλιν τὸ μὲν ΑΓ ζύγιον, κατὰ μέσον δὲ αὐτοῦ τὸ Β, τὸ δὲ ΚΔΤΡ τραπέζιον, ὥστε τὰς μὲν ΚΔ, ΤΡ πλευρὰς νευούσας εἶμεν ἐπὶ τὸ Γ, τὰς δὲ ΔΤ, ΚΡ καθέτους ἐπὶ τὰν ΒΓ, κρεμάσθω δὲ ἐκ τοῦ ζυγοῦ κατὰ τὰ Ε, Η, τὸ δὲ Ζ χωρίον κρεμάσθω κατὰ τὸ Α καὶ ἰσορροπείτω τῷ ΔΚΤΡ τραπεζίῳ οὕτως ἔχοντι ὡς νῦν κεῖται, καὶ ὃν μὲν λόγον ἔχει ἁ ΑΒ ποτὶ τὰν ΒΕ, τοῦτον ἐχέτω τὸ ΔΚΤΡ τραπέζιον ποτὶ τὸ Λ χωρίον, ὃν δὲ λόγον ἔχει ἁ ΑΒ ποτὶ τὰν ΒΗ, τοῦτον ἐχέτω τὸ αὐτὸ τραπέζιον ποτὶ τὸ Μ. Ὁμοίως δὴ τῷ πρότερον δειχθήσεται τὸ Ζ τοῦ μὲν Λ μεῖζον, τοῦ δὲ Μ ἔλασσον.
14Önerme 14. Bir doğru ile dik açılı koni kesitinin çevrelediği BThG kesmesi olsun. Önce BG çapa dik olsun; B noktasından çapa paralel BD, G'den de koni kesitine G'de teğet olan GD çizilsin. O zaman BGD üçgeni bir dik üçgen olur. BG istenildiği kadar eşit parçaya bölünsün: BE, EZ, ZH, HI, IG; bölme noktalarından çapa paralel ES, ZT, HY, IX çizilsin; bunların koni kesitini kestiği noktalardan G'ye doğrular birleştirilip uzatılsın. Diyorum ki BDG üçgeni, KE, LZ, MH, NI yamuklarıyla XIG üçgeninin toplamının üç katından küçük, ZPh, HTh, IP yamuklarıyla IOG üçgeninin toplamının üç katından büyüktür.
ABG doğrusu çizilsin, AB, BG'ye eşit alınsın ve AG bir terazi kolu olarak düşünülsün; onun ortası B olacaktır. Kol B'den asılsın; BDG de terazi kolundan B ve G'den asılsın; terazi kolunun öbür yanına da A'dan R, Kh, Ps, Ō, D alanları asılsın. R alanı şu an durduğu biçimdeki DE yamuğuyla, Kh ZS yamuğuyla, Ps TH ile, Ō YI ile, D de XIG üçgeniyle dengede dursun. O zaman bütün de bütünle dengede durur; bu yüzden BDG üçgeni RKhPsŌD alanının üç katı olur.
BGTh, bir doğru ile dik açılı koni kesitinin çevrelediği bir kesme olduğundan, B'den çapa paralel BD, G'den koni kesitine G'de teğet olan GD çizildiğinden ve çapa paralel başka bir SE de çizildiğinden, BG'nin BE'ye oranı SE'nin EPh'ye oranına eşittir. Bu yüzden BA'nın BE'ye oranı da DE yamuğunun KE'ye oranına eşittir. Benzer biçimde AB'nin BZ'ye oranının SZ yamuğunun LZ'ye, BH'ye oranının TH'nin MH'ye, BI'ya oranının da YI'nın NI'ya oranına eşit olduğu gösterilecektir.
DE yamuğunun B ve E noktalarındaki açıları dik, kenarları G'ye doğru yönelmiş olduğundan; terazi kolundan A'dan asılan bir R alanı, yamuk şu an durduğu biçimdeyken onunla dengede durduğundan; BA'nın BE'ye oranı da DE yamuğunun KE'ye oranına eşit olduğundan, KE alanı R alanından büyüktür; bu gösterilmiştir. Yine ZS yamuğunun Z ve E'deki açıları dik, ST kenarı G'ye doğru yönelmiş olduğundan; terazi kolundan A'dan asılan Kh alanı, yamuk şu an durduğu biçimdeyken onunla dengede durduğundan; AB'nin BE'ye oranı ZS yamuğunun ZPh'ye, AB'nin BZ'ye oranı da ZS yamuğunun LZ'ye oranına eşit olduğundan, Kh alanı LZ yamuğundan küçük, ZPh'den büyük olur; bu da gösterilmiştir. Aynı sebeplerle Ps alanı MH yamuğundan küçük, ThH'den büyük; Ō alanı NOIH yamuğundan küçük, PI'dan büyük; benzer biçimde D alanı da XIG üçgeninden küçük, GIO'dan büyüktür.
KE yamuğu R alanından, LZ Kh'den, MH Ps'den, NI Ō'dan, XIG üçgeni de D'den büyük olduğuna göre, söylenen alanların hepsinin birlikte RKhPsŌD alanından büyük olduğu açıktır. RKhPsŌD ise BGD üçgeninin üçte biridir; öyleyse BGD üçgeninin KE, LZ, MH, NI yamuklarıyla XIG üçgeninin toplamının üç katından küçük olduğu açıktır. Yine ZPh yamuğu Kh alanından, ThH Ps'den, IP Ō'dan, IOG üçgeni de D'den küçük olduğuna göre, söylenen alanların hepsinin birlikte DŌPsKh alanından küçük olduğu açıktır. Demek ki BDG üçgeninin PhZ, ThH, IP yamuklarıyla IGO üçgeninin toplamının üç katından büyük, önce sayılanların toplamının üç katından ise küçük olduğu açıktır.
ιδ΄. Ἔστω τμᾶμα τὸ ΒΘΓ περιεχόμενον ὑπὸ εὐθείας καὶ ὀρθογωνίου κώνου τομᾶς. Ἔστω δὴ πρῶτον ἁ ΒΓ ποτʼ ὀρθὰς τᾷ διαμέτρῳ, καὶ ἄχθω ἀπὸ μὲν τοῦ Β σαμείου ἁ ΒΔ παρὰ τὰν διάμετρον, ἀπὸ δὲ τοῦ Γ ἁ ΓΔ ἐπιψαύουσα τᾶς τοῦ κώνου τομᾶς κατὰ τὸ Γ· ἐσσεῖται δὴ τὸ ΒΓΔ τρίγωνον ὀρθογώνιον. Διῃρήσθω δὴ ἁ ΒΓ ἐς ἴσα τμάματα ὁποσαοῦν τὰ ΒΕ, ΕΖ, ΖΗ, ΗΙ, ΙΓ, καὶ ἀπὸ τᾶν τομᾶν ἄχθωσαν παρὰ τὰν διάμετρον αἱ ΕΣ, ΖΤ, ΗΥ, ΙΞ, ἀπὸ δὲ τῶν σαμείων, καθʼ ἃ τέμνοντι αὗται τὰν τοῦ κώνου τομάν, ἐπεζεύχθωσαν ἐπὶ τὸ Γ καὶ ἐκβεβλήσθωσαν. Φαμὶ δὴ τὸ τρίγωνον τὸ ΒΔΓ τῶν μὲν τραπεζίων τῶν ΚΕ, ΛΖ, ΜΗ, ΝΙ καὶ τοῦ ΞΙΓ τριγώνου ἔλασσον εἶμεν ἢ τριπλάσιον, τῶν δὲ τραπεζίων τῶν ΖΦ, ΗΘ, ΙΠ καὶ τοῦ ΙΟΓ τριγώνου μεῖζον [ἐστιν] ἢ τριπλάσιον. Διάχθω γὰρ εὐθεῖα ἁ ΑΒΓ, καὶ ἀπολελάφθω ἁ ΑΒ ἴσα τᾷ ΒΓ, καὶ νοείσθω ζύγιον τὸ ΑΓ· μέσον δὲ αὐτοῦ ἐσσεῖται τὸ Β· καὶ κρεμάσθω ἐκ τοῦ Β, κρεμάσθω δὲ καὶ τὸ ΒΔΓ ἐκ τοῦ ζυγοῦ κατὰ τὰ Β, Γ, ἐκ δὲ τοῦ θατέρου μέρεος τοῦ ζυγοῦ κρεμάσθω τὰ Ρ, Χ, Ψ, Ω, Δ χωρία κατὰ τὸ Α, καὶ ἰσορροπείτω τὸ μὲν Ρ χωρίον τῷ ΔΕ τραπεζίῳ οὕτως ἔχοντι, τὸ δὲ Χ τῷ ΖΣ τραπεζίῳ, τὸ δὲ Ψ τῷ ΤΗ, τὸ δὲ Ω τῷ ΥΙ, τὸ δὲ Δ τῷ ΞΙΓ τριγώνῳ· ἰσορροπήσει δὴ καὶ τὸ ὅλον τῷ ὅλῳ· ὥστε τριπλάσιον ἂν εἴη τὸ ΒΔΓ τρίγωνον τοῦ ΡΧΨΩΔ χωρίου. Καὶ ἐπεί ἐστιν τμᾶμα τὸ ΒΓΘ, ὃ περιέχεται ὑπό τε εὐθείας καὶ ὀρθογωνίου κώνου τομᾶς, καὶ ἀπὸ μὲν τοῦ Β παρὰ τὰν διάμετρον ἆκται ἁ ΒΔ, ἀπὸ δὲ τοῦ Γ ἁ ΓΔ ἐπιψαύουσα τᾶς τοῦ κώνου τομᾶς κατὰ τὸ Γ, ἆκται δέ τις καὶ ἄλλα παρὰ τὰν διάμετρον ἁ ΣΕ, τὸν αὐτὸν ἔχει λόγον ἁ ΒΓ ποτὶ τὰν ΒΕ, ὃν ἁ ΣΕ ποτὶ τὰν ΕΦ ὥστε καὶ ἁ ΒΑ ποτὶ τὰν ΒΕ τὸν αὐτὸν ἔχει λόγον, ὃν τὸ ΔΕ τραπέζιον ποτὶ τὸ ΚΕ. Ὁμοίως δὲ δειχθήσεται ἁ ΑΒ ποτὶ τὰν ΒΖ τὸν αὐτὸν ἔχουσα λόγον, ὃν τὸ ΣΖ τραπέζιον ποτὶ τὸ ΛΖ, ποτὶ δὲ τὰν ΒΗ, ὃν τὸ ΤΗ ποτὶ τὸ ΜΗ, ποτὶ δὲ τὰν ΒΙ, ὃν τὸ ΥΙ ποτὶ τὸ ΝΙ. Ἐπεὶ οὖν ἐστι τραπέζιον τὸ ΔΕ τὰς μὲν ποτὶ τοῖς Β, Ε σαμείοις γωνίας ὀρθὰς ἔχον, τὰς δὲ πλευρὰς ἐπὶ τὸ Γ νευούσας, ἰσορροπεῖ δὲ τι χωρίον αὐτῷ τὸ Ρ κρεμάμενον ἐκ τοῦ ζυγοῦ κατὰ τὸ Α οὕτως ἔχοντος τοῦ τραπεζίου ὡς νῦν κεῖται, καὶ ἔστιν ὡς ἁ ΒΑ ποτὶ τὰν ΒΕ, οὕτως τὸ ΔΕ τραπέζιον ποτὶ τὸ ΚΕ, μεῖζον ἄρα ἐστὶν τὸ ΚΕ χωρίον τοῦ Ρ χωρίου: δέδεικται γὰρ τοῦτο. Πάλιν δὲ καὶ τὸ ΖΣ τραπέζιον τὰς μὲν ποτὶ τοῖς Ζ, Ε γωνίας ὀρθὰς ἔχον, τὰν δὲ ΣΤ νεύουσαν ἐπὶ τὸ Γ, ἰσορροπεῖ δὲ αὐτῷ χωρίον τὸ Χ ἐκ τοῦ ζυγοῦ κρεμάμενον κατὰ τὸ Α οὕτως ἔχοντος τοῦ τραπεζίου ὡς νῦν κεῖται, καὶ ἔστιν ὡς μὲν ἁ ΑΒ ποτὶ τὰν ΒΕ, οὕτως τὸ ΖΣ τραπέζιον ποτὶ τὸ ΖΦ, ὡς δὲ ἁ ΑΒ ποτὶ τὰν ΒΖ, οὕτως τὸ ΖΣ τραπέζιον ποτὶ τὸ ΛΖ εἴη οὖν κα τὸ Χ χωρίον τοῦ μὲν ΛΖ τραπεζίου ἔλασσον, τοῦ δὲ ΖΦ μεῖζον· δέδεικται γὰρ καὶ τοῦτο. Διὰ τὰ αὐτὰ δὴ καὶ τὸ Ψ χωρίον τοῦ μὲν ΜΗ τραπεζίου ἔλασσον, τοῦ δὲ ΘΗ μεῖζον, καὶ τὸ χωρίον τοῦ μὲν ΝΟΙΗ τραπεζίου ἔλασσον, τοῦ δὲ ΠΙ μεῖζον, ὁμοίως δὲ καὶ τὸ Δ χωρίον τοῦ μὲν ΞΙΓ τριγώνου ἔλασσον, τοῦ δὲ ΓΙΟ μεῖζον. Ἐπεὶ οὖν τὸ μὲν ΚΕ τραπέζιον μεῖζόν ἐστι τοῦ Ρ χωρίου, τὸ δὲ ΛΖ τοῦ Χ, τὸ δὲ ΜΗ τοῦ Ψ, τὸ δὲ ΝΙ τοῦ Ω, τὸ δὲ ΞΙΓ τρίγωνον τοῦ Δ, φανερὸν ὅτι καὶ πάντα τὰ εἰρημένα χωρία μείζονά ἐστι τοῦ ΡΧΨΩΔ χωρίου. Ἔστιν δὲ τὸ ΡΧΨΩΔ τρίτον μέρος τοῦ ΒΓΔ τριγώνου δῆλον ἄρα ὅτι τὸ ΒΓΔ τρίγωνον ἔλασσόν ἐστιν ἢ τριπλάσιον τῶν ΚΕ, ΛΖ, ΜΗ, ΝΙ τραπεζίων καὶ τοῦ ΞΙΓ τριγώνου. Πάλιν, ἐπεὶ τὸ μὲν ΖΦ τραπέζιον ἔλασσόν ἐστι τοῦ Χ χωρίου, τὸ δὲ ΘΗ τοῦ ΨΔ, τὸ δὲ ΙΠ τοῦ Ω, τὸ δὲ ΙΟΓ τρίγωνον τοῦ Δ, φανερὸν ὅτι καὶ πάντα τὰ εἰρημένα ἐλάσσονά ἐστι τοῦ ΔΩΨΧ χωρίου· φανερὸν οὖν ὅτι καὶ τὸ ΒΔΓ τρίγωνον μεῖζόν ἐστιν ἢ τριπλάσιον τῶν ΦΖ, ΘΗ, ΙΠ τραπεζίων καὶ τοῦ ΙΓΟ τριγώνου, ἔλασσον δὲ ἢ τριπλάσιον τῶν προγεγραμμένων.
15Önerme 15. Yine bir doğru ile dik açılı koni kesitinin çevrelediği BThG kesmesi olsun, ama BG çapa dik olmasın. O zaman ya B noktasından kesmeyle aynı yana çapa paralel çizilen doğru ya da G'den çizilen doğru BG ile geniş açı yapmak zorundadır. Geniş açıyı B'deki doğru yapsın. B'den çapa paralel BD, G'den de koni kesitine G'de teğet olan GD çizilsin; BG istenildiği kadar eşit parçaya bölünsün: BE, EZ, ZH, HI, IG; E, Z, H, I noktalarından çapa paralel ES, ZT, HY, IX çizilsin; bunların koni kesitini kestiği noktalardan G'ye doğrular birleştirilip uzatılsın. Diyorum ki şimdi de BDG üçgeni, BPh, LZ, MH, NI yamuklarıyla GIX üçgeninin toplamının üç katından küçük, ZPh, HTh, IP yamuklarıyla GOI üçgeninin toplamının üç katından büyüktür.
DB öbür yana uzatılsın. GK dikmesini çizip GK'ye eşit AK'yi aldım. Yine AG bir terazi kolu, ortası da K olarak düşünülsün ve kol K'den asılsın; GKD üçgeni de terazi kolunun yarısından G ve K noktalarından, şu an durduğu biçimde asılsın; terazi kolunun öbür yanından da A'dan R, Kh, Ps, Ō, D alanları asılsın. R şu an durduğu biçimdeki DE yamuğuyla, Kh ZS yamuğuyla, Ps TH ile, Ō YI ile, D de GIX üçgeniyle dengede dursun. O zaman bütün de bütünle dengede durur; bu yüzden DBG üçgeni de RKhPsŌD alanının üç katı olur. Öncekine benzer biçimde şunlar gösterilecektir: BPh yamuğu R alanından büyüktür; ThE yamuğu Kh alanından büyük, ZPh ise küçüktür; MH yamuğu Ps alanından büyük, HTh küçüktür; NI yamuğu Ō alanından büyük, PI küçüktür; XIG üçgeni D alanından büyük, GIO küçüktür. Böylece önerme açıktır.
ιε΄. Ἔστω πάλιν τὸ ΒΘΓ τμᾶμα περιεχόμενον ὑπὸ εὐθείας καὶ ὀρθογωνίου κώνου τομᾶς, ἁ δὲ ΒΓ μὴ ἔστω ποτʼ ὀρθὰς τᾷ διαμέτρῳ ἀναγκαῖον δὴ ἤτοι τὰν ἀπὸ τοῦ Β σαμείου παρὰ τὰν διάμετρον ἀγμέναν ἐπὶ τὰ αὐτὰ τῷ τμάματι ἢ τὰν ἀπὸ τοῦ Γ ἀμβλεῖαν ποιεῖν γωνίαν ποτὶ τὰν ΒΓ, Ἔστω ἁ τὰν ἀμβλεῖαν ποιοῦσα ἁ ποτὶ τῷ Β, καὶ ἄχθω παρὰ τὰν διάμετρον ἀπὸ τοῦ Β ἁ ΒΔ, καὶ ἀπὸ τοῦ Γ ἁ ΓΔ ἐπιψαύουσα τᾶς τοῦ κώνου τομᾶς κατὰ τὸ Γ, καὶ διῃρήσθω ἁ ΒΓ εἰς τμάματα ἴσα ὁποσαοῦν τὰ ΒΕ, ΕΖ, ΖΗ, ΗΙ, ΙΓ, ἀπὸ δὲ τῶν Ε, Ζ, Η, Ι παρὰ τὰν διάμετρον ἄχθωσαν αἱ ΕΣ, ΖΤ, ΗΥ, ΙΞ, καὶ ἀπὸ τῶν σαμείων, καθʼ ἃ τέμνοντι αὗται τὰν τοῦ κώνου τομάν, ἐπεζεύχθωσαν ἐπὶ τὸ Γ καὶ ἐκβεβλήσθωσαν. Φαμὶ δὴ καὶ νῦν τὸ ΒΔΓ τρίγωνον τῶν μὲν τραπεζίων τῶν ΒΦ, ΛΖ, ΜΗ, ΝΙ καὶ τοῦ ΓΙΞ τριγώνου ἔλασσον εἶμεν ἢ τριπλάσιον, τῶν δὲ ΖΦ, ΗΘ, ΙΠ καὶ τοῦ ΓΟΙ τριγώνου μεῖζον ἢ τριπλάσιον. Ἐκβεβλήσθω ἁ ΔΒ ἐπὶ θάτερα. Ἀγαγὼν οὖν κάθετον τὰν ΓΚ τᾷ ΓΚ ἴσαν ἀπέλαβον τὰν ΑΚ. Νοείσθω δὴ πάλιν ζύγιον τὸ ΑΓ, μέσον δὲ αὐτοῦ τὸ Κ, καὶ κρεμάσθω ἐκ τοῦ Κ, κρεμάσθω δὲ καὶ τὸ ΓΚΔ τρίγωνον ἐκ τοῦ ἡμίσεος τοῦ ζυγοῦ κατὰ τὰ Γ, Κ ἔχον ὡς νῦν κεῖται, καὶ ἐκ τοῦ θατέρου μέρεος τοῦ ζυγοῦ κρεμάσθωσαν κατὰ τὸ Α τὰ Ρ, Χ, Ψ, Ω, Δ χωρία, καὶ τὸ μὲν Ρ τῷ ΔΕ τραπεζίῳ ἰσορροπείτω οὕτως ἔχοντι ὡς νῦν κεῖται, τὸ δὲ Χ τῷ ΖΣ τραπεζίῳ, τὸ δὲ Ψ τῷ ΤΗ, τὸ δὲ Ω τῷ ΥΙ, τὸ δὲ Δ τῷ ΓΙΞ τριγώνω ἰσορροπήσει δὴ καὶ τὸ ὅλον τῷ ὅλῳ ὥστε εἴη ἂν καὶ τὸ ΔΒΓ τρίγωνον τριπλάσιον τοῦ ΡΧΨΩΔ χωρίου. Ὁμοίως δὴ τῷ πρότερον δειχθήσεται τό τε ΒΦ τραπέζιον τοῦ Ρ χωρίου μεῖζον, καὶ τὸ μὲν ΘΕ τραπέζιον μεῖζον ἐὸν τοῦ Χ χωρίου, τὸ δὲ ΖΦ ἔλαττον, καὶ τὸ μὲν ΜΗ τραπέζιον μεῖζον ἐὸν τοῦ Ψ χωρίου, τὸ δὲ ΗΘ ἔλασσον, καὶ ἔτι τὸ μὲν ΝΙ τραπέζιον μεῖζον ἐὸν τοῦ Ω χωρίου, τὸ δὲ ΠΙ ἔλασσον, καὶ τὸ μὲν ΞΙΓ τρίγωνον μεῖζον τοῦ Δ χωρίου, τὸ δὲ ΓΙΟ ἔλασσον· δῆλον οὖν ἐστιν.
16Önerme 16. Yine bir doğru ile dik açılı koni kesitinin çevrelediği BThG kesmesi olsun; B'den çapa paralel BD, G'den de koni kesitine G'de teğet olan GD çizilsin; Z alanı da BDG üçgeninin üçte biri olsun. Diyorum ki BThG kesmesi Z alanına eşittir.
Eşit değilse ya büyüktür ya küçüktür. Önce, mümkünse, büyük olsun. O zaman BThG kesmesinin Z alanını aştığı fark, kendine eklene eklene BGD üçgeninden büyük olacaktır. Demek ki bu farktan küçük olup BDG üçgeninin tam bir parçası olan bir alan almak mümkündür. BGE üçgeni hem söylenen farktan küçük hem de BDG üçgeninin tam bir parçası olsun; o zaman BE de BD'nin aynı parçası olur. BD bu parçalara bölünsün, bölme noktaları H, I, K olsun; H, I, K noktalarından G'ye doğrular birleştirilsin. Bu doğrular koni kesitini keser, çünkü GD ona G'de teğettir. Doğruların kesiti kestiği noktalardan çapa paralel MPh, NR, XTh, PO çizilsin; bunlar BD'ye de paralel olur.
BGE üçgeni, BThG kesmesinin Z alanını aştığı farktan küçük olduğuna göre, Z alanıyla BGE üçgeninin toplamının kesmeden küçük olduğu açıktır. Öte yandan koni kesitinin içinden geçtiği ME, PhL, ThR, ThO yamuklarıyla GOS üçgeninin toplamı BGE üçgenine eşittir: ME yamuğu ortaktır; ML, PhL'ye; LX, ThR'ye; KhX, OTh'ye; GKhP üçgeni de GOS üçgenine eşittir. Öyleyse Z alanı ML, XR, PTh yamuklarıyla POG üçgeninin toplamından küçüktür. BDG üçgeni Z alanının üç katıdır; demek ki BDG, ML, RX, ThP yamuklarıyla POG üçgeninin toplamının üç katından küçüktür. Bu imkânsızdır, çünkü üç katından büyük olduğu gösterilmişti. Öyleyse BThG kesmesi Z alanından büyük değildir.
Diyorum ki küçük de değildir. Mümkünse küçük olsun. O zaman yine Z alanının BThG kesmesini aştığı fark, kendine eklene eklene BDG üçgenini de aşar. Demek ki bu farktan küçük olup BDG üçgeninin tam bir parçası olan bir alan almak mümkündür. BGE üçgeni bu farktan küçük ve BDG üçgeninin tam bir parçası olsun; geri kalan her şey aynı biçimde kurulsun. BGE üçgeni, Z alanının BThG kesmesini aştığı farktan küçük olduğundan, BEG üçgeniyle BThG kesmesinin toplamı Z'den küçüktür. Z alanı ise EM, PhN, PsX, PT dörtgenleriyle GPS üçgeninin toplamından küçüktür; çünkü bir önceki önermede gösterildiği gibi BDG, Z'nin üç katı, söylenen alanların toplamının üç katından ise küçüktür. Öyleyse BGE üçgeniyle BThG kesmesinin toplamı EM, PhN, XPs, PT dörtgenleriyle GPS üçgeninin toplamından küçüktür. Bu yüzden ortak olan kesme çıkarılınca GBE üçgeni de geride kalan alanlardan küçük olur. Bu imkânsızdır; çünkü BEG üçgeninin, geride kalan alanlardan büyük olan EM, PhL, ThR, ThO yamuklarıyla GOS üçgeninin toplamına eşit olduğu gösterilmişti. Öyleyse BThG kesmesi Z alanından küçük değildir. Büyük olmadığı da gösterilmişti; demek ki kesme Z alanına eşittir.
ιϛ΄. Ἔστω πάλιν τμᾶμα τὸ ΒΘΓ περιεχόμενον ὑπὸ εὐθείας καὶ ὀρθογωνίου κώνου τομᾶς, καὶ ἄχθω διὰ μὲν τοῦ Β ἁ ΒΔ παρὰ τὰν διάμετρον, ἀπὸ δὲ τοῦ Γ ἁ ΓΔ ἐπιψαύουσα τᾶς τοῦ κώνου τομᾶς κατὰ τὸ Γ, ἔστω δὲ τοῦ ΒΔΓ τριγώνου τρίτον μέρος τῷ Ζ χωρίον. Φαμὶ δὴ τὸ ΒΘΓ τμᾶμα ἴσον εἶμεν τῷ Ζ χωρίῳ. Εἰ γὰρ μή ἐστιν ἴσον, ἤτοι μεῖζόν ἐστιν ἢ ἔλασσον. Ἔστω δὴ πρότερον, εἰ δυνατόν, μεῖζον· ἁ δὴ ὑπεροχά, ᾇ ὑπερέχει τὸ ΒΘΓ τμᾶμα τοῦ Ζ χωρίου, συντιθεμένα αὐτὰ ἑαυτᾷ ἐσσεῖται μείζων τοῦ ΒΓΔ τριγώνου. Δυνατὸν δὲ ἐστι λαβεῖν τι χωρίον ἔλασσον τᾶς ὑπεροχᾶς, ὃ ἐσσεῖται μέρος τοῦ ΒΔΓ τριγώνου. Ἔστω δὴ τὸ ΒΓΕ τρίγωνον ἔλασσόν τε τᾶς εἰρημένας ὑπεροχᾶς καὶ μέρος τοῦ ΒΔΓ τριγώνου ἐσσεῖται δὲ τὸ αὐτὸ ἁ ΒΕ μέρος τᾶς ΒΔ. Διῃρήσθω οὖν ἁ ΒΔ ἐς τὰ μέρεα, καὶ ἔστω τὰ τῶν διαιρέσιων σαμεῖα τὰ Η, Ι, Κ, καὶ ἀπὸ τῶν Η, Ι, Κ σαμείων ἐπὶ τὸ Γ εὐθεῖαι ἐπεζεύχθωσαν· τέμνοντι δὴ αὗται τὰν τοῦ κώνου τομάν, ἐπεὶ ἁ ΓΔ ἐπιψαύουσά ἐντι αὐτᾶς κατὰ τὸ Γ· καὶ διὰ τῶν σαμείων, καθʼ ἃ τέμνοντι τὰν τομὰν αἱ εὐθεῖαι, ἄχθωσαν παρὰ τὰν διάμετρον αἱ ΜΦ, ΝΡ, ΞΘ, ΠΟ ἐσσοῦνται δὲ αὗται καὶ παρὰ τὰν ΒΔ. Ἐπεὶ οὖν ἔλασσόν ἐστι τὸ ΒΓΕ τρίγωνον τᾶς ὑπεροχᾶς, ᾇ ὑπερέχει τὸ ΒΘΓ τμᾶμα τοῦ Ζ χωρίου, δῆλον ὡς τὰ συναμφότερα τό τε Ζ χωρίον καὶ τὸ ΒΓΕ τρίγωνον ἐλάσσονά ἐντι τοῦ τμάματος. Καὶ τῷ ΒΓΕ τριγώνῳ ἴσα τὰ τραπέζιά ἐντι, διʼ ὧν ἁ τοῦ κώνου τομὰ πορεύεται, τὰ ΜΕ, ΦΛ, ΘΡ, ΘΟ, καὶ τὸ ΓΟΣ τρίγωνον τὸ μὲν γὰρ ΜΕ τραπέζιον κοινόν, τὸ δὲ ΜΛ ἴσον τῷ ΦΛ καὶ τὸ ΛΞ ἴσον τῷ ΘΡ καὶ τὸ ΧΞ ἴσον τῷ ΟΘ καὶ τὸ ΓΧΠ τρίγωνον τῷ ΓΟΣ τριγώνῳ· τὸ δὴ Ζ χωρίον ἔλασσόν ἐστι τῶν τραπεζίων τῶν ΜΛ, ΞΡ, ΠΘ καὶ τοῦ ΠΟΓ τριγώνου. Καί ἐστι τὸ ΒΔΓ τρίγωνον τριπλάσιον τοῦ Ζ χωρίου τὸ δὲ ΒΔΓ ἔλασσόν ἐστιν ἢ τριπλάσιον τῶν ΜΛ, ΡΞ, ΘΠ τραπεζίων καὶ τοῦ ΠΟΓ τριγώνου ὅπερ ἀδύνατον ἐδείχθη γὰρ μεῖζον ἐὸν ἢ τριπλάσιον. Οὐκοῦν οὐ μεῖζόν ἐστι τὸ ΒΘΓ τμᾶμα τοῦ Ζ χωρίου. Λέγω δὴ ὅτι οὐδὲ ἔλασσον. Ἔστω γάρ, εἰ δυνατόν, ἔλασσον. Πάλιν ἄρα ἁ ὑπεροχά, ᾇ ὑπερέχει τὸ Ζ χωρίον τοῦ ΒΘΓ τμάματος, αὐτὰ ἑαυτᾷ συντιθεμένα ὑπερέχει καὶ τοῦ ΒΔΓ τριγώνου. Δυνατὸν δὲ ἐστι λαβεῖν χωρίον ἔλασσον τᾶς ὑπεροχᾶς, ὃ ἐσσεῖται μέρος τοῦ ΒΔΓ τριγώνου. Ἔστω οὖν τὸ ΒΓΕ τρίγωνον ἔλασσον τᾶς ὑπεροχᾶς καὶ μέρος τοῦ ΒΔΓ τριγώνου, καὶ τὰ ἄλλα τὰ αὐτὰ κατεσκευάσθω. Ἐπεὶ οὖν ἐστι τὸ ΒΓΕ τρίγωνον ἔλασσον τᾶς ὑπεροχᾶς, ᾇ ὑπερέχει τὸ Ζ χωρίον τοῦ ΒΘΓ τμάματος, τὸ ΒΕΓ τρίγωνον καὶ τὸ ΒΘΓ τμᾶμα ἀμφότερα ἐλάσσονά ἐστι τοῦ Ζ. Ἔστιν δὲ καὶ τὸ Ζ χωρίον ἔλασσον τῶν τετραπλεύρων τῶν ΕΜ, ΦΝ, ΨΞ, ΠΤ καὶ τοῦ ΓΠΣ τριγώνου· ἔστιν γὰρ τὸ ΒΔΓ τοῦ μὲν Ζ τριπλάσιον, τῶν δὲ εἰρημένων χωρίων ἔλασσον ἢ τριπλάσιον, ὡς ἐν τῷ πρὸ τούτου ἐδείχθη ἔλασσον ἄρα τὸ ΒΓΕ τρίγωνον καὶ τὸ ΒΘΓ τμᾶμα τῶν τετραπλεύρων τῶν ΕΜ, ΦΝ. ΞΨ, ΠΤ καὶ τοῦ ΓΠΣ τριγώνου. Ὥστε κοινοῦ ἀφαιρεθέντος τοῦ τμάματος ἔλασσον εἴη κα καὶ τὸ ΓΒΕ τρίγωνον τῶν περιλειπομένων χωρίων ὅπερ ἐστὶν ἀδύνατον· ἐδείχθη γὰρ ἴσον ἐὸν τὸ ΒΕΓ τρίγωνον τοῖς τραπεζίοις τοῖς ΕΜ, ΦΛ, ΘΡ, ΘΟ καὶ τῷ ΓΟΣ τριγώνῳ, ἅ ἐντι μείζονα τῶν περιλειπομένων χωρίων. Οὐκ ἄρα ἔλασσον τὸ ΒΘΓ τμᾶμα τοῦ Ζ χωρίου. Ἐδείχθη δὲ ὅτι οὐδὲ μεῖζον ἴσον ἄρα τὸ τμᾶμα τῷ Ζ χωρίῳ.
17Önerme 17. Bu gösterildikten sonra açıktır ki bir doğru ile dik açılı koni kesitinin çevrelediği her kesme, kesmeyle aynı tabana ve eşit yüksekliğe sahip üçgenin üçte dördüdür.
Bir doğru ile dik açılı koni kesitinin çevrelediği bir kesme olsun, tepesi Th noktası olsun; içine kesmeyle aynı tabana ve eşit yüksekliğe sahip BThG üçgeni çizilsin. Th noktası kesmenin tepesi olduğundan, Th'den çapa paralel çizilen doğru BG'yi iki eşit parçaya böler ve BG kesite Th'de teğet olan doğruya paraleldir. ETh çapa paralel çizilsin; B'den de çapa paralel BD, G'den de koni kesitine G'de teğet olan GD çizilsin. KTh çapa paralel, GD kesite G'de teğet, EG de kesite Th'de teğet olan doğruya paralel olduğundan, BDG üçgeni BThG üçgeninin dört katıdır. BDG üçgeni BThG kesmesinin üç katı, BThG üçgeninin dört katı olduğuna göre, BThG kesmesinin BThG üçgeninin üçte dördü olduğu açıktır.
Bir doğru ile eğri bir çizginin çevrelediği kesmelerde, doğruya taban, eğri çizgiden kesmenin tabanına çizilen en büyük dikmeye yükseklik, en büyük dikmenin çizildiği noktaya da tepe diyorum.
ιζ΄. Τούτου δεδειγμένου φανερὸν ὅτι πᾶν τμᾶμα περιεχόμενον ὑπὸ εὐθείας τε καὶ ὀρθογωνίου κώνου τομᾶς ἐπίτριτόν ἐστι τοῦ τριγώνου τοῦ ἔχοντος βάσιν τὰν αὐτὰν τῷ τμάματι καὶ ὕψος ἴσον. Ἔστω γὰρ τμᾶμα περιεχόμενον ὑπὸ εὐθείας τε καὶ ὀρθογωνίου κώνου τομᾶς, κορυφὰ δὲ αὐτοῦ ἔστω τὸ Θ σαμεῖον, καὶ ἐγγεγράφθω εἰς αὐτὸ τρίγωνον τὸ ΒΘΓ τὰν αὐτὰν βάσιν ἔχον τῷ τμάματι καὶ ὕψος ἴσον. Ἐπεὶ οὖν τὸ Θ σαμεῖον κορυφά ἐστι τοῦ τμάματος, ἁ ἀπὸ τοῦ Θ εὐθεῖα παρὰ τὰν διάμετρον ἀχθεῖσα δίχα τέμνει τὰν ΒΓ, καὶ ἁ ΒΓ ἐστὶ παρὰ τὰν ἐπιψαύουσαν τᾶς τομᾶς κατὰ τὸ Θ. Ἄχθω δὲ ἁ ΕΘ παρὰ τὰν διάμετρον, ἄχθω δὲ καὶ ἀπὸ τοῦ Β παρὰ τὰν διάμετρον ἁ ΒΔ, ἀπὸ δὲ τοῦ Γ ἁ ΓΔ ἐπιψαύουσα τᾶς τοῦ κώνου τομᾶς κατὰ τὸ Γ. Ἐπεὶ οὖν ἁ μὲν ΚΘ παρὰ τὰν διάμετρόν ἐστιν, ἁ δὲ ΓΔ ἐπιψαύουσα τᾶς τομᾶς κατὰ τὸ Γ, ἁ δὲ ΕΓ παράλληλός ἐστι τᾷ ἐπιψαυούσᾳ τᾶς τομᾶς κατὰ τὸ Θ, τὸ ΒΔΓ τρίγωνον τετραπλάσιόν ἐστι τοῦ ΒΘΓ τριγώνου. Ἐπεὶ δὲ τὸ ΒΔΓ τρίγωνον τοῦ μὲν ΒΘΓ τμάματος τριπλάσιόν ἐστι, τοῦ δὲ ΒΘΓ τριγώνου τετραπλάσιον, δῆλον ὡς ἐπίτριτόν ἐστι τὸ ΒΘΓ τμᾶμα τοῦ ΒΘΓ τριγώνου. Τῶν τμαμάτων τῶν περιεχομένων ὑπό τε εὐθείας καὶ καμπύλας γραμμᾶς βάσιν μὲν καλέω τὰν εὐθεῖαν, ὕψος δὲ τὰν μεγίσταν κάθετον ἀπὸ τᾶς καμπύλας γραμμᾶς ἀγομέναν ἐπὶ τὰν βάσιν τοῦ τμάματος, κορυφὰν δὲ τὸ σαμεῖον, ἀφʼ οὗ ἁ μεγίστα κάθετος ἄγεται.
18Önerme 18. Bir doğru ile dik açılı koni kesitinin çevrelediği bir kesmede, tabanın ortasından çapa paralel bir doğru çizilirse, çapa paralel çizilen doğrunun koni kesitini kestiği nokta kesmenin tepesi olur.
Bir doğru ile dik açılı koni kesitinin çevrelediği ABG kesmesi olsun ve AG'nin ortasından çapa paralel DB çizilsin. Dik açılı koni kesitinde BD çapa paralel çizildiğinden ve AD ile DG eşit olduğundan, AG ile koni kesitine B'de teğet olan doğrunun paralel olduğu açıktır. Demek ki kesitten AG'ye çizilen dikmelerin en büyüğünün B'den çizilen dikme olacağı açıktır; öyleyse kesmenin tepesi B noktasıdır.
ιη΄. Εἴ κα ἐν τμάματι, ὃ περιέχεται ὑπὸ εὐθείας καὶ ὀρθογωνίου κώνου τομᾶς, ἀπὸ μέσας τᾶς βάσιος ἀχθῇ εὐθεῖα παρὰ τὰν διάμετρον, κορυφὰ ἐσσεῖται τοῦ τμάματος τὸ σαμεῖον, καθʼ ὃ ἁ παρὰ τὰν διάμετρον ἀχθεῖσα τέμνει τὰν τοῦ κώνου τομάν. Ἔστω γὰρ τμᾶμα τὸ ΑΒΓ περιεχόμενον ὑπό τε εὐθείας καὶ ὀρθογωνίου κώνου τομᾶς, καὶ ἀπὸ μέσας τᾶς ΑΓ ἄχθω ἁ ΔΒ παρὰ τὰν διάμετρον. Ἐπεὶ οὖν ἐν ὀρθογωνίου κώνου τομᾷ ἁ ΒΔ ἆκται παρὰ τὰν διάμετρον, καὶ ἴσαι ἐντὶ αἱ ΑΔ, ΔΓ, δῆλον ὡς παράλληλοί ἐντι ἅ τε ΑΓ καὶ ἁ κατὰ τὸ Β ἐπιψαύουσα τᾶς τοῦ κώνου τομᾶς, Φανερὸν οὖν ὅτι τᾶν ἀπὸ τᾶς τομᾶς ἐπὶ τὰν ΑΓ ἀγομενᾶν καθέτων μεγίστα ἐσσεῖται ἁ ἀπὸ τοῦ Β ἀγομένα κορυφὰ οὖν ἐστιν τοῦ τμάματος τὸ Β σαμεῖον.
19Önerme 19. Bir doğru ile dik açılı koni kesitinin çevrelediği bir kesmede, tabanın ortasından çizilen doğru, tabanın yarısının ortasından çizilen doğrunun uzunlukça üçte dördü olur.
Bir doğru ile dik açılı koni kesitinin çevrelediği ABG kesmesi olsun; çapa paralel olarak AG'nin ortasından BD, AD'nin ortasından da EZ çizilsin; ZTh de AG'ye paralel çizilsin. Dik açılı koni kesitinde BD çapa paralel çizildiğinden ve AD ile ZTh B'deki teğete paralel olduğundan, BD'nin BTh'ye oranının AD'nin karesinin ZTh'nin karesine oranına eşit olduğu açıktır; öyleyse BD, BTh'nin dört katıdır. Demek ki BD'nin EZ'nin üçte dördü olduğu açıktır.
ιθ΄. Ἐν τμάματι περιεχομένῳ ὑπὸ εὐθείας καὶ ὀρθογωνίου κώνου τομᾶς ἁ ἀπὸ μέσας τᾶς βάσιος ἀχθεῖσα τᾶς ἀπὸ μέσας τᾶς ἡμισείας ἀγομένας ἐπίτριτος ἐσσεῖται μάκει. Ἔστω γὰρ τὸ ΑΒΓ τμᾶμα περιεχόμενον ὑπὸ εὐθείας καὶ ὀρθογωνίου κώνου τομᾶς, καὶ ἄχθω παρὰ τὰν διάμετρον ἁ μὲν ΒΔ ἀπὸ μέσας τᾶς ΑΓ, ἁ δὲ ΕΖ ἀπὸ μέσας τᾶς ΑΔ, ἄχθω δὲ καὶ ἁ ΖΘ παρὰ ΑΓ. Ἐπεὶ οὖν ἐν ὀρθογωνίου κώνου τομᾷ ἁ ΒΔ παρὰ τὰν διάμετρον ἆκται, καὶ αἱ ΑΔ, ΖΘ παρὰ τὰν κατὰ τὸ Β ἐπιψαύουσάν ἐντι, δῆλον ὡς τὸν αὐτὸν ἔχει λόγον ἁ ΒΔ ποτὶ τὰν ΒΘ μάκει, ὃν ἁ ΑΔ ποτὶ τὰν ΖΘ δυνάμει· τετραπλασία ἄρα ἐστὶν καὶ ἁ ΒΔ τᾶς ΒΘ μάκει. Φανερὸν οὖν ὅτι ἐπίτριτός ἐστιν ἁ ΒΔ τᾶς ΕΖ μάκει.
20Önerme 20. Bir doğru ile dik açılı koni kesitinin çevrelediği bir kesmenin içine, kesmeyle aynı tabana ve aynı yüksekliğe sahip bir üçgen çizilirse, içine çizilen üçgen kesmenin yarısından büyük olur.
ABG söylenen türden bir kesme olsun; içine bütün kesmeyle aynı tabana ve eşit yüksekliğe sahip ABG üçgeni çizilsin. Üçgen kesmeyle aynı tabana ve aynı yüksekliğe sahip olduğundan, B noktası zorunlu olarak kesmenin tepesidir; öyleyse AG, kesite B'de teğet olan doğruya paraleldir. B'den AG'ye paralel DE, A ve G'den de çapa paralel AD ve GE çizilsin; bunlar kesmenin dışına düşer. ABG üçgeni ADEG paralelkenarının yarısı olduğuna göre, kesmenin yarısından büyük olduğu açıktır.
Sonuç. Bu gösterildikten sonra açıktır ki bu kesmenin içine öyle bir çokgen çizmek mümkündür ki geride kalan kesmeler verilen her alandan küçük olsun. Çünkü her defasında yarıdan büyük bir parça çıkarıldığından, geride kalan kesmeleri durmadan küçülterek onları verilen her alandan küçük yapacağımız açıktır.
κ΄. Εἴ κα εἰς τμᾶμα περιεχόμενον ὑπό τε εὐθείας καὶ ὀρθογωνίου κώνου τομᾶς τρίγωνον ἐγγραφῇ τὰν αὐτὰν βάσιν ἔχον τῷ τμάματι καὶ ὕψος τὸ αὐτό, μεῖζον ἐσσεῖται τὸ ἐγγραφὲν τρίγωνον ἢ ἥμισυ τοῦ τμάματος. Ἔστω γὰρ τὸ ΑΒΓ τμᾶμα οἷον εἴρηται, καὶ ἐγγεγράφθω εἰς αὐτὸ τρίγωνον τὸ ΑΒΓ τὰν αὐτὰν ἔχον βάσιν τῷ ὅλῳ καὶ ὕψος ἴσον. Ἐπεὶ οὖν τὸ τρίγωνον τῷ τμάματι τὰν αὐτὰν ἔχει βάσιν καὶ ὕψος τὸ αὐτό, ἀναγκαῖον τὸ Β σαμεῖον κορυφὰν εἶμεν τοῦ τμάματος παράλληλος ἄρα ἐστὶν ἁ ΑΓ τᾷ κατὰ τὸ Β ἐπιψαυούσᾳ τᾶς τομᾶς. Ἄχθω ἁ ΔΕ διὰ τοῦ Β παρὰ τὰν ΑΓ καὶ ἀπὸ τῶν Α, Γ αἱ ΑΔ, ΓΕ παρὰ τὰν διάμετρον· πεσοῦνται δὴ αὗται ἐκτὸς τοῦ τμάματος. Ἐπεὶ οὖν ἥμισύ ἐστι τὸ ΑΒΓ τρίγωνον τοῦ ΑΔΕΓ παραλληλογράμμου, φανερὸν ὅτι μεῖζόν ἐστιν ἢ τὸ ἥμισυ τοῦ τμάματος. Πόρισμα. Δεδειγμένου δὲ τούτου δῆλον ὅτι ὡς ἐς τοῦτο τὸ τμᾶμα δυνατόν ἐστι πολύγωνον ἐγγράψαι, ὥστε εἶμεν τὰ περιλειπόμενα τμάματα παντὸς ἐλάσσονα τοῦ προτεθέντος χωρίου· ἀφαιρουμένου γὰρ ἀεὶ μείζονος τοῦ ἡμίσεος διὰ τοῦτο φανερὸν ὅτι ἐλασσοῦντες ἀεὶ τὰ λειπόμενα τμάματα ποιήσομες ταῦτα ἐλάσσονα παντὸς τοῦ προτεθέντος χωρίου.
21Önerme 21. Bir doğru ile dik açılı koni kesitinin çevrelediği bir kesmenin içine, kesmeyle aynı tabana ve aynı yüksekliğe sahip bir üçgen çizilirse ve geride kalan kesmelerin içine de onlarla aynı tabana ve aynı yüksekliğe sahip başka üçgenler çizilirse, bütün kesmenin içine çizilen üçgen, geride kalan kesmelerin içine çizilen üçgenlerin her birinin sekiz katı olur.
ABG söylenen türden bir kesme olsun; AG, D'de iki eşit parçaya bölünsün ve BD çapa paralel çizilsin; o zaman B noktası kesmenin tepesidir. Demek ki ABG üçgeni kesmeyle aynı tabana ve aynı yüksekliğe sahiptir. Yine AD, E'de iki eşit parçaya bölünsün, EZ çapa paralel çizilsin ve AB'yi Th'de kessin; o zaman Z noktası AZB kesmesinin tepesidir. Demek ki AZB üçgeni [AZB] kesmesiyle aynı tabana ve aynı yüksekliğe sahiptir. ABG üçgeninin AZB üçgeninin sekiz katı olduğunu göstermek gerekir.
BD, EZ'nin üçte dördü, ETh'nin ise iki katıdır; öyleyse ETh, ThZ'nin iki katıdır. Bu yüzden AEB üçgeni de ZBA'nın iki katıdır; çünkü AETh, AThZ'nin, ThBE de ZThB'nin iki katıdır. Bu yüzden ABG, AZB'nin sekiz katıdır. Benzer biçimde BHG kesmesinin içine çizilen üçgenin de sekiz katı olduğu gösterilecektir.
κα΄. Εἴ κα εἰς τμᾶμα περιεχόμενον ὑπὸ εὐθείας καὶ ὀρθογωνίου κώνου τομᾶς τρίγωνον ἐγγραφῇ τὰν αὐτὰν βάσιν ἔχον τῷ τμάματι καὶ ὕψος τὸ αὐτό, ἐγγραφέωντι δὲ καὶ ἄλλα τρίγωνα εἰς τὰ λειπόμενα τμάματα τὰν αὐτὰν βάσιν ἔχοντα τοῖς τμαμάτεσσιν καὶ ὕψος τὸ αὐτό, ἑκατέρου τῶν τριγώνων τῶν εἰς τὰ περιλειπόμενα τμάματα ἐγγραφέντων ὀκταπλάσιον ἐσσεῖται τὸ τρίγωνον τὸ εἰς τὸ ὅλον τμᾶμα ἐγγραφέν. Ἔστω τὸ ΑΒΓ τμᾶμα οἷον εἴρηται, καὶ τετμάσθω ἁ ΑΓ δίχα τῷ Δ, ἁ δὲ ΒΔ ἄχθω παρὰ τὰν διάμετρον· τὸ Β ἄρα σαμεῖον κορυφά ἐστιν τοῦ τμάματος. Τὸ ἄρα ΑΒΓ τρίγωνον τὰν αὐτὰν βάσιν ἔχει τῷ τμάματι καὶ ὕψος τὸ αὐτό. Πάλιν τετμάσθω δίχα ἁ ΑΔ τῷ Ε, καὶ ἀχθῶ ἁ ΕΖ παρὰ τὰν διάμετρον, τετμάσθω δὲ ἁ ΑΒ κατὰ τὸ Θ· τὸ ἄρα Ζ σαμεῖον κορυφά ἐστι τοῦ τμάματος τοῦ ΑΖΒ. Τὸ δὴ ΑΖΒ τρίγωνον τὰν αὐτὰν βάσιν ἔχει τῷ [ΑΖΒ] τμάματι καὶ ὕψος τὸ αὐτό, Δεικτέον ὅτι ὀκταπλάσιόν ἐστι τὸ ΑΒΓ τρίγωνον τοῦ ΑΖΒ τριγώνου. Ἔστιν οὖν ἁ ΒΔ τᾶς μὲν ΕΖ ἐπίτριτος, τᾶς δὲ ΕΘ διπλασία· διπλασία ἄρα ἐστὶν ἁ ΕΘ τᾶς ΘΖ. Ὥστε καὶ τὸ ΑΕΒ τρίγωνον διπλάσιόν ἐστι τοῦ ΖΒΑ τὸ μὲν γὰρ ΑΕΘ διπλάσιόν ἐστι τοῦ ΑΘΖ, τὸ δὲ ΘΒΕ τοῦ ΖΘΒ. Ὥστε τὸ ΑΒΓ τοῦ ΑΖΒ ἐστὶν ὀκταπλάσιον. Ὁμοίως δὲ δειχθήσεται καὶ τοῦ εἰς τὸ ΒΗΓ τμᾶμα ἐγγραφέντος.
22Önerme 22. Bir doğru ile dik açılı koni kesitinin çevrelediği bir kesme verilsin; istenildiği kadar alan dört kat oranında art arda konsun ve alanların en büyüğü, kesmeyle aynı tabana ve aynı yüksekliğe sahip üçgene eşit olsun. O zaman bütün alanların toplamı kesmeden küçük olur.
Bir doğru ile dik açılı koni kesitinin çevrelediği ADBEG kesmesi olsun; Z, H, Th, I istenildiği kadar art arda konmuş alanlar olsun, her biri kendinden sonrakinin dört katı olsun, en büyükleri Z olsun ve Z, kesmeyle aynı tabana ve eşit yüksekliğe sahip üçgene eşit olsun. Diyorum ki kesme Z, H, Th, I alanlarının toplamından büyüktür.
Bütün kesmenin tepesi B, geride kalan kesmelerin tepeleri D ve E olsun. ABG üçgeni ADB ve BEG üçgenlerinin her birinin sekiz katı olduğuna göre, ikisinin toplamının dört katı olduğu açıktır. ABG üçgeni Z alanına eşit olduğundan, aynı yoldan ADB ve BEG üçgenlerinin toplamı da H alanına eşittir. Benzer biçimde, geride kalan kesmelerin içine onlarla aynı tabana ve aynı yüksekliğe sahip olarak çizilen üçgenlerin Th'ye, daha sonra oluşan kesmelerin içine çizilen üçgenlerin de I alanına eşit olduğu gösterilecektir. Öyleyse ortaya konan bütün alanların toplamı, kesmenin içine çizilmiş bir çokgene eşit olacaktır. Demek ki bu alanların kesmeden küçük olduğu açıktır.
κβ΄. Εἴ κα ᾖ τμᾶμα περιεχόμενον ὑπὸ εὐθείας καὶ ὀρθογωνίου κώνου τομᾶς, καὶ χωρία τεθέωντι ἑξῆς ὁποσαοῦν ἐν τῷ τετραπλασίονι λόγῳ, ᾖ δὲ τὸ μέγιστον τῶν χωρίων ἴσον τῷ τριγώνῳ τῷ βάσιν ἔχοντι τὰν αὐτὰν τῷ τμάματι καὶ ὕψος τὸ αὐτό, σύμπαντα τὰ χωρία ἐλάσσονα ἐσσεῖται τοῦ τμάματος. Ἔστω γὰρ τμᾶμα τὸ ΑΔΒΕΓ περιεχόμενον ὑπό τε εὐθείας καὶ ὀρθογωνίου κώνου τομᾶς, χωρία δὲ ἔστω ὁποσαοῦν ἑξῆς κείμενα τὰ Ζ, Η, Θ, Ι, τετραπλάσιον δὲ ἔστω τὸ ἁγούμενον τοῦ ἑπομένου, μέγιστον δὲ ἔστω τὸ Ζ, καὶ ἔστω τὸ Ζ ἴσον τῷ τριγώνῳ τῷ βάσιν ἔχοντι τὰν αὐτὰν τῷ τμάματι καὶ ὕψος ἴσον. Λέγω ὅτι τὸ τμᾶμα τῶν Ζ, Η, Θ, Ι χωρίων μεῖζόν ἐστιν. Ἔστω τοῦ μὲν ὅλου τμάματος κορυφὰ τὸ Β, τῶν δὲ περιλειπομένων τμαμάτων τὰ Δ, Ε. Ἐπεὶ οὖν τὸ ΑΒΓ τρίγωνον ὀκταπλάσιόν ἐστιν ἑκατέρου τῶν ΑΔΒ, ΒΕΓ τριγώνων, δῆλον ὅτι ὡς ἀμφοτέρων αὐτῶν ἐστι τετραπλάσιον. Καὶ ἐπεὶ τὸ ΑΒΓ τρίγωνον ἴσον ἐστὶ τῷ Ζ χωρίῳ, κατὰ ταῦτα δὴ καὶ τὰ ΑΔΒ, ΒΕΓ τρίγωνα ἴσα ἐστὶ τῷ Η χωρίῳ. Ὁμοίως δὲ δειχθήσεται ὅτι καὶ τὰ εἰς τὰ περιλειπόμενα τμάματα ἐγγραφόμενα τρίγωνα τὰν αὐτὰν βάσιν ἔχοντα τοῖς τμαμάτεσσιν καὶ ὕψος τὸ αὐτὸ ἴσα ἐντὶ τῷ Θ καὶ τὰ ἐς τὰ ὕστερον γενόμενα τμάματα ἐγγραφόμενα τρίγωνα ἴσα τῷ Ι χωρίῳ σύμπαντα ἄρα τὰ προτεθέντα χωρία ἴσα ἐσσοῦνται πολυγώνῳ τινὶ ἐγγραφέντι εἰς τὸ τμᾶμα. Φανερὸν οὖν ὅτι ἐλάσσονά ἐστι τοῦ τμάματος.
23Önerme 23. Büyüklükler dört kat oranında art arda konursa, bütün büyüklüklerle en küçüğün üçte biri bir araya getirildiğinde, en büyüğün üçte dördü olur.
Her biri kendinden sonrakinin dört katı olan A, B, G, D, E büyüklükleri, istenildiği kadar, art arda konmuş olsun; en büyükleri A olsun. Z, B'nin; H, G'nin; Th, D'nin; I da E'nin üçte biri olsun. Z, B'nin üçte biri, B de A'nın dörtte biri olduğundan, B ile Z'nin toplamı A'nın üçte biridir. Aynı sebeplerle H ile G'nin toplamı B'nin, Th ile D'nin toplamı G'nin, I ile E'nin toplamı da D'nin üçte biridir. Demek ki B, G, D, E, Z, H, Th, I'nın hepsinin toplamı A, B, G, D'nin hepsinin toplamının üçte biridir. Z, H, Th'nin kendileri de B, G, D'nin kendilerinin üçte biridir; öyleyse geride kalan B, G, D, E, I da geride kalan A'nın üçte biridir. Demek ki A, B, G, D, E'nin hepsiyle I'nın, yani E'nin üçte birinin toplamının A'nın üçte dördü olduğu açıktır.
κγ΄. Εἴ κα μεγέθεα τεθέωντι ἑξῆς ἐν τῷ τετραπλασίονι λόγῳ, τὰ πάντα μεγέθεα καὶ ἔτι τοῦ ἐλαχίστου τὸ τρίτον μέρος ἐς τὸ αὐτὸ συντεθέντα ἐπίτριτα ἐσσοῦνται τοῦ μεγίστου. Ἔστω οὖν ὁποσαοῦν μεγέθεα ἑξῆς κείμενα τὰ Α, Β, Γ, Δ, Ε τετραπλασίονα ἕκαστον τοῦ ἑπομένου, μέγιστον δὲ ἔστω τὸ Α, ἔστω δὲ τὸ μὲν Ζ τρίτον τοῦ Β, τὸ δὲ Η τοῦ Γ, τὸ δὲ Θ τοῦ Δ, τὸ δὲ Ι τοῦ Ε. Ἐπεὶ οὖν τὸ μὲν Ζ τοῦ Β τρίτον μέρος ἐστίν, τὸ δὲ Β τοῦ Α τέταρτον μέρος ἐστίν, ἀμφότερα τὰ Β, Ζ μέρος τρίτον ἐστὶ τοῦ Α. Διὰ τὰ αὐτὰ δὴ καὶ τὰ Η, Γ τοῦ Β καὶ τὰ Θ, Δ τοῦ Γ καὶ τὰ Ι, Ε τοῦ Δ καὶ τὰ σύμπαντα δὴ τὰ Β, Γ, Δ, Ε, Ζ, Η, Θ, Ι τρίτον μέρος ἐστὶ τῶν συμπάντων τῶν Α, Β, Γ, Δ. Ἐντὶ δὲ καὶ αὐτὰ τὰ Ζ, Η, Θ τρίτον μέρος αὐτῶν τῶν Β, Γ, Δ· καὶ τὰ λοιπὰ ἄρα τὰ Β, Γ, Δ, Ε, Ι τοῦ λοιποῦ τρίτον μέρος ἐστὶ τοῦ Α. Δῆλον οὖν ὅτι τὰ σύμπαντα τὰ Α, Β, Γ, Δ, Ε καὶ τὸ Ι, τουτέστι τὸ τρίτον τοῦ Ε, τοῦ Α ἐστὶν ἐπίτριτα.
24Önerme 24. Bir doğru ile dik açılı koni kesitinin çevrelediği her kesme, kendisiyle aynı tabana ve eşit yüksekliğe sahip üçgenin üçte dördüdür.
Bir doğru ile dik açılı koni kesitinin çevrelediği ADBEG kesmesi olsun; ABG üçgeni kesmeyle aynı tabana ve eşit yüksekliğe sahip olsun; K alanı da ABG üçgeninin üçte dördü olsun. K'nin ADBEG kesmesine eşit olduğunu göstermek gerekir.
Eşit değilse ya büyüktür ya küçüktür. Önce, mümkünse, ADBEG kesmesi K alanından büyük olsun. Söylendiği gibi ADB ve BEG üçgenlerini içine çizdim; geride kalan kesmelerin içine de onlarla aynı tabana ve aynı yüksekliğe sahip başka üçgenler çizdim; daha sonra oluşan kesmelerin her birinin içine de her defasında onlarla aynı tabana ve aynı yüksekliğe sahip iki üçgen çiziyorum. Böylece geride kalan kesmeler, ADBEG kesmesinin K alanını aştığı farktan küçük olur. Bu yüzden içine çizilen çokgen K'den büyük olur; bu ise imkânsızdır. Çünkü dört kat oranında art arda konmuş alanlar vardır: önce ABG üçgeni ADB ve BEG üçgenlerinin toplamının dört katıdır, sonra bunlar da sonraki kesmelerin içine çizilen üçgenlerin dört katıdır ve hep böyle gider. Demek ki bütün alanların toplamının en büyüğün üçte dördünden küçük olduğu açıktır; K ise en büyük alanın üçte dördüdür. Öyleyse ADBEG kesmesi K alanından büyük değildir.
Şimdi, mümkünse, küçük olsun. ABG üçgeni Z'ye eşit konsun; H, Z'nin dörtte biri, benzer biçimde Th de H'nin dörtte biri olsun ve sonuncusu, K alanının kesmeyi aştığı farktan küçük oluncaya kadar art arda böyle konmaya devam edilsin; bu küçük olan I olsun. O zaman Z, H, Th, I alanlarıyla I'nın üçte birinin toplamı Z'nin üçte dördüdür. K de Z'nin üçte dördüdür; öyleyse K, Z, H, Th, I ile I'nın üçte birinin toplamına eşittir. K alanı Z, H, Th, I alanlarının toplamını I'dan küçük bir farkla, kesmeyi ise I'dan büyük bir farkla aştığına göre, Z, H, Th, I alanlarının toplamının kesmeden büyük olduğu açıktır. Bu imkânsızdır; çünkü istenildiği kadar alan dört kat oranında art arda konursa ve en büyükleri kesmenin içine çizilen üçgene eşit olursa, bütün alanların toplamının kesmeden küçük olacağı gösterilmişti. Öyleyse ADBEG kesmesi K alanından küçük değildir. Büyük olmadığı da gösterilmişti; demek ki K'ye eşittir. K alanı ise ABG üçgeninin üçte dördüdür; öyleyse ADBEG kesmesi de ABG üçgeninin üçte dördüdür.
κδ΄. Πᾶν τμᾶμα τὸ περιεχόμενον ὑπὸ εὐθείας καὶ ὀρθογωνίου κώνου τομᾶς ἐπίτριτόν ἐστι τριγώνου τοῦ τὰν αὐτὰν βάσιν ἔχοντος αὐτῷ καὶ ὕψος ἴσον. Ἔστω γὰρ τὸ ΑΔΒΕΓ τμᾶμα περιεχόμενον ὑπὸ εὐθείας καὶ ὀρθογωνίου κώνου τομᾶς, τὸ δὲ ΑΒΓ τρίγωνον ἔστω τὰν αὐτὰν βάσιν ἔχον τῷ τμάματι καὶ ὕψος ἴσον, τοῦ δὲ ΑΒΓ τριγώνου ἔστω ἐπίτριτον τὸ Κ χωρίον. Δεικτέον ὅτι ἴσον ἐστὶ τῷ ΑΔΒΕΓ τμάματι. Εἰ γὰρ μή ἐστιν ἴσον, ἤτοι μεῖζόν ἐστιν ἢ ἔλασσον. Ἔστω πρότερον, εἰ δυνατόν, μεῖζον τὸ ΑΔΒΕΓ τμᾶμα τοῦ Κ χωρίου. Ἐνέγραψα δὴ τὰ ΑΔΒ, ΒΕΓ τρίγωνα, ὡς εἴρηται, ἐνέγραψα δὲ καὶ εἰς τὰ περιλειπόμενα τμάματα ἄλλα τρίγωνα τὰν αὐτὰν βάσιν ἔχοντα τοῖς τμαμάτεσσιν καὶ ὕψος τὸ αὐτό, καὶ ἀεὶ εἰς τὰ ὕστερον γινόμενα τμάματα ἐγγράφω δύο τρίγωνα τὰν αὐτὰν βάσιν ἔχοντα τοῖς τμαμάτεσσιν καὶ ὕψος τὸ αὐτό· ἐσσοῦνται δὴ τὰ καταλειπόμενα τμάματα ἐλάσσονα τᾶς ὑπεροχᾶς, ᾇ ὑπερέχει τὸ ΑΔΒΕΓ τμᾶμα τοῦ Κ χωρίου. Ὥστε τὸ ἐγγραφόμενον πολύγωνον μεῖζον ἐσσεῖται τοῦ Κ ὅπερ ἀδύνατον. Ἐπεὶ γάρ ἐστιν ἑξῆς κείμενα χωρία ἐν τῷ τετραπλασίονι λόγῳ, πρῶτον μὲν τὸ ΑΒΓ τρίγωνον τετραπλάσιον τῶν ΑΔΒ, ΒΕΓ τριγώνων, ἔπειτα δὲ αὐτὰ ταῦτα τετραπλάσια τῶν εἰς τὰ ἑπόμενα τμάματα ἐγγραφέντων καὶ ἀεὶ οὕτω, δῆλον ὡς σύμπαντα τὰ χωρία ἐλάσσονά ἐστιν ἢ ἐπίτριτα τοῦ μεγίστου, τὸ δὲ Κ ἐπίτριτόν ἐστι τοῦ μεγίστου χωρίου. Οὐκ ἄρα ἐστὶν μεῖζον τὸ ΑΔΒΕΓ τμᾶμα τοῦ Κ χωρίου. Ἔστω δέ, εἰ δυνατόν, ἔλασσον. Κείσθω δὴ τὸ μὲν ΑΒΓ τρίγωνον ἴσον τῷ Ζ, τοῦ δὲ Ζ τέταρτον τὸ Η, καὶ ὁμοίως τοῦ Η τὸ Θ, καὶ ἀεὶ ἑξῆς τιθέσθω, ἕως κα γένηται τὸ ἔσχατον ἔλασσον τᾶς ὑπεροχᾶς, ᾆ ὑπερέχει τὸ Κ χωρίον τοῦ τμάματος, καὶ ἔστω ἔλασσον τὸ Ι· ἔστιν δὴ τὰ Ζ, Η, Θ, Ι χωρία καὶ τὸ τρίτον τοῦ Ι ἐπίτριτα τοῦ Ζ. Ἔστιν δὲ καὶ τὸ Κ τοῦ Ζ ἐπίτριτον· ἴσον ἄρα τὸ Κ τοῖς Ζ, Η, Θ, Ι καὶ τῷ τρίτῳ μέρει τοῦ Ι. Ἐπεὶ οὖν τὸ Κ χωρίον τῶν μὲν Ζ, Η, Θ, Ι χωρίων ὑπερέχει ἐλάσσονι τοῦ Ι, τοῦ δὲ τμάματος μείζονι τοῦ Ι, δῆλον ὡς μείζονά ἐντι τὰ Ζ, Η, Θ, Ι χωρία τοῦ τμάματος· ὅπερ ἀδύνατον· ἐδείχθη γὰρ ὅτι, ἐὰν ᾗ ὁποσαοῦν χωρία ἑξῆς κείμενα ἐν τετραπλασίονι λόγῳ, τὸ δὲ μέγιστον ἴσον ᾖ τῷ εἰς τὸ τμᾶμα ἐγγραφομένῳ τριγώνῳ, τὰ σύμπαντα χωρία ἐλάσσονα ἐσσεῖται τοῦ τμάματος. Οὐκ ἄρα τὸ ΑΔΒΕΓ τμᾶμα ἔλασσόν ἐστι τοῦ Κ χωρίου. Ἐδείχθη δὲ ὅτι οὐδὲ μεῖζον· ἴσον ἄρα ἐστὶν τῷ Κ. Τὸ δὲ Κ χωρίον ἐπίτριτόν ἐστι τοῦ τριγώνου τοῦ ΑΒΓ καὶ τὸ ΑΔΒΕΓ ἄρα τμᾶμα ἐπίτριτόν ἐστι τοῦ ΑΒΓ τριγώνου.