VII. Kitap
7.11. Bölüm
İki şeyin, aynı hakkında söylenen anlamların en asılına göre — en asıl anlamda aynı olanın sayıca bir olan olduğu söylenmişti — aynı mı yoksa farklı mı olduğuna, çekimlerden, aynı kökten gelenlerden ve karşıtlardan hareketle bakmalı. Çünkü adalet cesaretle aynıysa, adil de cesurla, "adilce" de "cesurca" ile aynıdır. Karşıtlarda da durum böyledir: bunlar aynıysa, söylenen karşıtlık türlerinden hangisine göre olursa olsun, bunların karşıtları da aynıdır. Çünkü birinin ya da öbürünün karşıtını almak arasında hiçbir fark yoktur, çünkü ikisi aynıdır. Yine, meydana getirenlerden ve yok edenlerden, oluşlardan ve yok oluşlardan, genel olarak da her birine benzer biçimde ilişkili olanlardan hareketle bakmalı; çünkü mutlak olarak aynı olan şeylerin oluşları da yok oluşları da aynıdır, onları meydana getirenler ve yok edenler de.
Birinin bir şey bakımından en yüksek derecede söylendiği yerde, öbürünün de aynı şeyler arasında aynı bakımdan en yüksek derecede söylenip söylenmediğine de bakmalı. Ksenokrates'in mesut hayat ile değerli hayatın aynı olduğunu ispat etmesi gibi: bütün hayatlar arasında en çok seçilmeye değer olan değerli hayat ve mesut hayattır; en çok seçilmeye değer ve en büyük olan ise birdir. Öteki böyle şeylerde de durum aynıdır. Ama "en büyük" ya da "en çok seçilmeye değer" denen şeylerin her biri sayıca bir olmalıdır. Yoksa aynı oldukları gösterilmiş olmaz. Çünkü Yunanların en cesurları Peloponnesoslular ve Lakedaimonlular ise, Peloponnesosluların Lakedaimonlularla aynı olması zorunlu değildir; çünkü ne Peloponnesoslu ne de Lakedaimonlu sayıca birdir. Zorunlu olan, birinin öbürü tarafından kapsanmasıdır, Lakedaimonluların Peloponnesoslular tarafından kapsanması gibi. Yoksa, biri öbürü tarafından kapsanmadığında, birbirlerinden daha iyi oldukları sonucu çıkacaktır. Çünkü biri öbürü tarafından kapsanmıyorsa, Peloponnesosluların Lakedaimonlulardan daha iyi olması zorunludur, çünkü geri kalan herkesten daha iyidirler. Aynı şekilde Lakedaimonluların da Peloponnesoslulardan daha iyi olması zorunludur, çünkü onlar da geri kalan herkesten daha iyidir; böylece birbirlerinden daha iyi olurlar. Demek ki aynı olduğu ispat edilecekse, "en iyi" ve "en büyük" denen şeyin sayıca bir olması gerektiği açıktır. Bu yüzden Ksenokrates de ispat edememektedir; çünkü ne mesut hayat ne de değerli hayat sayıca birdir; dolayısıyla ikisi de en çok seçilmeye değer diye aynı olmaları zorunlu değildir, biri öbürünün altında olabilir.
Yine, birinin aynı olduğu şeyle öbürünün de aynı olup olmadığına bakmalı; çünkü ikisi aynı şeyle aynı değilse, birbirleriyle de aynı olmadıkları açıktır.
Ayrıca bunlara araz olarak ait olan şeylerden ve bunların araz olarak ait olduğu şeylerden hareketle bakmalı; çünkü birine araz olarak ait olan her şey öbürüne de ait olmalıdır, birinin araz olarak ait olduğu her şeye öbürü de araz olarak ait olmalıdır. Bunlardan biri uymuyorsa, aynı olmadıkları açıktır.
İkisinin de aynı kategori cinsinde olup olmadığına, yoksa birinin bir keyfiyet, öbürünün bir kemiyet ya da göreli bir şey mi gösterdiğine de bakmalı. Yine, ikisinin cinsi aynı değilse, biri iyi öbürü kötü, ya da biri aretē öbürü epistēmē ise. Ya da cins aynıdır ama ikisine aynı ayrımlar yüklenmez; birine nazarî epistēmē olduğu, öbürüne amelî olduğu yüklenir. Öteki şeylerde de aynı şekildedir.
Ayrıca "daha çok"tan hareketle: biri "daha çok"u kabul ediyor öbürü etmiyorsa, ya da ikisi de kabul ediyor ama aynı anda etmiyorsa; daha çok âşık olanın birleşmeyi daha çok arzu etmemesi gibi; dolayısıyla aşk ile birleşme arzusu aynı değildir.
Ayrıca eklemeden hareketle: ikisinin her biri aynı şeye eklendiğinde bütün aynı olmuyorsa; ya da her birinden aynı şey çıkarıldığında geri kalan farklıysa. Mesela biri "yarımın iki katı" ile "yarımın katı"nın aynı olduğunu söylemişse: her birinden "yarım" çıkarılınca geri kalanların aynı şeyi göstermesi gerekirdi, ama göstermezler; çünkü "iki katı" ile "kat" aynı şeyi göstermez.
Yalnız ileri sürülen tezden hemen imkânsız bir şey çıkıp çıkmadığına değil, bir varsayımla imkânsız bir şeyin ortaya çıkıp çıkamayacağına da bakmalı; boşlukla havayla dolu olanın aynı olduğunu söyleyenlerin başına gelen gibi. Çünkü hava dışarı çıkarsa, boşluk daha az değil daha çok olacak, ama havayla dolu olan artık olmayacaktır. Dolayısıyla bir şey varsayıldığında — yanlış ya da doğru olsun, fark etmez — ikisinden biri ortadan kalkar, öbürü kalkmaz. Demek ki aynı değildirler.
Küllî olarak söylersek, ikisine herhangi bir şekilde yüklenen şeylerden ve onların yüklendiği şeylerden hareketle bir yerde uyumsuzluk olup olmadığına bakmalı; çünkü birine yüklenen her şey öbürüne de yüklenmeli, birinin yüklendiği her şeye öbürü de yüklenmelidir.
Ayrıca "aynı" birçok anlamda söylendiğinden, başka bir anlamda da aynı olup olmadıklarına bakmalı; çünkü türce ya da cinsçe aynı olanların sayıca aynı olması ya zorunlu değildir ya da mümkün değildir; biz ise böyle mi aynı olduklarını, yoksa böyle mi olmadıklarını inceliyoruz.
Ayrıca biri öbürü olmadan var olabiliyorsa; çünkü o zaman aynı olamazlar.
Η.
Πότερον δὲ ταὐτὸν ἢ ἕτερον κατὰ τὸν κυριώτατον τῶν ῥηθέντων περὶ ταὐτοῦ τρόπων (ἐλέγετο δὲ κυριώτατα ταὐτὸν τὸ τῷ ἀριθμῷ ἕν) σκοπεῖν ἔκ τε τῶν πτώσεων καὶ τῶν συστοίχων καὶ τῶν ἀντικειμένων. Εἰ γὰρ ἡ δικαιοσύνη ταὐτὸν τῇ ἀνδρίᾳ, καὶ ὁ δίκαιος τῷ ἀνδρείῳ καὶ τὸ δικαίως τῷ ἀνδρείως. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἀντικειμένων· εἰ γὰρ τάδε ταὐτά, καὶ τὰ ἀντικείμενα τούτοις ταὐτὰ καθ᾿ ὁποιανοῦν τῶν λεγομένων ἀντιθέσεων. Οὐδὲν γὰρ διαφέρει τὸ τούτῳ ἢ τούτῳ ἀντικείμενον λαβεῖν, ἐπειδὴ ταὐτόν ἐστιν. Πάλιν ἐκ τῶν ποιητικῶν καὶ φθαρτικῶν καὶ γενέσεων καὶ φθορῶν καὶ ὅλως τῶν ὁμοίως ἐχόντων πρὸς ἑκάτερον· ὅσα γὰρ ἁπλῶς ταὐτά, καὶ αἱ γενέσεις αὐτῶν καὶ αἱ φθοραὶ αἱ αὐταί, καὶ τὰ ποιητικὰ καὶ φθαρτικά.
Σκοπεῖν δὲ καὶ ὧν θάτερον μάλιστα λέγεται ὁτιοῦν, εἰ καὶ θάτερον τῶν αὐτῶν τούτων κατὰ τὸ αὐτὸ μάλιστα λέγεται, καθάπερ Ξενοκράτης τὸν εὐδαίμονα βίον καὶ τὸν σπουδαῖον ἀποδείκνυσι τὸν αὐτόν, ἐπειδὴ πάντων τῶν βίων αἱρετώτατος ὁ σπουδαῖος καὶ ὁ εὐδαίμων· ἓν γὰρ τὸ αἱρετώτατον καὶ μέγιστον. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων τῶν τοιούτων. Δεῖ δ᾿ ἑκάτερον ἓν ἀριθμῷ εἶναι τὸ λεγόμενον μέγιστον ἢ αἱρετώτατον. Εἰ δὲ μή, οὐκ ἔσται δεδειγμένον ὅτι ταὐτόν· οὐ γὰρ ἀναγκαῖον, εἰ ἀνδρειότατοι τῶν Ἑλλήνων Πελοποννήσιοι καὶ Λακεδαιμόνιοι, τοὺς αὐτοὺς εἶναι Πελοποννησίους Λακεδαιμονίοις, ἐπειδὴ οὐχ εἷς ἀριθμῷ Πελοποννήσιος οὐδὲ Λακεδαιμόνιος. Ἀλλὰ περιέχεσθαι μὲν τὸν ἕτερον ὑπὸ τοῦ ἑτέρου ἀναγκαῖον, καθάπερ οἱ Λακεδαιμόνιοι ὑπὸ τῶν Πελοποννησίων. Εἰ δὲ μή, συμβήσεται ἀλλήλων εἶναι βελτίους, ἐὰν μὴ περιέχωνται οἱ ἕτεροι ὑπὸ τῶν ἑτέρων. Ἀναγκαῖον γὰρ τοὺς Πελοποννησίους βελτίους εἶναι τῶν Λακεδαιμονίων, εἴπερ μὴ περιέχονται οἱ ἕτεροι ὑπὸ τῶν ἑτέρων· πάντων γὰρ τῶν λοιπῶν εἰσὶ βελτίους. Ὁμοίως δὲ καὶ τοὺς Λακεδαιμονίους ἀνάγκη βελτίους εἶναι τῶν Πελοποννησίων· καὶ γὰρ καὶ οὗτοι πάντων τῶν λοιπῶν εἰσὶ βελτίους. ὥστε ἀλλήλων βελτίους γίνονται. Δῆλον οὖν ὅτι ἓν ἀριθμῷ δεῖ εἶναι τὸ βέλτιστον καὶ μέγιστον λεγόμενον, εἰ μέλλει ὅτι ταὐτὸν ἀποδείκνυσθαι. Διὸ καὶ Ξενοκράτης οὐκ ἀποδείκνυσιν· οὐ γὰρ εἷς ἀριθμῷ ὁ εὐδαίμων οὐδ᾿ ὁ σπουδαῖος βίος, ὥστ᾿ οὐκ ἀναγκαῖον τὸν αὐτὸν εἶναι, διότι ἄμφω αἱρετώτατοι, ἀλλὰ τὸν ἕτερον ὑπὸ τὸν ἕτερον.
Πάλιν σκοπεῖν εἰ ᾧ θάτερον ταὐτόν, καὶ θάτερον· εἰ γὰρ μὴ ἀμφότερα τῷ αὐτῷ ταὐτά, δῆλον ὅτι οὐδ᾿ ἀλλήλοις.
Ἔτι ἐκ τῶν τούτοις συμβεβηκότων, καὶ οἷς ταῦτα συμβέβηκεν, ἐπισκοπεῖν· ὅσα γὰρ θατέρῳ συμβέβηκε, καὶ θατέρῳ δεῖ συμβεβηκέναι, καὶ οἷς θάτερον αὐτῶν συμβέβηκε, καὶ θάτερον δεῖ συμβεβηκέναι. Εἰ δέ τι τούτων διαφωνεῖ, δῆλον ὅτι οὐ ταὐτά.
Ὁρᾶν δὲ καὶ εἰ μὴ ἐν ἑνὶ γένει κατηγορίας ἀμφότερα, ἀλλὰ τὸ μὲν ποιὸν τὸ δὲ ποσὸν ἢ πρός τι δηλοῖ. Πάλιν εἰ τὸ γένος ἑκατέρου μὴ ταὐτόν, ἀλλὰ τὸ μὲν ἀγαθὸν τὸ δὲ κακόν, ἢ τὸ μὲν ἀρετὴ τὸ δ᾿ ἐπιστήμη. Ἢ εἰ τὸ μὲν γένος ταὐτόν, αἱ διαφοραὶ δὲ μὴ αἱ αὐταὶ ἑκατέρου κατηγοροῦνται, ἀλλὰ τοῦ μὲν ὅτι θεωρητικὴ ἐπιστήμη, τοῦ δ᾿ ὅτι πρακτική. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων.
Ἔτι ἐκ τοῦ μᾶλλον, εἰ τὸ μὲν δέχεται τὸ μᾶλλον τὸ δὲ μή, ἢ εἰ ἄμφω μὲν δέχεται, μὴ ἅμα δέ, καθάπερ ὁ μᾶλλον ἐρῶν οὐ μᾶλλον ἐπιθυμεῖ τῆς συνουσίας, ὥστ᾿ οὐ ταὐτὸν ἔρως καὶ ἐπιθυμία συνουσίας.
Ἔτι ἐκ τῆς προσθέσεως, εἰ τῷ αὐτῷ ἑκάτερον προστιθέμενον μὴ ποιεῖ τὸ ὅλον ταὐτόν. Ἢ εἰ τοῦ αὐτοῦ ἀφ᾿ ἑκατέρου ἀφαιρεθέντος τὸ λοιπὸν ἕτερον, οἷον εἰ διπλάσιον ἡμίσεος καὶ πολλαπλάσιον ἡμίσεος ταὐτὸν ἔφησεν εἶναι. Ἀφαιρεθέντος γὰρ ἀφ᾿ ἑκατέρου τοῦ ἡμίσεος τὰ λοιπὰ ταὐτὸν ἔδει δηλοῦν, οὐ δηλοῖ δέ· τὸ γὰρ διπλάσιον καὶ πολλαπλάσιον οὐ ταὐτὸν δηλοῖ.
Σκοπεῖν δὲ μὴ μόνον εἰ ἤδη τι συμβαίνει ἀδύνατον διὰ τῆς θέσεως, ἀλλὰ καὶ εἰ δυνατὸν ἐξ ὑποθέσεως ὑπάρξαι, καθάπερ τοῖς τὸ κενὸν καὶ τὸ πλῆρες ἀέρος ταὐτὸν φάσκουσιν. Δῆλον γὰρ ὅτι ἐὰν ἐξέλθῃ ὁ ἀήρ, κενὸν μὲν οὐχ ἧσσον ἀλλὰ μᾶλλον ἔσται, πλῆρες δ᾿ ἀέρος οὐκέτι ἔσται. Ὥστε ὑποτεθέντος τινὸς εἴτε ψευδοῦς εἴτ᾿ ἀληθοῦς (οὐδὲν γὰρ διαφέρει) τὸ μὲν ἕτερον ἀναιρεῖται αὐτῶν, τὸ δ᾿ ἕτερον οὔ. Ὥστ᾿ οὐ ταὐτόν.
Καθόλου δ᾿ εἰπεῖν, ἐκ τῶν ὁπωσοῦν ἑκατέρου κατηγορουμένων, καὶ ὧν ταῦτα κατηγορεῖται, σκοπεῖν εἴ που διαφωνεῖ· ὅσα γὰρ θατέρου κατηγορεῖται, καὶ θατέρου κατηγορεῖσθαι δεῖ, καὶ ὧν θάτερον κατηγορεῖται, καὶ θάτερον κατηγορεῖσθαι δεῖ.
Ἔτι ἐπεὶ πολλαχῶς ταὐτὸν λέγεται, σκοπεῖν εἰ καὶ καθ᾿ ἕτερόν τινα τρόπον ταὐτά ἐστιν· τὰ γὰρ εἴδει ἢ γένει ταὐτὰ ἢ οὐκ ἀνάγκη ἢ οὐκ ἐνδέχεται ἀριθμῷ ταὐτὰ εἶναι, ἐπισκοποῦμεν δὲ πότερον οὕτω ταὐτὰ ἢ οὐχ οὕτως.
Ἔτι εἰ δυνατὸν θάτερον ἄνευ θατέρου εἶναι· οὐ γὰρ ἂν εἴη ταὐτόν.
7.22. Bölüm
Aynı olmaya ilişkin toposlar işte bu kadardır. Söylenenlerden şu da açıktır ki, daha önce de söylendiği gibi, aynı olmaya ilişkin çürütücü toposların hepsi tarif için de yararlıdır; çünkü ad ile logos aynı şeyi göstermiyorsa, verilen logos'un tarif olamayacağı açıktır. Kurucu toposlardan ise hiçbiri tarif için yararlı değildir; çünkü bir şeyin tarif olduğunu kurmak için logos'un altındaki ile adın aynı olduğunu göstermek yetmez, tarifin kendisinden istenen öteki her şeye de sahip olması gerekir.
Οἱ μὲν οὖν πρὸς ταὐτὸν τόποι τοσοῦτοι λέγονται. Δῆλον δ᾿ ἐκ τῶν εἰρημένων ὅτι ἅπαντες οἱ πρὸς ταὐτὸν ἀνασκευαστικοὶ τόποι καὶ πρὸς ὅρον χρήσιμοι, καθάπερ ἔμπροσθεν εἴρηται· εἰ γὰρ μὴ ταὐτὸν δηλοῖ τό τ᾿ ὄνομα καὶ ὁ λόγος, δῆλον ὅτι οὐκ ἂν εἴη ὁρισμὸς ὁ ἀποδοθεὶς λόγος. Τῶν δὲ κατασκευαστικῶν τόπων οὐδεὶς χρήσιμος πρὸς ὅρον· οὐ γὰρ ἀπόχρη δεῖξαι ταὐτὸν τὸ ὑπὸ τὸν λόγον καὶ τοὔνομα πρὸς τὸ κατασκευάσαι ὅτι ὁρισμός, ἀλλὰ καὶ τὰ ἄλλα πάντα δεῖ ἔχεῖν τὰ παρηγγελμένα τὸν ὁρισμόν.
7.33. Bölüm
Bir tarifi çürütmeye her zaman bu şekilde ve bunlar aracılığıyla girişmek gerekir. Kurmak istersek, önce şunu bilmek gerekir: tartışanlardan hiçbiri ya da pek azı bir tarifi kıyasla çıkarır; hepsi böyle bir şeyi ilke olarak alır, geometriyle, sayılarla ve bu türden öteki bilimlerle uğraşanlar gibi. Sonra şunu bilmek gerekir: tarifin ne olduğunu ve nasıl tarif etmek gerektiğini titizlikle ortaya koymak başka bir incelemenin işidir; şimdi ise yalnız eldeki ihtiyaç için yeterli olanı söyleyeceğiz. Dolayısıyla yalnız şu kadarını söylemek gerekir: tarifin ve özün kıyası mümkündür. Çünkü tarif şeyin özünü gösteren logos ise, ve tarifte yüklenen şeylerin yalnız şeyin ne olduğu bakımından yüklenenler olması gerekiyorsa, ne olduğu bakımından da cinsler ve ayrımlar yükleniyorsa, biri yalnız bunların şeyin ne olduğu bakımından yüklendiğini kabul ettirirse, bunları içeren logos'un zorunlu olarak tarif olacağı açıktır; çünkü başka bir şeyin tarif olması mümkün değildir, zira şeyin ne olduğu bakımından başka hiçbir şey yüklenmez.
Bir tarifin kıyasının mümkün olduğu açıktır. Onu neyin kurulacağından hareketle kurmak gerektiği başka yerlerde daha titizlikle belirlenmiştir; ama eldeki yöntem için aynı toposlar yararlıdır. Çünkü zıtlarda ve öteki karşıtlarda, logos'ların hem bütününe hem kısımlarına bakarak incelemek gerekir: karşıt logos karşıt şeyin logos'uysa, söylenen logos'un da ele alınan şeyin logos'u olması zorunludur. Zıtların birden çok birleşimi olduğundan, zıtlardan, zıt tarifi en açık görünecek olanı almak gerekir. Logos'ların bütününe söylendiği gibi bakmalı; kısımlarına ise şöyle. Önce verilen cinsin doğru verildiğini göstermeli. Çünkü zıt şey zıt cinsteyse ve ele alınan şey o aynı cinste değilse, zıt cinste olacağı açıktır; çünkü zıtların ya aynı cinste ya da zıt cinslerde olması zorunludur. Zıt ayrımların zıt şeylere yüklenmesi gerektiğini de kabul ederiz, beyaz ile siyahta olduğu gibi: biri görmeyi dağıtan, öbürü toplayan bir şeydir. Dolayısıyla zıt ayrımlar zıt şeye yükleniyorsa, verilen ayrımlar ele alınan şeye yüklenir. Böylece hem cins hem ayrımlar doğru verildiğine göre, verilen logos'un tarif olacağı açıktır. Ya da zıtlar aynı cinste değilse, zıt ayrımların zıtlara yüklenmesi zorunlu değildir; cinsleri zıt olan şeylerde aynı ayrımın ikisine birden söylenmesine hiçbir engel yoktur; adalet ile adaletsizlikte olduğu gibi: biri psykhē'nin aretē'si, öbürü psykhē'nin kötülüğüdür; dolayısıyla "psykhē'nin" ayrımı ikisinde de söylenir, çünkü bedenin de aretē'si ve kötülüğü vardır. Ama en azından şu doğrudur: zıtların ayrımları ya zıttır ya da aynıdır. O halde zıt ayrım zıt şeye yükleniyor da bu şeye yüklenmiyorsa, söylenen ayrımın bu şeye yükleneceği açıktır. Küllî olarak söylersek, tarif cinsten ve ayrımlardan oluştuğuna göre, zıt şeyin tarifi açıksa ele alınan şeyin tarifi de açık olacaktır. Çünkü zıt şey ya aynı cinste ya da zıt cinste olduğundan, ayrımlar da zıtlara ya zıt ya da aynı olarak yüklendiğinden, ele alınan şeye ya zıt şeye yüklenen cinsin aynısı yüklenecek, ayrımları ise ya hepsi ya bir kısmı zıt, geri kalanı aynı olacaktır; ya tersine ayrımlar aynı, cinsler zıt olacaktır; ya da hem cinsler hem ayrımlar zıt olacaktır. Çünkü ikisinin birden aynı olması mümkün değildir; yoksa zıtların tarifi aynı olurdu.
Ayrıca çekimlerden ve aynı kökten gelenlerden hareketle; çünkü cinslerin cinslere, tariflerin de tariflere uyması zorunludur. Mesela unutuş epistēmē'nin yitirilmesiyse, unutmak da epistēmē'yi yitirmek, unutmuş olmak da epistēmē'yi yitirmiş olmak olacaktır. Dolayısıyla söylenenlerden herhangi biri kabul edilince geri kalanların da kabul edilmesi zorunludur. Aynı şekilde yok oluş ousia'nın çözülmesiyse, yok olmak da ousia'nın çözülmesi, "yok edici biçimde" de "çözücü biçimde" olur; yok edici ousia'yı çözücü olansa, yok oluş da ousia'nın çözülmesidir. Ötekilerde de aynı şekildedir. Dolayısıyla herhangi biri kabul edilince geri kalanların hepsi de kabul edilmiş olur.
Birbirine benzer biçimde ilişkili olanlardan hareketle de. Çünkü sağlıklı olan sağlığı meydana getirense, dinç kılan da dinçliği, yararlı da iyiyi meydana getiren olacaktır. Çünkü söylenenlerin her biri kendi gayesine benzer biçimde ilişkilidir; dolayısıyla birinin tarifi "gayeyi meydana getiren olmak" ise, geri kalanların her birinin tarifi de bu olur.
Ayrıca iki şeyi iki şeyle karşılaştırarak kurmak hangi yollarla mümkünse o yollarla, "daha çok"tan ve "eşit ölçüde"den hareketle; mesela şu tarif şunun, bu tarif bunun olduğundan daha çok tarifiyse ve daha az olan tarifse, daha çok olan da tariftir. Şu tarif şunun, bu tarif de bunun eşit ölçüde tarifiyse, biri öbürünün tarifiyse geri kalan da geri kalanın tarifidir. Ama tek bir tarif iki şeyle ya da iki tarif tek bir şeyle karşılaştırıldığında, "daha çok"tan hareketle inceleme hiçbir işe yaramaz; çünkü ne bir tarifin iki şeyin tarifi olması ne de aynı şeyin iki tarifi olması mümkündür.
Ἀναιρεῖν μὲν οὖν ὅρον οὕτως καὶ διὰ τούτων ἀεὶ πειρατέον· ἐὰν δὲ κατασκευάζειν βουλώμεθα, πρῶτον μὲν εἰδέναι δεῖ ὅτι οὐδεὶς ἢ ὀλίγοι τῶν διαλεγομένων ὅρον συλλογίζονται, ἀλλὰ πάντες ἀρχὴν τὸ τοιοῦτον λαμβάνουσιν, οἷον οἵ τε περὶ γεωμετρίαν καὶ ἀριθμοὺς καὶ τὰς ἄλλας τὰς τοιαύτας μαθήσεις· εἶθ᾿ ὅτι δι᾿ ἀκριβείας μὲν ἄλλης ἐστὶ πραγματείας ἀποδοῦναι καὶ τί ἐστιν ὅρος καὶ πῶς ὁρίζεσθαι δεῖ, νῦν δ᾿ ὅσον ἱκανὸν πρὸς τὴν παροῦσαν χρείαν, ὥστε τοσοῦτον μόνον λεκτέον ὅτι δυνατὸν γενέσθαι ὁρισμοῦ καὶ τοῦ τί ἦν εἶναι συλλογισμόν. Εἰ γάρ ἐστιν ὅρος λόγος ὁ τὸ τί ἦν εἶναι τῷ πράγματι δῆλων, καὶ δεῖ τὰ ἐν τῷ ὅρῳ κατηγορούμενα καὶ ἐν τῷ τί ἐστι τοῦ πράγματος μόνα κατηγορεῖσθαι, κατηγορεῖται δ᾿ ἐν τῷ τί ἐστι τὰ γένη καὶ αἱ διαφοραί, φανερὸν ὡς εἴ τις λάβοι ταῦτα μόνον ἐν τῷ τί ἐστι τοῦ πράγματος κατηγορεῖσθαι, ὅτι ὁ ταῦτα ἔχων λόγος ὅρος ἐξ ἀνάγκης ἂν εἴη· οὐ γὰρ ἐνδέχεται ἕτερον εἶναι ὅρον, ἐπειδὴ οὐδὲν ἕτερον ἐν τῷ τί ἐστι τοῦ πράγματος κατηγορεῖται.
Ὅτι μὲν οὖν ἐγχωρεῖ συλλογισμὸν ὅρου γενέσθαι, φανερόν· ἐκ τίνων δὲ δεῖ κατασκευάζειν, διώρισται μὲν ἐν ἑτέροις ἀκριβέστερον, πρὸς δὲ τὴν προκειμένην μέθοδον οἱ αὐτοὶ τόποι χρήσιμοι. Σκεπτέον γὰρ ἐπὶ τῶν ἐναντίων καὶ τῶν ἄλλων τῶν ἀντικειμένων, καὶ ὅλους τοὺς λόγους καὶ κατὰ μέρος ἐπισκοποῦντα· εἰ γὰρ ὁ ἀντικείμενος τοῦ ἀντικειμένου, καὶ τὸν εἰρημένον τοῦ προκειμένου ἀνάγκη εἶναι. Ἐπεὶ δὲ τῶν ἐναντίων πλείους συμπλοκαί, ληπτέον τῶν ἐναντίων, ὁποίου ἂν μάλιστα φανῇ ὁ ἐναντίος ὁρισμός. Ὅλους μὲν οὖν τοὺς λόγους καθάπερ εἴρηται σκεπτέον, κατὰ μέρος δ᾿ ὧδε. Πρῶτον μὲν οὖν ὅτι τὸ ἀποδοθὲν γένος ὀρθῶς ἀποδέδοται. Εἰ γὰρ τὸ ἐναντίον ἐν τῷ ἐναντίῳ, τὸ δὲ προκείμενον μή ἐστιν ἐν τῷ αὐτῷ, δῆλον ὅτι ἐν τῷ ἐναντίῳ ἂν εἴη, ἐπειδὴ ἀνάγκη τὰ ἐναντία ἐν τῷ αὐτῷ ἢ ἐν τοῖς ἐναντίοις γένεσιν εἶναι. Καὶ τὰς διαφορὰς δὲ τὰς ἐναντίας τῶν ἐναντίων ἀξιοῦμεν κατηγορεῖσθαι, καθάπερ λευκοῦ καὶ μέλανος· τὸ μὲν γὰρ διακριτικὸν τὸ δὲ συγκριτικὸν ὄψεως. Ὥστ᾿ εἰ τοῦ ἐναντίου αἱ ἐναντίαι κατηγοροῦνται, τοῦ προκειμένου αἱ ἀποδοθεῖσαι κατηγοροῖντ᾿ ἄν. Ὥστ᾿ ἐπεὶ καὶ τὸ γένος καὶ αἱ διαφοραὶ ὀρθῶς ἀποδέδονται, δῆλον ὅτι ὁρισμὸς ἂν εἴη ὁ ἀποδοθείς. Ἢ οὐκ ἀναγκαῖον τῶν ἐναντίων τὰς ἐναντίας διαφορὰς κατηγορεῖσθαι, ἂν μὴ ἐν τῷ αὐτῷ γένει ᾖ τὰ ἐναντία· ὧν δὲ τὰ γένη ἐναντία, οὐδὲν κωλύει τὴν αὐτὴν διαφορὰν κατ᾿ ἀμφοῖν λέγεσθαι, οἷον κατὰ δικαιοσύνης καὶ ἀδικίας· τὸ μὲν γὰρ ἀρετὴ τὸ δὲ κακία ψυχῆς, ὥστε τὸ ψυχῆς διαφορὰ ἐν ἀμφοῖν λέγεται, ἐπειδὴ καὶ σώματός ἐστιν ἀρετὴ καὶ κακία. Ἀλλ᾿ οὖν τοῦτό γ᾿ ἀληθές, ὅτι τῶν ἐναντίων ἢ ἐναντίαι ἢ αἱ αὐταὶ διαφοραί εἰσιν. Εἰ οὖν τοῦ ἐναντίου ἡ ἐναντία κατηγορεῖται, τούτου δὲ μή, δῆλον ὅτι ἡ εἰρημένη τούτου ἂν κατηγοροῖτο. Καθόλου δ᾿ εἰπεῖν, ἐπεὶ ὁ ὁρισμός ἐστιν ἐκ γένους καὶ διαφορῶν, ἂν ὁ τοῦ ἐναντίου ὁρισμὸς φανερὸς ᾖ, καὶ ὁ τοῦ προκειμένου ὁρισμὸς φανερὸς ἔσται. Ἐπεὶ γὰρ τὸ ἐναντίον ἐν τῷ αὐτῷ γένει ἢ ἐν τῷ ἐναντίῳ, ὁμοίως δὲ καὶ αἱ διαφοραὶ ἢ ἐναντίαι τῶν ἐναντίων ἢ αἱ αὐταὶ κατηγοροῦνται, δῆλον ὅτι τοῦ προκειμένου ἤτοι τὸ αὐτὸ γένος ἂν κατηγοροῖτο ὅπερ καὶ τοῦ ἐναντίου, αἱ δὲ διαφοραὶ ἐναντίαι, ἢ ἅπασαι ἢ τινές, αἱ δὲ λοιπαὶ αἱ αὐταί· ἢ ἀνάπαλιν αἱ μὲν διαφοραὶ αἱ αὐταὶ τὰ δὲ γένη ἐναντία· ἢ ἄμφω ἐναντία, καὶ τὰ γένη καὶ αἱ διαφοραί. Ἀμφότερα γὰρ ταὐτὰ εἶναι οὐκ ἐνδέχεται· εἰ δὲ μή, ὁ αὐτὸς ὁρισμὸς τῶν ἐναντίων ἔσται.
Ἔτι ἐκ τῶν πτώσεων καὶ τῶν συστοίχων· ἀνάγκη γὰρ ἀκολουθεῖν τὰ γένη τοῖς γένεσι καὶ τοὺς ὅρους τοῖς ὅροις. Οἷον εἰ ἡ λήθη ἐστὶν ἀποβολὴ ἐπιστήμης, καὶ τὸ ἐπιλανθάνεσθαι ἀποβάλλειν ἐπιστήμην ἔσται καὶ τὸ ἐπιλελῆσθαι ἀποβεβληκέναι ἐπιστήμην. Ἑνὸς οὖν ὁποιουοῦν τῶν εἰρημένων ὁμολογηθέντος ἀνάγκη καὶ τὰ λοιπὰ ὁμολογεῖσθαι. Ὁμοίως δὲ καὶ εἰ ἡ φθορὰ διάλυσις οὐσίας, καὶ τὸ φθείρεσθαι διαλύεσθαι οὐσίαν καὶ τὸ φθαρτικῶς διαλυτικῶς, εἴ τε τὸ φθαρτικὸν διαλυτικὸν οὐσίας, καὶ ἡ φθορὰ διάλυσις οὐσίας. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων. Ὥσθ᾿ ἑνὸς ὁποιουοῦν ληφθέντος καὶ τὰ λοιπὰ πάντα ὁμολογεῖται.
Καὶ ἐκ τῶν ὁμοίως δ᾿ ἐχόντων πρὸς ἄλληλα. Εἰ γὰρ τὸ ὑγιεινὸν ποιητικὸν ὑγιείας, καὶ τὸ εὐεκτικὸν ποιητικὸν εὐεξίας ἔσται καὶ τὸ ὠφέλιμον ποιητικὸν ἀγαθοῦ. Ὀμοίως γὰρ ἕκαστον τῶν εἰρημένων πρὸς τὸ οἰκεῖον τέλος ἔχει, ὥστ᾿ εἰ ἑνὸς αὐτῶν ὁ ὁρισμός ἐστι τὸ ποιητικὸν εἶναι τοῦ τέλους, καὶ τῶν λοιπῶν ἑκάστου οὗτος ἂν εἴη ὁρισμός.
Ἔτι ἐκ τοῦ μᾶλλον καὶ τοῦ ὁμοίως, ὁσαχῶς ἐνδέχεται κατασκευάσαι δύο πρὸς δύο συγκρίνοντα, οἷον εἰ μᾶλλον ὅδε τοῦδε ἢ ὅδε τοῦδε ὁρισμός, ὁ δὲ ἧττον ὁρισμός, καὶ ὁ μᾶλλον. Καὶ εἰ ὁμοίως ὅδε τοῦδε καὶ ὅδε τοῦδε, εἰ ὁ ἕτερος τοῦ ἑτέρου, καὶ ὁ λοιπὸς τοῦ λοιποῦ. Ἑνὸς δ᾿ ὁρισμοῦ πρὸς δύο συγκρινομένου, ἢ δύο ὁρισμῶν πρὸς ἕνα, οὐδὲν χρήσιμος ἡ ἐκ τοῦ μᾶλλον ἐπίσκεψις· οὔτε γὰρ ἕνα δυοῖν οὔτε δύο τοῦ αὐτοῦ ὅρους δυνατόν ἐστιν εἶναι.
7.44. Bölüm
Toposların en elverişlileri de şimdi söylenenler ile aynı kökten gelenlerden ve çekimlerden hareket edenlerdir. Bu yüzden bunları en çok akılda tutmak ve hazır bulundurmak gerekir, çünkü en çok şey için en yararlı olanlar bunlardır. Ötekilerden de en ortak olanları; çünkü bunlar geri kalanlar arasında en etkili olanlardır; mesela cüzî olanlara bakmak ve türler söz konusu olduğunda logos'un uyup uymadığını incelemek, çünkü tür eşanlamlıdır. Böyle bir şey, daha önce de söylendiği gibi, idea'ların var olduğunu ileri sürenlere karşı yararlıdır. Ayrıca adı mecazla söyleyip söylemediğine ya da bir şeyi kendisine, başka bir şeymiş gibi yükleyip yüklemediğine bakmalı. Toposlardan ortak ve etkili başka biri varsa onu da kullanmak gerekir.
Εἰσὶ δὲ καὶ ἐπικαιρότατοι τῶν τόπων οἵ τε νῦν εἰρημένοι καὶ οἱ ἐκ τῶν συστοίχων καὶ οἱ ἐκ τῶν πτώσεων. Διὸ καὶ δεῖ μάλιστα κατέχειν καὶ προχείρους ἔχειν τούτους· χρησιμώτατοι γὰρ πρὸς πλεῖστα. Καὶ τῶν ἄλλων δὲ τοὺς μάλιστα κοινούς· οὗτοι γὰρ ἐνεργότατοι τῶν λοιπῶν, οἷον τό τ᾿ ἐπιβλέπειν ἐπὶ τὸ καθ᾿ ἕκαστα, καὶ ἐπὶ τῶν εἰδῶν σκοπεῖν εἰ ἐφαρμόττει ὁ λόγος, ἐπειδὴ συνώνυμον τὸ εἶδος. Ἔστι δὲ χρήσιμον τὸ τοιοῦτον πρὸς τοὺς τιθεμένους ἰδέας εἶναι, καθάπερ πρότερον εἴρηται. Ἔτι εἰ μεταφέρων εἴρηκε τοὔνομα, ἢ αὐτὸ αὑτοῦ κατηγόρηκεν ὡς ἕτερον. Καὶ εἴ τις ἄλλος κοινὸς καὶ ἐνεργὸς τῶν τόπων ἐστί, τούτῳ χρηστέον.
7.55. Bölüm
Bir tarifi kurmanın çürütmekten daha zor olduğu, bundan sonra söylenecek olanlardan açıktır. Çünkü bu tür öncülleri hem kendi başına görmek hem de sorulanlardan almak kolay değildir; mesela verilen logos'taki öğelerden birinin cins, öbürünün ayrım olduğunu ve cinsle ayrımların ne olduğu bakımından yüklendiğini. Bunlar olmadan bir tarifin kıyası imkânsızdır; çünkü şeyin ne olduğu bakımından başka şeyler de yükleniyorsa, söylenenin mi yoksa başkasının mı onun tarifi olduğu belli değildir, çünkü tarif özü gösteren logos'tur. Bu şundan da açıktır: tek bir sonuca varmak, çok sonuca varmaktan daha kolaydır. Çürütene tek bir noktaya karşı tartışmak yeter (çünkü herhangi birini çürüttüğümüzde tarifi ortadan kaldırmış oluruz); kurana ise tarifteki her şeyin ait olduğunu göstermek zorunludur. Ayrıca kuran küllî bir kıyas ortaya koymalıdır; çünkü verilen tarif özgü olacaksa, tarif adın yüklendiği her şeye yüklenmeli, bundan başka da yer değiştirmelidir. Çürütenin ise küllî olanı göstermesi artık zorunlu değildir; çünkü logos'un ad altındakilerden biri hakkında doğru söylenmediğini göstermek yeter. Küllî olarak çürütmek gerekse bile, çürütürken yer değiştirmeyi göstermek zorunlu değildir; çünkü küllî olarak çürütene, adın yüklendiği şeylerden birine logos'un yüklenmediğini göstermek yeter. Tersini, yani logos'un yüklenmediği şeylere adın yüklendiğini göstermek ise zorunlu değildir. Ayrıca logos ad altındaki her şeye ait olup yalnız ona ait değilse, tarif çürütülmüş olur.
Özgü nitelik ve cins hakkında da durum aynıdır; çünkü ikisinde de çürütmek kurmaktan daha kolaydır. Özgü nitelik hakkında bu, söylenenlerden açıktır: özgü nitelik çoğunlukla bir birleşim içinde verilir; dolayısıyla tek bir öğeyi ortadan kaldırarak çürütmek mümkündür, kurana ise hepsini kıyasla göstermek zorunludur. Tarifle ilgili geri kalan hemen her şey, özgü nitelik için de söylenmeye uygun düşer: kuran, ad altındaki her şeye ait olduğunu göstermelidir, çürütene ise bir şeye ait olmadığını göstermek yeter; ayrıca her şeye ait olup yalnız ona ait değilse, tarifte söylendiği gibi, bu şekilde de çürütülmüş olur. Cinse gelince: kuran onu tek bir şekilde, her şeye ait olduğunu göstererek kurmak zorundadır; çürüten ise iki şekilde çürütebilir: hiçbir şeye ait olmadığı da, bir şeye ait olmadığı da gösterilmişse, baştaki tez ortadan kalkmış olur. Ayrıca kurana ait olduğunu göstermek yetmez, cins olarak ait olduğunu da göstermek gerekir; çürütene ise ya bir şeye ya da her şeye ait olmadığını göstermek yeter. Öteki işlerde yıkmak yapmaktan daha kolay olduğu gibi, bunlarda da çürütmek kurmaktan daha kolay görünüyor.
Arazda ise küllî olanı çürütmek kurmaktan daha kolaydır; çünkü kuran her şeye ait olduğunu göstermelidir, çürütene ise bir şeye ait olmadığını göstermek yeter. Cüzî olanı ise tersine kurmak çürütmekten daha kolaydır; çünkü kurana bir şeye ait olduğunu göstermek yeter, çürüten ise hiçbir şeye ait olmadığını göstermelidir.
Bir tarifi çürütmenin neden hepsinden kolay olduğu da açıktır. Çünkü tarifte birçok şey söylendiğinden, verilmiş olanlar en fazladır; daha çok şeyden ise kıyas daha çabuk kurulur; zira hatanın az şeyde olmaktansa çok şeyde olması daha olasıdır. Ayrıca tarife karşı öteki toposlarla da saldırmak mümkündür: logos özgü değilse, verilen şey cins değilse ya da logos'taki öğelerden biri ait değilse, tarif çürütülmüş olur. Ötekilere karşı ise ne tariflerden çıkan toposlarla ne de geri kalanların hepsiyle saldırmak mümkündür; çünkü söylenenlerin hepsine ortak olan yalnız araza ilişkin toposlardır. Söylenenlerin her biri ait olmalıdır; ama cins özgü nitelik olarak ait değilse, cins henüz çürütülmüş olmaz. Aynı şekilde özgü niteliğin de cins olarak, arazın da cins ya da özgü nitelik olarak ait olması zorunlu değildir; yalnız ait olması yeter. Dolayısıyla, tarif dışında, birinden çıkan toposlarla ötekilere saldırmak mümkün değildir. Demek ki tarifi ortadan kaldırmak hepsinden kolay, kurmak ise hepsinden zordur. Çünkü hem o şeylerin hepsini kıyasla göstermek gerekir (söylenenlerin ait olduğunu, verilen şeyin cins olduğunu ve logos'un özgü olduğunu), hem de bunlardan başka logos'un özü gösterdiğini; bunu da iyi yapmış olmak gerekir.
Ötekiler arasında en çok böyle olan özgü niteliktir. Onu ortadan kaldırmak daha kolaydır, çünkü çoğunlukla birçok öğeden oluşur; kurmak ise en zorudur, çünkü hem birçok şeyi kabul ettirmek gerekir hem de bundan başka, yalnız o şeye ait olduğunu ve şeyle yer değiştirerek yüklendiğini göstermek gerekir.
Hepsinden kolay kurulan ise arazdır. Çünkü ötekilerde yalnız ait olduğunu değil, böyle ait olduğunu da göstermek gerekir; arazda ise yalnız ait olduğunu göstermek yeter. Arazı çürütmek ise en zorudur, çünkü onda en az şey verilmiştir; çünkü araz, nasıl ait olduğunu ayrıca göstermez. Dolayısıyla ötekilerde iki şekilde ortadan kaldırmak mümkündür — ait olmadığını ya da böyle ait olmadığını göstererek — arazda ise ait olmadığını göstermekten başka şekilde ortadan kaldırmak mümkün değildir.
Problemlerin her birine karşı saldırı malzemesini bol bol bulmamızı sağlayacak toposlar, aşağı yukarı yeterince sayılmış oldu.
Ὅτι δὲ χαλεπώτερον κατασκευάζειν ἢ ἀνασκευάζειν ὅρον, ἐκ τῶν μετὰ ταῦτα ῥηθησομένων φανερόν. Καὶ γὰρ ἰδεῖν αὐτὸν καὶ λαβεῖν παρὰ τῶν ἐρωτωμένων τὰς τοιαύτας προτάσεις οὐκ εὐπετές, οἷον ὅτι τῶν ἐν τῷ ἀποδοθέντι λόγῳ τὸ μὲν γένος τὸ δὲ διαφορά, καὶ ὅτι ἐν τῷ τί ἐστι τὸ γένος καὶ αἱ διαφοραὶ κατηγοροῦνται. Ἄνευ δὲ τούτων ἀδύνατον ὁρισμοῦ γένεσθαι συλλογισμόν· εἰ γάρ τινα καὶ ἄλλα ἐν τῷ τί ἐστι τοῦ πράγματος κατηγορεῖται, ἄδηλον πότερον ὁ ῥηθεὶς ἢ ἕτερος αὐτοῦ ὁρισμός ἐστιν, ἐπειδὴ ὁρισμός ἐστι λόγος ὁ τὸ τί ἦν εἶναι σημαίνων. Δῆλον δὲ καὶ ἐκ τῶνδε. Ῥᾷον γὰρ ἓν συμπεράνασθαι ἢ πολλά. Ἀναιροῦντι μὲν οὖν ἀπόχρη πρὸς ἕνα διαλεγῆναι (ἓν γὰρ ὁποιονοῦν ἀνασκευάσαντες ἀνῃρηκότες ἐσόμεθα τὸν ὅρον), κατασκευάζοντι δὲ πάντα ἀνάγκη συμβιβάζειν ὅτι ὑπάρχει τὰ ἐν τῷ ὅρῳ. Ἔτι κατασκευάζοντι μὲν καθόλου οἰστέον συλλογισμόν· δεῖ γὰρ κατὰ παντὸς οὗ τοὔνομα κατηγορεῖσθαι τὸν ὅρον, καὶ ἔτι πρὸς τούτοις ἀντιστρέφειν, εἰ μέλλει ἴδιος εἶναι ὁ ἀποδοθεὶς ὅρος. Ἀνασκευάζοντα δ᾿ οὐκέτι ἀνάγκη δεῖξαι τὸ καθόλου· ἀπόχρη γὰρ τὸ δεῖξαι ὅτι οὐκ ἀληθεύεται περὶ τινὸς τῶν ὑπὸ τοὔνομα ὁ λόγος. Εἴ τε καὶ καθόλου δέοι ἀνασκευάσαι, οὐδ᾿ ὣς τὸ ἀντιστρέφειν ἀναγκαῖον ἐπὶ τοῦ ἀνασκευάζειν· ἀπόχρη γὰρ ἀνασκευάζοντι καθόλου τὸ δεῖξαι ὅτι κατὰ τινὸς ὧν τοὔνομα κατηγορεῖται ὁ λόγος οὐ κατηγορεῖται. Τὸ δ᾿ ἀνάπαλιν οὐκ ἀναγκαῖον πρὸς τὸ δεῖξαι, ὅτι καθ᾿ ὧν ὁ λόγος μὴ κατηγορεῖται τοὔνομα κατηγορεῖται. Ἔτι εἰ καὶ παντὶ ὑπάρχει τῷ ὑπὸ τοὔνομα, μὴ μόνῳ δέ, ἀνῃρημένος γίνεται ὁ ὁρισμός.
Ὁμοίως δὲ καὶ περὶ τὸ ἴδιον καὶ τὸ γένος ἔχει· ἐν ἀμφοτέροις γὰρ ἀνασκευάζειν ἢ κατασκευάζειν ῥᾷον. Περὶ μὲν οὖν τοῦ ἰδίου φανερὸν ἐκ τῶν εἰρημένων· ὡς γὰρ ἐπὶ τὸ πολὺ ἐν συμπλοκῇ τὸ ἴδιον ἀποδίδοται, ὥστ᾿ ἀνασκευάζειν μὲν ἔστιν ἓν ἀνελόντα, κατασκευάζοντι δὲ ἀνάγκη πάντα συλλογίζεσθαι. Σχεδὸν δὲ καὶ τὰ λοιπὰ πάντα, ὅσα πρὸς τὸν ὁρισμόν, καὶ πρὸς τὸ ἴδιον ἁρμόσει λέγεσθαι· παντί τε γὰρ δεῖ τῷ ὑπὸ τοὔνομα τὸν κατασκευάζοντα δεικνύναι ὅτι ὑπάρχει, ἀνασκευάζοντι δ᾿ ἀπόχρη ἑνὶ δεῖξαι μὴ ὑπάρχον· εἴ τε καὶ παντὶ ὑπάρχει, μὴ μόνῳ δέ, καὶ οὕτως ἀνεσκευασμένον γίνεται, καθάπερ ἐπὶ τοῦ ὁρισμοῦ λέγεται. Περὶ δὲ τοῦ γένους, ὅτι κατασκευάζειν μὲν ἀνάγκη μοναχῶς παντὶ δείξαντα ὑπάρχειν, ἀνασκευάζοντι δὲ διχῶς· καὶ γὰρ εἰ μηδενὶ καὶ εἰ τινὶ δέδεικται μὴ ὑπάρχον, ἀνῄρηται τὸ ἐν ἀρχῇ. Ἔτι κατασκευάζοντι μὲν οὐκ ἀπόχρη ὅτι ὑπάρχει δεῖξαι, ἀλλὰ καὶ διότι ὡς γένος ὑπάρχει δεικτέον· ἀνασκευάζοντι δ᾿ ἱκανὸν τὸ δεῖξαι μὴ ὑπάρχον ἢ τινὶ ἢ μὴ παντί. Ἔοικε δ᾿, ὥσπερ καὶ ἐν τοῖς ἄλλοις τὸ διαφθεῖραι τοῦ ποιῆσαι ῥᾷον, οὕτω καὶ ἐπὶ τούτων τὸ ἀνασκευάσαι τοῦ κατασκευάσαι.
Ἐπὶ δὲ τοῦ συμβεβηκότος τὸ μὲν καθόλου ῥᾷον ἀνασκευάζειν ἢ κατασκευάζειν· κατασκευάζοντι μὲν γὰρ δεικτέον ὅτι παντί, ἀνασκευάζοντι δ᾿ ἀπόχρη ἑνὶ δεῖξαι μὴ ὑπάρχον. Τὸ δ᾿ ἐπὶ μέρους ἀνάπαλιν ῥᾷον κατασκευάσαι ἢ ἀνασκευάσαι· κατασκευάζοντι μὲν γὰρ ἀπόχρη δεῖξαι τινὶ ὑπάρχον, ἀνασκευάζοντι δὲ δεικτέον ὅτι οὐδενὶ ὑπάρχει.
Φανερὸν δὲ καὶ διότι πάντων ῥᾷστον ὅρον ἀνασκευάσαι· πλεῖστα γὰρ ἐν αὐτῷ τὰ δεδομένα πολλῶν εἰρημένων, ἐκ δὲ τῶν πλειόνων θᾶττον γίνεται συλλογισμός· εἰκὸς γὰρ ἐν τοῖς πολλοῖς μᾶλλον ἢ ἐν τοῖς ὀλίγοις ἁμάρτημα γίνεσθαι. Ἔτι πρὸς μὲν ὅρον ἐνδέχεται καὶ διὰ τῶν ἄλλων ἐπιχειρεῖν· εἴτε γὰρ μὴ ἴδιος ὁ λόγος, εἴτε μὴ γένος τὸ ἀποδοθέν, εἴτε μὴ ὑπάρχει τι τῶν ἐν τῷ λόγῳ, ἀνῃρημένος γίνεται ὁ ὁρισμός· πρὸς δὲ τἆλλα οὔτε τὰ ἐκ τῶν ὅρων οὔτε τἆλλα ἐνδέχεται πάντ᾿ ἐπιχειρεῖν· μόνα γὰρ τὰ πρὸς τὸ συμβεβηκὸς κοινὰ πάντων τῶν εἰρημένων ἐστίν. Ὑπάρχειν μὲν γὰρ δεῖ ἕκαστον τῶν εἰρημένων· εἰ δὲ μὴ ὡς ἴδιον ὑπάρχει τὸ γένος, οὐδέπω ἀνῄρηται τὸ γένος. Ὁμοίως δὲ καὶ τὸ ἴδιον οὐκ ἀναγκαῖον ὡς γένος, οὐδὲ τὸ συμβεβηκὸς ὡς γένος ἢ ἴδιον, ἀλλ᾿ ὑπάρχειν μόνον. Ὥστ᾿ οὐ δυνατὸν ἐκ τῶν ἑτέρων πρὸς τὰ ἕτερα ἐπιχειρεῖν ἀλλ᾿ ἢ ἐπὶ τοῦ ὁρισμοῦ. Δῆλον οὖν ὅτι ῥᾷστον πάντων ὅρον ἀναιρεῖν, κατασκευάζειν δὲ χαλεπώτατον· ἐκεῖνά τε γὰρ δεῖ πάντα συλλογίσασθαι (καὶ γὰρ ὅτι ὑπάρχει τὰ εἰρημένα καὶ ὅτι γένος τὸ ἀποδοθὲν καὶ ὅτι ἴδιος ὁ λόγος), καὶ ἔτι παρὰ ταῦτα, ὅτι δηλοὶ τὸ τί ἦν εἶναι ὁ λόγος, καὶ τοῦτο καλῶς δεῖ πεποιηκέναι.
Τῶν δ᾿ ἄλλων τὸ ἴδιον μάλιστα τοιοῦτον· ἀναιρεῖν μὲν γὰρ ῥᾷον διὰ τὸ ἐκ πολλῶν ὡς ἐπὶ τὸ πολύ, κατασκευάζειν δὲ χαλεπώτατον, ὅτι τε πολλὰ δεῖ συμβιβάσαι, καὶ πρὸς τούτῳ ὅτι μονῳ ὑπάρχει καὶ ἀντικατηγορεῖται τοῦ πράγματος.
Ῥᾷστον δὲ πάντων κατασκευάσαι τὸ συμβεβηκός· ἐν μὲν γὰρ τοῖς ἄλλοις οὐ μόνον ὑπάρχον, ἀλλὰ καὶ ὅτι οὕτως ὑπάρχει, δεικτέον· ἐπὶ δὲ τοῦ συμβεβηκότος, ὅτι ὑπάρχει μόνον, ἱκανὸν δεῖξαι. Ἀνασκευάζειν δὲ χαλεπώτατον τὸ συμβεβηκός, ὅτι ἐλάχιστα ἐν αὐτῷ δέδοται· οὐ γὰρ προσσημαίνει ἐν τῷ συμβεβηκότι πῶς ὑπάρχει, ὥστ᾿ ἐπὶ μὲν τῶν ἄλλων διχῶς ἔστιν ἀνελεῖν, ἢ δείξαντα ὅτι οὐχ ὑπάρχει ἢ ὅτι οὐχ οὕτως ὑπάρχει, ἐπὶ δὲ τοῦ συμβεβηκότος οὐκ ἔστιν ἀνελεῖν ἀλλ᾿ ἢ δείξαντα ὅτι οὐχ ὑπάρχει.
Οἱ μὲν οὖν τόποι δι᾿ ὧν εὐπορήσομεν πρὸς ἕκαστα τῶν προβλημάτων ἐπιχειρεῖν, σχεδὸν ἱκανῶς ἐξηρίθμηνται.