Arkhimedes
Kum Sayacı
Ψαμμίτης
1I. Kral Gelon, bazıları kumun sayısının çokluk bakımından sonsuz olduğunu sanıyor. Yalnız Syrakusai'nin ve Sicilya'nın geri kalanının çevresindeki kumu değil, iskân edilmiş olsun olmasın her yerdeki kumu kastediyorum. Bazıları da onu sonsuz saymıyor, ama onun çokluğunu aşacak büyüklükte adı konmuş bir sayı bulunmadığını düşünüyor. Böyle kanaat taşıyanlar, Dünya'nın hacmi kadar büyük bir kum yığını, hem de içindeki bütün denizler ve Dünya'nın bütün çukurları en yüksek dağlarla aynı yüksekliğe kadar doldurulmuş olarak tasavvur etseler, bunun çokluğunu aşan herhangi bir sayının söylenebileceğini hiç mi hiç kabul etmeyecekleri açıktır. Ben ise, takip edebileceğin geometrik ispatlarla sana göstermeye çalışacağım ki, bizim adlandırdığımız ve Zeuksippos'a yazdıklarımda yayımladığımız sayılardan bazıları, söylediğimiz gibi doldurulmuş Dünya'ya
Ι. Οἴονταί τινες, βασιλεῦ Γέλων, τοῦ ψάμμου τὸν ἀριθμὸν ἄπειρον εἶμεν τῷ πλήθει· λέγω δὲ οὐ μόνον τοῦ περὶ Συρακούσας τε καὶ τὰν ἄλλαν Σικελίαν ὑπάρχοντος, ἀλλὰ καὶ τοῦ κατὰ πᾶσαν χώραν τάν τε οἰκημέναν καὶ τὰν ἀοίκητον. Ἐντί τινες δέ, οἳ αὐτὸν ἄπειρον μὲν εἶμεν οὐχ ὑπολαμβάνοντι, μηδένα μέντοι ταλικοῦτον κατωνομασμένον ὑπάρχειν ἀριθμόν, ὅστις ὑπερβάλλει τὸ πλῆθος αὐτοῦ. Οἱ δὲ οὕτως δοξάζοντες δῆλον ὡς, εἰ νοήσαιεν ἐκ τοῦ ψάμμου ταλικοῦτον ὄγκον συγκείμενον τὸ μέγεθος, ἁλίκος ὁ τᾶς γᾶς ὄγκος ἀναπεπληρωμένων ἐν αὐτῷ τῶν τε πελάγεων πάντων καὶ τῶν κοιλωμάτων τᾶς γᾶς εἰς ἴσον ὕψος τοῖς ὑψηλοτάτοις τῶν ὀρέων, πολλαπλασίως μὴ γνώσονται μηδένα κα ῥηθῆμεν ἀριθμὸν ὑπερβάλλοντα τὸ πλῆθος αὐτοῦ. Ἐγὼ δὲ πειρασοῦμαί τοι δεικνύειν διʼ ἀποδείξιων γεωμετρικᾶν, αἷς παρακολουθήσεις, ὅτι τῶν ὑφʼ ἁμῶν κατωνομασμένων ἀριθμῶν καὶ ἐκδεδομένων ἐν τοῖς ποτὶ Ζεύξιππον γεγραμμένοις ὑπερβάλλοντί τινες οὐ μόνον τὸν ἀριθμὸν τοῦ ψάμμου τοῦ μέγεθος ἔχοντος
s135eşit büyüklükteki kumun sayısını aşmakla kalmaz, evrene eşit büyüklükteki kumun sayısını da aşar. Biliyorsun ki astronomların çoğu evren diye, merkezi Dünya'nın merkezi, yarıçapı da Güneş'in merkezi ile Dünya'nın merkezi arasındaki doğruya eşit olan küreyi adlandırır; çünkü bunları astronomların yazdığı ispatlardan dinledin. Samoslu Aristarkhos ise bazı varsayımları içeren yazılar yayımladı; bunlarda, kabul ettiği şeylerden, evrenin şimdi söylenenden kat kat büyük olduğu sonucu çıkıyor. Çünkü sabit yıldızların ve Güneş'in hareketsiz durduğunu, Dünya'nın ise yörüngenin ortasında bulunan Güneş'in çevresinde bir çember boyunca döndüğünü; sabit yıldızların küresinin de Güneş'le aynı merkez çevresinde bulunduğunu ve öyle büyük olduğunu varsayar ki, Dünya'nın döndüğünü varsaydığı çemberin sabit yıldızlara olan uzaklıkla ilişkisi, kürenin merkezinin yüzeyiyle ilişkisi gibi olsun. Bunun imkânsız olduğu apaçıktır: Kürenin merkezinin hiçbir büyüklüğü olmadığından, kürenin yüzeyine herhangi bir oranı olduğu da düşünülemez. Aristarkhos'un şunu kastettiğini anlamak gerekir: Dünya'yı evrenin merkezi gibi kabul ettiğimize göre, Dünya'nın bizim söylediğimiz evrene oranı neyse, Dünya'nın döndüğünü varsaydığı çemberin içinde bulunduğu kürenin sabit yıldızların
ἴσον τᾷ γᾷ πεπληρωμένᾳ, καθάπερ εἴπαμες, ἀλλὰ καὶ τὸν τοῦ μέγεθος ἴσον ἔχοντος τῷ κόσμῳ, Κατέχεις δὲ διότι καλεῖται κόσμος ὑπὸ μὲν τῶν πλείστων ἀστρολόγων ἁ σφαῖρα, ἇς ἐστι κέντρον μὲν τὸ τᾶς γᾶς κέντρον, ἁ δὲ ἐκ τοῦ κέντρου ἴσα τᾷ εὐθείᾳ τᾷ μεταξὺ τοῦ κέντρου τοῦ ἁλίου καὶ τοῦ κέντρου τᾶς γᾶς· ταῦτα γὰρ ἐν ταῖς γραφομέναις παρὰ τῶν ἀστρολόγων δείξεσι διάκουσας. Ἀρίσταρχος δὲ ὁ Σάμιος ὑποθέσιών τινων ἐξέδωκεν γραφάς, ἐν αἷς ἐκ τῶν ὑποκειμένων συμβαίνει τὸν κόσμον πολλαπλάσιον εἶμεν τοῦ νῦν εἰρημένου. Ὑποτίθεται γὰρ τὰ μὲν ἀπλανέα τῶν ἄστρων καὶ τὸν ἅλιον μένειν ἀκίνητον, τὰν δὲ γᾶν περιφέρεσθαι περὶ τὸν ἅλιον κατὰ κύκλου περιφέρειαν, ὅς ἐστιν ἐν μέσῳ τῷ δρόμῳ κείμενος, τὰν δὲ τῶν ἀπλανέων ἄστρων σφαῖραν περὶ τὸ αὐτὸ κέντρον τῷ ἁλίῳ κειμέναν τῷ μεγέθει τηλικαύταν εἶμεν, ὥστε τὸν κύκλον, καθʼ ὃν τὰν γᾶν ὑποτίθεται περιφέρεσθαι, τοιαύταν ἔχειν ἀναλογίαν ποτὶ τὰν τῶν ἀπλανέων ἀποστασίαν, οἵαν ἔχει τὸ κέντρον τᾶς σφαίρας ποτὶ τὰν ἐπιφάνειαν. Τοῦτό γʼ εὔδηλον ὡς ἀδύνατόν ἐστιν ἐπεὶ γὰρ τὸ τᾶς σφαίρας κέντρον οὐδὲν ἔχει μέγεθος, οὐδὲ λόγον ἔχειν οὐδένα ποτὶ τὰν ἐπιφάνειαν τᾶς σφαίρας ὑπολαπτέον αὐτό, Ἐκδεκτέον δὲ τὸν Ἀρίσταρχον διανοεῖσθαι τόδε· ἐπειδὴ τὰν γᾶν ὑπολαμβάνομες ὥσπερ εἶμεν τὸ κέντρον τοῦ κόσμου, ὃν ἔχει λόγον ἁ γᾶ ποτὶ τὸν ὑφʼ ἁμῶν εἰρημένον κόσμον, τοῦτον ἔχειν τὸν λόγον τὰν σφαῖραν, ἐν ᾆ ἐστιν ὁ κύκλος, καθʼ ὃν τὰν γᾶν ὑποτίθεται περιφέρεσθαι, ποτὶ τὰν τῶν ἀπλανέων ἄστρων
s136küresine oranı da odur. Çünkü görünüşlerin ispatlarını böyle bir varsayıma uyduruyor; özellikle de Dünya'yı içinde hareket ettirdiği kürenin büyüklüğünü, bizim söylediğimiz evrene eşit varsaydığı görülüyor. Diyoruz ki, Aristarkhos'un sabit yıldızlar küresi için varsaydığı büyüklükte kumdan bir küre olsa bile, en başta adlandırılan sayılardan bazılarının, söylenen küreye eşit büyüklükteki kumun sayısını çoklukça aştığı gösterilecektir. Şunlar varsayılır: Önce, Dünya'nın çevresi yaklaşık 300 myrias stadiondur ve daha büyük değildir; oysa bazıları, senin de bildiğin gibi, onun yaklaşık 30 myrias stadion olduğunu göstermeye çalışmıştır. Ben ise bunu aşarak ve Dünya'nın büyüklüğünü öncekilerin kanaatinin on katı kadar koyarak çevresinin yaklaşık ⟦300⟧ myrias stadion olduğunu ve daha büyük olmadığını varsayıyorum. Bundan sonra, önceki astronomların çoğuyla aynı şeyleri kabul ederek, Dünya'nın çapının Ay'ın çapından büyük, Güneş'in çapının da Dünya'nın çapından büyük olduğunu varsayıyorum. Bunlardan sonra, Güneş'in çapının Ay'ın çapının yaklaşık otuz katı olduğunu ve daha büyük olmadığını varsayıyorum; oysa
σφαῖραν τὰς γὰρ ἀποδείξιας τῶν φαινομένων οὕτως ὑποκειμένῳ ἐναρμόζει, καὶ μάλιστα φαίνεται τὸ μέγεθος τᾶς σφαίρας, ἐν ᾆ ποιεῖται τὰν γᾶν κινουμέναν, ἴσον ὑποτίθεσθαι τῷ ὑφʼ ἁμῶν εἰρημένῳ κόσμῳ, Φαμὲς δή, καὶ εἰ γένοιτο ἐκ τοῦ ψάμμου σφαῖρα τηλικαύτα τὸ μέγεθος, ἁλίκαν Ἀρίσταρχος ὑποτίθεται τὰν τῶν ἀπλανέων ἄστρων σφαῖραν εἶμεν, καὶ οὕτως τινὰς δειχθήσειν τῶν ἐν ἀρχᾷ ἀριθμῶν τῶν κατονομαξίαν ἐχόντων ὑπερβάλλοντας τῷ πλήθει τὸν ἀριθμὸν τὸν τοῦ ψάμμου τοῦ μέγεθος ἔχοντος ἴσον τᾷ εἰρημένᾳ σφαίρᾳ, ὑποκειμένων τῶνδε· πρῶτον μὲν τὰν περίμετρον τᾶς γᾶς εἶμεν ὡς τ μυριάδων σταδίων καὶ μὴ μείζω, καίπερ τινῶν πεπειραμένων ἀποδεικνύειν, καθὼς καὶ τὺ παρακολουθεῖς, ἐοῦσαν αὐτὰν ὡς λ μυριάδων σταδίων. Ἐγὼ δʼ ὑπερβαλλόμενος καὶ θεὶς τὸ μέγεθος τᾶς γᾶς ὡς δεκαπλάσιον τοῦ ὑπὸ τῶν προτέρων δεδοξασμένου τὰν περίμετρον αὐτᾶς ὑποτίθεμαι εἶμεν ὡς μυριάδων σταδίων καὶ μὴ μείζω μετὰ δὲ τοῦτο τὰν διάμετρον τᾶς γᾶς μείζονα εἶμεν τᾶς διαμέτρου τᾶς σελήνας, καὶ τὰν διάμετρον τοῦ ἁλίου μείζονα εἶμεν τᾶς διαμέτρου τᾶς γᾶς, ὁμοίως τὰ αὐτὰ λαμβάνων τοῖς πλείστοις τῶν προτέρων ἀστρολόγων μετὰ δὲ ταῦτα τὰν διάμετρον τοῦ ἁλίου τᾶς διαμέτρου τᾶς σελήνας ὡς τριακονταπλασίαν εἶμεν καὶ μὴ μείζονα, καίπερ τῶν
s137önceki astronomlardan Eudoksos onu yaklaşık dokuz katı, babam Pheidias aşağı yukarı on iki katı olarak ileri sürmüş, Aristarkhos da Güneş'in çapının Ay'ın çapının on sekiz katından büyük, yirmi katından küçük olduğunu göstermeye çalışmıştır. Ben ise, önerilen şey tartışmaya yer bırakmadan gösterilmiş olsun diye bunu da aşarak, Güneş'in çapının Ay'ın çapının yaklaşık otuz katı olduğunu ve daha büyük olmadığını varsayıyorum. Bunlara ek olarak, Güneş'in çapının, evrendeki en büyük çemberin içine çizilen bin kenarlı çokgenin kenarından büyük olduğunu varsayıyorum. Bunu şöyle varsayıyorum: Aristarkhos Güneş'in burçlar çemberinin yaklaşık yedi yüz yirmide biri olarak göründüğünü bulmuştu; ben de meseleyi şöyle inceleyerek, tepesi gözde olan ve Güneş'in içine sığdığı açıyı aletle ölçmeye çalıştım. Tam kesin değeri ölçmek kolay değildir; çünkü ne göz ne eller ne de ölçmede kullanılan aletler kesin değeri ortaya koyacak kadar güvenilirdir. Bu konuyu şu anda uzatmanın yeri değil, üstelik bu tür şeyler birçok kez açıklanmıştır. Önerilen şeyin ispatı için bana, tepesi gözde olan ve Güneş'in içine sığdığı açıdan büyük olmayan bir açıyı, sonra da
προτέρων ἀστρολόγων Εὐδόξου μὲν ὡς ἐννεαπλασίονα ἀποφαινομένου, Φειδία δὲ τοῦ ἁμοῦ πατρὸς ὡς δὴ δωδεκαπλασίαν, Ἀριστάρχου δὲ πεπειραμένου δεικνύειν ὅτι ἐστὶν ἁ διάμετρος τοῦ ἁλίου τᾶς διαμέτρου τᾶς σελήνας μείζων μὲν ἢ ὀκτωκαιδεκαπλασίων, ἐλάττων δὲ ἢ εἰκοσαπλασίων· ἐγὼ δὲ ὑπερβαλλόμενος καὶ τοῦτον, ὅπως τὸ προκείμενον ἀναμφιλόγως ᾖ δεδειγμένον, ὑποτίθεμαι τὰν διάμετρον τοῦ ἁλίου τᾶς διαμέτρου τᾶς σελήνας ὡς τριακονταπλασίαν εἶμεν καὶ μὴ μείζονα ποτὶ δὲ τούτοις τὰν διάμετρον τοῦ ἁλίου μείζονα εἶμεν τᾶς τοῦ χιλιαγώνου πλευρᾶς τοῦ εἰς τὸν μέγιστον κύκλον ἐγγραφομένου τῶν ἐν τῷ κόσμῳ. Τοῦτο δὲ ὑποτίθεμαι Ἀριστάρχου μὲν εὑρηκότος τοῦ κύκλου τῶν ζῳδίων τὸν ἅλιον φαινόμενον ὡς τὸ εἰκοστὸν καὶ ἑπτακοσιοστόν, αὐτὸς δὲ ἐπισκεψάμενος τόνδε τὸν τρόπον ἐπειράθην ὀργανικῶς λαβεῖν τὰν γωνίαν, εἰς ἃν ὁ ἅλιος ἐναρμόζει τὰν κορυφὰν ἔχουσαν ποτὶ τᾷ ὄψει. Τὸ μὲν οὖν ἀκριβὲς λαβεῖν οὐκ εὐχερές ἐστι διὰ τὸ μήτε τὰν ὄψιν μήτε τὰς χεῖρας μήτε τὰ ὄργανα, διʼ ὧν δεῖ λαβεῖν, ἀξιόπιστα εἶμεν τὸ ἀκριβὲς ἀποφαίνεσθαι· περὶ δὲ τούτων ἐπὶ τοῦ παρόντος οὐκ εὔκαιρον μακύνειν ἄλλως τε καὶ πλεονάκις τοιούτων ἐμπεφανισμένων ἀποχρὴ δέ μοι ἐς τὰν ἀπόδειξιν τοῦ προκειμένου γωνίαν λαβεῖν, ἅτις ἐστὶ μὴ μείζων τᾶς γωνίας, εἰς ἃν ὁ ἃλιος ἐναρμόζει τὰν κορυφὰν ἔχουσαν ποτὶ τᾷ ὄψει, καὶ πάλιν
s138tepesi gözde olan ve Güneş'in içine sığdığı açıdan küçük olmayan başka bir açıyı ölçmek yeter. Güneş'in doğarken görüneceği bir yerde, dik duran bir ayak üzerine uzun bir cetvel kondu; tornada küçük bir silindir yapıldı ve Güneş'in doğuşundan hemen sonra cetvelin üzerine dik olarak kondu. Güneş henüz ufuktayken ve ona bakılabilirken cetvel Güneş'e çevrildi, göz de cetvelin ucuna yerleştirildi. Silindir Güneş ile göz arasında durunca Güneş'i örttü. Silindir gözden uzaklaştırıldı ve Güneş silindirin iki yanında azıcık görünmeye başladığı yerde durduruldu. Eğer göz tek bir noktadan bakıyor olsaydı, cetvelin, gözün yerleştirildiği ucundan silindire teğet doğrular çizildiğinde, bu doğruların çevrelediği açı, tepesi gözde olan ve Güneş'in içine sığdığı açıdan küçük olurdu; çünkü silindirin iki yanında Güneş'in bir kısmı görünüyordu. Ama gözler tek bir noktadan değil belli bir büyüklükten baktığı için, gözden küçük olmayan yuvarlak bir büyüklük alındı; bu büyüklük cetvelin, gözün
ἄλλαν γωνίαν λαβεῖν, ἅτις ἐστὶν οὐκ ἐλάττων τᾶς γωνίας, εἰς ἃν ὁ ἃλιος ἐναρμόζει τὰν κορυφὰν ἔχουσαν ποτὶ τᾷ ὄψει. Τεθέντος οὖν μακροῦ κανόνος ἐπὶ πόδα ὀρθὸν ἐν τόπῳ κείμενον, ὅθεν ἤμελλεν ἀνατέλλων ὁ ἅλιος ὁρᾶσθαι, καὶ κυλίνδρου μικροῦ τορνευθέντος καὶ τεθέντος ἐπὶ τὸν κανόνα ὀρθοῦ εὐθέως μετὰ τὰν ἀνατολὰν τοῦ ἁλίου, ἔπειτʼ ἐόντος αὐτοῦ ποτὶ τῷ ὁρίζοντι καὶ δυναμένου ἀντιβλέπεσθαι ἐπεστράφη ὁ κανὼν εἰς τὸν ἅλιον, καὶ ἁ ὄψις κατεστάθη ἐπὶ τὸ ἄκρον τοῦ κανόνος· ὁ δὲ κύλινδρος ἐν μέσῳ κείμενος τοῦ τε ἁλίου καὶ τᾶς ὄψιος ἐπεσκότει τῷ ἁλίῳ. Ἀποχωριζόμενος οὖν [τοῦ κυλίνδρου] ἀπὸ τᾶς ὄψιος, ἐν ᾧ ἄρξατο παραφαίνεσθαι τοῦ ἁλίου μικρὸν ἐφʼ ἑκάτερα τοῦ κυλίνδρου, κατεστάθη ὁ κύλινδρος. Εἰ μὲν οὖν συνέβαινεν τὰν ὄψιν ἀφʼ ἑνὸς σαμείου βλέπειν, εὐθειᾶν ἀχθεισᾶν ἀπʼ ἄκρου τοῦ κανόνος, ἐν ᾧ τόπῳ ἁ ὄψις κατεστάθη, ἐπιψαυουσᾶν τοῦ κυλίνδρου ἁ περιεχομένα γωνία ὑπὸ τᾶν ἀχθεισᾶν ἐλάσσων κα ἦς τᾶς γωνίας, εἰς ἃν ὁ ἅλιος ἐναρμόζει τὰν κορυφὰν ἔχουσαν ποτὶ τᾷ ὄψει, διὰ τὸ παραβλέπεσθαί τι τοῦ ἁλίου ἐφʼ ἑκάτερα τοῦ κυλίνδρου ἐπεὶ δʼ αἱ ὄψιες οὐκ ἀφʼ ἑνὸς σαμείου βλέποντι, ἀλλὰ ἀπό τινος μεγέθεος, ἐλάφθη τι μέγεθος στρογγύλον οὐκ ἔλαττον ὄψιος, καὶ τεθέντος τοῦ μεγέθεος ἐπὶ τὸ
s139yerleştirildiği ucuna konup hem bu büyüklüğe hem silindire teğet doğrular çizildi. Bu doğruların çevrelediği açı, tepesi gözde olan ve Güneş'in içine sığdığı açıdan küçüktü. Gözden küçük olmayan büyüklük şöyle bulunur: Kalınlıkları birbirine eşit, ince iki küçük silindir alınır; biri beyaz, öbürü değildir. Gözün önüne konurlar: beyaz olan gözden uzakta, beyaz olmayan ise gözün olabildiğince yakınında, öyle ki yüze değsin. Alınan küçük silindirler gözden inceyse, yakındaki silindir göz tarafından kuşatılır ve göz beyaz olanı görür: çok daha incelerse tamamını, pek ince değillerse de beyaz olanın bazı kısımlarını gözün yakınındakinin iki yanında görür. Bu küçük silindirler kalınlıkça uygun biçimde alınırsa, biri ötekini örter, ama ondan geniş bir yeri örtmez. Bunu sağlayan küçük silindirlerin kalınlığı kadar bir büyüklük, gözden aşağı yukarı küçük değildir. Tepesi gözde olan ve Güneş'in içine sığdığı açıdan küçük olmayan açı ise şöyle ölçüldü: Silindir cetvel üzerinde gözden, Güneş'in
ἄκρον τοῦ κανόνος, ἐν ᾧ τόπῳ ἁ ὄψις κατεστάθη, ἀχθεισᾶν εὐθειᾶν ἐπιψαυουσᾶν τοῦ τε μεγέθεος καὶ τοῦ κυλίνδρου ἁ οὖν περιεχομένα γωνία ὑπὸ τᾶν ἀχθεισᾶν ἐλάττων ἦς τᾶς γωνίας, εἰς ἃν ὁ ἅλιος ἐναρμόζει τὰν κορυφὰν ἔχουσαν ποτὶ τᾷ ὄψει. Τὸ δὲ μέγεθος τὸ οὐκ ἔλαττον τᾶς ὄψιος τόνδε τὸν τρόπον εὑρίσκεται δύο κυλίνδρια λαμβάνεται λεπτὰ ἰσοπαχέα ἀλλάλοις, τὸ μὲν λευκόν, τὸ δὲ οὔ, καὶ προτίθενται πρὸ τᾶς ὄψιος, τὸ μὲν λευκὸν ἀφεστακὸς ἀπʼ αὐτᾶς, τὸ δὲ οὐ λευκὸν ὡς ἔστιν ἐγγυτάτω τᾶς ὄψιος, ὥστε καὶ θιγγάνειν τοῦ προσώπου. Εἰ μὲν οὖν κα τὰ λαφθέντα κυλίνδρια λεπτότερα ἔωντι τᾶς ὄψιος, περιλαμβάνεται ὑπὸ τᾶς ὄψιος τὸ ἐγγὺς κυλίνδριον καὶ ὁρῆται ὑπὸ αὐτᾶς τὸ λευκόν, εἰ μέν κα παρὰ πολὺ λεπτότερα ἔωντι, πᾶν, εἰ δέ κα μὴ παρὰ πολύ, μέρεά τινα τοῦ λευκοῦ ὁρῶνται ἐφʼ ἑκάτερα τοῦ ἐγγὺς τᾶς ὄψιος, λαφθέντων δὲ τῶνδε τῶν κυλινδρίων ἐπιταδείων πως τῷ πάχει ἐπισκοτεῖ τὸ ἕτερον αὐτῶν τῷ ἑτέρῳ καὶ οὐ πλείονι τόπῳ τὸ δὴ ταλικοῦτον μέγεθος, ἁλίκον ἐστὶ τὸ πάχος τῶν κυλινδρίων τῶν τοῦτο ποιούντων, μάλιστά πώς ἐστιν οὐκ ἔλαττον τᾶς ὄψιος. Ἁ δὲ γωνία ἁ οὐκ ἐλάττων τᾶς γωνίας, εἰς ἃν ὁ ἅλιος ἐναρμόζει τὰν κορυφὰν ἔχουσαν ποτὶ τᾷ ὄψει, οὕτως ἐλάφθη ἀποσταθέντος ἐπὶ τοῦ κανονίου τοῦ κυλίνδρου ἀπὸ τᾶς ὄψιος οὕτως, ὡς ἐπισκοτεῖν τὸν
s140tamamını örtecek kadar uzaklaştırıldı; cetvelin, gözün yerleştirildiği ucundan silindire teğet doğrular çizildi; bu doğruların çevrelediği açı, tepesi gözde olan ve Güneş'in içine sığdığı açıdan küçük değildir. Bu yolla ölçülen açılarla dik açı ölçüldüğünde, ⟦büyük⟧ açı, dik açı 164'e bölündüğünde bu parçaların birinden küçük; küçük açı ise dik açı 200'e bölündüğünde bu parçaların birinden büyük çıktı. Açıktır ki, tepesi gözde olan ve Güneş'in içine sığdığı açı da, dik açı 164'e bölündüğünde bu parçaların birinden küçük, 200'e bölündüğünde bu parçaların birinden büyüktür. Bunlar kabul edildikten sonra, Güneş'in çapının, en büyük çemberin içine çizilen bin kenarlı çokgenin kenarından büyük olduğu gösterilir.
Güneş ufkun biraz üzerindeyken Güneş'in merkezinden, Dünya'nın merkezinden ve gözden geçen bir düzlem tasavvur edilsin. Bu düzlem evreni ABG çemberi boyunca, Dünya'yı DEZ boyunca, Güneş'i de SH çemberi boyunca kessin. Dünya'nın merkezi Th, Güneş'inki K, göz de D olsun. SH çemberine teğet doğrular çizilsin: D'den DL ile DX, N ve T'de teğet olmak üzere; Th'den de ThM ile ThO, Kh ve R'de teğet olmak üzere. ThM ile ThO, ABG çemberini
κύλινδρον ὅλῳ τῷ ἁλίῳ, καὶ ἀχθεισᾶν εὐθειᾶν ἀπʼ ἄκρου τοῦ κανόνος, ἐν ᾧ τόπῳ ἁ ὄψις κατεστάθη, ἐπιψαυουσᾶν τοῦ κυλίνδρου ἁ περιεχομένα γωνία ὑπὸ τᾶν ἀχθεισᾶν εὐθειᾶν οὐκ ἐλάττων γίνεται τᾶς γωνίας, εἰς ἃν ὁ ἅλιος ἐναρμόζει τὰν κορυφὰν ἔχουσαν ποτὶ τᾷ ὄψει. Ταῖς δὴ γωνίαις ταῖς οὕτως λαφθείσαις καταμετρηθείσας ὀρθᾶς γωνίας ἐγένετο ἁ ἐν στίγῳ διαιρεθείσας τᾶς ὀρθᾶς εἰς ρξδ ἐλάττων ἢ ἓν μέρος τούτων, ἁ δὲ ἐλάττων διαιρεθείσας τᾶς ὀρθᾶς εἰς σ μείζων ἢ ἓν μέρος τούτων δῆλον οὖν ὅτι καὶ ἁ γωνία, εἰς ἃν ὁ ἅλιος ἐναρμόζει τὰν κορυφὰν ἔχουσαν ποτὶ τᾷ ὄψει, ἐλάττων μὲν ἐστιν ἢ διαιρεθείσας τᾶς ὀρθᾶς εἰς ρξδ τούτων ἓν μέρος, μείζων δὲ ἢ διαιρεθείσας τᾶς ὀρθᾶς εἰς σ τούτων ἓν μέρος. Πεπιστευμένων δὲ τούτων δείκνυται ἁ διάμετρος τοῦ ἁλίου μείζων ἐοῦσα τᾶς τοῦ χιλιαγώνου πλευρᾶς τοῦ εἰς τὸν μέγιστον κύκλον ἐγγραφομένου τῶν ἐν τῷ κόσμῳ, Νοείσθω γὰρ ἐπίπεδον ἐκβεβλημένον διά τε τοῦ κέντρου τοῦ ἁλίου καὶ τοῦ κέντρου τᾶς γᾶς καὶ διὰ τᾶς ὄψιος, μικρὸν ὑπὲρ τὸν ὁρίζοντα ἐόντος τοῦ ἁλίου, τεμνέτω δὲ τὸ ἐκβληθὲν ἐπίπεδον τὸν μὲν κόσμον κατὰ τὸν ΑΒΓ κύκλον, τὰν δὲ γᾶν κατὰ τὸν ΔΕΖ, τὸν δὲ ἅλιον κατὰ τὸν ΣΗ κύκλον, κέντρον δὲ ἔστω τᾶς μὲν γᾶς τὸ Θ, τοῦ δὲ ἁλίου τὸ Κ, ὄψις δὲ ἔστω τὸ Δ, καὶ ἄχθωσαν εὐθεῖαι ἐπιψαύουσαι τοῦ ΣΗ κύκλου ἀπὸ μὲν τοῦ Δ αἱ ΔΛ, ΔΞ, ἐπιψαυόντων δὲ κατὰ τὸ Ν καὶ τὸ Τ, ἀπὸ δὲ τοῦ Θ αἱ ΘΜ, ΘΟ, ἐπιψαυόντων δὲ κατὰ τὸ Χ καὶ τὸ Ρ, τὸν δὲ ΑΒΓ κύκλον τεμνόντων αἱ ΘΜ, ΘΟ κατὰ τὸ
s141A ve B'de kessin. Güneş'in ufkun üzerinde olduğu kabul edildiğinden ThK, DK'den büyüktür; bu yüzden DL ile DX'in çevrelediği açı, ThM ile ThO'nun çevrelediği açıdan büyüktür. DL ile DX'in çevrelediği açı ise dik açının iki yüzde birinden büyük, dik açı 164'e bölündüğünde bu parçaların birinden küçüktür; çünkü tepesi gözde olan ve Güneş'in içine sığdığı açıya eşittir. Bu yüzden ThM ile ThO'nun çevrelediği açı, dik açı 164'e bölündüğünde bu parçaların birinden küçüktür; AB doğrusu da, ABG çemberinin çevresi 656 parçaya bölündüğünde bir parçayı gören kirişten küçüktür. Söylenen çokgenin çevresinin ABG çemberinin yarıçapına oranı 44'ün 7'ye oranından küçüktür; çünkü bir çemberin içine çizilen her çokgenin
Α καὶ τὸ Β ἔστι δὴ μείζων ἁ ΘΚ τᾶς ΔΚ, ἐπεὶ ὑπόκειται ὁ ἅλιος ὑπὲρ τὸν ὁρίζοντα εἶμεν· ὥστε ἁ γωνία ἁ περιεχομένα ὑπὸ τᾶν ΔΛ, ΔΞ μείζων ἐστὶ τᾶς γωνίας τᾶς περιεχομένας ὑπὸ τᾶν ΘΜ, ΘΟ, Ἁ δὲ περιεχομένα γωνία ὑπὸ τᾶν ΔΛ, ΔΞ μείζων μὲν ἐστιν ἢ διακοσιοστὸν μέρος ὀρθᾶς, ἐλάττων δὲ ἢ τᾶς ὀρθᾶς διαιρεθείσας εἰς ρξδ τούτων ἓν μέρος· ἴσα γάρ ἐστιν τᾷ γωνίᾳ, εἰς ἃν ὁ ἅλιος ἐναρμόζει τὰν κορυφὰν ἔχουσαν ποτὶ τᾷ ὄψει ὥστε ἁ γωνία ἁ περιεχομένα ὑπὸ τᾶν ΘΜ, ΘΟ ἐλάττων ἐστὶν ἢ τᾶς ὀρθᾶς διαιρεθείσας εἰς ρξδ τούτων ἓν μέρος, ἁ δὲ ΑΒ εὐθεῖα ἐλάττων ἐστὶ τᾶς ὑποτεινούσας ἓν τμᾶμα διαιρεθείσας τᾶς τοῦ ΑΒΓ κύκλου περιφερείας ἐς χνς΄. Α δὲ τοῦ εἰρημένου πολυγωνίου περίμετρος ποτὶ τὰν ἐκ τοῦ κέντρου τοῦ ΑΒΓ κύκλου ἐλάττονα λόγον ἔχει ἢ τὰ μδ ποτὶ τὰ ζ διὰ τὸ παντὸς πολυγωνίου ἐγγεγραμμένου ἐν κύκλῳ
s142çevresinin yarıçapa oranı 44'ün 7'ye oranından küçüktür. Biliyorsun ki her çemberin çevresinin, çapın üç katından, çapın yedide birinden küçük bir farkla büyük olduğunu gösterdik; içine çizilen çokgenin çevresi ise bundan küçüktür. O hâlde BA'nın ThK'ye oranı 11'in 1148'e oranından küçüktür; bu yüzden BA, ThK'nin yüzde birinden küçüktür. SH çemberinin çapı BA'ya eşittir, çünkü onun yarısı olan PhA da KR'ye eşittir: ThK ile ThA eşit olduğundan, uçlarından aynı açının karşısına indirilen dikmeler birbirine eşittir. Açıktır ki SH çemberinin çapı ThK'nin yüzde birinden küçüktür. EThY çapı da SH çemberinin çapından küçüktür, çünkü DEZ çemberi SH çemberinden küçüktür. O hâlde ThY ile KS'nin toplamı ThK'nin yüzde birinden küçüktür; bu yüzden ThK'nin YS'ye oranı 100'ün 99'a oranından küçüktür. ThK, ThR'den küçük olmadığından, SY de DT'den küçük olduğundan, ThR'nin DT'ye oranı 100'ün 99'a oranından küçük olur. ThKR ile DKT dik açılı üçgenlerinde KR ile KT kenarları eşit, ThR ile DT eşit değil ve ThR daha büyük olduğundan, DT ile DK'nin çevrelediği açının ThR ile ThK'nin çevrelediği açıya oranı, ThK'nin DK'ye oranından büyük,
τὰν περίμετρον ποτὶ τὰν ἐκ τοῦ κέντρου ἐλάττονα λόγον ἔχειν ἢ τὰ μδ ποτὶ τὰ ζ· ἐπίστασαι γὰρ δεδειγμένον ὑφʼ ἁμῶν ὅτι παντὸς κύκλου ἁ περιφέρεια μείζων ἐστὶν ἢ τριπλασίων τᾶς διαμέτρου ἐλάσσονι ἢ ἑβδόμῳ μέρει, ταύτας δὲ ἐλάττων ἐστὶν ἁ περίμετρος τοῦ ἐγγραφέντος πολυγωνίου· ἐλάττω οὖν λόγον ἔχει ἁ ΒΑ ποτὶ τὰν ΘΚ ἢ τὰ ια ποτὶ τὰ αρμη· ὥστε ἐλάττων ἐστὶν ἁ ΒΑ τᾶς ΘΚ ἢ ἑκατοστὸν μέρος. Τᾷ δὲ ΒΑ ἴσα ἐστὶν ἁ διάμετρος τοῦ ΣΗ κύκλου, διότι καὶ ἁ ἡμίσεια αὐτᾶς ἁ ΦΑ ἴσα ἐστὶ τᾷ ΚΡ ἰσᾶν γὰρ ἐουσᾶν τᾶν ΘΚ, ΘΑ ἀπὸ τῶν περάτων κάθετοι ἐπιζεύγνυνται ὑπὸ τὰν αὐτὰν γωνίαν· δῆλον οὖν ὅτι ἁ διάμετρος τοῦ ΣΗ κύκλου ἐλάττων ἐστὶν ἢ ἑκατοστὸν μέρος τᾶς ΘΚ. Καὶ ἁ ΕΘΥ διάμετρος ἐλάττων ἐστὶ τᾶς διαμέτρου τοῦ ΣΗ κύκλου, ἐπεὶ ἐλάττων ἐστὶν ὁ ΔΕΖ κύκλος τοῦ ΣΗ κύκλου· ἐλάττονες ἄρα ἐντὶ ἀμφότεραι αἱ ΘΥ, ΚΣ ἢ ἑκατοστὸν μέρος τᾶς ΘΚ· ὥστε ἁ ΘΚ ποτὶ τὰν ΥΣ ἐλάττονά λόγον ἔχει ἢ τὰ ρ ποτὶ τὰ ⟦?⟧θ. Καὶ ἐπεὶ ἁ μὲν ΘΚ οὐκ ἐλάττων ἐστὶ τᾶς ΘΡ, ἁ δὲ ΣΥ ἐλάττων τᾶς ΔΤ, ἐλάττω ἄρα κα λόγον ἔχοι ἁ ΘΡ ποτὶ τὰν ΔΤ ἢ τὰ ρ ποτὶ τὸ ⟦?⟧θ. Ἐπεὶ δὲ τῶν ΘΚΡ, ΔΚΤ ὀρθογωνίων ἐόντων αἱ μὲν ΚΡ, ΚΤ πλευραὶ ἴσαι ἐντὶ, αἱ δὲ ΘΡ, ΔΤ ἀνίσοι καὶ μείζων ἁ ΘΡ, ἁ γωνία ἁ περιεχομένα ὑπὸ τᾶν ΔΤ, ΔΚ ποτὶ τὰν γωνίαν τὰν περιεχομέναν ὑπὸ τᾶν ΘΡ, ΘΚ μείζονα μὲν ἔχει λόγον ἢ ἁ ΘΚ ποτὶ τὰν ΔΚ,
s143ThR'nin DT'ye oranından küçüktür. Çünkü iki dik açılı üçgenin dik açıyı çevreleyen kenarlarından biri eşit, öbürü eşit değilse, eşit olmayan kenarların yanındaki açılardan büyüğünün küçüğüne oranı, dik açının karşısındaki kenarlardan büyüğünün küçüğüne oranından büyük, dik açıyı çevreleyen kenarlardan büyüğünün küçüğüne oranından küçüktür. Bu yüzden DL ile DX'in çevrelediği açının ThO ile ThM'nin çevrelediği açıya oranı, ThR'nin DT'ye oranından küçüktür; o oran da 100'ün 99'a oranından küçüktür. Dolayısıyla DL ile DX'in çevrelediği açının ThM ile ThO'nun çevrelediği açıya oranı 100'ün 99'a oranından küçüktür. DL ile DX'in çevrelediği açı dik açının iki yüzde birinden büyük olduğuna göre, ThM ile ThO'nun çevrelediği açı, dik açı yirmi bin parçaya bölündüğünde bu parçaların 99'undan büyük olur; bu yüzden dik açı 203'e bölündüğünde bu parçaların birinden büyüktür. O hâlde BA, ABG çemberinin çevresi 812 parçaya bölündüğünde bir parçayı gören kirişten büyüktür. Güneş'in çapı AB'ye eşittir; açıktır ki Güneş'in çapı bin kenarlı çokgenin kenarından büyüktür.
ἐλάττω δὲ ἢ ἁ ΘΡ ποτὶ τὰν ΔΤ εἰ γάρ κα δυῶν τριγώνων ὀρθογωνίων αἱ μὲν ἅτεραι πλευραὶ αἱ περὶ τὰν ὀρθὰν γωνίαν ἴσαι ἔωντι, αἱ δὲ ἅτεραι ἄνισοι, ἁ μείζων γωνία τᾶν ποτὶ ταῖς ἀνίσοις πλευραῖς ποτὶ τὰν ἐλάττονα μείζονα μὲν ἔχει λόγον ἢ ἁ μείζων γραμμὰ τᾶν ὑπὸ τὰν ὀρθὰν γωνίαν ὑποτεινουσᾶν ποτὶ τὰν ἐλάττονα, ἐλάττονα δὲ ἢ ἁ μείζων γραμμὰ τᾶν περὶ τὰν ὀρθὰν γωνίαν ποτὶ τὰν ἐλάττονα. Ὥστε ἁ γωνία ἁ περιεχομένα ὑπὸ τᾶν ΔΛ, ΔΞ ποτὶ τὰν γωνίαν τὰν περιεχομέναν ὑπὸ τᾶν ΘΟ, ΘΜ ἐλάττω λόγον ἔχει ἢ ἁ ΘΡ ποτὶ τὰν ΔΤ, ἅτις ἐλάττω λόγον ἔχει ἢ τὰ ρ ποτὶ τὰ ⟦?⟧θ· ὥστε καὶ ἁ γωνία ἁ περιεχομένα ὑπὸ τᾶν ΔΛ, ΔΞ ποτὶ τὰν γωνίαν τὰν περιεχομέναν ὑπὸ τᾶν ΘΜ, ΘΟ ἐλάττω λόγον ἔχει ἢ τὰ ρ ποτὶ τὰ ⟦?⟧θ. Καὶ ἐπεί ἐστιν ἁ γωνία ἁ περιεχομένα ὑπὸ τᾶν ΔΛ, ΔΞ μείζων ἢ διακοσιοστὸν μέρος ὀρθᾶς, εἴη κα ἁ γωνία ἁ περιεχομένα ὑπὸ τᾶν ΘΜ, ΘΟ μείζων ἢ τᾶς ὀρθᾶς διαιρεθείσας ἐς δισμύρια τούτων ⟦?⟧θ μέρεα ὥστε μείζων ἐστὶν ἢ διαιρεθείσας τᾶς ὀρθᾶς εἰς σ καὶ γ τούτων ἓν μέρος. Ἁ ἄρα ΒΑ μείζων ἐστὶ τᾶς ὑποτεινούσας ἓν τμᾶμα διῃρημένας τᾶς τοῦ ΑΒΓ κύκλου περιφερείας εἰς ωιβ. Τᾷ δὲ ΑΒ ἴσα ἐντὶ ἁ τοῦ ἁλίου διάμετρος δῆλον οὖν ὅτι μείζων ἐστὶν ἁ τοῦ ἁλίου διάμετρος τᾶς τοῦ χιλιαγώνου πλευρᾶς.
2II. Bunlar kabul edilince şunlar da gösterilir: Evrenin çapı Dünya'nın çapının on bin katından küçüktür; ayrıca evrenin çapı 100 myrias kere myrias (10.000.000.000) stadiondan küçüktür. Güneş'in çapının Ay'ın çapının otuz katından büyük olmadığı, Dünya'nın çapının da Ay'ın çapından büyük olduğu kabul edildiğinden, açıktır ki Güneş'in çapı Dünya'nın çapının otuz katından küçüktür. Yine, Güneş'in çapının evrendeki en büyük çemberin içine çizilen bin kenarlı çokgenin kenarından büyük olduğu gösterildiğinden, açıktır ki söylenen bin kenarlı çokgenin çevresi Güneş'in çapının bin katından küçüktür. Güneş'in çapı ise Dünya'nın çapının otuz katından küçüktür; bu yüzden bin kenarlı çokgenin çevresi Dünya'nın çapının otuz bin katından küçüktür. Bin kenarlı çokgenin çevresi Dünya'nın çapının otuz bin katından küçük, evrenin çapının ise üç katından büyük olduğuna göre (çünkü sana gösterildi ki her çemberin çapı, çemberin içine çizilen, eşkenar ve altıgenden çok kenarlı her çokgenin çevresinin üçte birinden küçüktür), evrenin çapı Dünya'nın çapının on bin katından küçük olur. Evrenin çapının Dünya'nın çapının on bin katından küçük olduğu gösterilmiş oldu. Evrenin çapının 100 myrias kere myrias stadiondan küçük olduğu da buradan açıktır: Dünya'nın çevresinin 300 myrias stadiondan büyük olmadığı kabul edildiğinden ve her çemberin çevresi çapının üç katından büyük olduğu için Dünya'nın çevresi çapının üç katından büyük olduğundan, açıktır ki Dünya'nın çapı ⟦100⟧ myrias stadiondan küçüktür. Evrenin çapı Dünya'nın çapının on bin katından küçük olduğuna göre, açıktır ki evrenin çapı 100 myrias kere myrias stadiondan küçüktür.
Büyüklükler ve uzaklıklar hakkında bunları varsayıyorum; kum hakkında ise şunu: Kumdan oluşan ve bir haşhaş tanesinden büyük olmayan bir büyüklüğün tane sayısı on binden büyük değildir; haşhaş tanesinin çapı da bir parmağın kırkta birinden küçük değildir. Bunu şöyle inceleyerek varsayıyorum: Düz bir cetvel üzerine haşhaş taneleri, bir doğru boyunca tek sıra hâlinde birbirine değecek biçimde kondu; 25 tane bir parmak uzunluğundan fazla yer kapladı. Haşhaş tanesinin çapını daha küçük koyarak, onun bir parmağın yaklaşık kırkta biri olduğunu ve bundan küçük olmadığını varsayıyorum; önerilen şeyin bu bakımdan da tartışmaya hiç yer bırakmadan gösterilmesini istiyorum.
ΙΙ. Τούτων δὲ ὑποκειμένων δείκνυται καὶ τάδε· οἷον ἁ διάμετρος τοῦ κόσμου τᾶς διαμέτρου τᾶς γᾶς ἐλάττων ἐστὶν ἢ μυριοπλασίων, καὶ ἔτι ἁ διάμετρος τοῦ κόσμου ἐλάττων ἐστὶν ἢ σταδίων μυριάκις μυριαδες ρ. Ἐπεὶ γὰρ ὑπόκειται τὰν διάμετρον τοῦ ἁλίου μὴ μείζω εἶμεν ἢ τριακονταπλασίονα τᾶς διαμέτρου τᾶς σελήνας, τὰν δὲ διάμετρον τᾶς γᾶς μείζω εἶμεν τᾶς διαμέτρου τᾶς σελήνας, δῆλον ὡς ἁ διάμετρος τοῦ ἁλίου ἐλάττων ἐστὶν ἢ τριακονταπλασίων τᾶς διαμέτρου τᾶς γᾶς. Πάλιν δέ, ἐπεὶ ἐδείχθη ἁ διάμετρος τοῦ ἁλίου μείζων ἐοῦσα τᾶς τοῦ χιλιαγώνου πλευρᾶς τοῦ εἰς τὸν μέγιστον κύκλον ἐγγραφομένου τῶν ἐν τῷ κόσμῳ, φανερὸν ὅτι ἁ τοῦ χιλιαγώνου περίμετρος τοῦ εἰρημένου ἐλάττων ἐστὶν ἢ χιλιοπλασίων τᾶς διαμέτρου τοῦ ἁλίου. Ἁ δὲ διάμετρος τοῦ ἁλίου ἐλάττων ἐστὶν ἢ τριακονταπλασίων τᾶς διαμέτρου τᾶς γᾶς ὥστε ἁ περίμετρος τοῦ χιλιαγώνου ἐλάττων ἐστὶν ἢ τρισμυριοπλασίων τᾶς διαμέτρου τᾶς γᾶς. Ἐπεὶ οὖν ἁ περίμετρος τοῦ χιλιαγώνου τᾶς μὲν διαμέτρου τᾶς γᾶς ἐλάττων ἐστὶν ἢ τρισμυριοπλασίων, τᾶς δὲ διαμέτρου τοῦ κόσμου μείζων ἢ τριπλασίων δέδεικται γάρ τοι διότι παντὸς κύκλου ἁ διάμετρος ἐλάττων ἐστὶν ἢ τρίτον μέρος παντὸς πολυγωνίου τᾶς περιμέτρου, ὅ κα ἰσόπλευρον ᾖ καὶ πολυγωνότερον τοῦ ἑξαγώνου ἐγγεγραμμένον ἐν τῷ κύκλῳ εἴη κα ἁ διάμετρος τοῦ κόσμου ἐλάττων ἢ μυριοπλασίων τᾶς διαμέτρου τᾶς γᾶς. Ἁ μὲν οὖν διάμετρος τοῦ κόσμου ἐλάττων ἐοῦσα ἢ μυριοπλασίων τᾶς διαμέτρου τᾶς γᾶς δέδεικται· ὅτι δὲ ἐλάττων ἐστὶν ἁ διάμετρος τοῦ κόσμου ἢ σταδίων μυριάκις μυριάδες ρ ἐκ τούτου δῆλον· ἐπεὶ γὰρ ὑπόκειται τὰν περίμετρον τᾶς γᾶς μὴ μείζονα εἶμεν ἢ τριακοσίας μυριάδας σταδίων, ἁ δὲ περίμετρος τᾶς γᾶς μείζων ἐστὶν ἢ τριπλασία τᾶς διαμέτρου διὰ τὸ παντὸς κύκλου τὰν περιφέρειαν μείζονα εἶμεν ἢ τριπλασίονα τᾶς διαμέτρου, δῆλον ὡς ἁ διάμετρος τᾶς γᾶς ἐλάττων ἐστὶν ἢ σταδίων μυριάδες. Ἐπεὶ οὖν ἁ τοῦ κόσμου διάμετρος ἐλάττων ἐστὶν ἢ μυριοπλασίων τᾶς διαμέτρου τᾶς γᾶς, δῆλον ὡς ἁ τοῦ κόσμου διάμετρος ἐλάττων ἐστὶν ἢ σταδίων μυριάκις μυριάδες ρ. Περὶ μὲν οὖν τῶν μεγεθέων καὶ τῶν ἀποστημάτων ταῦτα ὑποτίθεμαι, περὶ δὲ τοῦ ψάμμου τάδε· εἴ κα ᾖ τι συγκείμενον μέγεθος ἐκ τοῦ ψάμμου μὴ μεῖζον μάκωνος, τὸν ἀριθμὸν αὐτοῦ μὴ μείζονα εἶμεν μυρίων, καὶ τὰν διάμετρον τᾶς μάκωνος μὴ ἐλάττονα εἶμεν ἢ τετρωκοστομόριον δακτύλου. Ὑποτίθεμαι δὲ τοῦτο ἐπισκεψάμενος τόνδε τὸν τρόπον ἐτέθεν ἐπὶ κανόνα λεῖον μάκωνες ἐπʼ εὐθείας ἐπὶ μίαν κείμεναι ἁπτόμεναι ἀλλαλᾶν, καὶ ἀνέλαβον αἱ κε μάκωνες πλέονα τόπον δακτυλιαίου μάκεος. Ἐλάττονα οὖν τιθεὶς τὰν διάμετρον τᾶς μάκωνος ὑποτίθεμαι ὡς τετρωκοστομόριον εἶμεν δακτύλου καὶ μὴ ἐλάττονα βουλόμενος καὶ διὰ τούτων ἀναμφιλογώτατα δείκνυσθαι τὸ προκείμενον.
3III. Varsaydıklarım bunlardır. Sayıların adlandırılışını anlatmanın faydalı olacağını düşünüyorum; ta ki Zeuksippos'a yazılan kitaba rastlamamış olanlar, bu kitapta bu konuda önceden bir şey söylenmediği için yanılmasınlar. Sayıların adları bize on bine kadar aktarılmıştır; on binin ötesini de myrias sayısını söyleyerek, myrias kere myriasa kadar yeterince biliyoruz. Şimdi söylenen, myrias kere myriasa kadarki sayılar bizim için birinci sayılar diye adlandırılsın; birinci sayıların myrias kere myriası ikinci sayıların birimi diye adlandırılsın; ikinci sayıların birimleri, birimlerden onlukları, yüzlükleri, binlikleri ve myriasları myrias kere myriasa kadar sayılsın. Yine ikinci sayıların myrias kere myriası üçüncü sayıların birimi diye adlandırılsın; üçüncü sayıların birimleri, birimlerden onlukları, yüzlükleri, binlikleri ve myriasları myrias kere myriasa kadar sayılsın. Aynı yolla üçüncü sayıların myrias kere myriası dördüncü sayıların birimi, dördüncü sayıların myrias kere myriası da beşinci sayıların birimi diye adlandırılsın; sayılar böyle ilerleyerek, myrias kere myriasıncı sayıların myrias kere myriasına kadar adlarını alsın. Sayıların bu kadarıyla bilinmesi yeterlidir, ama daha da ileri götürmek mümkündür. Şimdi söylenen sayılar birinci dönemin sayıları diye adlandırılsın; birinci dönemin son sayısı da ikinci dönemin birinci sayılarının birimi diye adlandırılsın. Yine ikinci dönemin birinci sayılarının myrias kere myriası ikinci dönemin ikinci sayılarının birimi diye adlandırılsın. Benzer biçimde bunların sonuncusu da ikinci dönemin üçüncü sayılarının birimi diye adlandırılsın; ikinci dönemin sayıları da böyle ilerleyerek, myrias kere myriasıncı sayıların myrias kere myriasına kadar adlarını alsın. Yine ikinci dönemin son sayısı üçüncü dönemin birinci sayılarının birimi diye adlandırılsın; böylece sayılar, myrias kere myriasıncı dönemin myrias kere myriasıncı sayılarının myrias kere myriasına kadar ilerlesin.
Sayılar böyle adlandırıldıktan sonra, birimden başlayarak art arda orantılı dizilmiş sayılar varsa ve birimden sonraki sayı on ise, bunların birim de dahil ilk sekizi birinci denilen sayılardan, ardından gelen öbür sekizi ikinci denilen sayılardan olacak; ötekiler de aynı yolla, sayıların sekizlisinin ilk sekizliden uzaklığıyla aynı adı taşıyan sayılardan olacaktır. Sayıların ilk sekizlisinin sekizinci sayısı bin myriastır (10.000.000); ikinci sekizlinin ilk sayısı, kendinden öncekinin on katı olduğundan, myrias kere myrias olacaktır; bu da ikinci sayıların birimidir. İkinci sekizlinin sekizincisi ikinci sayıların bin myriasıdır. Yine üçüncü sekizlinin ilk sayısı, kendinden öncekinin on katı olduğundan, ikinci sayıların myrias kere myriası olacaktır; bu da üçüncü sayıların birimidir. Açıktır ki sonraki sekizliler de söylendiği gibi olacaktır.
Şunu bilmek de faydalıdır: Birimden başlayarak orantılı sayılardan, aynı orantıdan bazıları birbiriyle çarpılırsa, çarpım da aynı orantıdan olacak; birbiriyle çarpılanlardan büyüğüne, çarpılanlardan küçüğünün birimden orantıda uzak olduğu kadar uzak olacak; birimden ise, çarpılanların birimden uzaklıklarının toplamından bir eksik kadar uzak olacaktır. A, B, G, D, E, Z, H, Th, I, K, L birimden başlayarak orantılı sayılar olsun; A birim olsun; D, Th ile çarpılsın, çarpım Kh olsun. Orantıdan, Th'den D'nin birimden uzak olduğu kadar uzak olan L alınsın. Gösterilmelidir ki Kh, L'ye eşittir. Orantılı sayılarda D A'dan, L de Th'den eşit uzaklıkta olduğundan, D'nin A'ya oranı L'nin Th'ye oranı gibidir. D, A'nın D katıdır; o hâlde L de Th'nin D katıdır; bu yüzden L, Kh'ye eşittir. Açıktır ki çarpım hem aynı orantıdandır hem de çarpılanlardan büyüğüne, küçüğün birimden uzak olduğu kadar uzaktır. Birimden de, D ile Th'nin birimden uzaklıklarının toplamından bir eksik kadar uzak olduğu açıktır: A, B, G, D, E, Z, H, Th sayıca Th'nin birimden uzaklığı kadardır; I, K, L de D'nin birimden uzaklığından bir eksiktir, çünkü Th ile birlikte o kadardırlar.
ΙΙΙ. Ἃ μὲν οὖν ὑποτίθεμαι, ταῦτα· χρήσιμον δὲ εἶμεν ὑπολαμβάνω τὰν κατονόμαξιν τῶν ἀριθμῶν ῥηθῆμεν, ὅπως καὶ τῶν ἄλλων οἱ τῷ βιβλίῳ μὴ περιτετευχότες τῷ ποτὶ Ζεύξιππον γεγραμμένῳ μὴ πλανῶνται διὰ τὸ μηδὲν εἶμεν ὑπὲρ αὐτᾶς ἐν τῷδε τῷ βιβλίῳ προειρημένον. Συμβαίνει δὴ τὰ ὀνόματα τῶν ἀριθμῶν ἐς τὸ μὲν τῶν μυρίων ὑπάρχειν ἁμῖν παραδεδομένα, καὶ ὑπὲρ τὸ τῶν μυρίων [μὲν] ἀποχρεόντως γιγνώσκομες μυριάδων ἀριθμὸν λέγοντες ἔστε ποτὶ τὰς μυρίας μυριάδας. Ἔστων οὖν ἁμῖν οἱ μὲν νῦν εἰρημένοι ἀριθμοὶ ἐς τὰς μυρίας μυριάδας πρῶτοι καλούμενοι, τῶν δὲ πρώτων ἀριθμῶν αἱ μύριαι μυριάδες μονὰς καλείσθω δευτέρων ἀριθμῶν, καὶ ἀριθμείσθων τῶν δευτέρων μονάδες καὶ ἐκ τᾶν μονάδων δεκάδες καὶ ἑκατοντάδες καὶ χιλιάδες καὶ μυριάδες ἐς τὰς μυρίας μυριάδας. Πάλιν δὲ καὶ αἱ μύριαι μυριάδες τῶν δευτέρων ἀριθμῶν μονὰς καλείσθω τρίτων ἀριθμῶν, καὶ ἀριθμείσθων τῶν τρίτων ἀριθμῶν μονάδες καὶ ἀπὸ τᾶν μονάδων δεκάδες καὶ ἑκατοντάδες καὶ χιλιάδες καὶ μυριάδες ἐς τὰς μυρίας μυριάδας. Τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ τῶν τρίτων ἀριθμῶν μύριαι μυριάδες μονὰς καλείσθω τετάρτων ἀριθμῶν, καὶ αἱ τῶν τετάρτων ἀριθμῶν μύριαι μυριάδες μονὰς καλείσθω πέμπτων ἀριθμῶν, καὶ ἀεὶ οὕτως προάγοντες οἱ ἀριθμοὶ τὰ ὀνόματα ἐχόντων ἐς τὰς μυριακισμυριοστῶν ἀριθμῶν μυρίας μυριάδας. Ἀποχρέοντι μὲν οὖν καὶ ἐπὶ τοσοῦτον οἱ ἀριθμοὶ γιγνωσκόμενοι, ἔξεστι δὲ καὶ ἐπὶ πλέον προάγειν. Ἔστων γὰρ οἱ μὲν νῦν εἰρημένοι ἀριθμοὶ πρώτας περιόδου καλούμενοι, ὁ δὲ ἔσχατος ἀριθμὸς τᾶς πρώτας περιόδου μονὰς καλείσθω δευτέρας περιόδου πρώτων ἀριθμῶν. Πάλιν δὲ καὶ αἱ μύριαι μυριάδες τᾶς δευτέρας περιόδου πρώτων ἀριθμῶν μονὰς καλείσθω τᾶς δευτέρας περιόδου δευτέρων ἀριθμῶν. Ὁμοίως δὲ καὶ τούτων ὁ ἔσχατος μονὰς καλείσθω δευτέρας περιόδου τρίτων ἀριθμῶν, καὶ ἀεὶ οὕτως οἱ ἀριθμοὶ προάγοντες τὰ ὀνόματα ἐχόντων τᾶς δευτέρας περιόδου ἐς τὰς μυριακισμυριοστῶν ἀριθμῶν μυρίας μυριάδας. Πάλιν δὲ καὶ ὁ ἔσχατος ἀριθμὸς τᾶς δευτέρας περιόδου μονὰς καλείσθω τρίτας περιόδου πρώτων ἀριθμῶν, καὶ ἀεὶ οὕτως προαγόντων ἐς τὰς μυριακισμυριοστᾶς περιόδου μυριακισμυριοστῶν ἀριθμῶν μυρίας μυριάδας. Τούτων δὲ οὕτως κατωνομασμένων, εἴ κα ἔωντι ἀριθμοὶ ἀπὸ μονάδος ἀνάλογον ἑξῆς κείμενοι, ὁ δὲ παρὰ τὰν μονάδα δεκὰς ᾖ, ὀκτὼ μὲν αὐτῶν οἱ πρῶτοι σὺν τᾷ μονάδι τῶν πρώτων ἀριθμῶν καλουμένων ἐσσοῦνται, οἱ δὲ μετʼ αὐτοὺς ἄλλοι ὀκτὼ τῶν δευτέρων καλουμένων, καὶ οἱ ἄλλοι τὸν αὐτὸν τρόπον τούτοις τῶν συνωνύμων καλουμένων ἐσσοῦνται τᾷ ἀποστάσει τᾶς ὀκτάδος τῶν ἀριθμῶν ἀπὸ τᾶς πρώτας ὀκτάδος τῶν ἀριθμῶν. Τᾶς μὲν οὖν πρώτας ὀκτάδος τῶν ἀριθμῶν ὁ ὄγδοός ἐστιν ἀριθμὸς χίλιαι μυριάδες, τᾶς δὲ δευτέρας ὀκτάδος ὁ πρῶτος, ἐπεὶ δεκαπλασίων ἐστὶν τοῦ πρὸ αὐτοῦ, μύριαι μυριάδες ἐσσεῖται οὗτος δέ ἐστι μονὰς τῶν δευτέρων ἀριθμῶν. Ὁ δὲ ὄγδοος τᾶς δευτέρας ὀκτάδος ἐστὶ χίλιαι μυριάδες τῶν δευτέρων ἀριθμῶν, Πάλιν δὲ καὶ τᾶς τρίτας ὀκτάδος ὁ πρῶτος, ἐπεὶ δεκαπλασίων ἐστὶ τοῦ πρὸ αὐτοῦ, μύριαι μυριάδες ἐσσεῖται τῶν δευτέρων ἀριθμῶν· οὗτος δέ ἐστιν μονὰς τῶν τρίτων ἀριθμῶν, Φανερὸν δὲ ὅτι καὶ πολλοσταὶ ὀκτάδες ἑξοῦντι ὡς εἴρηται. Χρήσιμον δὲ ἐστι καὶ τόδε γιγνωσκόμενον. Εἴ κα ἀριθμῶν ἀπὸ τᾶς μονάδος ἀνάλογον ἐόντων πολλαπλασιάζωντί τινες ἀλλάλους τῶν ἐκ τᾶς αὐτᾶς ἀναλογίας, ὁ γενόμενος ἐσσεῖται ἐκ τᾶς αὐτᾶς ἀναλογίας ἀπέχων ἀπὸ μὲν τοῦ μείζονος τῶν πολλαπλασιαξάντων ἀλλάλους, ὅσους ὁ ἐλάττων τῶν πολλαπλασιαξάντων ἀπὸ μονάδος ἀνάλογον ἀπέχει, ἀπὸ δὲ τᾶς μονάδος ἀφέξει ἑνὶ ἐλάττονας ἢ ὅσος ἐστὶν ὁ ἀριθμὸς συναμφοτέρων, οὓς ἀπέχοντι ἀπὸ μονάδος οἱ πολλαπλασιάξαντες ἀλλάλους. Ἔστων γὰρ ἀριθμοί τινες ἀνάλογον ἀπὸ μονάδος οἱ Α, Β, Γ, Δ, Ε, Ζ, Η, Θ, Ι, Κ, Λ, μονὰς δὲ ἔστω ὁ Α, καὶ πεπολλαπλασιάσθω ὁ Δ τῷ Θ, ὁ δὲ γενόμενος ἔστω ὁ Χ. Λελάφθω δὴ ἐκ τῆς ἀναλογίας ὁ Λ ἀπέχων ἀπὸ τοῦ Θ τοσούτους, ὅσους ὁ Δ ἀπὸ μονάδος ἀπέχει· δεικτέον ὅτι ἴσος ἐστὶν ὁ Χ τῷ Λ. Ἐπεὶ οὖν ἀνάλογον ἐόντων ἀριθμῶν ἴσους ἀπέχει ὅ τε Δ ἀπὸ τοῦ Α καὶ ὁ Λ ἀπὸ τοῦ Θ, τὸν αὐτὸν ἔχει λόγον ὁ Δ ποτὶ τὸν Α, ὃν ὁ Λ ποτὶ τὸν Θ. Πολλαπλασίων δὲ ἐστιν ὁ Δ τοῦ Α τῷ Δ · πολλαπλασίων ἄρα ἐστὶν καὶ ὁ Λ τοῦ Θ τῷ Δ ὥστε ἴσος ἐστὶν ὁ Λ τῷ Χ. Δῆλον οὖν ὅτι ὁ γενόμενος ἐκ τᾶς ἀναλογίας τέ ἐστιν καὶ ἀπὸ τοῦ μείζονος τῶν πολλαπλασιαξάντων ἀλλάλους ἴσους ἀπέχων, ὅσους ὁ ἐλάττων ἀπὸ τᾶς μονάδος ἀπέχει. Φανερὸν δὲ ὅτι καὶ ἀπὸ μονάδος ἀπέχει ἑνὶ ἐλάττονας ἢ ὅσος ἐστὶν ὁ ἀριθμὸς συναμφοτέρων, οὓς ἀπέχοντι ἀπὸ τᾶς μονάδος οἱ Δ , Θ οἱ μὲν γὰρ Α, Β, Γ, Δ , Ε, Ζ, Η, Θ τοσοῦτοί ἐντι, ὅσους ὁ Θ ἀπὸ μονάδος ἀπέχει, οἱ δὲ Ι, Κ, Λ ἐνὶ ἐλάττονες ἢ ὅσους ὁ Δ ἀπὸ μονάδος ἀπέχει· σὺν γὰρ τῷ Θ τοσοῦτοί ἐντι.
4IV. Bunlardan kimi varsayıldıktan, kimi ispatlandıktan sonra önerilen şey gösterilecektir. Haşhaş tanesinin çapının bir parmağın kırkta birinden küçük olmadığı varsayıldığından, açıktır ki çapı bir parmak olan küre altmış dört bin haşhaş tanesi alacak büyüklükten fazla değildir; çünkü çapı bir parmağın kırkta biri olan kürenin söylenen sayı kadar katıdır. Sana gösterildi ki küreler birbirine, çaplarının üçlü oranını taşır. Haşhaş tanesi büyüklüğündeki kumun tane sayısının da on binden büyük olmadığı varsayıldığından, açıktır ki çapı bir parmak olan küre kumla doldurulsa, kumun sayısı altmış dört binin on bin katından büyük olmaz. Bu sayı, ikinci sayıların ⟦6⟧ birimi ile birinci sayıların dört bin myriasıdır; o hâlde ikinci sayıların 10 biriminden küçüktür. Çapı 100 parmak olan küre, çapı bir parmak olan kürenin 100 myrias katıdır; çünkü küreler birbirine, çaplarının üçlü oranını taşır. Çapı 100 parmak olan küre büyüklüğünde kumdan bir küre olsa, açıktır ki kumun sayısı, ikinci sayıların on biriminin
ΙV. Τούτων δὲ τῶν μὲν ὑποκειμένων, τῶν δὲ ἀποδεδειγμένων, τὸ προκείμενον δειχθήσεται. Ἐπεὶ γὰρ ὑπόκειται τὰν διάμετρον τᾶς μάκωνος μὴ ἐλάσσονα εἶμεν ἢ τετρωκοστομόριον δακτύλου, δῆλον ὡς ἁ σφαῖρα ἁ δακτυλιαίαν ἔχουσα τὰν διάμετρον οὐ μείζων ἐστὶν ἢ ὥστε χωρεῖν μάκωνας ἑξακισμυρίας καὶ τετρακισχιλίας τᾶς γὰρ σφαίρας τᾶς ἐχούσας τὰν διάμετρον τετρωκοστομόριον δακτύλου πολλαπλασία ἐστὶν τῷ εἰρημένῳ ἀριθμῷ· δέδεικται γάρ τοι ὅτι αἱ σφαῖραι τριπλάσιον λόγον ἔχοντι ποτὶ ἀλλάλας τᾶν διαμέτρων. Ἐπεὶ δὲ ὑπόκειται καὶ τοῦ ψάμμου τὸν ἀριθμὸν τοῦ εἰς τὸ τᾶς μάκωνος μέγεθος μὴ μείζονα εἶμεν μυρίων, δῆλον ὡς, εἰ πληρωθείη ψάμμου ἁ σφαῖρα ἁ δακτυλιαίαν ἔχουσα τὰν διάμετρον, οὐ μείζων κα εἴη ὁ ἀριθμὸς τοῦ ψάμμου ἢ μυριάκις τὰ ἑξακισμύρια καὶ τετρακισχίλια. Οὗτος δέ ἐστιν ὁ ἀριθμὸς μονάδες τε ⟦?⟧ τῶν δευτέρων ἀριθμῶν καὶ τῶν πρώτων μυριάδες τετρακισχίλιαι· ἐλάσσων οὖν ἐστιν ἢ ῑ μονάδες τῶν δευτέρων ἀριθμῶν. Ἁ δὲ τῶν ρ δακτύλων ἔχουσα τὰν διάμετρον σφαῖρα πολλαπλασία ἐστὶν τᾶς δακτυλιαίαν ἐχούσας τὰν διάμετρον σφαίρας ταῖς ρ μυριάδεσσιν διὰ τὸ τριπλάσιον λόγον ἔχειν ποτʼ ἀλλάλας τᾶν διαμέτρων τὰς σφαίρας. Εἰ οὖν γένοιτο ἐκ τοῦ ψάμμου σφαῖρα ταλικαύτα τὸ μέγεθος, ἁλίκα ἐστὶν ἁ σφαῖρα ἁ ἔχουσα τὰν διάμετρον δακτύλων ρ, δῆλον ὡς ἐλάττων ἐσσεῖται ὁ τοῦ ψάμμου ἀριθμὸς τοῦ γενομένου ἀριθμοῦ πολλαπλασιασθεισᾶν τᾶν δέκα μονάδων τῶν δευτέρων ἀριθμῶν
s150100 myriasla çarpımından küçük olacaktır. İkinci sayıların on birimi, terimleri on katlar olan orantıda birimden başlayarak onuncu sayı, yüz myrias da aynı orantıda birimden başlayarak yedinci sayı olduğundan, açıktır ki çarpım aynı orantının birimden başlayarak on altıncı sayısı olacaktır; çünkü çarpımın birimden uzaklığının, birbiriyle çarpılanların birimden uzaklıklarının toplamından bir eksik olduğu gösterildi. Bu on altı sayıdan birim de dahil ilk sekizi birinci denilen sayılardandır, bunlardan sonraki sekizi ikinci sayılardandır; sonuncusu da ikinci sayıların bin myriasıdır. Açıktır ki çapı 100 parmak olan küreye eşit büyüklükteki kumun çokluğu, ikinci sayıların bin myriasından küçüktür. Yine çapı on bin parmak olan küre, çapı 100 parmak olan kürenin 100 myrias katıdır. Çapı on bin parmak olan küre büyüklüğünde kumdan bir küre olsa, açıktır ki kumun sayısı, ikinci sayıların bin myriasının 100 myriasla çarpımından küçük olacaktır. İkinci sayıların bin myriası birimden başlayarak orantıda on altıncı sayı, 100 myrias da aynı
ταῖς ρ μυριάδεσσιν, Ἐπεὶ δʼ αἱ τῶν δευτέρων ἀριθμῶν δέκα μονάδες δέκατός ἐστιν ἀριθμὸς ἀπὸ μονάδος ἀνάλογον ἐν τᾷ τῶν δεκαπλασίων ὅρων ἀναλογίᾳ, αἱ δὲ ἑκατὸν μυριάδες ἕβδομος ἀπὸ μονάδος ἐκ τᾶς αὐτᾶς ἀναλογίας, δῆλον ὡς ὁ γενόμενος ἀριθμὸς ἐσσεῖται τῶν ἐκ τᾶς αὐτᾶς ἀναλογίας ἑκκαιδέκατος ἀπὸ μονάδος δέδεικται γὰρ ὅτι ἑνὶ ἐλάσσονας ἀπέχει ἀπὸ τᾶς μονάδος ἢ ὅσος ἐστὶν ὁ ἀριθμὸς συναμφοτέρων, οὓς ἀπέχοντι ἀπὸ μονάδος οἱ πολλαπλασιάξαντες ἀλλάλους. Τῶν δὲ ἑκκαίδεκα τούτων ὀκτὼ μὲν οἱ πρῶτοι σὺν τᾷ μονάδι τῶν πρώτων καλουμένων ἐντί, οἱ δὲ μετὰ τούτους ὀκτὼ τῶν δευτέρων, καὶ ὁ ἔσχατός ἐστιν αὐτῶν χίλιαι μυριάδες δευτέρων ἀριθμῶν. Φανερὸν οὖν ὅτι τοῦ ψάμμου τὸ πλῆθος τοῦ μέγεθος ἔχοντος ἴσον τᾷ σφαίρᾳ τᾷ τὰν διάμετρον ρ δακτύλων ἐχούσᾳ ἔλαττόν ἐστιν ἢ χίλιαι μυριάδες τῶν δευτέρων ἀριθμῶν. Πάλιν δὲ καὶ ἁ σφαῖρα ἁ τῶν μυρίων δακτύλων ἔχουσα τὰν διάμετρον πολλαπλασία ἐστὶν τᾶς σφαίρας τᾶς ἐχούσας τὰν διάμετρον ρ δακτύλων ταῖς ρ μυριάδεσσιν. Εἰ οὖν γένοιτο ἐκ τοῦ ψάμμου σφαῖρα ταλικαύτα τὸ μέγεθος, ἁλίκα ἐστὶν ἁ ἔχουσα σφαῖρα τὰν διάμετρον μυρίων δακτύλων, δῆλον ὡς ἐλάσσων ἐσσεῖται ὁ τοῦ ψάμμου ἀριθμὸς τοῦ γενομένου πολλαπλασιασθεισᾶν τᾶν χιλιᾶν μυριάδων τῶν δευτέρων ἀριθμῶν ταῖς ρ μυριάδεσσιν. Ἐπεὶ δʼ αἱ μὲν τῶν δευτέρων ἀριθμῶν χίλιαι μυριάδες ἑκκαιδέκατός ἐστιν ἀριθμὸς ἀπὸ μονάδος ἀνάλογον, αἱ δὲ ρ μυριάδες ἕβδομος ἀπὸ μονάδος ἐν τᾷ
s151orantıda birimden başlayarak yedinci sayı olduğundan, açıktır ki çarpım aynı orantının birimden başlayarak yirmi ikinci sayısı olacaktır. Bu yirmi iki sayıdan birim de dahil ilk sekizi birinci denilen sayılardandır, bunlardan sonraki sekizi ikinci denilen sayılardandır, geri kalan altısı üçüncü denilen sayılardandır; sonuncusu da üçüncü sayıların on myriasıdır. Açıktır ki çapı on bin parmak olan küreye eşit büyüklükteki kumun çokluğu, üçüncü sayıların 10 myriasından küçüktür. Çapı bir stadion olan küre çapı on bin parmak olan küreden küçük olduğundan, açıktır ki çapı bir stadion olan küreye eşit büyüklükteki kumun çokluğu da üçüncü sayıların 10 myriasından küçüktür. Yine çapı 100 stadion olan küre, çapı bir stadion olan kürenin 100 myrias katıdır. Çapı ⟦100⟧ stadion olan küre büyüklüğünde kumdan bir küre olsa, açıktır ki kumun sayısı, üçüncü sayıların on myriasının 100 myriasla çarpımından küçük olacaktır. Üçüncü sayıların on myriası birimden başlayarak orantıda yirmi ikinci sayı, 100 myrias da aynı orantıda birimden başlayarak yedinci sayı olduğundan, açıktır ki çarpım aynı orantının birimden başlayarak yirmi sekizinci sayısı olacaktır. Bu yirmi sekiz sayıdan birim de dahil ilk sekizi birinci denilen sayılardandır, bunlardan sonraki öbür sekizi ikinci, onlardan sonraki sekizi
αὐτᾷ ἀναλογίᾳ, δῆλον ὡς ὁ γενόμενος ἐσσεῖται δυοκαιεικοστὸς τῶν ἐκ τᾶς αὐτᾶς ἀναλογίας ἀπὸ μονάδος. Τῶν δὲ δύο καὶ εἴκοσι τούτων ὁκτὼ μὲν οἱ πρῶτοι σὺν τᾷ μονάδι τῶν πρώτων καλουμένων ἐντί, ὀκτὼ δὲ οἱ μετὰ τούτους τῶν δευτέρων καλουμένων, οἱ δὲ λοιποὶ ἓξ τῶν τρίτων καλουμένων, καὶ ὁ ἔσχατος αὐτῶν ἐστι δέκα μυριάδες τῶν τρίτων ἀριθμῶν. Φανερὸν οὖν ὅτι τὸ τοῦ ψάμμου πλῆθος τοῦ μέγεθος ἔχοντος ἴσον τᾷ σφαίρᾳ τᾷ τὰν διάμετρον ἐχούσᾳ μυρίων δακτύλων ἔλασσόν ἐστιν ἢ ῑ μυριάδες τρίτων ἀριθμῶν. Καὶ ἐπεὶ ἐλάσσων ἐστὶν ἁ σταδιαίαν ἔχουσα τὰν διάμετρον σφαῖρα τᾶς σφαίρας τᾶς ἐχούσας τὰν διάμετρον μυρίων δακτύλων, δῆλον ὅτι καὶ τὸ τοῦ ψάμμου πλῆθος τοῦ μέγεθος ἔχοντος ἴσον τᾷ σφαίρᾳ τᾷ τὰν διάμετρον ἐχούσᾳ σταδιαίαν ἔλασσόν ἐστιν ἢ ῑ μυριάδες τῶν τρίτων ἀριθμῶν. Πάλιν δὴ ἁ σφαῖρα ἁ ἔχουσα τὰν διάμετρον ρ σταδίων πολλαπλασίων ἐστὶ τᾶς σφαίρας τᾶς ἐχούσας τὰν διάμετρον σταδιαίαν ταῖς ρ μυριάδεσσιν. Εἰ οὖν γένοιτο ἐκ τοῦ ψάμμου σφαῖρα ταλικαύτα τὸ μέγεθος, ἁλίκα ἐστὶν ἁ ἔχουσα τὰν διάμετρον σταδίων, δῆλον ὅτι ἐλάσσων ἐσσεῖται ὁ τοῦ ψάμμου ἀριθμὸς τοῦ γενομένου ἀριθμοῦ πολλαπλασιασθεισᾶν τᾶν δέκα μυριάδων τρίτων ἀριθμῶν ταῖς ρ μυριάδεσσι. Καὶ ἐπεὶ αἱ μὲν τῶν τρίτων ἀριθμῶν δέκα μυριάδες δυοκαιεικοστός ἐστιν ἀπὸ μονάδος ἀνάλογον, αἱ δὲ ρ μυριάδες ἕβδομος ἀπὸ μονάδος ἐκ τᾶς αὐτᾶς ἀναλογίας, δῆλον ὡς ὁ γενόμενος ἐσσεῖται ὀκτωκαιεικοστὸς ἐκ τᾶς αὐτᾶς ἀναλογίας ἀπὸ μονάδος, Τῶν δὲ ὀκτὼ καὶ εἴκοσι τούτων ὀκτὼ μὲν οἱ πρῶτοι σὺν τᾷ μονάδι τῶν πρώτων καλουμένων ἐντί, οἱ δὲ μετὰ τούτους ἄλλοι ὀκτὼ τῶν δευτέρων, καὶ οἱ μετὰ τούτους ὀκτὼ
s152üçüncü, geri kalan dördü de dördüncü denilen sayılardandır; sonuncusu da dördüncü sayıların bin birimidir. Açıktır ki çapı ⟦100⟧ stadion olan küreye eşit büyüklükteki kumun çokluğu, dördüncü sayıların bin biriminden küçüktür. Yine çapı on bin stadion olan küre, çapı 100 stadion olan kürenin 100 myrias katıdır. Çapı on bin stadion olan küre büyüklüğünde kumdan bir küre olsa, açıktır ki kumun çokluğu, dördüncü sayıların bin biriminin 100 myriasla çarpımından küçük olacaktır. Dördüncü sayıların bin birimi birimden başlayarak orantıda yirmi sekizinci sayı, yüz myrias da aynı orantıda birimden başlayarak yedinci sayı olduğundan, açıktır ki çarpım aynı orantının birimden başlayarak otuz dördüncü sayısı olacaktır. Bu otuz dört sayıdan birim de dahil ilk sekizi birinci denilen sayılardandır, bunlardan sonraki sekizi ikinci, onlardan sonraki öbür sekizi üçüncü, onlardan sonraki sekizi dördüncü, geri kalan ikisi de beşinci denilen sayılardan olacaktır; sonuncusu da beşinci sayıların on birimidir. Açıktır ki çapı on bin stadion olan küreye eşit büyüklükteki kumun çokluğu, beşinci sayıların 10 biriminden küçük olacaktır. Yine çapı 100 myrias stadion olan küre,
τῶν τρίτων, οἱ δὲ λοιποὶ τέσσαρες τῶν τετάρτων καλουμένων, καὶ ὁ ἔσχατος αὐτῶν ἐστι χίλιαι μονάδες τῶν τετάρτων ἀριθμῶν. Φανερὸν οὖν ὅτι τὸ τοῦ ψάμμου πλῆθος τοῦ μέγεθος ἔχοντος ἴσον τᾷ σφαίρᾳ τᾷ τὰν διάμετρον ἐχούσᾳ σταδίων ἔλασσόν ἐστιν ἢ χίλιαι μονάδες τῶν τετάρτων ἀριθμῶν. Πάλιν δὴ ἁ σφαῖρα ἁ ἔχουσα τὰν διάμετρον μυρίων σταδίων πολλαπλασία ἐστὶ τᾶς σφαίρας τᾶς ἐχούσας τὰν διάμετρον σταδίων ρ ταῖς ρ μυριάδεσσιν, Εἰ οὖν γένοιτο ἐκ τοῦ ψάμμου σφαῖρα ταλικαύτα τὸ μέγεθος, ἁλίκα ἐστὶν ἁ σφαῖρα ἁ ἔχουσα τὰν διάμετρον σταδίων μυρίων, δῆλον ὅτι ἔλασσον ἐσσεῖται τὸ τοῦ ψάμμου πλῆθος τοῦ γενομένου ἀριθμοῦ πολλαπλασιασθεισᾶν τᾶν χιλιᾶν μονάδων τῶν τετάρτων ἀριθμῶν ταῖς ρ μυριάδεσσιν. Ἐπεὶ δʼ αἱ μὲν τῶν τετάρτων ἀριθμῶν χίλιαι μονάδες ὀκτωκαιεικοστός ἐστιν ἀπὸ μονάδος ἀνάλογον, αἱ δʼ ἑκατὸν μυριάδες ἕβδομος ἀπὸ μονάδος ἐκ τᾶς αὐτᾶς ἀναλογίας, δῆλον ὅτι ὁ γενόμενος ἐσσεῖται ἐκ τᾶς αὐτᾶς ἀναλογίας τέταρτος καὶ τριακοστὸς ἀπὸ μονάδος. Τῶν δὲ τεσσάρων καὶ τριάκοντα τούτων ὀκτὼ μὲν οἱ πρῶτοι σὺν τᾷ μονάδι τῶν πρώτων καλουμένων ἐντί, οἱ δὲ μετὰ τούτους ὀκτὼ τῶν δευτέρων, καὶ οἱ μετὰ τούτους ἄλλοι ὀκτὼ τῶν τρίτων, καὶ οἱ μετὰ τούτους ὀκτὼ τῶν τετάρτων, οἱ δὲ λοιποὶ δύο τῶν πέμπτων καλουμένων ἐσσοῦνται, καὶ ὁ ἔσχατος αὐτῶν ἐστι δέκα μονάδες τῶν πέμπτων ἀριθμῶν. Δῆλον οὖν ὅτι τὸ τοῦ ψάμμου πλῆθος τοῦ μέγεθος ἔχοντος ἴσον τᾷ σφαίρᾳ τᾷ τὰν διάμετρον ἐχούσᾳ σταδίων μυρίων ἔλασσον ἐσσεῖται ἢ ῑ μονάδες τῶν πέμπτων ἀριθμῶν. Πάλιν δὴ ἁ σφαῖρα ἁ ἔχουσα τὰν διάμετρον σταδίων ρ μυριάδων πολλαπλασία
s153çapı on bin stadion olan kürenin 100 myrias katıdır. Çapı 100 myrias stadion olan küre büyüklüğünde kumdan bir küre olsa, açıktır ki kumun sayısı, beşinci sayıların on biriminin 100 myriasla çarpımından küçük olacaktır. Beşinci sayıların on birimi birimden başlayarak orantıda otuz dördüncü sayı, 100 myrias da aynı orantıda birimden başlayarak yedinci sayı olduğundan, açıktır ki çarpım aynı orantının birimden başlayarak kırkıncı sayısı olacaktır. Bu kırk sayıdan birim de dahil ilk sekizi birinci denilen sayılardandır, sonraki öbür sekizi ikinci, onlardan sonraki öbür sekizi üçüncü, üçüncülerden sonraki sekizi dördüncü, onlardan sonraki sekizi de beşinci denilen sayılardandır; sonuncusu da beşinci sayıların bin myriasıdır. Açıktır ki çapı 100 myrias stadion olan küreye eşit büyüklükteki kumun çokluğu, beşinci sayıların bin myriasından küçüktür. Çapı myrias kere myrias stadion olan küre, çapı 100 myrias stadion olan kürenin 100 myrias katıdır. Çapı myrias kere myrias stadion olan küre büyüklüğünde kumdan bir küre olsa, açıktır ki
ἐστὶ τᾶς σφαίρας τᾶς τὰν διάμετρον ἐχούσας σταδίων μυρίων ταῖς ρ μυριάδεσσιν. Εἰ οὖν γένοιτο ἐκ τοῦ ψάμμου σφαῖρα ταλικαύτα τὸ μέγεθος, ἁλίκα ἐστὶν ἁ σφαῖρα ἁ ἔχουσα τὰν διάμετρον σταδίων ρ μυριάδων, δῆλον ὡς ἐλάσσων ἐσσεῖται ὁ τοῦ ψάμμου ἀριθμὸς τοῦ γενομένου ἀριθμοῦ πολλαπλασιασθεισᾶν τᾶν δέκα μονάδων τῶν πέμπτων ἀριθμῶν ταῖς ρ μυριάδεσσιν. Καὶ ἐπεὶ αἱ μὲν τῶν πέμπτων ἀριθμῶν δέκα μονάδες τέταρτός ἐστι καὶ τριακοστὸς ἀπὸ μονάδος ἀνάλογον, αἱ δὲ ρ μυριάδες ἕβδομος ἀπὸ μονάδος ἐκ τᾶς αὐτᾶς ἀναλογίας, δῆλον ὅτι ὁ γενόμενος ἐκ τᾶς αὐτᾶς ἀναλογίας ἐσσεῖται τετρωκοστὸς ἀπὸ μονάδος, Τῶν δὲ τεσσαράκοντα τούτων ὀκτὼ μὲν οἱ πρῶτοι σὺν τᾷ μονάδι τῶν πρώτων καλουμένων ἐντί, οἱ δὲ μετὰ ταῦτα ἄλλοι ὀκτὼ τῶν δευτέρων, καὶ οἱ μετὰ τούτους ἄλλοι ὀκτὼ τῶν τρίτων, οἱ δὲ μετὰ τοὺς τρίτους ὀκτὼ τῶν τετάρτων, οἱ δὲ μετὰ τούτους ὀκτὼ τῶν πέμπτων καλουμένων, καὶ ὁ ἔσχατος αὐτῶν ἐστι χίλιαι μυριάδες τῶν πέμπτων ἀριθμῶν, Φανερὸν οὖν ὅτι τοῦ ψάμμου τὸ πλῆθος τοῦ μέγεθος ἔχοντος ἴσον τᾷ σφαίρᾳ τᾷ τὰν διάμετρον ἐχούσᾳ σταδίων ρ μυριάδων ἔλασσόν ἐστιν ἢ χίλιαι μυριάδες τῶν πέμπτων ἀριθμῶν. Ἁ δὲ τὰν διάμετρον ἔχουσα σφαῖρα σταδίων μυριᾶν μυριάδων πολλαπλασίων ἐστὶ τᾶς σφαίρας τᾶς ἐχούσας τὰν διάμετρον σταδίων ρ μυριάδων ταῖς ρ μυριάδεσσιν. Εἰ δὴ γένοιτο ἐκ τοῦ ψάμμου σφαῖρα ταλικαύτα τὸ μέγεθος, ἁλίκα ἐστὶν ἁ σφαῖρα ἁ ἔχουσα τὰν διάμετρον σταδίων μυριᾶν μυριάδων, φανερὸν ὅτι ἔλασσον ἐσσεῖται τὸ τοῦ
s154kumun çokluğu, beşinci sayıların bin myriasının 100 myriasla çarpımından küçük olacaktır. Beşinci sayıların bin myriası birimden başlayarak orantıda kırkıncı sayı, 100 myrias da aynı orantıda birimden başlayarak yedinci sayı olduğundan, açıktır ki çarpım birimden başlayarak kırk altıncı sayı olacaktır. Bu kırk altı sayıdan birim de dahil ilk sekizi birinci denilen sayılardandır, sonraki sekizi ikinci, onlardan sonraki öbür sekizi üçüncü, üçüncülerden sonraki öbür sekizi dördüncü, dördüncülerden sonraki sekizi beşinci, geri kalan altısı da altıncı denilen sayılardandır; sonuncusu da altıncı sayıların 10 myriasıdır. Açıktır ki çapı myrias kere myrias stadion olan küreye eşit büyüklükteki kumun çokluğu, altıncı sayıların 10 myriasından küçüktür. Çapı 100 myrias kere myrias stadion olan küre, çapı myrias kere myrias stadion olan kürenin 100 myrias katıdır. Çapı 100 myrias kere myrias stadion olan küre büyüklüğünde kumdan bir küre olsa, açıktır ki kumun çokluğu, altıncı sayıların 10 myriasının 100 myriasla çarpımından küçük olacaktır. Altıncı sayıların on
ψάμμου πλῆθος τοῦ γενομένου ἀριθμοῦ πολλαπλασιασθεισᾶν τᾶν χιλιᾶν μυριάδων τῶν πέμπτων ἀριθμῶν ταῖς ρ μυριάδεσσιν. Ἐπεὶ δʼ αἱ μὲν τῶν πέμπτων ἀριθμῶν χίλιαι μυριάδες τετρωκοστός ἐστιν ἀπὸ μονάδος ἀνάλογον, αἱ δὲ ρ μυριάδες ἕβδομος ἀπὸ μονάδος ἐκ τᾶς αὐτᾶς ἀναλογίας, δῆλον ὡς ὁ γενόμενος ἐσσεῖται ἕκτος καὶ τετρωκοστὸς ἀπὸ μονάδος, Τῶν δὲ τεσσαράκοντα καὶ ἓξ τούτων ὀκτὼ μὲν οἱ πρῶτοι σὺν τᾷ μονάδι τῶν πρώτων καλουμένων ἐντί, ὀκτὼ δὲ οἱ μετὰ τούτους τῶν δευτέρων, καὶ οἱ μετὰ τούτους ἄλλοι ὀκτὼ τῶν τρίτων, οἱ δὲ μετὰ τοὺς τρίτους ἄλλοι ὀκτὼ τῶν τετάρτων, καὶ οἱ μετὰ τοὺς τετάρτους ὀκτὼ τῶν πέμπτων, οἱ δὲ λοιποὶ ἓξ τῶν ἕκτων καλουμένων ἐντί, καὶ ὁ ἔσχατος αὐτῶν ἐστι ῑ μυριάδες τῶν ἕκτων ἀριθμῶν. Φανερὸν οὖν ὅτι τὸ τοῦ ψάμμου πλῆθος τοῦ μέγεθος ἔχοντος ἴσον τᾷ σφαίρᾳ τᾷ τὰν διάμετρον ἐχούσᾳ σταδίων μυριάδων μυριᾶν ἔλασσόν ἐστιν ἢ ῑ μυριάδες τῶν ἕκτων ἀριθμῶν. Ἁ δὲ τὰν διάμετρον ἔχουσα σφαῖρα σταδίων μυριάκις μυριάδων ρ πολλαπλασία ἐστὶ τᾶς σφαίρας τᾶς ἐχούσας τὰν διάμετρον σταδίων μυριάδων μυριᾶν ταῖς ρ μυριάδεσσιν. Εἰ οὖν γένοιτο ἐκ τοῦ ψάμμου σφαῖρα ταλικαύτα τὸ μέγεθος, ἁλίκα ἐστὶν ἁ σφαῖρα ἁ ἔχουσα τὰν διάμετρον σταδίων μυριάκις μυριάδων ρ, φανερὸν ὅτι τὸ τοῦ ψάμμου πλῆθος ἔλασσον ἐσσεῖται τοῦ γενομένου ἀριθμοῦ πολλαπλασιασθεισᾶν τᾶν ῑ μυριάδων τῶν ἕκτων ἀριθμῶν ταῖς ρ μυριάδεσσιν. Ἐπεὶ δʼ αἱ μὲν τῶν ἕκτων ἀριθμῶν δέκα
s155myriası birimden başlayarak orantıda kırk altıncı sayı, 100 myrias da aynı orantıda birimden başlayarak yedinci sayı olduğundan, açıktır ki çarpım aynı orantının birimden başlayarak elli ikinci sayısı olacaktır. Bu elli iki sayıdan birim de dahil kırk sekizi birinci, ikinci, üçüncü, dördüncü, beşinci ve altıncı denilen sayılardır; geri kalan dördü de yedinci denilen sayılardandır; sonuncusu da yedinci sayıların bin birimidir. Açıktır ki çapı 100 myrias kere myrias stadion olan küreye eşit büyüklükteki kumun çokluğu, yedinci sayıların 1000 biriminden küçüktür. Evrenin çapının 100 myrias kere myrias stadiondan küçük olduğu gösterildiğine göre, açıktır ki evrene eşit büyüklükteki kumun çokluğu da yedinci sayıların 1000 biriminden küçüktür. Böylece astronomların çoğunun evren dediği şeye eşit büyüklükteki kumun çokluğunun yedinci sayıların 1000 biriminden küçük olduğu gösterilmiş oldu. Aristarkhos'un sabit yıldızlar küresi için varsaydığı büyüklükteki küreye eşit büyüklükteki kumun çokluğunun da sekizinci sayıların 1000 myriasından küçük olduğu gösterilecektir. Dünya'nın bizim söylediğimiz evrene oranının, söylenen evrenin Aristarkhos'un varsaydığı sabit yıldızlar küresine oranıyla aynı olduğu varsayıldığından, kürelerin çapları da birbirine aynı oranı taşır. Evrenin çapının Dünya'nın çapının
μυριάδες ἕκτος καὶ τετρωκοστός ἐστιν ἀπὸ μονάδος ἀνάλογον, αἱ δὲ ρ μυριάδες ἕβδομος ἀπὸ μονάδος ἐκ τᾶς αὐτᾶς ἀναλογίας, δῆλον ὅτι ὁ γενόμενος ἐσσεῖται δυοκαιπεντακοστὸς ἀπὸ μονάδος ἐκ τᾶς αὐτᾶς ἀναλογίας. Τῶν δὲ δύο καὶ πεντήκοντα τούτων οἱ μὲν ὀκτὼ καὶ τεσσαράκοντα σὺν τᾷ μονάδι οἵ τε πρῶτοι καλούμενοι ἐντὶ καὶ οἱ δεύτεροι καὶ τρίτοι καὶ τέταρτοι καὶ πέμπτοι καὶ ἕκτοι, οἱ δὲ λοιποὶ τέσσαρες τῶν ἑβδόμων καλουμένων ἐντί, καὶ ὁ ἔσχατος αὐτῶν ἐστι χίλιαι μονάδες τῶν ἑβδόμων ἀριθμῶν. Φανερὸν οὖν ὅτι τοῦ ψάμμου τὸ πλῆθος τοῦ μέγεθος ἔχοντος ἴσον τᾷ σφαίρᾳ τᾷ τὰν διάμετρον ἐχούσᾳ σταδίων μυριάκις μυριάδων ρ ἔλασσόν ἐστιν ἢ ,ᾱ μονάδες τῶν ἑβδόμων ἀριθμῶν. Ἐπεὶ οὖν ἐδείχθη ἁ τοῦ κόσμου διάμετρος ἐλάσσων ἐοῦσα σταδίων μυριάκις μυριάδων ρ, δῆλον ὅτι καὶ τοῦ ψάμμου τὸ πλῆθος τοῦ μέγεθος ἔχοντος ἴσον τῷ κόσμῳ ἔλασσόν ἐστιν ἢ ,ᾱ μονάδες τῶν ἑβδόμων ἀριθμῶν. Ὅτι μὲν οὖν τὸ τοῦ ψάμμου πλῆθος τοῦ μέγεθος ἔχοντος ἴσον τῷ ὑπὸ τῶν πλείστων ἀστρολόγων καλουμένῳ κόσμῳ ἔλασσόν ἐστιν ἢ ,ᾱ μονάδες τῶν ἑβδόμων ἀριθμῶν δέδεικται· ὅτι δὲ καὶ τὸ πλῆθος τοῦ ψάμμου τοῦ μέγεθος ἔχοντος ἴσον τᾷ σφαίρᾳ ταλικαύτᾳ, ἁλίκαν Ἀρίσταρχος ὑποτίθεται τὰν τῶν ἀπλανέων ἄστρων σφαῖραν εἶμεν, ἔλασσόν ἐστιν ἢ ,ᾱ μυριάδες τῶν ὀγδόων ἀριθμῶν δειχθήσεται. Ἐπεὶ γὰρ ὑπόκειται τὰν γᾶν τὸν αὐτὸν ἔχειν λόγον ποτὶ τὸν ὑφʼ ἁμῶν εἰρημένον κόσμον, ὃν ἔχει λόγον ὁ εἰρημένος κόσμος ποτὶ τὰν τῶν ἀπλανέων ἄστρων σφαῖραν, ἃν Ἀρίσταρχος ὑποτίθεται, καὶ αἱ διάμετροι τᾶν σφαιρᾶν τὸν αὐτὸν ἔχοντι λόγον ποτʼ ἀλλάλας. Ἁ δὲ τοῦ κόσμου διάμετρος τᾶς διαμέτρου τᾶς γᾶς δέδεικται ἐλάσσων
s156on bin katından küçük olduğu gösterildi; açıktır ki sabit yıldızlar küresinin çapı da evrenin çapının on bin katından küçüktür. Küreler birbirine, çaplarının üçlü oranını taşıdığından, açıktır ki Aristarkhos'un varsaydığı sabit yıldızlar küresi, evrenin myrias kere myrias kere myrias katından küçüktür. Evrene eşit büyüklükteki kumun çokluğunun yedinci sayıların 1000 biriminden küçük olduğu gösterildi; açıktır ki Aristarkhos'un sabit yıldızlar küresi için varsaydığı büyüklükte kumdan bir küre olsa, kumun sayısı, bin birimin myrias kere myrias kere myriasla çarpımından küçük olacaktır. Yedinci sayıların 1000 birimi birimden başlayarak orantıda elli ikinci sayı, myrias kere myrias kere myrias da aynı orantıda birimden başlayarak on üçüncü sayı olduğundan, açıktır ki çarpım aynı orantının birimden başlayarak altmış dördüncü sayısı olacaktır; bu da sekizinci sayıların sekizincisidir, yani sekizinci sayıların bin myriasıdır. Öyleyse açıktır ki Aristarkhos'un varsaydığı sabit yıldızlar küresine eşit büyüklükteki kumun çokluğu, sekizinci sayıların 1000 myriasından küçüktür. Kral Gelon, matematikle uğraşmamış olan çoğu kimseye bunlar
ἐοῦσα ἢ μυριοπλασίων δῆλον οὖν ὅτι καὶ ἁ διάμετρος τᾶς τῶν ἀπλανέων ἄστρων σφαίρας ἐλάσσων ἐστὶν ἢ μυριοπλασίων τᾶς διαμέτρου τοῦ κόσμου. Ἐπεὶ δὲ αἱ σφαῖραι τριπλάσιον λόγον ἔχοντι ποτʼ ἀλλάλας τᾶν διαμέτρων, φανερὸν ὅτι ἁ τῶν ἀπλανέων ἄστρων σφαῖρα, ἃν Ἀρίσταρχος ὑποτίθεται, ἐλάττων ἐστὶν ἢ μυριάκις μυρίαις μυριάδεσσι πολλαπλασίων τοῦ κόσμου. Δέδεικται δὲ ὅτι τὸ τοῦ ψάμμου πλῆθος τοῦ μέγεθος ἔχοντος ἴσον τῷ κόσμῳ ἔλασσόν ἐστιν ἢ ,ᾱ μονάδες τῶν ἑβδόμων ἀριθμῶν· δῆλον οὖν ὅτι, εἰ γένοιτο ἐκ τοῦ ψάμμου σφαῖρα ταλικαύτα τὸ μέγεθος, ἁλίκαν ὁ Ἀρίσταρχος ὑποτίθεται τὰν τῶν ἀπλανέων ἄστρων σφαῖραν εἶμεν, ἐλάσσων ἐσσεῖται ὁ τοῦ ψάμμου ἀριθμὸς τοῦ γενομένου ἀριθμοῦ πολλαπλασιασθεισᾶν τᾶν χιλιᾶν μονάδων ταῖς μυριάκις μυρίαις μυριάδεσσιν, Καὶ ἐπεὶ αἱ μὲν τῶν ἑβδόμων ᾱ μονάδες δυοκαιπεντακοστός ἐστιν ἀπὸ μονάδος ἀνάλογον, αἱ δὲ μυριάκις μύριαι μυριάδες τρισκαιδέκατος ἀπὸ μονάδος ἐκ τᾶς αὐτᾶς ἀναλογίας, δῆλον ὅτι ὁ γενόμενος ἐσσεῖται τέταρτος καὶ ἑξηκοστὸς ἀπὸ μονάδος ἐκ τᾶς αὐτᾶς ἀναλογίας· οὗτος δὲ ἐστι τῶν ὀγδόων ὄγδοος, ὅς κα εἴη χίλιαι μυριάδες τῶν ὀγδόων ἀριθμῶν. Φανερὸν τοίνυν ὅτι τοῦ ψάμμου τὸ πλῆθος τοῦ μέγεθος ἔχοντος ἴσον τᾷ τῶν ἀπλανέων ἄστρων σφαίρᾳ, ἃν Ἀρίσταρχος ὑποτίθεται, ἔλασσόν ἐστιν ἢ ,ᾱ μυριάδες τῶν ὀγδόων ἀριθμῶν. Ταῦτα δέ, βασιλεῦ Γέλων, τοῖς μὲν πολλοῖς καὶ μὴ κεκοινωνηκότεσσι τῶν μαθημάτων οὐκ εὔπιστα
s157inanılır görünmeyecek sanırım; ama bu bilgilere ortak olmuş, Dünya'nın, Güneş'in, Ay'ın ve bütün evrenin uzaklıkları ve büyüklükleri üzerine kafa yormuş olanlar ispat sayesinde bunlara inanacaklardır. Bu yüzden bunları senin de gözden geçirmenin uygunsuz olmayacağını düşündüm.
φανήσειν ὑπολαμβάνω, τοῖς δὲ μεταλελαβηκότεσσιν καὶ περὶ τῶν ἀποστημάτων καὶ τῶν μεγεθέων τᾶς τε γᾶς καὶ τοῦ ἁλίου καὶ τᾶς σελήνας καὶ τοῦ ὅλου κόσμου πεφροντικότεσσιν πιστὰ διὰ τὰν ἀπόδειξιν ἐσσεῖσθαι διόπερ ᾠήθην καὶ τὶν οὐκ ἀνάρμοστον εἶμεν [ἔτι] ἐπιθεωρῆσαι ταῦτα.