VI. Kitap
6.11. Bölüm
Tariflerle ilgili incelemenin beş kısmı vardır. Gösterilecek olan şunlardan biridir: ya adın doğru söylendiği şey hakkında logos'u da söylemenin hiç doğru olmadığı (çünkü insanın tarifi her insan hakkında doğru söylenmelidir); ya şeyin bir cinsi olduğu halde onu cinse koymadığı ya da kendi cinsine koymadığı (çünkü tarif eden şeyi cinse koyup ayrımları ona eklemelidir; zira tarifteki öğeler arasında tarif edilenin ousia'sını en çok gösteren cins gibi görünür); ya logos'un özgü olmadığı (çünkü daha önce de söylendiği gibi tarif özgü olmalıdır); ya da bütün bunları yerine getirdiği halde tarif etmediği, tarif edilenin özünü söylemediği. Bunların dışında geriye kalan, tarif etmiş ama iyi tarif etmemiş olup olmadığıdır.
Logos, adın doğru söylendiği şey hakkında doğru söylenmiyorsa, bunu araza ilişkin toposlardan hareketle incelemek gerekir. Çünkü orada da bütün inceleme, doğru mu doğru değil mi sorusu etrafında döner: arazın ait olduğunu tartıştığımızda doğru olduğunu, ait olmadığını tartıştığımızda doğru olmadığını söyleriz. Tarif edileni kendi cinsine koymamışsa ya da verilen logos özgü değilse, bunu cinse ve özgü niteliğe ilişkin söylenmiş toposlardan hareketle incelemek gerekir.
Geriye, tarif etmemişse ya da iyi tarif etmemişse buna nasıl yaklaşılacağını söylemek kalıyor. Önce iyi tarif edip etmediğine bakmak gerekir; çünkü herhangi bir şeyi yapmak, onu iyi yapmaktan kolaydır. Demek ki bu konuda daha çok hata yapılır, çünkü daha zahmetlidir; dolayısıyla buna saldırmak ötekine saldırmaktan daha kolaydır.
İyi tarif etmemenin iki kısmı vardır. Biri belirsiz bir anlatım kullanmaktır (çünkü tarif eden mümkün olduğunca açık bir anlatım kullanmalıdır, zira tarif bilinsin diye verilir); ikincisi, logos'u gerekenden geniş söylemiş olmaktır; çünkü tarife fazladan eklenen her şey gereksizdir. Bu ikisinin her biri de yine birçok kısma ayrılır.
Ζ.
Τῆς δὲ περὶ τοὺς ὅρους πραγματείας μέρη πέντε ἐστίν. Ἢ γὰρ ὅτι ὅλως οὐκ ἀληθὲς εἰπεῖν, καθ᾿ οὗ τοὔνομα, καὶ τὸν λόγον (δεῖ γὰρ τὸν τοῦ ἀνθρώπου ὁρισμὸν κατὰ παντὸς ἀνθρώπου ἀληθεύεσθαι), ἢ ὅτι ὄντος γένους οὐκ ἔθηκεν εἰς τὸ γένος ἢ οὐκ εἰς τὸ οἰκεῖον γένος ἔθηκεν (δεῖ γὰρ τὸν ὁριζόμενον εἰς τὸ γένος θέντα τὰς διαφορὰς προσάπτειν· μάλιστα γὰρ τῶν ἐν τῷ ὁρισμῷ τὸ γένος δοκεῖ τὴν τοῦ ὁριζομένου οὐσίαν σημαίνειν), ἢ ὅτι οὐκ ἴδιος ὁ λόγος (δεῖ γὰρ τὸν ὁρισμὸν ἴδιον εἶναι, καθάπερ καὶ πρότερον εἴρηται, ἢ εἰ πάντα τὰ εἰρημένα πεποιηκὼς μὴ ὥρισται μηδ᾿ εἴρηκε τὸ τί ἦν εἶναι τῷ ὁριζομένῳ. Λοιπὸν δὲ παρὰ τὰ εἰρημένα, εἰ ὥρισται μέν, μὴ καλῶς δ᾿ ὥρισται.
Εἰ μὲν οὖν μὴ ἀληθεύεται, καθ᾿ οὗ τοὔνομα, καὶ ὁ λόγος, ἐκ τῶν πρὸς τὸ συμβεβηκὸς τόπων ἐπισκεπτέον. Καὶ γὰρ ἐκεῖ, πότερον ἀληθὲς ἢ οὐκ ἀληθές, πᾶσα ἡ σκέψις γίνεται· ὅταν μὲν γὰρ ὅτι ὑπάρχει τὸ συμβεβηκὸς διαλεγώμεθα, ὅτι ἀληθὲς λέγομεν, ὅταν δ᾿ ὅτι οὐχ ὑπάρχει, ὅτι οὐκ ἀληθές. Εἰ δὲ μὴ ἐν τῷ οἰκείῳ γένει ἔθηκεν, ἢ εἰ μὴ ἴδιος ὁ ἀποδοθεὶς λόγος, ἐκ τῶν πρὸς τὸ γένος καὶ τὸ ἴδιον ῥηθέντων τόπων ἐπισκεπτέον.
Λοιπὸν δ᾿, εἰ μὴ ὥρισται ἢ εἰ μὴ καλῶς ὥρισται, πῶς μετιτέον, εἰπεῖν. Πρῶτον μὲν οὖν ἐπισκεπτέον εἰ μὴ καλῶς ὥρισται. Ῥᾷον γὰρ ὁτιοῦν ποιῆσαι ἢ καλῶς ποιῆσαι. Δῆλον οὖν ὅτι ἡ ἁμαρτία περὶ τοῦτο πλείων, ἐπειδὴ ἐργωδέστερον, ὥσθ᾿ ἡ ἐπιχείρησις ῥᾴων ἡ περὶ τοῦτο ἢ ἡ περὶ ἐκεῖνο γίνεται.
Ἔστι δὲ τοῦ μὴ καλῶς μέρη δύο, ἓν μὲν τὸ ἀσαφεῖ τῇ ἑρμηνείᾳ κεχρῆσθαι (δεῖ γὰρ τὸν ὁριζόμενον ὡς ἐνδέχεται σαφεστάτῃ τῇ ἑρμηνείᾳ κεχρῆσθαι, ἐπειδὴ τοῦ γνωρίσαι χάριν ἀποδίδοται ὁ ὁρισμός), δεύτερον δ᾿, εἰ ἐπὶ πλεῖον εἴρηκε τὸν λόγον τοῦ δέοντος· πᾶν γὰρ τὸ προσκείμενον ἐν τῷ ὁρισμῷ περίεργον. Πάλιν δ᾿ ἑκάτερον τῶν εἰρημένων εἰς πλείω μέρη διείληπται.
6.22. Bölüm
Belirsizliğin bir toposu, söylenen şeyin bir başka şeyle eşadlı olup olmadığıdır; mesela oluşun "ousia'ya götürüş", sağlığın da "sıcaklarla soğukların orantısı" olduğu söylenirse. Çünkü "götürüş" de "orantı" da eşadlıdır; dolayısıyla birden çok anlamda söylenen kelimenin gösterdiklerinden hangisini kastettiği belli değildir. Tarif edilen birden çok anlamda söylendiği halde anlamlarını ayırmadan söylemişse de aynı şey olur; çünkü hangisinin tarifini verdiği belli değildir, ayrıca logos'un tarifini verdiği şeylerin hepsine uymadığını öne sürerek hileli bir itiraz yöneltmek mümkündür. Böyle bir şey en çok eşadlılık fark edilmediğinde yapılabilir. Tarifte verilen şeyin kaç anlamda söylendiğini bizzat ayırıp bir kıyas kurmak da mümkündür; çünkü bu anlamların hiçbirine göre yeterince söylenmemişse, usulüne uygun tarif edilmediği açıktır.
Bir başka topos, mecazla söyleyip söylemediğidir; mesela epistēmē'ye "sarsılmaz", toprağa "süt anne", itidale "uyum" denmesi gibi. Çünkü mecazla söylenen her şey belirsizdir. Mecaz kullanana, kelimeyi asıl anlamıyla söylemiş gibi hileli bir itiraz yöneltmek de mümkündür; çünkü söylenen tarif uymayacaktır. İtidal örneğinde olduğu gibi: her uyum seslerdedir. Ayrıca uyum itidalin cinsiyse, aynı şey birbirini kapsamayan iki cinste bulunacaktır; çünkü ne uyum aretē'yi kapsar ne de aretē uyumu.
Ayrıca yerleşik olmayan kelimeler kullanıyorsa; mesela Platon'un göze "kaş gölgeli", zehirli örümceğe "ısırıp çürüten", iliğe "kemikten doğan" demesi gibi. Çünkü alışılmamış her şey belirsizdir.
Bazı şeyler ise ne eşadlılıkla ne mecazla ne de asıl anlamıyla söylenmiştir; mesela kanunun tabiatça adil olan şeylerin "ölçüsü" ya da "sureti" olduğunu söylemek. Bunlar mecazdan da kötüdür. Çünkü mecaz, benzerlik sayesinde gösterilen şeyi bir ölçüde bilinir kılar; mecaz yapanların hepsi bir benzerliğe dayanarak yapar. Böyle bir söz ise bilinir kılmaz: ne kanunun ölçü ya da suret olmasını sağlayacak bir benzerlik vardır, ne de bu kelimeler kanun için asıl anlamıyla kullanılagelmiştir. Dolayısıyla kanunun asıl anlamıyla ölçü ya da suret olduğunu söylüyorsa yanlış söylüyordur; çünkü suret, oluşu taklit yoluyla olan şeydir, bu ise kanuna ait değildir. Asıl anlamıyla söylemiyorsa, belirsiz söylediği ve mecazla söylenen herhangi bir sözden daha kötü söylediği açıktır.
Ayrıca söylenenden zıddın logos'u anlaşılmıyorsa; çünkü iyi verilmiş tarifler zıtlarını da ayrıca gösterir. Ya da tarif kendi başına söylendiğinde neyin tarifi olduğu belli değilse; eski ressamların resimleri gibi: üzerlerine yazı yazılmadıkça hangisinin ne olduğu tanınmazdı.
Εἷς μὲν οὖν τόπος τοῦ ἀσαφῶς, εἰ ὁμώνυμόν ἐστί τινι τὸ εἰρημένον, οἷον ὅτι ἡ γένεσις ἀγωγὴ εἰς οὐσίαν ἢ ὅτι ἡ ὑγίεια συμμετρία θερμῶν καὶ ψυχρῶν. Ὁμώνυμος γὰρ ἡ ἀγωγὴ καὶ ἡ συμμετρία· ἄδηλον οὖν ὁπότερον βούλεται λέγειν τῶν δηλουμένων ὑπὸ τοῦ πλεοναχῶς λεγομένου. Ὁμοίως δὲ καὶ εἰ τοῦ ὁριζομένου πλεοναχῶς λεγομένου μὴ διελὼν εἶπεν· ἄδηλον γὰρ ὁποτέρου τὸν ὅρον ἀποδέδωκεν, ἐνδέχεταί τε συκοφαντεῖν ὡς οὐκ ἐφαρμόττοντος τοῦ λόγου ἐπὶ πάντα ὧν τὸν ὁρισμὸν ἀποδέδωκεν. Μάλιστα δ᾿ ἐνδέχεται τὸ τοιοῦτον ποιεῖν λανθανούσης τῆς ὁμωνυμίας. Ἐνδέχεται δὲ καὶ διελόμενον αὐτόν, ποσαχῶς λέγεται τὸ ἐν τῷ ὁρισμῷ ἀποδοθέν, συλλογισμὸν ποιῆσαι· εἰ γὰρ κατὰ μηδένα τῶν τρόπων ἱκανῶς εἴρηται, δῆλον ὅτι οὐκ ἂν ὡρισμένος εἴη κατὰ τρόπον.
Ἄλλος, εἰ κατὰ μεταφορὰν εἴρηκεν, οἷον εἰ τὴν ἐπιστήμην ἀμετάπτωτον ἢ τὴν γῆν τιθήνην ἢ τὴν σωφροσύνην συμφωνίαν. Πᾶν γὰρ ἀσαφὲς τὸ κατὰ μεταφορὰν λεγόμενον. Ἐνδέχεται δὲ καὶ τὴν μεταφορὰν εἰπόντα συκοφαντεῖν ὡς κυρίως εἰρηκότα· οὐ γὰρ ἐφαρμόσει ὁ λεχθεὶς ὅρος, οἷον ἐπὶ τῆς σωφροσύνης· πᾶσα γὰρ συμφωνία ἐν φθόγγοις. Ἔτι εἰ γένος ἡ συμφωνία τῆς σωφροσύνης, ἐν δύο γένεσιν ἔσται ταὐτὸν οὐ περιέχουσιν ἄλληλα· οὔτε γὰρ ἡ συμφωνία τὴν ἀρετὴν οὔθ᾿ ἡ ἀρετὴ τὴν συμφωνίαν περιέχει.
Ἔτι εἰ μὴ κειμένοις ὀνόμασι χρῆται, οἷον Πλάτων ὀφρυόσκιον τὸν ὀφθαλμόν, ἢ τὸ φαλάγγιον σηψιδακές, ἢ τὸν μυελὸν ὀστεογενές· πᾶν γὰρ ἀσαφὲς τὸ μὴ εἰωθός.
Ἔνια δ᾿ οὔτε καθ᾿ ὁμωνυμίαν οὔτε κατὰ μεταφορὰν οὔτε κυρίως εἴρηται, οἷον ὁ νόμος μέτρον ἢ εἰκὼν τῶν φύσει δικαίων. Ἔστι δὲ τὰ τοιαῦτα χείρω τῆς μεταφορᾶς· ἡ μὲν γὰρ μεταφορὰ ποιεῖ πως γνώριμον τὸ σημαινόμενον διὰ τὴν ὁμοιότητα· πάντες γὰρ οἱ μεταφέροντες κατά τινα ὁμοιότητα μεταφέρουσιν· τὸ δὲ τοιοῦτον οὐ ποιεῖ γνώριμον· οὔτε γὰρ ἡ ὁμοιότης ὑπάρχει, καθ᾿ ἣν μέτρον ἢ εἰκὼν ὁ νόμος ἐστίν, οὔτε κυρίως εἴωθε λέγεσθαι. Ὥστε εἰ μὲν κυρίως μέτρον ἢ εἰκόνα τὸν νόμον φησὶν εἶναι, ψεύδεται· εἰκὼν γάρ ἐστιν οὗ ἡ γένεσις διὰ μιμήσεως, τοῦτο δ᾿ οὐχ ὑπάρχει τῷ νόμῳ· εἰ δὲ μὴ κυρίως, δῆλον ὅτι ἀσαφῶς εἴρηκε καὶ χεῖρον ὁποιουοῦν τῶν κατὰ μεταφορὰν λεγομένων.
Ἔτι εἰ μὴ δῆλος ὁ τοῦ ἐναντίου λόγος ἐκ τοῦ λεχθέντος· οἱ γὰρ καλῶς ἀποδεδομένοι καὶ τοὺς ἐναντίους προσσημαίνουσιν. Ἢ εἰ καθ᾿ αὑτὸν λεχθεὶς μὴ φανερὸς εἴη τίνος ἐστὶν ὁρισμός, ἀλλὰ καθάπερ τὰ τῶν ἀρχαίων γραφέων, εἰ μή τις ἐπιγράψαι, οὐκ ἐγνωρίζετο τί ἐστιν ἕκαστον.
6.33. Bölüm
Açık söylenip söylenmediği böyle şeylerden hareketle incelenmelidir. Tarifi gereğinden geniş söylemişse, önce herkese ait olan bir şey kullanıp kullanmadığına bakmalı: ya genel olarak bütün var olanlara ya da tarif edilenle aynı cinsin altındaki her şeye ait olan bir şey. Böyle bir şeyin gereğinden geniş söylenmiş olması zorunludur. Çünkü cins şeyi ötekilerden, ayrım da aynı cinsteki şeylerden birinden ayırmalıdır. Herkese ait olan hiçbir şeyden ayırmaz; aynı cinsin altındaki her şeye ait olan da aynı cinsteki şeylerden ayırmaz; dolayısıyla böyle bir eklenti boşunadır.
Ya da eklenen şey özgü olduğu halde, o çıkarıldığında geri kalan logos da özgü kalıyor ve ousia'yı gösteriyorsa. Mesela insanın logos'unda "epistēmē'yi kabul edebilen" eklentisi fazladır; çünkü bu çıkarıldığında da geri kalan logos özgüdür ve ousia'yı gösterir. Kısacası, çıkarıldığında geri kalanın tarif edileni açıkça gösterdiği her şey fazladır. Psykhē'nin "kendi kendini hareket ettiren sayı" diye tarif edilmesi de böyledir; çünkü Platon'un tarif ettiği gibi, kendi kendini hareket ettiren şey psykhē'dir. Ya da söylenen özgüdür, ama "sayı" çıkarılınca ousia'yı göstermez. Durumun hangisi olduğunu açıklığa kavuşturmak zordur; bu tür bütün durumlarda işe gelecek şekilde davranmak gerekir. Mesela balgamın tarifi "besinden gelen ilk, sindirilmemiş nem"dir. İlk olan ise tektir, çok değildir; dolayısıyla "sindirilmemiş" eklentisi fazladır, çünkü o çıkarılsa da geri kalan logos özgü olacaktır: besinden gelen ilk şeyin hem bu hem de başka bir şey olması mümkün değildir. Ya da balgam besinden gelen mutlak olarak ilk şey değil, sindirilmemiş olanların ilkidir; o halde "sindirilmemiş" eklenmelidir; çünkü öbür türlü söylenirse, balgam hepsinin ilki olmadığına göre logos doğru olmaz.
Ayrıca logos'taki öğelerden biri aynı türün altındaki her şeye ait değilse. Böyle tarif eden kişi, var olan her şeye ait olan bir öğe kullananlardan daha kötü tarif etmiştir. Çünkü o durumda geri kalan logos özgüyse bütün logos da özgü olacaktır; zira genel olarak, özgü olana doğru olan herhangi bir şey eklendiğinde bütün de özgü olur. Ama logos'taki öğelerden biri aynı türün altındaki her şeye ait değilse, bütün logos'un özgü olması imkânsızdır; çünkü şeyle yer değiştirerek yüklenemeyecektir. Mesela "dört arşın boyunda, yürüyen, iki ayaklı canlı": böyle bir logos şeyle yer değiştirerek yüklenemez, çünkü "dört arşın boyunda" aynı türün altındaki her şeye ait değildir.
Yine, aynı şeyi birden çok kez söylemişse; mesela arzuyu "hoş olanın isteği" diye tarif ederse. Çünkü her arzu hoş olana yöneliktir; dolayısıyla arzuyla aynı olan şey de hoş olana yönelik olacaktır. Böylece arzunun tarifi "hoş olana yönelik, hoş olanın isteği" olur; çünkü "arzu" demekle "hoş olanın isteği" demek arasında hiçbir fark yoktur, dolayısıyla ikisinin her biri hoş olana yönelik olacaktır. Ya da bunda hiçbir saçmalık yoktur. Çünkü insan da iki ayaklıdır, dolayısıyla insanla aynı olan şey de iki ayaklı olacaktır; insanla aynı olan ise "yürüyen iki ayaklı canlı"dır; dolayısıyla "yürüyen iki ayaklı canlı" iki ayaklıdır. Ama bundan ötürü saçma bir şey çıkmaz; çünkü "iki ayaklı" "yürüyen canlı"ya yüklenmez (öyle olsaydı "iki ayaklı" aynı şeye iki kez yüklenmiş olurdu), "yürüyen iki ayaklı canlı" hakkında söylenir; dolayısıyla "iki ayaklı" yalnız bir kez yüklenir. Arzu için de durum aynıdır: "hoş olana yönelik olmak" isteğe değil bütüne yüklenir; dolayısıyla burada da yükleme bir kez yapılır. Saçma olan, aynı kelimeyi iki kez telaffuz etmek değil, bir şey hakkında aynı şeyi birden çok kez yüklemektir. Mesela Ksenokrates phronēsis'in "var olanları tarif edici ve nazarî" olduğunu söyler; oysa tarif edici olan bir tür nazarî olandır, dolayısıyla "nazarî"yi bir daha ekleyerek aynı şeyi iki kez söyler. Soğumayı "tabiata uygun sıcaklığın yoksunluğu" diyenler de böyledir. Çünkü her yoksunluk tabiata uygun olarak ait olan şeyin yoksunluğudur; dolayısıyla "tabiata uygun"u eklemek fazladır, "sıcaklığın yoksunluğu" demek yeterdi; çünkü "yoksunluk" kelimesinin kendisi, tabiata uygun olanın söz konusu olduğunu bildirir.
Yine, küllî olanı söyledikten sonra cüzî olanı da eklerse; mesela hakkaniyeti "yararlı ve adil olanlardan kendi payını azaltmak" diye tarif ederse. Çünkü adil olan yararlı bir şeydir, dolayısıyla yararlının içinde kapsanır. Demek ki "adil" fazladır; küllî olanı söyledikten sonra cüzî olanı eklemiştir. Hekimliği "canlı ve insan için sağlıklı olanların epistēmē'si" diye, ya da kanunu "tabiatça güzel ve adil olanların sureti" diye tarif ederse de öyledir; çünkü adil olan güzel bir şeydir, dolayısıyla aynı şeyi birden çok kez söyler.
Εἰ μὲν οὖν μὴ σαφῶς, ἐκ τῶν τοιούτων ἐστὶν ἐπισκεπτέον. Εἰ δ᾿ ἐπὶ πλεῖον εἴρηκε τὸν ὅρον, πρῶτον μὲν σκοπεῖν εἴ τινι κέχρηται ὃ πᾶσιν ὑπάρχει, ἢ ὅλως τοῖς οὖσιν ἢ τοῖς ὑπὸ ταὐτὸ γένος τῷ ὁριζομένῳ· ἐπὶ πλεῖον γὰρ εἰρῆσθαι ἀναγκαῖον τοῦτο. Δεῖ γὰρ τὸ μὲν γένος ἀπὸ τῶν ἄλλων χωρίζειν, τὴν δὲ διαφορὰν ἀπό τινος τῶν ἐν τῷ αὐτῷ γένει. Τὸ μὲν οὖν πᾶσιν ὑπάρχον ἁπλῶς ἀπ᾿ οὐδενὸς χωρίζει, τὸ δὲ τοῖς ὑπὸ ταὐτὸ γένος πᾶσιν ὑπάρχον οὐ χωρίζει ἀπὸ τῶν ἐν ταὐτῷ γένει, ὥστε μάταιον τὸ τοιοῦτον προσκείμενον.
Ἢ εἰ ἔστι μὲν ἴδιον τὸ προσκείμενον, ἀφαιρεθέντος δὲ τούτου καὶ ὁ λοιπὸς λόγος ἴδιός ἐστι καὶ δηλοῖ τὴν οὐσίαν. Οἷον ἐν τῷ τοῦ ἀνθρώπου λόγῳ τὸ ἐπιστήμης δεκτικὸν προστεθὲν περίεργον· καὶ γὰρ ἀφαιρεθέντος τούτου ὁ λοιπὸς λόγος ἴδιος καὶ δηλοῖ τὴν οὐσίαν. Ἁπλῶς δ᾿ εἰπεῖν, ἅπαν περίεργον οὗ ἀφαιρεθέντος τὸ λοιπὸν δῆλον ποιεῖ τὸ ὁριζόμενον. Τοιοῦτος δὲ καὶ ὁ τῆς ψυχῆς ὅρος, εἰ ἀριθμὸς αὐτὸς αὑτὸν κινῶν ἐστίν· καὶ γὰρ τὸ αὐτὸ αὑτὸ κινοῦν ψυψή, καθάπερ Πλάτων ὥρισται. Ἢ ἴδιον μέν ἐστι τὸ εἰρημένον, οὐ δηλοῖ δὲ τὴν οὐσίαν ἀφαιρεθέντος τοῦ ἀριθμοῦ. Ποτέρως μὲν οὖν ἔχει, χαλεπὸν διασαφῆσαι· χρηστέον δ᾿ ἐπὶ πάντων τῶν τοιούτων πρὸς τὸ συμφέρον. Οἷον ὅτι ὁ τοῦ φλέγματος ὅρος ὑγρὸν πρῶτον ἀπὸ τροφῆς ἄπεπτον. Ἣν γὰρ τὸ πρῶτον, οὐ πολλά, ὥστε περίεργον τὸ ἄπεπτον προσκείμενον· καὶ γὰρ τούτου ἀφαιρεθέντος ὁ λοιπὸς ἔσται ἴδιος λόγος· οὐ γὰρ ἐνδέχεται ἀπὸ τῆς τροφῆς καὶ τοῦτο καὶ ἄλλο τι πρῶτον εἶναι. Ἢ οὐχ ἁπλῶς πρῶτον ἀπὸ τροφῆς τὸ φλέγμα, ἀλλὰ τῶν ἀπέπτων πρῶτον, ὥστε προσθετέον τὸ ἄπεπτον· ἐκείνως μὲν γὰρ ῥηθέντος οὐκ ἀληθὴς ὁ λόγος, εἴπερ μὴ πάντων πρῶτόν ἐστιν.
Ἔτι εἴ τι τῶν ἐν τῷ λόγῳ μὴ πᾶσιν ὑπάρχει τοῖς ὑπὸ ταὐτὸ εἶδος· ὁ γὰρ τοιοῦτος χεῖρον ὥρισται τῶν χρωμένων ὃ πᾶσιν ὑπάρχει τοῖς οὖσιν. Ἐκείνως μὲν γὰρ ἂν ὁ λοιπὸς ἴδιος ᾖ λόγος, καὶ ὁ πᾶς ἴδιος ἔσται· ἁπλῶς γὰρ πρὸς τὸ ἴδιον ὁτουοῦν προστεθέντος ἀληθοῦς ὅλος ἴδιος γίνεται. Εἰ δέ τι τῶν ἐν τῷ λόγῳ μὴ πᾶσιν ὑπάρχει τοῖς ὑπὸ ταὐτὸ εἶδος, ἀδύνατον ὅλον τὸν λόγον ἴδιον εἶναι· οὐ γὰρ ἀντικατηγορηθήσεται τοῦ πράγματος. Οἷον τὸ ζῷον πεζὸν δίπουν τετράπηχυ· ὁ γὰρ τοιοῦτος λόγος οὐκ ἀντικατηγορεῖται τοῦ πράγματος διὰ τὸ μὴ πᾶσιν ὑπάρχειν τοῖς ὑπὸ ταὐτὸν εἶδος τὸ τετράπηχυ.
Πάλιν εἰ ταὐτὸν πλεονάκις εἴρηκεν, οἷον τὴν ἐπιθυμίαν ὄρεξιν ἡδέος εἰπών· πᾶσα γὰρ ἐπιθυμία ἡδέος ἐστίν, ὥστε καὶ τὸ ταὐτὸν τῇ ἐπιθυμίᾳ ἡδέος ἔσται. Γίνεται οὖν ὅρος τῆς ἐπιθυμίας ὄρεξις ἡδέος ἡδέος· οὐδὲν γὰρ διαφέρει ἐπιθυμίαν εἰπεῖν ἢ ὄρεξιν ἡδέος, ὥσθ᾿ ἑκάτερον αὐτῶν ἡδέος ἔσται. Ἢ τοῦτο μὲν οὐδὲν ἄτοπον· καὶ γὰρ ὁ ἄνθρωπος δίπουν ἐστίν, ὥστε καὶ τὸ ταὐτὸν τῷ ἀνθρώπῳ δίπουν ἔσται. Ἔστι δὲ ταὐτὸν τῷ ἀνθρώπῳ ζῷον πεζὸν δίπουν, ὥστε ζῷον πεζὸν δίπουν δίπουν ἐστίν. Ἀλλ᾿ οὐ διὰ τοῦτο ἄτοπόν τι συμβαίνει· οὐ γὰρ κατὰ ζῴου πεζοῦ τὸ δίπουν κατηγορεῖται (οὕτω μὲν γὰρ ἂν δὶς περὶ τοῦ αὐτοῦ τὸ δίπουν ἂν κατηγοροῖτο), ἀλλὰ περὶ ζῴου πεζοῦ δίποδος τὸ δίπουν λέγεται, ὥστε ἅπαξ μόνον τὸ δίπουν κατηγορεῖται. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῆς ἐπιθυμίας· οὐ γὰρ κατὰ τῆς ὀρέξεως τὸ ἡδέος εἶναι κατηγορεῖται, ἀλλὰ κατὰ τοῦ σύμπαντος, ὥστε ἅπαξ καὶ ἐνταῦθα ἡ κατηγορία γίνεται. Οὐκ ἔστι δὲ τὸ δὶς φθέγξασθαι ταὐτὸν ὄνομα τῶν ἀτόπων, ἀλλὰ τὸ πλεονάκις περί τινος τὸ αὐτὸ κατηγορῆσαι, οἷον ὡς Ξενοκράτης τὴν φρόνησιν ὁριστικὴν καὶ θεωρητικὴν τῶν ὄντων φησὶν εἶναι. Ἡ γὰρ ὁριστικὴ θεωρητική τίς ἐστιν, ὥστε δὶς τὸ αὐτὸ λέγει προσθεὶς πάλιν καὶ θεωρητικήν. Ὁμοίως δὲ καὶ ὅσοι τὴν κατάψυξιν στέρησιν τοῦ κατὰ φύσιν θερμοῦ φασὶν εἶναι· πᾶσα γὰρ στέρησίς ἐστι τοῦ κατὰ φύσιν ὑπάρχοντος, ὥστε περίεργον τὸ προσθεῖναι τοῦ κατὰ φύσιν, ἀλλ᾿ ἱκανὸν ἦν εἰπεῖν στέρησιν θερμοῦ, ἐπειδὴ αὐτὴ ἡ στέρησις γνώριμον ποιεῖ ὅτι τοῦ κατὰ φύσιν λέγεται.
Πάλιν εἰ τοῦ καθόλου εἰρημένου προσθείη καὶ ἐπὶ μέρους, οἷον εἰ τὴν ἐπιείκειαν ἐλάττωσιν τῶν συμφερόντων καὶ δικαίων· τὸ γὰρ δίκαιον συμφέρον τι, ὥστε περιέχεται ἐν τῷ συμφέροντι. Περιττὸν οὖν τὸ δίκαιον, ὥστε καθόλου εἴπας ἐπὶ μέρους προσέθηκεν. Καὶ εἰ τὴν ἰατρικὴν ἐπιστήμην τῶν ὑγιεινῶν ζῴῳ καὶ ἀνθρώπῳ, ἢ τὸν νόμον εἰκόνα τῶν φύσει καλῶν καὶ δικαίων· τὸ γὰρ δίκαιον καλόν τι, ὥστε πλεονάκις τὸ αὐτὸ λέγει.
6.44. Bölüm
İyi tarif edip etmediği bunlarla ve bunlar gibi şeylerle incelenmelidir; özü söyleyip tarif edip etmediği ise şunlarla.
Önce, tarifi daha önce gelen ve daha bilinir şeyler aracılığıyla yapıp yapmadığına bakmalı. Çünkü tarif, söylenen şeyi bildirmek için verilir; biz de rastgele şeylerden değil, ispatlarda olduğu gibi, daha önce gelen ve daha bilinir şeylerden hareketle biliriz (her öğretme ve öğrenme böyledir); dolayısıyla bunlar aracılığıyla tarif etmeyenin tarif etmiş olmadığı açıktır. Yoksa aynı şeyin birden çok tarifi olur. Çünkü daha önce gelen ve daha bilinir şeyler aracılığıyla tarif edenin daha iyi tarif ettiği açıktır; o halde ikisi de aynı şeyin tarifi olur. Oysa bu kabul edilebilir görünmez; çünkü var olanların her biri için, kendisi olduğu şey olmak birdir. Dolayısıyla aynı şeyin birden çok tarifi olsaydı, tarif edilen için olmak, tariflerin her biriyle gösterilen şeyle aynı olurdu. Oysa bunlar aynı değildir, çünkü tarifler farklıdır. Demek ki daha önce gelen ve daha bilinir şeyler aracılığıyla tarif etmeyenin tarif etmiş olmadığı açıktır.
Tarifin daha bilinir şeylerle söylenmemiş olması iki türlü anlaşılabilir: ya mutlak olarak daha az bilinen şeylerden ya da bize göre daha az bilinen şeylerden hareket edilmiştir; ikisi de mümkündür. Mutlak olarak, önce gelen sonra gelenden daha bilinirdir; mesela nokta çizgiden, çizgi düzlemden, düzlem katı cisimden; tıpkı birimin sayıdan daha bilinir olması gibi, çünkü birim her sayıdan önce gelir ve onun ilkesidir. Harf de heceden öyle. Bize göre ise bazen tersi olur: hisse en çok katı cisim düşer, düzlem çizgiden, çizgi de noktadan daha çok düşer. Çoğu insan bunları önce tanır; çünkü bunları sıradan bir zihin, ötekileri ise titiz ve üstün bir zihin kavrayabilir.
Mutlak olarak, sonra gelenleri önce gelenler aracılığıyla bildirmeye çalışmak daha iyidir; çünkü bu epistēmē'ye daha uygundur. Bununla birlikte, bunlar aracılığıyla bilemeyenler karşısında logos'u onların bildiği şeyler aracılığıyla kurmak belki zorunludur. Noktanın, çizginin ve düzlemin tarifleri de bu türdendir; hepsi önce geleni sonra gelenler aracılığıyla gösterir: noktanın çizginin, çizginin düzlemin, düzlemin de katı cismin sınırı olduğunu söylerler. Ama şunu gözden kaçırmamak gerekir: böyle tarif edenler, tarif edilenin özünü gösteremezler — meğer ki bize göre daha bilinir olanla mutlak olarak daha bilinir olan aynı şey olsun. Çünkü iyi tarif eden, cins ve ayrımlar aracılığıyla tarif etmelidir; bunlar da mutlak olarak türden daha bilinir ve daha önce gelen şeylerdir. Cins ve ayrım ortadan kalktığında tür de onlarla birlikte ortadan kalkar; dolayısıyla bunlar türden önce gelir. Daha bilinir de olurlar: tür bilindiğinde cinsin ve ayrımın da bilinmesi zorunludur (insanı bilen canlıyı ve yürüyeni de bilir); ama cins ya da ayrım bilindiğinde türün de bilinmesi zorunlu değildir; dolayısıyla tür daha az bilinendir. Ayrıca böyle tariflerin, yani her birinin bildiği şeylerden çıkan tariflerin gerçek tarifler olduğunu ileri sürenler, aynı şeyin birçok tarifi olduğunu söylemek zorunda kalacaklardır. Çünkü farklı kişilere farklı şeyler daha bilinir gelir, herkese aynı şeyler değil; dolayısıyla tarifi her birine daha bilinir olandan hareketle yapmak gerekiyorsa, her kişiye ayrı bir tarif verilmesi gerekir. Ayrıca aynı kişilere bile farklı zamanlarda farklı şeyler daha bilinirdir: başta hissedilir şeyler, zihinleri inceldikçe tersi. Dolayısıyla tarifin her birine daha bilinir olanlar aracılığıyla verilmesi gerektiğini söyleyenlere göre, aynı kişiye bile her zaman aynı tarif verilmemelidir. Demek ki tarif böyle şeyler aracılığıyla değil, mutlak olarak daha bilinir olanlar aracılığıyla yapılmalıdır; çünkü ancak böyle her zaman bir ve aynı tarif ortaya çıkar. Mutlak olarak bilinir olan da belki herkesin bildiği değil, zihni iyi durumda olanların bildiğidir; tıpkı mutlak olarak sağlıklı olanın, bedeni iyi durumda olanlar için sağlıklı olan olması gibi. Bu tür şeylerin her birini titizlikle belirlemek, tartışırken ise işe gelecek şekilde kullanmak gerekir. Bir tarifi herkesin kabul edeceği biçimde çürütmek en çok, logos'u ne mutlak olarak daha bilinir olanlardan ne de bize göre daha bilinir olanlardan kurmuşsa mümkündür.
Daha bilinir şeyler aracılığıyla tarif etmemenin bir yolu, daha önce söylediğimiz gibi, önce geleni sonra gelenler aracılığıyla göstermektir. Bir başkası, durgun ve belirli olanın logos'unu belirsiz ve hareket hâlindeki şey aracılığıyla vermiş olmaktır; çünkü kalıcı ve belirli olan, belirsiz ve hareket hâlinde olandan önce gelir.
Daha önce gelenlerden hareket etmemenin üç yolu vardır. Birincisi, karşıtı karşıtı aracılığıyla tarif etmiş olmaktır; mesela iyiyi kötü aracılığıyla. Çünkü karşıtlar tabiatça aynı anda vardır. Bazılarına göre ikisinin epistēmē'si de aynıdır; dolayısıyla biri öbüründen daha bilinir de değildir. Ama şunu gözden kaçırmamak gerekir: bazı şeyler belki başka türlü tarif edilemez; mesela "iki katı" "yarım" olmadan, ve kendi başına göreli olarak söylenen her şey. Bunların hepsi için olmak, bir şeye göre belli bir durumda bulunmakla aynıdır; dolayısıyla birini öbürü olmadan bilmek imkânsızdır; bu yüzden birinin logos'unda öbürünün de kapsanması zorunludur. Bütün bu tür şeyleri bilmek, onları ise işe yarar göründüğü şekilde kullanmak gerekir.
Bir başkası, tarif edilenin kendisini kullanmış olmaktır. Tarif edilenin adını doğrudan kullanmadığında bu gözden kaçar; mesela güneşi "gündüz görünen yıldız" diye tarif etmişse. Çünkü gündüzü kullanan güneşi kullanır. Bu tür şeyleri yakalamak için adın yerine logos'u koymak gerekir; mesela gündüz "güneşin yerin üstündeki gidişi"dir. "Güneşin yerin üstündeki gidişi"ni söyleyenin güneşi söylediği açıktır; dolayısıyla gündüzü kullanan güneşi kullanmıştır.
Yine, karşı bölünmüş olanı kendisine karşı bölünmüş olanla tarif etmişse; mesela teki "çiftten bir birim büyük olan" diye. Çünkü aynı cinsten karşı bölünmüş olanlar tabiatça aynı anda vardır; tek ile çift de karşı bölünmüştür, çünkü ikisi de sayının ayrımlarıdır.
Aynı şekilde, üstteki şeyi alttakiler aracılığıyla tarif etmişse de; mesela çift sayıyı "ikiye bölünen" diye, ya da iyiyi "aretē melekesi" diye. Çünkü "ikiye" iki'den alınmıştır, iki ise çifttir; aretē de bir iyidir; dolayısıyla bunlar ötekilerin altındadır. Ayrıca alttakini kullananın onu da kullanması zorunludur: aretē'yi kullanan iyiyi kullanır, çünkü aretē bir iyidir; aynı şekilde "ikiye"yi kullanan da çifti kullanır, çünkü "ikiye" iki parçaya bölünmüş olmayı gösterir, iki ise çifttir.
Πότερον μὲν οὖν καλῶς ἢ οὐ καλῶς, διὰ τούτων καὶ τῶν τοιούτων ἐπισκεπτέον· πότερον δ᾿ εἴρηκε καὶ ὥρισται τὸ τί ἦν εἶναι ἢ οὐχί, ἐκ τῶνδε.
Πρῶτον μὲν εἰ μὴ διὰ προτέρων καὶ γνωριμωτέρων πεποίηται τὸν ὁρισμόν. Ἐπεὶ γὰρ ὁ ὅρος ἀποδίδοται τοῦ γνωρίσαι χάριν τὸ λεχθέν, γνωρίζομεν δ᾿ οὐκ ἐκ τῶν τυχόντων ἀλλ᾿ ἐκ τῶν προτέρων καὶ γνωριμωτέρων, καθάπερ ἐν ταῖς ἀποδείξεσιν (οὕτω γὰρ πᾶσα διδασκαλία καὶ μάθησις ἔχει), φανερὸν ὅτι ὁ μὴ διὰ τοιούτων ὁριζόμενος οὐχ ὥρισται. Εἰ δὲ μή, πλείους ἔσονται τοῦ αὐτοῦ ὁρισμοί. Δῆλον γὰρ ὅτι καὶ ὁ διὰ προτέρων καὶ γνωριμωτέρων βέλτιον ὥρισται, ὥστε ἀμφότεροι ἂν εἴησαν ὅροι τοῦ αὐτοῦ. Τὸ δὲ τοιοῦτον οὐ δοκεῖ· ἑκάστῳ γὰρ τῶν ὄντων ἕν ἐστι τὸ εἶναι ὅπερ ἐστίν· ὥστ᾿ εἰ πλείους ἔσονται τοῦ αὐτοῦ ὁρισμοί, ταὐτὸν ἔσται τῷ ὁριζομένῳ τὸ εἶναι ὅπερ καθ᾿ ἑκάτερον τῶν ὁρισμῶν δηλοῦται. Ταῦτα δ᾿ οὐ ταὐτά ἐστιν, ἐπειδὴ οἱ ὁρισμοὶ ἕτεροι. Δῆλον οὖν ὅτι οὐχ ὥρισται ὁ μὴ διὰ προτέρων καὶ γνωριμωτέρων ὁρισάμενος.
Τὸ μὲν οὖν μὴ διὰ γνωριμωτέρων εἰρῆσθαι τὸν ὅρον διχῶς ἔστιν ἐκλαβεῖν· ἢ γὰρ εἰ ἁπλῶς ἐξ ἀγνωστοτέρων ἢ εἰ ἡμῖν ἀγνωστοτέρων· ἐνδέχεται γὰρ ἀμφοτέρως. Ἁπλῶς μὲν οὖν γνωριμώτερον τὸ πρότερον τοῦ ὑστέρου, οἷον στιγμὴ γραμμῆς καὶ γραμμὴ ἐπιπέδου καὶ ἐπίπεδον στερεοῦ, καθάπερ καὶ μονὰς ἀριθμοῦ· πρότερον γὰρ καὶ ἀρχὴ παντὸς ἀριθμοῦ. Ὁμοίως δὲ καὶ στοιχεῖον συλλαβῆς. Ἡμῖν δ᾿ ἀνάπαλιν ἐνίοτε συμβαίνει· μάλιστα γὰρ τὸ στερεὸν ὑπὸ τὴν αἴσθησιν πίπτει, τὸ δ᾿ ἐπίπεδον μᾶλλον τῆς γραμμῆς, γραμμὴ δὲ σημείου μᾶλλον. Οἱ πολλοὶ γὰρ τὰ τοιαῦτα προγνωρίζουσιν· τὰ μὲν γὰρ τῆς τυχούσης τὰ δ᾿ ἀκριβοῦς καὶ περιττῆς διανοίας καταμαθεῖν ἐστίν.
Ἁπλῶς μὲν οὖν βέλτιον τὸ διὰ τῶν πρότερον τὰ ὕστερα πειρᾶσθαι γνωρίζειν· ἐπιστημονικώτερον γὰρ τὸ τοιοῦτόν ἐστιν. Οὐ μὴν ἀλλὰ πρὸς τοὺς ἀδυνατοῦντας γνωρίζειν διὰ τῶν τοιούτων ἀναγκαῖον ἴσως διὰ τῶν ἐκείνοις γνωρίμων ποιεῖσθαι τὸν λόγον. Εἰσὶ δὲ τῶν τοιούτων ὁρισμῶν ὅ τε τῆς στιγμῆς καὶ ὁ τῆς γραμμῆς καὶ ὁ τοῦ ἐπιπέδου· πάντες γὰρ διὰ τῶν ὑστέρων τὰ πρότερα δηλοῦσιν· τὸ μὲν γὰρ γραμμῆς, τὸ δ᾿ ἐπιπέδου, τὸ δὲ στερεοῦ φασὶ πέρας εἶναι. Οὐ δεῖ δὲ λανθάνειν ὅτι τοὺς οὕτως ὁριζομένους οὐκ ἐνδέχεται τὸ τί ἦν εἶναι τῷ ὁριζομένῳ δηλοῦν, ἐὰν μὴ τυγχάνῃ ταὐτὸν ἡμῖν τε γνωριμώτερον καὶ ἁπλῶς γνωριμώτερον, εἴπερ δεῖ μὲν διὰ τοῦ γένους καὶ τῶν διαφορῶν ὁρίζεσθαι τὸν καλῶς ὁριζόμενον, ταῦτα δὲ τῶν ἁπλῶς γνωριμωτέρων καὶ προτέρων τοῦ εἴδους ἐστίν. Συναναιρεῖ γὰρ τὸ γένος καὶ ἡ διαφορὰ τὸ εἶδος, ὥστε πρότερα ταῦτα τοῦ εἴδους. Ἔστι δὲ καὶ γνωριμώτερα· τοῦ μὲν γὰρ εἴδους γνωριζομένου ἀνάγκη καὶ τὸ γένος καὶ τὴν διαφορὰν γνωρίζεσθαι (ὁ γὰρ ἄνθρωπον γνωρίζων καὶ ζῷον καὶ πεζὸν γνωρίζει), τοῦ δὲ γένους ἢ τῆς διαφορᾶς γνωριζομένης οὐκ ἀνάγκη καὶ τὸ εἶδος γνωρίζεσθαι, ὥστε ἀγνωστότερον τὸ εἶδος. Ἔτι τοῖς κατ᾿ ἀλήθειαν τοὺς τοιούτους ὁρισμοὺς φάσκουσιν εἶναι, τοὺς ἐκ τῶν ἑκάστῳ γνωρίμων, πολλοὺς τοῦ αὐτοῦ συμβήσεται λέγειν ὁρισμοὺς εἶναι· ἕτερα γὰρ ἑτέροις καὶ οὐ ταὐτὰ πᾶσι τυγχάνει γνωριμώτερα ὄντα, ὥστε πρὸς ἕκαστον ἕτερος ἂν εἴη ὁρισμὸς ἀποδοτέος, εἴπερ ἐκ τῶν ἑκάστοις γνωριμωτέρων τὸν ὁρισμὸν ποιεῖσθαι χρή. Ἔτι τοῖς αὐτοῖς ἄλλοτ᾿ ἄλλα μᾶλλον γνώριμα, ἐξ ἀρχῆς μὲν τὰ αἰσθητά, ἀκριβεστέροις δὲ γινομένοις ἀνάπαλιν, ὥστ᾿ οὐδὲ πρὸς τὸν αὐτὸν ἀεὶ ὁ αὐτὸς ὁρισμὸς ἀποδοτέος τοῖς διὰ τῶν ἑκάστοις γνωριμωτέρων τὸν ὁρισμὸν φάσκουσιν ἀποδοτέον εἶναι. Δῆλον οὖν ὅτι οὐχ ὁριστέον διὰ τῶν τοιούτων, ἀλλὰ διὰ τῶν ἁπλῶς γνωριμωτέρων· μόνως γὰρ ἂν οὕτως εἷς καὶ ὁ αὐτὸς ὁρισμὸς ἀεὶ γίνοιτο. Ἴσως δὲ καὶ τὸ ἁπλῶς γνώριμον οὐ τὸ πᾶσι γνώριμόν ἐστιν, ἀλλὰ τὸ τοῖς εὖ διακειμένοις τὴν διάνοιαν, καθάπερ καὶ τὸ ἁπλῶς ὑγιεινὸν τὸ τοῖς εὖ ἔχουσι τὸ σῶμα. Δεῖ μὲν οὖν ἕκαστα τῶν τοιούτων ἐξακριβοῦν, χρῆσθαι δὲ διαλεγομένους πρὸς τὸ συμφέρον. Μάλιστα δ᾿ ὁμολογουμένως ἀναιρεῖν ἐνδέχεται τὸν ὁρισμόν, ἐὰν μήτ᾿ ἐκ τῶν ἁπλῶς γνωριμωτέρων μήτ᾿ ἐκ τῶν ἡμῖν τυγχάνῃ τὸν λόγον πεποιημένος.
Εἷς μὲν οὖν τρόπος τοῦ μὴ διὰ γνωριμωτέρων ἐστὶ τὸ διὰ τῶν ὑστέρων τὰ πρότερα δηλοῦν, καθάπερ πρότερον εἴπαμεν· ἄλλος, εἰ τοῦ ἐν ἠρεμίᾳ καὶ τοῦ ὡρισμένου διὰ τοῦ ἀορίστου καὶ τοῦ ἐν κινήσει ἀποδέδοται ὁ λόγος· πρότερον γὰρ τὸ μένον καὶ τὸ ὡρισμένον τοῦ ἀορίστου καὶ ἐν κινήσει ὄντος.
Τοῦ δὲ μὴ ἐκ προτέρων τρεῖς εἰσὶ τρόποι, πρῶτος μὲν εἰ διὰ τοῦ ἀντικειμένου τὸ ἀντικείμενον ὥρισται, οἷον διὰ τοῦ κακοῦ τὸ ἀγαθόν· ἅμα γὰρ τῇ φύσει τὰ ἀντικείμενα. Ἐνίοις δὲ καὶ ἡ αὐτὴ ἐπιστήμη ἀμφοτέρων δοκεῖ εἶναι, ὥστ᾿ οὐδὲ γνωριμώτερον τὸ ἕτερον τοῦ ἑτέρου. Δεῖ δὲ μὴ λανθάνειν ὅτι ἔνια ἴσως οὐκ ἔστιν ὁρίσασθαι ἄλλως, οἷον τὸ διπλάσιον ἄνευ τοῦ ἡμίσεος, καὶ ὅσα καθ᾿ αὑτὰ πρός τι λέγεται· πᾶσι γὰρ τοῖς τοιούτοις ταὐτὸν τὸ εἶναι τῷ πρός τί πως ἔχειν, ὥστ᾿ ἀδύνατον ἄνευ θατέρου θάτερον γνωρίζειν, διόπερ ἀναγκαῖον ἐν τῷ τοῦ ἑτέρου λόγῳ συμπεριειλῆφθαι καὶ θάτερον. Γνωρίζειν μὲν οὖν δεῖ τὰ τοιαῦτα πάντα, χρῆσθαι δ᾿ αὐτοῖς ὡς ἂν δοκῇ συμφέρειν.
Ἄλλος, εἰ αὐτῷ κέχρηται τῷ ὁριζομένῳ. Λανθάνει δ᾿, ὅταν μὴ αὐτῷ τῷ τοῦ ὁριζομένου ὀνόματι χρήσηται, οἷον εἰ τὸν ἥλιον ἄστρον ἡμεροφανὲς ὡρίσατο· ὁ γὰρ ἡμέρᾳ χρώμενος ἡλίῳ χρῆται. Δεῖ δ᾿ ὅπως φωραθῇ τὰ τοιαῦτα μεταλαμβάνειν ἀντὶ τοῦ ὀνόματος τὸν λόγον, οἷον ὅτι ἡμέρα ἡλίου φορὰ ὑπὲρ γῆς ἐστίν· δῆλον γὰρ ὅτι ὁ τὴν φορὰν ἡλίου ὑπὲρ γῆς εἰρηκὼς τὸν ἥλιον εἴρηκεν, ὥστε κέχρηται τῷ ἡλίῳ ὁ τῇ ἡμέρᾳ χρησάμενος.
Πάλιν εἰ τῷ ἀντιδιῃρημένῳ τὸ ἀντιδιῃρημένον ὥρισται, οἷον περιττὸν τὸ μονάδι μεῖζον ἀρτίου. Ἄμα γὰρ τῇ φύσει τὰ ἐκ τοῦ αὐτοῦ γένους ἀντιδιῃρημένα, τὸ δὲ περιττὸν καὶ ἄρτιον ἀντιδιῄρηται· ἄμφω γὰρ ἀριθμοῦ διαφοραί.
Ὁμοίως δὲ καὶ εἰ διὰ τῶν ὑποκάτω τὸ ἐπάνω ὥρισται, οἷον ἄρτιον ἀριθμὸν τὸν δίχα διαιρούμενον ἢ τὸ ἀγαθὸν ἕξιν ἀρετῆς· τό τε γὰρ δίχα ἀπὸ τῶν δύο εἴληπται, ἀρτίων ὄντων, καὶ ἡ ἀρετὴ ἀγαθόν τί ἐστιν, ὥσθ᾿ ὑποκάτω ταῦτα ἐκείνων ἐστίν. Ἔτι δ᾿ ἀνάγκη τὸν τῷ ὑποκάτω χρώμενον καὶ αὐτῷ χρῆσθαι. Ὅ τε γὰρ τῇ ἀρετῇ χρώμενος χρῆται τῷ ἀγαθῷ, ἐπειδὴ ἀγαθόν τι ἡ ἀρετή· ὁμοίως δὲ καὶ ὁ τῷ δίχα χρώμενος τῷ ἀρτίῳ χρῆται, ἐπειδὴ εἰς δύο διῃρῆσθαι σημαίνει τὸ δίχα, τὰ δὲ δύο ἄρτιά ἐστιν.
6.55. Bölüm
Küllî olarak söylersek, logos'u daha önce gelen ve daha bilinir şeyler aracılığıyla kurmamak tek bir topostur; söylenenler onun kısımlarıdır. İkinci topos, şey bir cinste olduğu halde cinse konmamış olmasıdır. Bu hata, logos'un başına "ne olduğu"nun konmadığı bütün tariflerde vardır; mesela cismin tarifi olarak "üç boyutu olan", ya da birinin insanı "saymayı bilen" diye tarif etmesi. Çünkü ne olarak üç boyutu olduğu ya da ne olarak saymayı bildiği söylenmemiştir; cins ise "ne olduğu"nu göstermek ister ve tarifte söylenenler arasında ilk olarak o konur.
Ayrıca, tarif edilen birden çok şeye göre söylendiği halde hepsine göre vermemişse; mesela yazı bilgisini "söyleneni yazmanın epistēmē'si" diye tarif ederse. Çünkü "okumanın da" diye eklemek gerekir. Yazmaya göre veren, okumaya göre verenden daha çok tarif etmiş olmaz; dolayısıyla ikisi de değil, ikisini birden söyleyen tarif etmiştir; çünkü aynı şeyin birden çok tarifi olamaz. Bazı durumlarda gerçekten söylendiği gibidir, bazılarında değil; mesela kendi başına ikisine birden göre söylenmeyen şeylerde. Hekimliğin "hastalık ve sağlık yapmanın" epistēmē'si olması gibi: birine kendi başına göre, öbürüne ise araz olarak göre söylenir; hastalık yapmak hekimliğe mutlak olarak yabancıdır. Dolayısıyla ikisine göre veren, birine göre verenden daha çok tarif etmiş olmaz; belki daha da kötü tarif etmiştir, çünkü geri kalan herkes de hastalık yapabilir.
Ayrıca tarif edilenin göre söylendiği birden çok şey varken, daha iyi olana göre değil daha kötü olana göre vermişse; çünkü her epistēmē ve her kuvve en iyi olana yönelik görünür.
Yine, söylenen kendi cinsine konmamışsa, daha önce söylendiği gibi cinslerle ilgili temel kurallardan hareketle bakmak gerekir.
Ayrıca cinsleri atlayarak söylüyorsa; mesela adaleti "eşitlik sağlayan meleke" ya da "eşit olanı dağıtan meleke" diye tarif eden kişi gibi. Böyle tarif eden aretē'yi atlar; dolayısıyla adaletin cinsini bırakmış olduğundan özünü söylemez; çünkü her şeyin ousia'sı cinsiyle birliktedir. Bu, şeyi en yakın cinse koymamakla aynıdır; çünkü en yakın cinse koyan, üsttekilerin hepsini de söylemiş olur, zira üstteki cinslerin hepsi alttakilere yüklenir. Dolayısıyla ya en yakın cinse koymak ya da üstteki cinse, en yakın cinsi tarif eden bütün ayrımları eklemek gerekir. Böylece hiçbir şeyi atlamış olmaz, alttaki cinsi ad yerine logos'la söylemiş olur. Yalnız üstteki cinsi söyleyen ise alttaki cinsi söylemiş olmaz; "bitki" diyen "ağaç" demiş olmaz.
Καθόλου μὲν οὖν εἰπεῖν εἷς ἐστὶ τόπος τὸ μὴ διὰ προτέρων καὶ γνωριμωτέρων ποιήσασθαι τὸν λόγον, μέρη δ᾿ αὐτοῦ τὰ εἰρημένα. Δεύτερος, εἰ ἐν γένει τοῦ πράγματος ὄντος μὴ κεῖται ἐν γένει. Ἐν ἅπασι δὲ τὸ τοιοῦτον ἁμάρτημά ἐστιν, ἐν οἷς οὐ πρόκειται τοῦ λόγου τὸ τί ἐστιν, οἷον ὁ τοῦ σώματος ὁρισμός, τὸ ἔχον τρεῖς διαστάσεις, ἢ εἴ τις τὸν ἄνθρωπον ὁρίσαιτο τὸ ἐπιστάμενον ἀριθμεῖν. Οὐ γὰρ εἴρηται τί ὂν τρεῖς ἔχει διαστάσεις ἢ τί ὂν ἐπίσταται ἀριθμεῖν· τὸ δὲ γένος βούλεται τὸ τί ἐστι σημαίνειν, καὶ πρῶτον ὑποτίθεται τῶν ἐν τῷ ὁρισμῷ λεγομένων.
Ἔτι εἰ πρὸς πλείω λεγομένου τοῦ ὁριζομένου μὴ πρὸς πάντα ἀποδέδωκεν, οἷον εἰ τὴν γραμματικὴν ἐπιστήμην τοῦ γράψαι τὸ ὑπαγορευθέν· προσδεῖται γὰρ ὅτι καὶ τοῦ ἀναγνῶναι· οὐδὲν γὰρ μᾶλλον τοῦ γράψαι ἢ τοῦ ἀναγνῶναι ἀποδοὺς ὥρισται, ὥστ᾿ οὐδέτερος, ἀλλ᾿ ὁ ἄμφω ταῦτ᾿ εἰπών, ἐπειδὴ πλείους οὐκ ἐνδέχεται ταὐτοῦ ὁρισμοὺς εἶναι. Ἐπ᾿ ἐνίων μὲν οὖν κατ᾿ ἀλήθειαν ἔχει καθάπερ εἴρηται, ἐπ᾿ ἐνίων δ᾿ οὔ, οἷον ἐφ᾿ ὅσων μὴ καθ᾿ αὑτὸ πρὸς ἄμφω λέγεται, καθάπερ ἰατρικὴ τοῦ νόσον καὶ ὑγίειαν ποιῆσαι· τοῦ μὲν γὰρ καθ᾿ αὑτὴν λέγεται, τοῦ δὲ κατὰ συμβεβηκός· ἁπλῶς γὰρ ἀλλότριον τῆς ἰατρικῆς τὸ νόσον ποιεῖν. Ὥστ᾿ οὐδὲν μᾶλλον ὥρισται ὁ πρὸς ἄμφω ἀποδοὺς τοῦ πρὸς θάτερον, ἀλλ᾿ ἴσως καὶ χεῖρον, ἐπειδὴ καὶ τῶν λοιπῶν ὁστισοῦν δυνατός ἐστι νόσον ποιῆσαι.
Ἔτι εἰ μὴ πρὸς τὸ βέλτιον ἀλλὰ πρὸς τὸ χεῖρον ἀποδέδωκε, πλειόνων ὄντων πρὸς ἃ λέγεται τὸ ὁριζόμενον· πᾶσα γὰρ ἐπιστήμη καὶ δύναμις τοῦ βελτίστου δοκεῖ εἶναι.
Πάλιν εἰ μὴ κεῖται ἐν τῷ οἰκείῳ γένει τὸ λεχθέν, σκοπεῖν ἐκ τῶν περὶ τὰ γένη στοιχείων, καθάπερ πρότερον εἴρηται.
Ἔτι εἰ ὑπερβαίνειν λέγει τὰ γένη, οἷον ὁ τὴν δικαιοσύνην ἕξιν ἰσότητος ποιητικὴν ἢ διανεμητικὴν τοῦ ἴσου. Ὑπερβαίνει γὰρ οὕτως ὁριζόμενος τὴν ἀρετήν. Ἀπολιπὼν οὖν τὸ τῆς δικαιοσύνης γένος οὐ λέγει τὸ τί ἦν εἶναι· ἡ γὰρ οὐσία ἑκάστῳ μετὰ τοῦ γένους. Ἔστι δὲ τοῦτο ταὐτὸν τῷ μὴ εἰς τὸ ἐγγυτάτω γένος θεῖναι· ὁ γὰρ εἰς τὸ ἐγγυτάτω θεὶς πάντα τὰ ἐπάνω εἴρηκεν, ἐπειδὴ πάντα τὰ ἐπάνω γένη τῶν ὑποκάτω κατηγορεῖται. Ὥστ᾿ ἢ εἰς τὸ ἐγγυτάτω γένος θετέον, ἢ πάσας τὰς διαφορὰς τῷ ἐπάνω γένει προσαπτέον, δι᾿ ὧν ὁρίζεται τὸ ἐγγυτάτω γένος. Οὕτω γὰρ οὐδὲν ἂν εἴη παραλελοιπώς, ἀλλ᾿ ἀντ᾿ ὀνόματος λόγῳ εἰρηκὼς ἂν εἴη τὸ ὑποκάτω γένος. Ὁ δ᾿ αὐτὸ μόνον τὸ ἐπάνω γένος εἴπας οὐ λέγει καὶ τὸ ὑποκάτω γένος· ὁ γὰρ φυτὸν εἴπας οὐ λέγει δένδρον.
6.66. Bölüm
Yine ayrımlar konusunda da aynı şekilde, cinsin ayrımlarını söyleyip söylemediğine bakmak gerekir. Şeyi kendine özgü ayrımlarla tarif etmemişse, ya da hiçbir şeyin ayrımı olamayacak bir şey söylemişse — "canlı" ya da "ousia" gibi — tarif etmediği açıktır; çünkü söylenenler hiçbir şeyin ayrımı değildir. Söylenen ayrımın karşısına bölünmüş bir şey olup olmadığına da bakmalı. Yoksa, söylenenin cinsin ayrımı olamayacağı açıktır; çünkü her cins birbirine karşı bölünmüş ayrımlarla bölünür, canlının "yürüyen", "uçan", "suda yaşayan" ve "iki ayaklı" ile bölünmesi gibi. Ya da karşı bölünmüş ayrım vardır ama cins hakkında doğru söylenmez. O zaman ikisinin de cinsin ayrımı olamayacağı açıktır; çünkü birbirine karşı bölünmüş bütün ayrımlar kendi cinsleri hakkında doğru söylenir. Aynı şekilde, doğru söylenir ama cinse eklendiğinde bir tür meydana getirmezse, bunun cinsin tür yapıcı ayrımı olamayacağı açıktır; çünkü her tür yapıcı ayrım cinsle birlikte bir tür meydana getirir.
Πάλιν ἐπὶ τῶν διαφορῶν ὁμοίως σκεπτέον εἰ καὶ τὰς διαφορὰς εἶπε τὰς τοῦ γένους. Εἰ γὰρ μὴ ταῖς τοῦ πράγματος ἰδίαις ὥρισται διαφοραῖς, ἢ καὶ παντελῶς τοιοῦτον εἴρηκεν ὃ μηδενὸς ἐνδέχεται διαφορὰν εἶναι, οἷον τὸ ζῷον ἢ τὴν οὐσίαν, δῆλον ὅτι οὐχ ὥρισται· οὐδενὸς γὰρ διαφοραὶ τὰ εἰρημένα. Ὁρᾶν δὲ καὶ εἰ ἔστιν ἀντιδιῃρημένον τι τῇ εἰρημένῃ διαφορᾷ. Εἰ γὰρ μή ἐστι, δῆλον ὅτι οὐκ ἂν εἴη ἡ εἰρημένη τοῦ γένους διαφορά· πᾶν γὰρ γένος ταῖς ἀντιδιῃρημέναις διαφοραῖς διαιρεῖται, καθάπερ τὸ ζῷον τῷ πεζῷ καὶ τῷ πτηνῷ καὶ τῷ ἐνύδρῳ καὶ τῷ δίποδι. Ἣ εἰ ἔστι μὲν ἡ ἀντιδιῃρημένη διαφορά, μὴ ἀληθεύεται δὲ κατὰ τοῦ γένους. Δῆλον γὰρ ὅτι οὐδετέρα ἂν εἴη τοῦ γένους διαφορά· πᾶσαι γὰρ αἱ ἀντιδιῃρημέναι διαφοραὶ ἀληθεύονται κατὰ τοῦ οἰκείου γένους. Ὁμοίως δὲ καὶ εἰ ἀληθεύεται μέν, μὴ ποιεῖ δὲ προστιθεμένη τῷ γένει εἶδος. Δῆλον γὰρ ὅτι
s369Bu ayrım değilse söylenen de ayrım değildir, çünkü ona karşı bölünmüştür.
Ayrıca cinsi bir olumsuzlamayla bölüyorsa; çizgiyi "eni olmayan uzunluk" diye tarif edenler gibi. Çünkü bu, eni olmadığından başka bir şey göstermez. O zaman cinsin türden pay alması sonucu çıkacaktır; çünkü her uzunluk ya ensizdir ya da enlidir, zira her şey hakkında ya olumlama ya olumsuzlama doğru söylenir; dolayısıyla çizginin cinsi de, uzunluk olduğundan, ya ensiz ya da enli olacaktır. "Ensiz uzunluk" ise bir türün logos'udur, "enli uzunluk" da öyle; çünkü "ensiz" ve "enli" ayrımlardır, türün logos'u da ayrımdan ve cinsten oluşur; dolayısıyla cins türün logos'unu kabul etmiş olur. Ayrımın logos'unu da kabul eder, çünkü söylenen ayrımlardan biri zorunlu olarak cinse yüklenir. Bu topos, idea'ların var olduğunu ileri sürenlere karşı yararlıdır. Çünkü kendinde uzunluk varsa, cins hakkında enli ya da ensiz olduğu nasıl yüklenecektir? Cins hakkında doğru söylenecekse, bunlardan birinin her uzunluk hakkında doğru söylenmesi gerekir. Oysa bu olmaz, çünkü hem ensiz hem enli uzunluklar vardır. Dolayısıyla topos yalnız cinsin sayıca bir olduğunu söyleyenlere karşı yararlıdır. Bunu da idea'ları ileri sürenler yapar; çünkü kendinde uzunluğun ve kendinde canlının cins olduğunu söylerler.
Belki bazı durumlarda tarif edenin olumsuzlama kullanması da zorunludur; mesela yoksunluklarda: kör, görmesi tabiatında olduğu halde görme duyusu olmayandır. Cinsi bir olumsuzlamayla bölmek ile, karşısına zorunlu olarak bir olumsuzlamanın bölüneceği bir olumlamayla bölmek arasında hiçbir fark yoktur; mesela "enli uzunluk" diye tarif edilmişse: "enli"nin karşısına "eni olmayan" bölünür, başka bir şey değil; dolayısıyla cins yine bir olumsuzlamayla bölünmüş olur.
οὐκ ἂν εἴη αὕτη εἰδοποιὸς διαφορὰ τοῦ γένους· πᾶσα γὰρ εἰδοποιὸς διαφορὰ μετὰ τοῦ γένους εἶδος ποιεῖ. Εἰ δ᾿ αὕτη μή ἐστι διαφορά, οὐδ᾿ ἡ λεχθεῖσα, ἐπεὶ ταύτῃ ἀντιδιῄρηται.
Ἔτι ἐὰν ἀποφάσει διαιρῇ τὸ γένος, καθάπερ οἱ τὴν γραμμὴν ὁριζόμενοι μῆκος ἀπλατὲς εἶναι. Οὐδὲν γὰρ ἄλλο σημαίνει ἢ ὅτι οὐκ ἔχει πλάτος. Συμβήσεται οὖν τὸ γένος μετέχειν τοῦ εἴδους· πᾶν γὰρ μῆκος ἢ ἀπλατὲς ἢ πλάτος ἔχον ἐστίν, ἐπεὶ κατὰ παντὸς ἢ ἡ κατάφασις ἢ ἡ ἀπόφασις ἀληθεύεται, ὥστε καὶ τὸ γένος τῆς γραμμῆς μῆκος ὂν ἢ ἀπλατὲς ἢ πλάτος ἔχον ἔσται. Μῆκος δ᾿ ἀπλατὲς εἴδους ἐστὶ λόγος, ὁμοίως δὲ καὶ μῆκος πλάτος ἔχον· τὸ γὰρ ἀπλατὲς καὶ πλάτος ἔχον διαφοραί εἰσιν, ἐκ δὲ τῆς διαφορᾶς καὶ τοῦ γένους ὁ τοῦ εἴδους ἐστὶ λόγος, ὥστε τὸ γένος ἐπιδέχοιτ᾿ ἂν τὸν τοῦ εἴδους λόγον. Ὁμοίως δὲ καὶ τὸν τῆς διαφορᾶς, ἐπειδὴ ἡ ἑτέρα τῶν εἰρημένων διαφορῶν ἐξ ἀνάγκης κατηγορεῖται τοῦ γένους. Ἔστι δ᾿ ὁ εἰρημένος τόπος χρήσιμος πρὸς τοὺς τιθεμένους ἰδέας εἶναι. Εἰ γάρ ἐστιν αὐτὸ μῆκος, πῶς κατηγορηθήσεται κατὰ τοῦ γένους ὅτι πλάτος ἔχον ἐστὶν ἢ ἀπλατές ἐστιν; δεῖ γὰρ κατὰ παντὸς μήκους τὸ ἕτερον αὐτῶν ἀληθεύεσθαι, εἴπερ κατὰ τοῦ γένους ἀληθεύεσθαι μέλλει. Τοῦτο δ᾿ οὐ συμβαίνει· ἔστι γὰρ ἀπλατῆ καὶ πλάτος ἔχοντα μήκη. Ὥστε πρὸς ἐκείνους μόνους χρήσιμος ὁ τόπος, οἳ τὸ γένος ἓν ἀριθμῷ φασὶν εἶναι. Τοῦτο δὲ ποιοῦσιν οἱ τὰς ἰδέας τιθέμενοι· αὐτὸ γὰρ μῆκος καὶ αὐτὸ ζῷον γένος φασὶν εἶναι.
Ἴσως δ᾿ ἐπ᾿ ἐνίων ἀναγκαῖον καὶ ἀποφάσει χρῆσθαι τὸν ὁριζόμενον, οἷον ἐπὶ τῶν στερήσεων· τυφλὸν γάρ ἐστι τὸ μὴ ἔχον ὄψιν, ὅτε πέφυκεν ἔχειν. Διαφέρει δ᾿ οὐδὲν
s370Yine türü ayrım olarak vermişse; aşağılamayı "alayla birlikte hakaret" diye tarif edenler gibi. Çünkü alay bir tür hakarettir; dolayısıyla alay bir ayrım değil, bir türdür.
Ayrıca cinsi ayrım olarak söylemişse; mesela aretē'yi "iyi ya da değerli meleke" diye. Çünkü iyi, aretē'nin cinsidir. Ya da iyi cins değil, ayrımdır — eğer aynı şeyin birbirini kapsamayan iki cinste bulunamayacağı doğruysa. Çünkü ne iyi melekeyi kapsar ne de meleke iyiyi: her meleke iyi değildir, her iyi de meleke değildir; dolayısıyla ikisi birden cins olamaz. O halde meleke aretē'nin cinsiyse, iyinin cins olmadığı, daha çok ayrım olduğu açıktır. Ayrıca meleke aretē'nin ne olduğunu gösterir, iyi ise ne olduğunu değil keyfiyetini gösterir; ayrım da bir keyfiyet gösteriyor gibi görünür.
Verilen ayrımın bir keyfiyet değil de belirli bir "bu"yu gösterip göstermediğine de bakmalı; çünkü her ayrım bir keyfiyet bildiriyor gibi görünür.
Ayrımın tarif edilene araz olarak ait olup olmadığına da bakmalı. Çünkü hiçbir ayrım, tıpkı cins gibi, araz olarak ait olanlardan değildir; bir ayrımın bir şeye hem ait olması hem olmaması mümkün değildir.
Ayrıca ayrım, tür ya da türün altındakilerden biri cinse yükleniyorsa, tarif etmiş olmaz; çünkü bunların hiçbiri cinse yüklenemez, zira cins hepsinden geniş kapsamda söylenir. Yine, cins ayrıma yükleniyorsa; çünkü cins ayrıma değil, ayrımın ait olduğu şeylere yükleniyor gibi görünür; mesela "canlı" insana, öküze ve öteki yürüyen canlılara yüklenir, türe yüklenen ayrımın kendisine yüklenmez.
ἀποφάσει διελεῖν τὸ γένος, ἢ τοιαύτῃ καταφάσει ᾗ ἀπόφασιν ἀναγκαῖον ἀντιδιαιρεῖσθαι, οἷον εἰ μῆκος πλάτος ἔχον ὥρισται· τῷ γὰρ πλάτος ἔχοντι τὸ μὴ ἔχον πλάτος ἀντιδιῄρηται, ἄλλο δ᾿ οὐδέν, ὥστε ἀποφάσει πάλιν διαιρεῖται τὸ γένος.
Πάλιν εἰ τὸ εἶδος ὡς διαφορὰν ἀπέδωκε, καθάπερ οἱ τὸν προπηλακισμὸν ὕβριν μετὰ χλευασίας ὁριζόμενοι· ἡ γὰρ χλευασία ὕβρις τις, ὥστ᾿ οὐ διαφορὰ ἀλλ᾿ εἶδος ἡ χλευασία.
Ἔτι εἰ τὸ γένος ὡς διαφορὰν εἴρηκεν, οἷον τὴν ἀρετὴν ἕξιν ἀγαθὴν ἢ σπουδαίαν· γένος γὰρ τἀγαθὸν τῆς ἀρετῆς ἐστίν. Ἢ οὐ γένος τἀγαθόν, ἀλλὰ διαφορά, εἴπερ ἀληθὲς ὅτι οὐκ ἐνδέχεται ταὐτὸν ἐν δύο γένεσιν εἶναι μὴ περιέχουσιν ἄλληλα. Οὔτε γὰρ τἀγαθὸν τὴν ἕξιν περιέχει οὔθ᾿ ἡ ἕξις τἀγαθόν· οὐ γὰρ πᾶσα ἕξις ἀγαθόν, οὐδὲ πᾶν ἀγαθὸν ἕξις, ὥστ᾿ οὐκ ἂν εἴη γένη ἀμφότερα. Εἰ οὖν ἡ ἕξις τῆς ἀρετῆς γένος, δῆλον ὅτι τἀγαθὸν οὐ γένος, ἀλλὰ μᾶλλον διαφορά. Ἔτι ἡ μὲν ἕξις τί ἐστι σημαίνει ἡ ἀρετή, τὸ δ᾿ ἀγαθὸν οὐ τί ἐστιν ἀλλὰ ποιόν· δοκεῖ δ᾿ ἡ διαφορὰ ποῖόν τι σημαίνειν.
Ὁρᾶν δὲ καὶ εἰ μὴ ποιόν τι ἀλλὰ τόδε σημαίνει ἡ ἀποδοθεῖσα διαφορά· δοκεῖ γὰρ ποιόν τι πᾶσα διαφορὰ δηλοῦν.
Σκοπεῖν δὲ καὶ εἰ κατὰ συμβεβηκὸς ὑπάρχει τῷ ὁριζομένῳ ἡ διαφορά. Οὐδεμία γὰρ διαφορὰ τῶν κατὰ συμβεβηκὸς ὑπαρχόντων ἐστί, καθάπερ οὐδὲ τὸ γένος· οὐ γὰρ ἐνδέχεται τὴν διαφορὰν ὑπάρχειν τινὶ καὶ μὴ ὑπάρχειν.
Ἔτι εἰ κατηγορεῖται τοῦ γένους ἡ διαφορὰ ἢ τὸ εἶδος ἢ τῶν κάτωθέν τι τοῦ εἴδους, οὐκ ἂν εἴη ὡρισμένος· οὐδὲν γὰρ τῶν εἰρημένων ἐνδέχεται τοῦ γένους κατηγορεῖσθαι, ἐπειδὴ τὸ γένος ἐπὶ πλεῖστον πάντων λέγεται. Πάλιν εἰ κατηγορεῖται
s371Çünkü "canlı" ayrımların her birine yüklenecek olsaydı, türe birçok canlı yüklenirdi; zira ayrımlar türe yüklenir. Ayrıca ayrımlar, canlıysalar, hepsi ya tür ya da fert olacaktır; çünkü canlıların her biri ya bir türdür ya da bir ferttir.
Aynı şekilde türün ya da türün altındakilerden birinin ayrıma yüklenip yüklenmediğine de bakmalı; çünkü bu imkânsızdır, zira ayrım türlerden daha geniş kapsamda söylenir. Ayrıca türlerden biri ayrıma yükleniyorsa, ayrımın bir tür olduğu sonucu çıkar; çünkü "insan" yükleniyorsa, ayrımın insan olduğu açıktır. Yine, ayrım türden önce değilse; çünkü ayrım cinsten sonra, türden önce olmalıdır.
Söylenen ayrımın, onu ne kapsayan ne de onun kapsadığı başka bir cinse ait olup olmadığına da bakmalı. Çünkü aynı ayrım, birbirini kapsamayan iki cinsin ayrımı olamaz gibi görünür. Yoksa aynı türün de birbirini kapsamayan iki cinste bulunması sonucu çıkacaktır; çünkü ayrımların her biri kendi cinsini beraberinde getirir, "yürüyen" ve "iki ayaklı"nın "canlı"yı beraberinde getirmesi gibi. Dolayısıyla ayrımın yüklendiği şeye iki cinsin her biri de yüklenir. Demek ki türün birbirini kapsamayan iki cinste bulunduğu açıktır. Ya da aynı ayrımın birbirini kapsamayan iki cinsin ayrımı olması imkânsız değildir; ama "ve ikisi de aynı şeyin altında değilse" diye eklemek gerekir. Çünkü "yürüyen canlı" ile "uçan canlı" birbirini kapsamayan cinslerdir ve "iki ayaklı" ikisinin de ayrımıdır. Dolayısıyla "ve ikisi de aynı şeyin altında değilse" diye eklemek gerekir; çünkü bunların ikisi de "canlı"nın altındadır.
τὸ γένος τῆς διαφορᾶς· οὐ γὰρ κατὰ τῆς διαφορᾶς, ἀλλὰ καθ᾿ ὧν ἡ διαφορά, τὸ γένος δοκεῖ κατηγορεῖσθαι, οἷον τὸ ζῷον κατὰ τοῦ ἀνθρώπου καὶ τοῦ βοὸς καὶ τῶν ἄλλων πεζῶν ζῴων, οὐκ αὐτῆς τῆς διαφορᾶς τῆς κατὰ τοῦ εἴδους λεγομένης. Εἰ γὰρ καθ᾿ ἑκάστης τῶν διαφορῶν τὸ ζῷον κατηγορηθήσεται, πολλὰ ζῷα τοῦ εἴδους ἂν κατηγοροῖτο· αἱ γὰρ διαφοραὶ τοῦ εἴδους κατηγοροῦνται. Ἔτι διαφοραὶ πᾶσι ἢ εἴδη ἢ ἄτομα ἔσται, εἴπερ ζῷα· ἕκαστον γὰρ τῶν ζῴων ἢ εἶδός ἐστιν ἢ ἄτομον.
Ὁμοίως δὲ σκεπτέον καὶ εἰ τὸ εἶδος ἢ τῶν ὑποκάτω τι τοῦ εἴδους τῆς διαφορᾶς κατηγορεῖται· ἀδύνατον γάρ, ἐπειδὴ ἐπὶ πλέον ἡ διαφορὰ τῶν εἰδῶν λέγεται. Ἔτι συμβήσεται τὴν διαφορὰν εἶδος εἶναι, εἴπερ κατηγορεῖταί τι αὐτῆς τῶν εἰδῶν· εἰ γὰρ κατηγορεῖται ἄνθρωπος, δῆλον ὅτι ἡ διαφορὰ ἄνθρωπός ἐστιν. Πάλιν εἰ μὴ πρότερον ἡ διαφορὰ τοῦ εἴδους· τοῦ μὲν γὰρ γένους ὕστερον, τοῦ δ᾿ εἴδους πρότερον τὴν διαφορὰν δεῖ εἶναι.
Σκοπεῖν δὲ καὶ εἰ ἑτέρου γένους ἡ ῥηθεῖσα διαφορὰ μὴ περιεχομένου μηδὲ περιέχοντος. Οὐ δοκεῖ γὰρ ἡ αὐτὴ διαφορὰ δύο γενῶν εἶναι μὴ περιεχόντων ἄλληλα. Εἰ δὲ μή, συμβήσεται καὶ εἶδος τὸ αὐτὸ ἐν δύο γένεσιν εἶναι μὴ περιέχουσιν ἄλληλα· ἐπιφέρει γὰρ ἑκάστη τῶν διαφορῶν τὸ οἰκεῖον γένος, καθάπερ τὸ πεζὸν καὶ τὸ δίπουν τὸ ζῷον συνεπιφέρει. Ὥστε εἰ καθ᾿ οὗ ἡ διαφορά, καὶ τῶν γενῶν ἑκάτερον. Δῆλον οὖν ὅτι τὸ εἶδος ἐν δύο γένεσιν οὐ περιέχουσιν ἄλληλα. Ἢ οὐκ ἀδύνατον τὴν αὐτὴν διαφορὰν δύο γενῶν εἶναι μὴ περιεχόντων ἄλληλα, ἀλλὰ προσθετέον μηδ᾿ ἄμφω ὑπὸ ταὐτὸν ὄντων. Τὸ γὰρ πεζὸν ζῷον καὶ τὸ πτηνὸν ζῷον γένη ἐστὶν οὐ περιέχοντα ἄλληλα, καὶ ἀμφοτέρων αὐτῶν ἐστὶ τὸ δίπουν διαφορά. Ὥστε προσθετέον ὅτι μηδ᾿
s372Ayrımın kendi cinsinin hepsini beraberinde getirmesinin zorunlu olmadığı da açıktır, çünkü aynı ayrım birbirini kapsamayan iki cinsin ayrımı olabilir; zorunlu olan yalnız birini ve onun üstündekileri beraberinde getirmesidir, "iki ayaklı"nın "uçan canlı"yı ya da "yürüyen canlı"yı beraberinde getirmesi gibi.
Ousia'nın ayrımı olarak "bir şeyin içinde olmayı" verip vermediğine de bakmalı; çünkü bir ousia başka bir ousia'dan bir yerde olmakla ayrılmaz gibi görünür. Bu yüzden canlıyı "yürüyen" ve "suda yaşayan" diye bölenler, "yürüyen"in ve "suda yaşayan"ın bir yer gösterdiği gerekçesiyle eleştirilir. Ya da bu örnekte eleştiri doğru değildir; çünkü "suda yaşayan" bir şeyin içinde olmayı ya da bir yeri değil, bir keyfiyeti gösterir: kuruda olsa bile yine suda yaşayandır; aynı şekilde karada yaşayan da sudayken yine karada yaşayandır, suda yaşayan olmaz. Yine de ayrım bir gün bir şeyin içinde olmayı gösterirse, hata edildiği açıktır.
Yine, bir hâli ayrım olarak vermişse. Çünkü her hâl, arttıkça şeyi ousia'sından çıkarır; ayrım ise böyle değildir. Ayrım daha çok, ayrımı olduğu şeyi koruyor gibi görünür; ve genel olarak her şeyin kendi ayrımı olmadan var olması imkânsızdır: "yürüyen" olmazsa insan olmaz. Kısacası, sahibinin bakımından değiştiği şeylerin hiçbiri onun ayrımı değildir; çünkü bütün bu tür şeyler arttıkça şeyi ousia'sından çıkarır. Dolayısıyla böyle bir ayrım vermişse hata etmiştir; çünkü ayrımlar bakımından hiç değişmeyiz.
Göreli şeylerden birinin ayrımını başka bir şeye göre vermemişse de hata etmiştir; çünkü göreli şeylerin ayrımları da görelidir, epistēmē'ninkiler gibi. Epistēmē'ye nazarî, amelî ve yapıcı denir; bunların her biri göreli bir şey gösterir: bir şeyin nazarî epistēmē'si, bir şeyin yapıcı ve bir şeyin amelî epistēmē'si.
ὑπὸ ταὐτὸ ὄντων ἄμφω· ταῦτα γὰρ ἄμφω ὑπὸ τὸ ζῷόν ἐστιν. Δῆλον δὲ καὶ ὅτι οὐκ ἀνάγκη τὴν διαφορὰν πᾶν τὸ οἰκεῖον ἐπιφέρειν γένος, ἐπειδὴ ἐνδέχεται τὴν αὐτὴν δύο γενῶν εἶναι μὴ περιεχόντων ἄλληλα· ἀλλὰ τὸ ἕτερον μόνον ἀνάγκη συνεπιφέρειν καὶ τὰ ἐπάνω τούτου, καθάπερ τὸ δίπουν τὸ πτηνὸν ἢ τὸ πεζὸν συνεπιφέρει ζῷον.
Ὁρᾶν δὲ καὶ εἰ τὸ ἔν τινι διαφορὰν ἀποδέδωκεν οὐσίας· οὐ δοκεῖ γὰρ διαφέρειν οὐσία οὐσίας τῷ ποῦ εἶναι. Διὸ καὶ τοῖς τῷ πεζῷ καὶ τῷ ἐνύδρῳ διαιροῦσι τὸ ζῷον ἐπιτιμῶσιν ὡς τὸ πεζὸν καὶ τὸ ἔνυδρον ποῦ σημαῖνον. Ἢ ἐπὶ μὲν τούτων οὐκ ὀρθῶς ἐπιτιμῶσιν· οὐ γὰρ ἔν τινι οὐδὲ ποῦ σημαίνει τὸ ἔνυδρον, ἀλλὰ ποιόν τι· καὶ γὰρ ἂν ᾖ ἐν τῷ ξηρῷ, ὁμοίως ἔνυδρον· ὁμοίως δὲ τὸ χερσαῖον, κἂν ἐν ὑγρῷ, χερσαῖον ἀλλ᾿ οὐκ ἔνυδρον ἔσται. Ἀλλ᾿ ὅμως ἐάν ποτε σημαίνῃ τὸ ἔν τινι ἡ διαφορά, δῆλον ὅτι διημαρτηκὼς ἔσται.
Πάλιν εἰ τὸ πάθος διαφορὰν ἀποδέδωκεν. Πᾶν γὰρ πάθος μᾶλλον γινόμενον ἐξίστησι τῆς οὐσίας, ἡ δὲ διαφορὰ οὐ τοιοῦτον· μᾶλλον γὰρ σώζειν δοκεῖ ἡ διαφορὰ οὗ ἐστὶ διαφορά, καὶ ἁπλῶς ἀδύνατον εἶναι ἄνευ τῆς οἰκείας διαφορᾶς ἕκαστον· πεζοῦ γὰρ μὴ ὄντος οὐκ ἔσται ἄνθρωπος. Ἁπλῶς δ᾿ εἰπεῖν, καθ᾿ ὅσα ἀλλοιοῦται τὸ ἔχον, οὐδὲν τούτων διαφορὰ ἐκείνου· Ἅπαντα γὰρ τὰ τοιαῦτα μᾶλλον γινόμενα ἐξίστησι τῆς οὐσίας. Ὥστ᾿ εἴ τινα τοιαύτην διαφορὰν ἀπέδωκεν, ἡμάρτηκεν· ἁπλῶς γὰρ οὐκ ἀλλοιούμεθα κατὰ τὰς διαφοράς.
Καὶ εἴ τινος τῶν πρός τι μὴ πρὸς ἄλλο τὴν διαφορὰν ἀποδέδωκεν· τῶν γὰρ πρός τι καὶ αἱ διαφοραὶ πρός τι, καθάπερ καὶ τῆς ἐπιστήμης· θεωρητικὴ γὰρ καὶ πρακτικὴ
s373Tarif edenin göreli şeylerin her birini, tabiatça yöneldiği şeye göre verip vermediğine de bakmalı. Çünkü bazı göreli şeyler yalnız tabiatça yöneldikleri şey için kullanılabilir, başka hiçbir şey için kullanılamaz; bazıları ise başka bir şey için de kullanılabilir. Mesela görme yalnız görmek için kullanılır; kazıyıcıyla ise su da alınabilir. Yine de biri kazıyıcıyı "su almaya yarayan araç" diye tarif ederse hata etmiştir; çünkü tabiatça buna yönelik değildir. Bir şeyin tabiatça yöneldiği şeyin tarifi şudur: phronēsis sahibi kişinin phronēsis sahibi olarak, ve her şeyle ilgili kendi epistēmē'sinin onu kullanacağı şey.
Ya da şey birden çok şeye göre söylendiği halde ilkine göre vermemişse; mesela phronēsis'i akıl yürüten kısmın değil de insanın ya da psykhē'nin aretē'si diye vermişse. Çünkü phronēsis ilk olarak akıl yürüten kısmın aretē'sidir; psykhē de insan da bu kısma göre phronēsis sahibi olmuş sayılır.
Ayrıca, tarif edilen hâl, durum ya da başka herhangi bir şey, kendisine ait olduğu söylenen şeyde bulunamıyorsa hata etmiştir. Çünkü her durum ve her hâl, tabiatça durumu ya da hâli olduğu şeyde meydana gelir; tıpkı psykhē'nin bir durumu olan epistēmē'nin psykhē'de bulunması gibi. Bu tür konularda bazen yanılırlar; mesela uykunun "hissin güçsüzlüğü", aporia'nın "zıt akıl yürütmelerin eşitliği", ağrının da "birlikte büyümüş kısımların zorla ayrılması" olduğunu söyleyenler. Çünkü uyku hisse ait değildir; oysa hissin güçsüzlüğüyse ait olması gerekirdi. Aynı şekilde aporia da zıt akıl yürütmelere, ağrı da birlikte büyümüş kısımlara ait değildir; yoksa ağrı onlarda bulunacağından cansız şeyler de ağrı çekerdi. Sağlığın tarifi de böyledir, eğer sağlık sıcaklarla soğukların orantısıysa: o zaman sıcak ve soğuk şeylerin sağlıklı olması zorunlu olur; çünkü her şeyin orantısı, orantısı olduğu şeylerde bulunur; dolayısıyla sağlık onlara ait olur.
καὶ ποιητικὴ λέγεται, ἕκαστον δὲ τούτων πρός τι σημαίνει· θεωρητικὴ γάρ τινος καὶ ποιητική τινος καὶ πρακτική.
Σκοπεῖν δὲ καὶ εἰ πρὸς ὃ πέφυκεν ἕκαστον τῶν πρός τι ἀποδίδωσιν ὁ ὁριζόμενος. Ἐνίοις μὲν γὰρ πρὸς ὃ πέφυκεν ἕκαστον τῶν πρός τι μόνον ἔστι χρῆσθαι, πρὸς ἄλλο δ᾿ οὐδέν, ἐνίοις δὲ καὶ πρὸς ἄλλο, οἷον τῇ ὄψει πρὸς τὸ ἰδεῖν μόνον, τῇ δὲ στλεγγίδι κἂν ἀρύσαιτό τις· ἀλλ᾿ ὅμως εἴ τις ὁρίσαιτο τὴν στλεγγίδα ὄργανον πρὸς τὸ ἀρύειν, ἡμάρτηκεν· οὐ γὰρ πρὸς τοῦτο πέφυκεν. Ὅρος δὲ τοῦ πρὸς ὃ πέφυκεν, ἐφ᾿ ὃ ἂν χρήσαιτο ὁ φρόνιμος ᾗ φρόνιμος, καὶ ἡ περὶ ἕκαστον οἰκεία ἐπιστήμη.
Ἢ εἰ μὴ τοῦ πρώτου ἀπέδωκεν, ὅταν τυγχάνῃ πρὸς πλείω λεγόμενον, οἷον τὴν φρόνησιν ἀρετὴν ἀνθρώπου ἢ ψυχῆς καὶ μὴ τοῦ λογιστικοῦ· πρώτου γὰρ τοῦ λογιστικοῦ ἀρετὴ ἡ φρόνησις· κατὰ γὰρ τοῦτο καὶ ἡ ψυχὴ καὶ ὁ ἄνθρωπος φρονεῖν λέγεται.
Ἔτι εἰ μὴ δεκτικόν ἐστιν οὗ εἴρηται τὸ ὡρισμένον πάθος ἢ ἡ διάθεσις ἢ ὁτιοῦν ἄλλο, ἡμάρτηκεν. Πᾶσα γὰρ διάθεσις καὶ πᾶν πάθος ἐν ἐκείνῳ πέφυκε γίνεσθαι οὗ ἐστὶ διάθεσις ἢ πάθος, καθάπερ καὶ ἡ ἐπιστήμη ἐν ψυχῇ διάθεσις οὖσα ψυχῆς. Ἐνίοτε δὲ διαμαρτάνουσιν ἐν τοῖς τοιούτοις, οἷον ὅσοι λέγουσιν ὅτι ὕπνος ἐστὶν ἀδυναμία αἰσθήσεως, καὶ ἡ ἀπορία ἰσότης ἐναντίων λογισμῶν, καὶ ἡ ἀλγηδὼν διάστασις τῶν συμφύτων μερῶν μετὰ βίας· οὔτε γὰρ ὁ ὕπνος ὑπάρχει τῇ αἰσθήσει, ἔδει δ᾿, εἴπερ ἀδυναμία αἰσθήσεώς ἐστιν. Ὁμοίως δ᾿ οὐδ᾿ ἡ ἀπορία ὑπάρχει τοῖς ἐναντίοις λογισμοῖς, οὐδ᾿ ἡ ἀλγηδὼν τοῖς συμφύτοις μέρεσιν· ἀλγήσει γὰρ τὰ ἄψυχα, εἴπερ ἀλγηδὼν αὐτοῖς παρέσται. Τοιοῦτος δὲ καὶ ὁ τῆς
s374Ayrıca böyle tarif edenlerin başına, meydana getirileni meydana getirenin yerine ya da tersine koymak gelir. Çünkü birlikte büyümüş kısımların ayrılması ağrı değil, ağrıyı meydana getiren şeydir; hissin güçsüzlüğü de uyku değildir, biri öbürünü meydana getirir: ya güçsüzlük yüzünden uyuruz ya da uyku yüzünden güçsüz kalırız. Aynı şekilde zıt akıl yürütmelerin eşitliği de aporia'yı meydana getiren şey gibi görünebilir; çünkü iki yönde de akıl yürüttüğümüzde her şey iki yanda da aynı ölçüde oluyor göründüğünde, ikisinden hangisini yapacağımız konusunda aporia'ya düşeriz.
Ayrıca bütün zamanlar bakımından bir yerde uyumsuzluk olup olmadığına bakmalı; mesela ölümsüzü "şimdi yok olmaz olan canlı" diye tarif etmişse. Çünkü şimdi yok olmaz olan canlı, yalnız şimdi ölümsüz olacaktır. Ya da bu örnekte bu sonuç çıkmaz; çünkü "şimdi yok olmaz olmak" birden çok anlama gelir: ya şimdi yok olmamış olduğunu, ya şimdi yok olamayacağını, ya da şimdi asla yok olmayacak türden olduğunu gösterir. Dolayısıyla "şimdi yok olmaz bir canlı" dediğimizde, şimdi asla yok olmayacak türden bir canlı olduğunu söylemiş oluruz. Bu da ölümsüz olmakla aynı şeydi; dolayısıyla onun yalnız şimdi ölümsüz olması sonucu çıkmaz. Yine de logos'a göre verilen şimdi ya da daha önce ait olup ada göre verilen ait değilse, ikisi aynı olamaz. Topos'u, söylendiği gibi kullanmak gerekir.
ὑγιείας ὁρισμός, εἴπερ συμμετρία θερμῶν καὶ ψυχρῶν ἐστίν· ἀνάγκη γὰρ ὑγιαίνειν τὰ θερμὰ καὶ ψυχρά· ἡ γὰρ ἑκάστου συμμετρία ἐν ἐκείνοις ὑπάρχει ὧν ἐστὶ συμμετρία, ὥσθ᾿ ἡ ὑγίεια ὑπάρχοι ἂν αὐτοῖς. Ἔτι τὸ ποιούμενον εἰς τὸ ποιητικὸν ἢ ἀνάπαλιν συμβαίνει τιθέναι τοῖς οὕτως ὁριζομένοις. Οὐ γάρ ἐστιν ἀλγηδὼν ἡ διάστασις τῶν συμφύτων μερῶν, ἀλλὰ ποιητικὸν ἀλγηδόνος· οὐδ᾿ ἡ ἀδυναμία τῆς αἰσθήσεως ὕπνος, ἀλλὰ ποιητικὸν θάτερον θατέρου· ἤτοι γὰρ διὰ τὴν ἀδυναμίαν ὑπνοῦμεν, ἢ διὰ τὸν ὕπνον ἀδυνατοῦμεν. Ὁμοίως δὲ καὶ τῆς ἀπορίας δόξειεν ἂν ποιητικὸν εἶναι ἡ τῶν ἐναντίων ἰσότης λογισμῶν· ὅταν γὰρ ἐπ᾿ ἀμφότερα λογιζομένοις ἡμῖν ὁμοίως ἅπαντα φαίνηται καθ᾿ ἑκάτερον γίνεσθαι, ἀποροῦμεν ὁπότερον πράξωμεν.
Ἔτι κατὰ τοὺς χρόνους πάντας ἐπισκοπεῖν εἴ που διαφωνεῖ, οἷον εἰ τὸ ἀθάνατον ὡρίσατο ζῷον ἄφθαρτον νῦν εἶναι· τὸ γὰρ νῦν ἄφθαρτον ζῷον νῦν ἀθάνατον ἔσται. ἢ ἐπὶ μὲν τούτου οὐ συμβαίνει· ἀμφίβολον γὰρ τὸ νῦν ἄφθαρτον εἶναι· ἢ γὰρ ὅτι οὐκ ἔφθαρται νῦν σημαίνει, ἢ ὅτι οὐ δυνατὸν φθαρῆναι νῦν, ἢ ὅτι τοιοῦτόν ἐστι νῦν οἷον μηδέποτε φθαρῆναι. Ὅταν οὖν λέγωμεν ὅτι ἄφθαρτον νῦν ἐστὶ ζῷον, τοῦτο λέγομεν ὅτι νῦν τοιοῦτόν ἐστι ζῷον οἷον μηδέποτε φθαρῆναι. Τοῦτο δὲ τῷ ἀθανάτῳ τὸ αὐτὸ ἦν, ὥστ᾿ οὐ συμβαίνει νῦν αὐτὸ ἀθάνατον εἶναι. Ἀλλ᾿ ὅμως ἂν συμβαίνῃ τὸ μὲν κατὰ τὸν λόγον ἀποδοθὲν ὑπάρχειν νῦν ἢ πρότερον, τὸ δὲ κατὰ τοὔνομα μὴ ὑπάρχειν, οὐκ ἂν εἴη ταὐτόν. Χρηστέον οὖν τῷ τόπῳ καθάπερ εἴρηται.
6.77. Bölüm
Tarif edilenin, verilen logos'tan çok başka bir şeye göre söylenip söylenmediğine de bakmak gerekir; mesela adalet "eşit olanı dağıtma yetisi" ise. Çünkü eşit olanı dağıtmayı tercih eden, bunu yapabilenden daha çok adildir; dolayısıyla adalet "eşit olanı dağıtma yetisi" olamaz; yoksa en çok adil olan, eşit olanı dağıtmayı en çok yapabilen olurdu.
Ayrıca şey "daha çok"u kabul ettiği halde logos'a göre verilen kabul etmiyorsa, ya da tersine logos'a göre verilen kabul ettiği halde şey kabul etmiyorsa. Çünkü logos'a göre verilen şeyle gerçekten aynıysa, ya ikisi de kabul etmeli ya da hiçbiri etmemelidir. Ayrıca ikisi de "daha çok"u kabul ettiği halde ikisi aynı anda artmıyorsa; mesela aşk "birleşme arzusu" ise. Çünkü daha çok âşık olan birleşmeyi daha çok arzu etmez; dolayısıyla ikisi "daha çok"u aynı anda kabul etmez; oysa aynı olsalardı etmeleri gerekirdi.
Ayrıca önümüze iki şey konduğunda, şeyin daha çok söylendiği şeye logos'a göre olan daha az söyleniyorsa; mesela ateş "en ince parçacıklı cisim" ise. Çünkü alev ışıktan daha çok ateştir, ama alev ışıktan daha az "en ince parçacıklı cisim"dir. Oysa aynı olsalardı, ikisinin de aynı şeye daha çok ait olması gerekirdi. Yine, biri önümüze konan iki şeye eşit derecede ait olduğu halde öbürü ikisine eşit derecede değil de birine daha çok aitse.
Ayrıca tarifi iki şeye göre, her birine ayrı ayrı veriyorsa; mesela güzeli "görme ya da işitme yoluyla hoş olan", var olanı da "etkilenebilen ya da etkileyebilen" diye. Çünkü o zaman aynı şey aynı anda hem güzel hem güzel değil olacaktır, aynı şekilde hem var olan hem var olmayan. İşitme yoluyla hoş olan güzelle aynı olacaktır; dolayısıyla işitme yoluyla hoş olmayan da güzel olmayanla aynıdır; çünkü aynı şeylerin karşıtları da aynıdır; güzelin karşıtı güzel olmayan, işitme yoluyla hoş olanın karşıtı da işitme yoluyla hoş olmayandır. Demek ki işitme yoluyla hoş olmayan güzel olmayanla aynıdır. O halde bir şey görme yoluyla hoş olup işitme yoluyla hoş değilse, hem güzel hem güzel değil olacaktır. Aynı şekilde aynı şeyin hem var olan hem var olmayan olduğunu da göstereceğiz.
Ayrıca cinslerin, ayrımların ve tariflerde verilen öteki her şeyin adları yerine logos'larını koyarak bir uyumsuzluk çıkıp çıkmadığına bakmalı.
Σκεπτέον δὲ καὶ εἰ καθ᾿ ἕτερόν τι μᾶλλον λέγεται τὸ ὁρισθὲν ἢ κατὰ τὸν ἀποδοθέντα λόγον, οἷον εἰ ἡ δικαιοσύνη δύναμις τοῦ ἴσου διανεμητική. Δίκαιος γὰρ μᾶλλον ὁ προαιρούμενος τὸ ἴσον διανεῖμαι τοῦ δυναμένου, ὥστ᾿ οὐκ ἂν εἴη ἡ δικαιοσύνη δύναμις τοῦ ἴσου διανεμητική· καὶ γὰρ δίκαιος εἴη ἂν μάλιστα ὁ δυνάμενος μάλιστα τὸ ἴσον διανεῖμαι.
Ἔτι εἰ τὸ μὲν πρᾶγμα δέχεται τὸ μᾶλλον, τὸ δὲ κατὰ τὸν λόγον ἀποδοθὲν μὴ δέχεται, ἢ ἀνάπαλιν τὸ μὲν κατὰ τὸν λόγον ἀποδοθὲν δέχεται, τὸ δὲ πρᾶγμα μή. Δεῖ γὰρ ἀμφότερα δέχεσθαι ἢ μηδέτερον, εἴπερ δὴ ταὐτόν ἐστι τὸ κατὰ τὸν λόγον ἀποδοθὲν τῷ πράγματι. Ἔτι εἰ δέχεται μὲν ἀμφότερα τὸ μᾶλλον, μὴ ἅμα δὲ τὴν ἐπίδοσιν ἀμφότερα λαμβάνει, οἷον εἰ ὁ ἔρως ἐπιθυμία συνουσίας ἐστίν· ὁ γὰρ μᾶλλον ἐρῶν οὐ μᾶλλον ἐπιθυμεῖ τῆς συνουσίας, ὥστ᾿ οὐχ ἅμα ἀμφότερα τὸ μᾶλλον ἐπιδέχεται· ἔδει δέ γε, εἴπερ ταὐτὸν ἦν.
Ἔτι εἰ δύο τινῶν προτεθέντων, καθ᾿ οὗ τὸ πρᾶγμα μᾶλλον λέγεται, τὸ κατὰ τὸν λόγον ἧττον λέγεται, οἷον εἰ τὸ πῦρ ἐστὶ σῶμα τὸ λεπτομερέστατον· πῦρ μὲν γὰρ μᾶλλον ἡ φλόξ ἐστι τοῦ φωτός, σῶμα δὲ τὸ λεπτομερέστατον ἧττον φλὸξ τοῦ φωτός· ἔδει δ᾿ ἀμφότερα μᾶλλον τῷ αὐτῷ ὑπάρχειν, εἴπερ ταὐτὰ ἦν. Πάλιν εἰ τὸ μὲν ὁμοίως ἀμφοτέροις ὑπάρχει τοῖς προτεθεῖσι, τὸ δ᾿ ἕτερον μὴ ὁμοίως ἀμφοτέροις, ἀλλὰ τῷ ἑτέρῳ μᾶλλον.
Ἔτι ἐὰν πρὸς δύο τὸν ὁρισμὸν ἀποδῷ καθ᾿ ἑκάτερον, οἷον τὸ καλὸν τὸ δι᾿ ὄψεως ἢ τὸ δι᾿ ἀκοῆς ἡδύ, καὶ τὸ ὂν τὸ δυνατὸν παθεῖν ἢ ποιῆσαι· ἅμα γὰρ ταὐτὸν καλόν τε καὶ οὐ καλὸν ἔσται, ὁμοίως δὲ καὶ ὄν τε καὶ οὐκ ὄν. Τὸ γὰρ δι᾿ ἀκοῆς ἡδὺ ταὐτὸν τῷ καλῷ ἔσται, ὥστε τὸ μὴ ἡδὺ δι᾿ ἀκοῆς τῷ μὴ καλῷ ταὐτόν· τοῖς γὰρ αὐτοῖς καὶ τὰ ἀντικείμενα ταὐτά, ἀντίκειται δὲ τῷ μὲν καλῷ τὸ οὐ καλόν, τῷ δὲ δι᾿ ἀκοῆς ἡδεῖ τὸ οὐχ ἡδὺ δι᾿ ἀκοῆς. Δῆλον οὖν ὅτι ταὐτὸν τὸ οὐχ ἡδὺ δι᾿ ἀκοῆς τῷ οὐ καλῷ. Εἰ οὖν τι ἐστὶ δι᾿ ὄψεως μὲν ἡδὺ δι᾿ ἀκοῆς δὲ μή, καλόν τε καὶ οὐ καλὸν ἔσται. Ὁμοίως δὲ δείξομεν καὶ διότι ταὐτὸν ὄν τε καὶ οὐκ ὄν ἐστιν.
Ἔτι καὶ τῶν γενῶν καὶ τῶν διαφορῶν καὶ τῶν ἄλλων ἁπάντων τῶν ἐν τοῖς ὁρισμοῖς ἀποδιδομένων λόγους ἀντὶ τῶν ὀνομάτων ποιοῦντα σκοπεῖν εἴ τι διαφωνεῖ.
6.88. Bölüm
Tarif edilen ya kendi başına ya da cinsi bakımından göreliyse, tarifte göre söylendiği şeyin — kendisinin ya da cinsinin göre söylendiği şeyin — söylenip söylenmediğine bakmalı; mesela epistēmē'yi "caydırılamaz kanı" ya da dilemeyi "acısız istek" diye tarif etmişse. Çünkü her göreli şeyin ousia'sı başka bir şeye görelidir; zira göreli şeylerin her biri için olmak, bir şeye göre belli bir durumda bulunmakla aynıydı. O halde epistēmē'yi "bilinebilir olanın kanısı", dilemeyi de "iyinin isteği" diye söylemek gerekirdi. Yazı bilgisini "harflerin epistēmē'si" diye tarif etmişse de aynı şey olur; çünkü tarifte ya kendisinin göre söylendiği şeyi ya da cinsinin göre söylendiği şeyi vermek gerekirdi. Ya da göreli olarak söylenen bir şey gayeye göre verilmemişse. Her şeyde gaye, en iyi olan ya da ötekilerin uğruna olduğu şeydir. O halde ya en iyi olanı ya da en son olanı söylemek gerekir; mesela arzuyu hoş olanın değil hazzın arzusu diye; çünkü hoş olanı da haz uğruna seçeriz.
Verdiği şeyin bir oluş ya da bir fiil olup olmadığına da bakmalı; çünkü bunların hiçbiri gaye değildir: fiilde bulunmuş ve oluşmuş olmak, oluşmaktan ve fiilde bulunmaktan daha çok gayedir. Ya da bu her durumda doğru değildir; çünkü insanların hemen hepsi haz almayı, haz almayı bitirmiş olmaya tercih eder; dolayısıyla fiilde bulunmayı, fiilde bulunmuş olmaktan daha çok gaye sayarlar.
Yine, bazı durumlarda kemiyeti, keyfiyeti, yeri ya da öteki ayrımları belirlememişse; mesela şan düşkününü "nasıl ve ne kadar şeref isteyen" diye tarif etmek gerekir. Çünkü herkes şeref ister; dolayısıyla şan düşkününe "şeref isteyen" demek yetmez, söylenen ayrımları eklemek gerekir. Para düşkünü "ne kadar para isteyen", nefsine hâkim olamayan da "hangi tür hazlar konusunda" öyle olan diye tarif edilmelidir; çünkü herhangi bir hazza yenilen kişiye nefsine hâkim olamayan denmez, belli bir hazza yenilene denir. Ya da yine, geceyi "yerin gölgesi", depremi "yerin hareketi", bulutu "havanın yoğunlaşması", rüzgârı da "havanın hareketi" diye tarif ettikleri gibi; çünkü ne kadarının, nasıl ve neyin etkisiyle olduğunu eklemek gerekir. Böyle öteki şeylerde de durum aynıdır; çünkü herhangi bir ayrımı atlayan özü söylemez. Her zaman eksik olana yüklenmek gerekir: yer herhangi bir şekilde ya da herhangi bir ölçüde hareket ettiğinde deprem olmaz; aynı şekilde hava herhangi bir şekilde ya da herhangi bir ölçüde hareket ettiğinde de rüzgâr olmaz.
Ayrıca isteklerde, ve uygun düştüğü öteki durumlarda, "görünen" eklenmemişse; mesela dilemenin "iyinin isteği", arzunun "hoş olanın isteği" olduğu söylenip "görünen iyinin" ya da "görünen hoşun" denmemişse. Çünkü isteyenler çoğu zaman neyin iyi ya da hoş olduğunu fark etmezler; dolayısıyla istedikleri şeyin iyi ya da hoş olması zorunlu değildir, yalnız öyle görünmesi gerekir. O halde tarifi de böyle vermek gerekirdi. Söylenen eki koymuş olsa bile, idea'ların var olduğunu ileri süren kişiyi eidos'lara götürmek gerekir; çünkü görünen hiçbir şeyin idea'sı yoktur, eidos ise eidos'a göre söylenir gibi görünür: kendinde arzu kendinde hoşa, kendinde dileme kendinde iyiye yöneliktir. O halde ne görünen iyiye ne de görünen hoşa yönelik olur; çünkü "kendinde görünen iyi" ya da "kendinde görünen hoş" diye bir şey olması saçmadır.
Ἐὰν δ᾿ ᾖ πρός τι τὸ ὁριζόμενον ἢ καθ᾿ αὑτὸ ἢ κατὰ τὸ γένος, σκοπεῖν εἰ μὴ εἴρηται ἐν τῷ ὁρισμῷ πρὸς ὃ λέγεται ἢ αὐτὸ ἢ κατὰ τὸ γένος, οἷον εἰ τὴν ἐπιστήμην ὡρίσατο ὑπόληψιν ἀμετάπειστον ἢ τὴν βούλησιν ὄρεξιν ἄλυπον. Παντὸς γὰρ τοῦ πρός τι ἡ οὐσία πρὸς ἕτερον, ἐπειδὴ ταὐτὸν ἦν ἑκάστῳ τῶν πρός τι τὸ εἶναι ὅπερ τὸ πρός τί πως ἔχειν. Ἔδει οὖν τὴν ἐπιστήμην εἰπεῖν ὑπόληψιν ἐπιστητοῦ καὶ τὴν βούλησιν ὄρεξιν ἀγαθοῦ. Ὁμοίως δὲ καὶ εἰ τὴν γραμματικὴν ὡρίσατο ἐπιστήμην γραμμάτων· ἔδει γὰρ ἢ πρὸς ὃ αὐτὸ λέγεται ἢ πρὸς ὅ ποτε τὸ γένος ἐν τῷ διορισμῷ ἀποδίδοσθαι. Ἢ εἰ πρός τι εἰρημένον μὴ πρὸς τὸ τέλος ἀποδέδοται. Τέλος δ᾿ ἐν ἑκάστῳ τὸ βέλτιστον ἢ οὗ χάριν τἆλλα. Ῥητέον δὴ ἢ τὸ βέλτιστον ἢ τὸ ἔσχατον, οἷον τὴν ἐπιθυμίαν οὐχ ἡδέος ἀλλ᾿ ἡδονῆς· ταύτης γὰρ χάριν καὶ τὸ ἡδὺ αἱρούμεθα.
Σκοπεῖν δὲ καὶ εἰ γένεσίς ἐστι πρὸς ὃ ἀποδέδωκεν ἢ ἐνέργεια· οὐδὲν γὰρ τῶν τοιούτων τέλος· μᾶλλον γὰρ τὸ ἐνηργηκέναι καὶ γεγενῆσθαι τέλος ἢ τὸ γίνεσθαι καὶ ἐνεργεῖν. Ἢ οὐκ ἐπὶ πάντων ἀληθὲς τὸ τοιοῦτον· σχεδὸν γὰρ οἱ πλεῖστοι ἥδεσθαι μᾶλλον βούλονται ἢ πεπαῦσθαι ἡδόμενοι, ὥστε τὸ ἐνεργεῖν μᾶλλον τέλος ἂν ποιοῖντο τοῦ ἐνηργηκέναι.
Πάλιν ἐπ᾿ ἐνίων εἰ μὴ διώρικε τοῦ πόσου ἢ ποίου ἢ ποῦ ἢ κατὰ τὰς ἄλλας διαφοράς, οἷον φιλότιμος ὁ ποίας καὶ ὁ πόσης ὀρεγόμενος τιμῆς· πάντες γὰρ ὀρέγονται τιμῆς, ὥστ᾿ οὐκ ἀπόχρη φιλότιμον εἰπεῖν τὸν ὀρεγόμενον τιμῆς, ἀλλὰ προσθετέον τὰς εἰρημένας διαφοράς. Ὁμοίως δὲ καὶ φιλοχρήματος ὁ πόσων ὀρεγόμενος χρημάτων ἢ ἀκρατὴς ὁ περὶ ποίας ἡδονάς· οὐ γὰρ ὁ ὑφ᾿ οἱασποτοῦν ἡδονῆς κρατούμενος ἀκρατὴς λέγεται, ἀλλ᾿ ὁ ὑπό τινος. Ἢ πάλιν, ὡς ὁρίζονται τὴν νύκτα σκιὰν γῆς, ἢ τὸν σεισμὸν κίνησιν γῆς, ἢ τὸ νέφος πύκνωσιν ἀέρος, ἢ τὸ πνεῦμα κίνησιν ἀέρος· προσθετέον γὰρ πόσου καὶ ποίου καὶ ὑπὸ τίνος. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων τῶν τοιούτων· ἀπολείπων γὰρ διαφορὰν ἡντινοῦν οὐ λέγει τὸ τί ἦν εἶναι. Δεῖ δ᾿ ἀεὶ πρὸς τὸ ἐνδεὲς ἐπιχειρεῖν· οὐ γὰρ ὁπωσοῦν γῆς κινηθείσης οὐδ᾿ ὁποσησοῦν σεισμὸς ἔσται, ὁμοίως δ᾿ οὐδ᾿ ἀέρος ὁπωσοῦν οὐδ᾿ ὁποσουοῦν κινηθέντος πνεῦμα.
Ἔτι ἐπὶ τῶν ὀρέξεων εἰ μὴ πρόσκειται τὸ φαινόμενον, καὶ ἐφ᾿ ὅσων ἄλλων ἁρμόττει, οἷον ὅτι ἡ βούλησις ὄρεξις ἀγαθοῦ, ἡ δ᾿ ἐπιθυμία ὄρεξις ἡδέος, ἀλλὰ μὴ φαινομένου ἀγαθοῦ ἢ ἡδέος. Πολλάκις γὰρ λανθάνει τοὺς ὀρεγομένους ὅ τι ἀγαθὸν ἢ ἡδύ ἐστιν, ὥστ᾿ οὐκ ἀναγκαῖον ἀγαθὸν ἢ ἡδὺ εἶναι, ἀλλὰ φαινόμενον μόνον. Ἔδει οὖν οὕτω καὶ τὴν ἀπόδοσιν ποιήσασθαι. Ἐὰν δὲ καὶ ἀποδῷ τὸ εἰρημένον, ἐπὶ τὰ εἴδη ἀκτέον τὸν τιθέμενον ἰδέας εἶναι· οὐ γάρ ἐστιν ἰδέα φαινομένου οὐδενός, τὸ δ᾿ εἶδος πρὸς τὸ εἶδος δοκεῖ λέγεσθαι, οἷον αὐτὴ ἐπιθυμία αὐτοῦ ἡδέος καὶ αὐτὴ βούλησις αὐτοῦ ἀγαθοῦ. Οὐκ ἔστιν οὖν φαινομένου ἀγαθοῦ οὐδὲ φαινομένου ἡδέος· ἄτοπον γὰρ τὸ εἶναι αὐτὸ φαινόμενον ἀγαθὸν ἢ ἡδύ.
6.99. Bölüm
Ayrıca tarif melekenin tarifiyse sahibine, sahibinin tarifiyse melekeye bakmalı; öteki böyle şeylerde de aynı şekilde. Mesela hoş olan yararlı olansa, haz alan da yararlanan olur. Küllî olarak söylersek, böyle tariflerde tarif eden bir bakıma birden fazla şeyi tarif etmiş olur; çünkü epistēmē'yi tarif eden bir bakıma cehaleti de tarif eder, aynı şekilde epistēmē sahibini, epistēmē'si olmayanı, bilmeyi ve bilmemeyi de; çünkü ilki açık hâle gelince geri kalanlar da bir bakıma açık hâle gelir. O halde bütün bu tür durumlarda zıtlardan ve aynı kökten gelenlerden çıkan temel kuralları kullanarak bir uyumsuzluk olup olmadığına bakmak gerekir.
Ayrıca göreli şeylerde, cinsin göre verildiği şeye türün de o şeyin bir türüne göre verilip verilmediğine bakmalı; mesela kanı kanılabilene göreyse, belli bir kanı da belli bir kanılabilene göre; kat askata göreyse, belli bir kat da belli bir askata göre olmalıdır. Böyle verilmemişse hata yapıldığı açıktır.
Karşıtın logos'unun karşıt logos olup olmadığına da bakmalı; mesela yarımın logos'u iki katınınkine karşıt mıdır: iki katı "eşit kadar aşan" ise, yarım "eşit kadar aşılan"dır. Zıtlarda da aynı şekildedir. Çünkü zıddın logos'u, zıtların belli bir birleşimine göre zıt olacaktır; mesela yararlı "iyiyi meydana getiren" ise, zararlı "kötüyü meydana getiren" ya da "iyiyi yok eden"dir; çünkü bunlardan biri baştan söylenene zorunlu olarak zıttır. O halde ikisi de baştan söylenene zıt değilse, sonradan verilenlerin hiçbirinin zıddın logos'u olmadığı açıktır; dolayısıyla baştan verilen de doğru verilmemiştir. Bazı zıtlar öbürünün yoksunluğu olarak söylendiğinden — mesela eşitsizlik eşitliğin yoksunluğu gibi görünür (çünkü eşit olmayanlara eşitsiz denir) — yoksunluk olarak söylenen zıddın zorunlu olarak öbürü aracılığıyla tarif edildiği, geri kalanın ise artık yoksunluk olarak söylenen aracılığıyla tarif edilemeyeceği açıktır; yoksa her biri öbürü aracılığıyla bilinmiş olurdu. O halde zıtlarda böyle bir hatayı gözetmek gerekir; mesela biri eşitliği "eşitsizliğin zıddı" diye tarif ederse; çünkü yoksunluk olarak söylenen aracılığıyla tarif etmiştir. Ayrıca böyle tarif edenin, tarif edilenin kendisini kullanması zorunludur. Ad yerine logos konursa bu açık olur: "eşitsizlik" demekle "eşitliğin yoksunluğu" demek arasında hiçbir fark yoktur; o zaman eşitlik "eşitliğin yoksunluğunun zıddı" olacaktır; dolayısıyla tarif edilenin kendisini kullanmış olur. Zıtlardan hiçbiri yoksunluk olarak söylenmiyor ama logos aynı şekilde veriliyorsa — mesela iyi "kötünün zıddı" diye — kötünün de "iyinin zıddı" olacağı açıktır; çünkü bu şekilde zıt olanların logos'u aynı şekilde verilmelidir. Dolayısıyla yine tarif edilenin kendisini kullanmak sonucu çıkar; çünkü kötünün logos'unda iyi bulunur. O halde iyi kötünün zıddıysa, kötü de "iyinin zıddı"ndan başka bir şey değilse, iyi "iyinin zıddının zıddı" olacaktır. Demek ki tarif edilenin kendisini kullandığı açıktır.
Ayrıca yoksunluk olarak söyleneni verirken neyin yoksunluğu olduğunu — melekenin mi, zıddın mı, başka neyin — vermemişse; ve tabiatça neyin içinde meydana geldiğini, ya mutlak olarak ya da ilk olarak neyin içinde meydana geldiğini eklememişse. Mesela cehaleti yoksunluk diye söyleyip "epistēmē'nin yoksunluğu" dememişse, ya da tabiatça neyin içinde meydana geldiğini eklememişse, ya da ekleyip ilk olarak neyin içinde olduğunu vermemişse — mesela akıl yürüten kısımda değil de insanda ya da psykhē'de diye — hata etmiştir; çünkü bunlardan herhangi birini yapmazsa hata etmiş olur. Aynı şekilde körlüğü "gözde görme duyusunun yoksunluğu" diye söylememişse; çünkü ne olduğunu iyi veren, neyin yoksunluğu olduğunu ve yoksun kalanın ne olduğunu da vermelidir.
Yoksunluk olarak söylenmeyen bir şeyi yoksunlukla tarif edip etmediğine de bakmalı; mesela cehaleti olumsuzlama olarak söylemeyenlerde böyle bir hata var gibi görünebilir. Çünkü epistēmē'si olmayan değil, daha çok yanılmış olan cahil sayılır; bu yüzden ne cansız şeylere ne de çocuklara cahil deriz; dolayısıyla cehalet epistēmē'nin yoksunluğu olarak söylenmez.
Ἔτι ἐὰν μὲν ᾖ τῆς ἕξεως ὁ ὁρισμός, σκοπεῖν ἐπὶ τοῦ ἔχοντος, ἐὰν δὲ τοῦ ἔχοντος, ἐπὶ τῆς ἕξεως· ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων τῶν τοιούτων. Οἷον εἰ τὸ ἡδὺ ὅπερ ὠφέλιμον, καὶ ὁ ἡδόμενος ὠφελούμενος. Καθόλου δ᾿ εἰπεῖν, ἐν τοῖς τοιούτοις ὁρισμοῖς τρόπον τινὰ πλείω ἑνὸς συμβαίνει τὸν ὁριζόμενον ὁρίζεσθαι· ὁ γὰρ τὴν ἐπιστήμην ὁριζόμενος τρόπον τινὰ καὶ τὴν ἄγνοιαν ὁρίζεται, ὁμοίως δὲ καὶ τὸ ἐπιστῆμον καὶ τὸ ἀνεπιστῆμον καὶ τὸ ἐπίστασθαι καὶ τὸ ἀγνοεῖν· τοῦ γὰρ πρώτου δήλου γενομένου τρόπον τινὰ καὶ τὰ λοιπὰ δῆλα γίνονται. Σκεπτέον οὖν ἐπὶ πάντων τῶν τοιούτων μή τι διαφωνῇ, στοιχείοις χρώμενον τοῖς ἐκ τῶν ἐναντίων καὶ τῶν συστοίχων.
Ἔτι ἐπὶ τῶν πρός τι σκοπεῖν εἰ πρὸς ὃ τὸ γένος ἀποδίδοται, τὸ εἶδος πρὸς ἐκεῖνό τι ἀποδίδοται, οἷον εἰ ἡ ὑπόληψις πρὸς ὑποληπτόν, ἡ τὶς ὑπόληψις πρός τι ὑποληπτόν, καὶ εἰ τὸ πολλαπλάσιον πρὸς τὸ πολλοστημόριον, τὸ τὶ πολλαπλάσιον πρὸς τὸ τὶ πολλοστημόριον· εἰ γὰρ μὴ οὕτως ἀποδίδοται, δῆλον ὅτι ἡμάρτηται.
Ὁρᾶν δὲ καὶ εἰ τοῦ ἀντικειμένου ὁ ἀντικείμενος λόγος, οἷον τοῦ ἡμίσεος ὁ ἀντικείμενος τῷ τοῦ διπλασίου· εἰ γὰρ διπλάσιον τὸ ἴσῳ ὑπερέχον, ἥμισυ τὸ ἴσῳ ὑπερεχόμενον. Καὶ ἐπὶ τῶν ἐναντίων δ᾿ ὡσαύτως. Ὁ γὰρ ἐναντίος τοῦ ἐναντίου λόγος ἔσται κατὰ μίαν τινὰ συμπλοκὴν τῶν ἐναντίων, οἷον εἰ ὠφέλιμον τὸ ποιητικὸν ἀγαθοῦ, βλαβερὸν τὸ ποιητικὸν κακοῦ ἢ τὸ φθαρτικὸν ἀγαθοῦ· θάτερον γὰρ τούτων ἀναγκαῖον ἐναντίον εἶναι τῷ ἐξ ἀρχῆς ῥηθέντι. Εἰ οὖν μηδέτερον ἐναντίον τῷ ἐξ ἀρχῆς ῥηθέντι, δῆλον ὅτι οὐδέτερος ἂν εἴη τῶν ὕστερον ἀποδοθέντων τοῦ ἐναντίου λόγος, ὥστ᾿ οὐδ᾿ ὁ ἐξ ἀρχῆς ἀποδοθεὶς ὀρθῶς ἀποδέδοται. Ἐπεὶ δ᾿ ἔνια τῶν ἐναντίων στερήσει θατέρου λέγεται, οἷον ἡ ἀνισότης στέρησις ἰσότητος δοκεῖ εἶναι (ἄνισα γὰρ τὰ μὴ ἴσα λέγεται), δῆλον ὅτι τὸ μὲν κατὰ στέρησιν λεγόμενον ἐναντίον ἀναγκαῖον ὁρίζεσθαι διὰ θατέρου, τὸ δὲ λοιπὸν οὐκέτι διὰ τοῦ κατὰ στέρησιν λεγομένου· συμβαίνοι γὰρ ἂν ἑκάτερον δι᾿ ἑκατέρου γνωρίζεσθαι. Ἐπισκεπτέον οὖν ἐν τοῖς ἐναντίοις τὴν τοιαύτην ἁμαρτίαν, οἷον εἴ τις ὁρίσαιτο τὴν ἰσότητα εἶναι τὸ ἐναντίον ἀνισότητι· διὰ γὰρ τοῦ κατὰ στέρησιν λεγομένου ὁρίζεται. Ἔτι τὸν οὕτως ὁριζόμενον ἀναγκαῖον αὐτῷ τῷ ὁριζομένῳ χρῆσθαι. Δῆλον δὲ τοῦτο, ἐὰν μεταληφθῇ ἀντὶ τοῦ ὀνόματος ὁ λόγος· εἰπεῖν γὰρ ἢ ἀνισότητα οὐδὲν διαφέρει ἢ στέρησιν ἰσότητος, ἔσται οὖν ἡ ἰσότης τὸ ἐναντίον στερήσει ἰσότητος, ὥστ᾿ αὐτῷ ἂν εἴη κεχρημένος. Ἂν δὲ μηδέτερον τῶν ἐναντίων κατὰ στέρησιν λέγηται, ἀποδοθῇ δ᾿ ὁ λόγος ὁμοίως, οἷον ἀγαθὸν τὸ ἐναντίον κακῷ, δῆλον ὅτι κακὸν τὸ ἐναντίον ἀγαθῷ ἔσται· τῶν γὰρ οὕτως ἐναντίων ὁμοίως ὁ λόγος ἀποδοτέος. Ὥστε πάλιν αὐτῷ τῷ ὁριζομένῳ συμβαίνει χρῆσθαι· ἐνυπάρχει γὰρ ἐν τῷ τοῦ κακοῦ λόγῳ τὸ ἀγαθόν. Ὥστ᾿ εἰ ἀγαθόν ἐστι τὸ κακῷ ἐναντίον, τὸ δὲ κακὸν οὐδὲν διαφέρει ἢ τὸ τῷ ἀγαθῷ ἐναντίον, ἔσται ἀγαθὸν τὸ ἐναντίον τῷ τοῦ ἀγαθοῦ ἐναντίῳ. Δῆλον οὖν ὅτι αὐτῷ κέχρηται.
Ἔτι εἰ τὸ κατὰ στέρησιν λεγόμενον ἀποδιδοὺς μὴ ἀποδέδωκεν οὗ ἐστὶ στέρησις, οἷον τῆς ἕξεως ἢ τοῦ ἐναντίου ἢ ὁτουοῦν ἐστὶν ἡ στέρησις· καὶ εἰ μὴ ἐν ᾧ πέφυκε γίνεσθαι προσέθηκεν, ἢ ἁπλῶς ἢ ἐν ᾧ πρώτῳ πέφυκε γίνεσθαι, οἷον εἰ τὴν ἄγνοιαν εἰπὼν στέρησιν μὴ ἐπιστήμης στέρησιν εἶπεν, ἢ μὴ προσέθηκεν ἐν ᾧ πέφυκε γίνεσθαι, ἢ προσθεὶς μὴ ἐν ᾧ πρώτῳ ἀπέδωκεν, οἷον ὅτι οὐκ ἐν τῷ λογιστικῷ ἀλλ᾿ ἐν ἀνθρώπῳ ἢ ψυχῇ· ἐὰν γὰρ ὁτιοῦν τούτων μὴ ποιήσῃ, ἡμάρτηκεν. Ὁμοίως δὲ καὶ εἰ τὴν τυφλότητα μὴ ὄψεως στέρησιν ἐν ὀφθαλμῷ εἶπεν· δεῖ γὰρ τὸν καλῶς ἀποδιδόντα τὸ τί ἐστι, καὶ τίνος ἐστὶν ἡ στέρησις ἀποδοῦναι καὶ τί ἐστι τὸ ἐστερημένον.
Ὁρᾶν δὲ καὶ εἰ μὴ λεγομένου κατὰ στέρησιν στερήσει ὡρίσατο, οἷον καὶ ἐπὶ τῆς ἀγνοίας δόξειεν ἂν ὑπάρχειν ἡ τοιαύτη ἁμαρτία τοῖς μὴ κατ᾿ ἀπόφασιν τὴν ἄγνοιαν λέγουσιν. Τὸ γὰρ μὴ ἔχον ἐπιστήμην οὐ δοκεῖ ἀγνοεῖν, ἀλλὰ μᾶλλον τὸ διηπατημένον, διὸ οὔτε τὰ ἄψυχα οὔτε τὰ παιδία φαμὲν ἀγνοεῖν, ὥστ᾿ οὐ κατὰ στέρησιν ἐπιστήμης ἡ ἄγνοια λέγεται.
6.1010. Bölüm
Ayrıca adın benzer çekimlerine logos'un benzer çekimleri uyuyor mu, ona bakmalı; mesela yararlı "sağlık meydana getiren" ise, "yararlı biçimde" de "sağlık meydana getirecek biçimde", "yararlı olmuş" da "sağlık meydana getirmiş" olmalıdır.
Söylenen tarifin idea'ya da uyup uymayacağına bakmalı. Çünkü bazı durumlarda uymaz; mesela Platon'un canlıların tariflerine "ölümlü"yü eklemesi gibi: idea, yani kendinde insan, ölümlü olmayacaktır; dolayısıyla logos idea'ya uymayacaktır. Genel olarak, "etkileyebilen" ya da "etkilenebilen"in eklendiği tariflerin idea söz konusu olduğunda uyumsuz düşmesi zorunludur; çünkü idea'ların var olduğunu söyleyenlere göre idea'lar etkilenmez ve hareket etmez. Bunlara karşı bu tür sözler de yararlıdır.
Ayrıca eşadlılıkla söylenen şeylerin hepsine ortak tek bir logos vermişse. Çünkü ada göre logos'u bir olanlar eşanlamlıdır; dolayısıyla verilen tarif, eşadlı olanın hepsine aynı şekilde uyuyorsa, ad altındakilerin hiçbirinin tarifi değildir. Dionysios'un hayat tarifinin başına gelen de budur, eğer hayat "beslenen cinse doğuştan eşlik eden hareket" ise; çünkü bu, canlılara bitkilerden daha çok ait değildir; oysa hayat tek bir türe göre söylenmez gibi görünür, canlılara başka, bitkilere başka bir hayat aittir. Tarifi bile bile, bütün hayat eşanlamlıymış ve tek bir türe göre söyleniyormuş gibi böyle vermek de mümkündür; ama eşadlılığı fark edip ikisinden birinin tarifini vermek isteyen kişinin, özgü olmayan, ikisine ortak bir logos verdiğini fark etmemesine de hiçbir engel yoktur. Ama hangisini yapmış olursa olsun, hata etmiştir. Eşadlıların bazıları gözden kaçtığı için, soran onları eşanlamlıymış gibi kullanmalıdır (çünkü birinin tarifi öbürüne uymayacaktır, böylece usulüne uygun tarif edilmemiş gibi görünecektir; zira tarif eşanlamlı olanın hepsine uymalıdır); cevap veren ise kendisi ayırmalıdır. Cevap verenlerden bazıları, verilen logos hepsine uymadığında eşanlamlıya eşadlı, ikisine birden uyduğunda da eşadlıya eşanlamlı dediğinden, bu tür şeyler hakkında önceden uzlaşmak ya da eşadlı mı eşanlamlı mı olduğunu, hangisiyse, önceden kıyasla göstermek gerekir; çünkü insanlar olacak şeyi önceden görmediklerinde daha kolay kabul ederler. Uzlaşma olmadan biri, verilen logos şuna da uymuyor diye eşanlamlıya eşadlı derse, bunun logos'unun geri kalanlara da uyup uymadığına bakmalı; uyuyorsa, geri kalanlarla eşanlamlı olduğu açıktır. Uymuyorsa, geri kalanların birden çok tarifi olacaktır; çünkü onlara ada göre iki logos uyar: önce verilen ve sonra verilen. Yine, biri birçok anlamda söylenen bir şeyi tarif eder de logos hepsine uymadığı halde eşadlı olduğunu söylemez, logos uymadığı için adın da hepsine uymadığını öne sürerse, böyle birine şunu söylemek gerekir: geleneğin bize bıraktığı ve yerleşik olan adlandırmayı kullanmalı, bu tür şeyleri yerinden oynatmamalıdır; ama bazı şeyleri de çoğunluk gibi söylememek gerekir.
Ἔτι εἰ τῶν ὁμοίων τοῦ ὀνόματος πτώσεων αἱ ὅμοιαι τοῦ λόγου πτώσεις ἐφαρμόττουσιν, οἷον εἰ ὠφέλιμον τὸ ποιητικὸν ὑγιείας, ὠφελίμως τὸ ποιητικῶς ὑγιείας καὶ ὠφεληκὸς τὸ πεποιηκὸς ὑγίειαν.
Σκοπεῖν δὲ καὶ ἐπὶ τὴν ἰδέαν εἰ ἐφαρμόσει ὁ λεχθεὶς ὅρος. Ἐπ᾿ ἐνίων γὰρ οὐ συμβαίνει, οἷον ὡς Πλάτων ὁρίζεται τὸ θνητὸν προσάπτων ἐν τοῖς τῶν ζῴων ὁρισμοῖς· ἡ γὰρ ἰδέα οὐκ ἔσται θνητή, οἷον αὐτοάνθρωπος, ὥστ᾿ οὐκ ἐφαρμόσει ὁ λόγος ἐπὶ τὴν ἰδέαν. Ἁπλῶς δ᾿ οἷς πρόσκειται τὸ ποιητικὸν ἢ παθητικόν, ἀνάγκη διαφωνεῖν ἐπὶ τῆς ἰδέας τὸν ὅρον· ἀπαθεῖς γὰρ καὶ ἀκίνητοι δοκοῦσιν αἱ ἰδέαι τοῖς λέγουσιν ἰδέας εἶναι. Πρὸς δὲ τούτους καὶ οἱ τοιοῦτοι λόγοι χρήσιμοι.
Ἔτι εἰ τῶν καθ᾿ ὁμωνυμίαν λεγομένων ἕνα λόγον ἁπάντων κοινὸν ἀπέδωκεν. Συνώνυμα γὰρ ὧν εἷς ὁ κατὰ τοὔνομα λόγος, ὥστ᾿ οὐδενὸς τῶν ὑπὸ τοὔνομα ὁ ἀποδοθεὶς ὅρος, εἰ δὴ ὁμοίως ἐπὶ πᾶν τὸ ὁμώνυμον ἐφαρμόττει. Πέπονθε δὲ τοῦτο καὶ ὁ Διονυσίου τῆς ζωῆς ὅρος, εἴπερ ἐστὶ κίνησις γένους θρεπτοῦ σύμφυτος παρακολουθοῦσα· οὐδὲν γὰρ μᾶλλον τοῦτο τοῖς ζῴοις ἢ τοῖς φυτοῖς ὑπάρχει· ἡ δὲ ζωὴ οὐ καθ᾿ ἓν εἶδος δοκεῖ λέγεσθαι, ἀλλ᾿ ἑτέρα μὲν τοῖς ζῴοις ἑτέρα δὲ τοῖς φυτοῖς ὑπάρχειν. Ἐνδέχεται μὲν οὖν καὶ κατὰ προαίρεσιν οὕτως ἀποδοῦναι τὸν ὅρον ὡς συνωνύμου καὶ καθ᾿ ἓν εἶδος πάσης τῆς ζωῆς λεγομένης· οὐδὲν δὲ κωλύει καὶ συνορῶντα τὴν ὁμωνυμίαν, καὶ θατέρου βουλόμενον τὸν ὁρισμὸν ἀποδοῦναι, λαθεῖν μὴ ἴδιον ἀλλὰ κοινὸν ἀμφοῖν λόγον ἀποδόντα. Ἀλλ᾿ οὐδὲν ἧττον, εἰ ὁποτερωσοῦν πεποίηκεν, ἡμάρτηκεν. Ἐπεὶ δ᾿ ἔνια λανθάνει τῶν ὁμωνύμων, ἐρωτῶντι μὲν ὡς συνωνύμοις χρηστέον (οὐ γὰρ ἐφαρμόσει ὁ θατέρου ὅρος ἐπὶ θάτερον, ὥστε δόξει οὐχ ὡρίσθαι κατὰ τρόπον· δεῖ γὰρ ἐπὶ πᾶν τὸ συνώνυμον ἐφαρμόττειν), αὐτῷ δ᾿ ἀποκρινομένῳ διαιρετέον. Ἐπεὶ δ᾿ ἔνιοι τῶν ἀποκρινομένων τὸ μὲν συνώνυμον ὁμώνυμόν φασιν εἶναι, ὅταν μὴ ἐφαρμόττῃ ἐπὶ πᾶν ὁ ἀποδοθεὶς λόγος, τὸ δ᾿ ὁμώνυμον συνώνυμον, ἐὰν ἐπ᾿ ἄμφω ἐφαρμόττῃ, προδιομολογητέον ὑπὲρ τῶν τοιούτων ἢ προσυλλογιστέον ὅτι ὁμώνυμον ἢ συνώνυμον, ὁπότερον ἂν ᾖ· μᾶλλον γὰρ συγχωροῦσιν οὐ προορῶντες τὸ συμβησόμενον. Ἂν δὲ μὴ γενομένης ὁμολογίας φῇ τις τὸ συνώνυμον ὁμώνυμον εἶναι διὰ τὸ μὴ ἐφαρμόττειν καὶ ἐπὶ τοῦτο τὸν ἀποδοθέντα λόγον, σκοπεῖν εἰ ὁ τούτου λόγος ἐφαρμόττει καὶ ἐπὶ τὰ λοιπά· δῆλον γὰρ ὅτι συνώνυμον ἂν εἴη τοῖς λοιποῖς. Εἰ δὲ μή, πλείους ἔσονται ὁρισμοὶ τῶν λοιπῶν· δύο γὰρ οἱ κατὰ τοὔνομα λόγοι ἐφαρμόττουσιν ἐπ᾿ αὐτά, ὅ τε πρότερον ἀποδοθεὶς καὶ ὁ ὕστερον. Πάλιν εἴ τις ὁρισάμενος τῶν πολλαχῶς τι λεγομένων, καὶ τοῦ λόγου μὴ ἐφαρμόττοντος ἐπὶ πάντα, ὅτι μὲν ὁμώνυμον μὴ λέγοι, τὸ δ᾿ ὄνομα μὴ φαίη ἐπὶ πάντα ἐφαρμόττειν, ὅτι οὐδ᾿ ὁ λόγος, ῥητέον πρὸς τὸν τοιοῦτον ὅτι τῇ μὲν ὀνομασίᾳ δεῖ χρῆσθαι τῇ παραδεδομένῃ καὶ παρεπομένῃ καὶ μὴ κινεῖν τὰ τοιαῦτα, ἔνια δ᾿ οὐ λεκτέον ὁμοίως τοῖς πολλοῖς.
6.1111. Bölüm
Birleşik şeylerden birinin tarifi verildiyse, birleşenlerden birinin logos'unu çıkarıp geri kalan logos'un geri kalanın logos'u olup olmadığına bakmalı; değilse, bütünün de bütünün logos'u olmadığı açıktır. Mesela biri sınırlı doğru çizgiyi "sınırları olan bir düzlemin, ortası uçlarını örten sınırı" diye tarif etmişse: sınırlı çizginin logos'u "sınırları olan bir düzlemin sınırı" ise, geri kalan "ortası uçlarını örten" de doğrunun logos'u olmalıdır. Ama sonsuz doğrunun ne ortası ne de uçları vardır, yine de doğrudur; dolayısıyla geri kalan, geri kalanın logos'u değildir.
Ayrıca tarif edilen bileşik olduğu halde, tarif edilene eşit üyeli bir logos verildiyse. Bir logos'a, bileşenler kaç taneyse logos'ta da o kadar ad ve fiil bulunduğunda eşit üyeli denir. Böyle durumlarda adların ya hepsinin ya bazılarının değiştirilmesi zorunludur, çünkü şimdi öncekinden daha fazla ad söylenmemiştir; oysa tarif eden adların yerine bir logos vermelidir, mümkünse hepsinin, değilse çoğunun yerine. Yoksa basit şeylerde de adı değiştiren tarif etmiş olurdu; mesela "pelerin" yerine "harmani" diyen.
Daha büyük bir hata da, değiştirmeyi daha az bilinen adlarla yapmış olmaktır; mesela "beyaz insan" yerine "parlak fani" demek. Çünkü böyle söylenince hem tarif edilmemiş olur hem de daha az açık olur.
Adlar değiştirilirken artık aynı şeyi gösterip göstermediğine de bakmalı; mesela nazarî epistēmē'ye "nazarî kanı" diyen kişi. Çünkü kanı epistēmē ile aynı değildir; oysa bütün de aynı olacaksa aynı olmalıdır: çünkü "nazarî" iki logos'ta ortaktır, geri kalan ise farklıdır.
Ayrıca adlardan birini değiştirirken ayrımı değil de cinsi değiştirmişse; az önce söylenen örnekteki gibi. Çünkü "nazarî", "epistēmē"den daha az bilinendir: biri cins, öbürü ayrımdır; cins ise hepsinden daha bilinirdir; dolayısıyla değiştirmeyi cinste değil ayrımda yapmak gerekirdi, çünkü ayrım daha az bilinendir. Ya da bu eleştiri gülünçtür; çünkü ayrımın en bilinir adla söylenmesine, cinsin ise öyle söylenmemesine hiçbir engel yoktur; durum böyleyse, ada göre değiştirmeyi de ayrımda değil cinste yapmak gerektiği açıktır. Ama ad yerine ad değil de ad yerine logos koyuyorsa, cinsten çok ayrımın tarifini vermek gerektiği açıktır, çünkü tarif bilinsin diye verilir; ayrım ise cinsten daha az bilinendir.
Ἐὰν δὲ τῶν συμπεπλεγμένων τινὸς ἀποδοθῇ ὅρος, σκοπεῖν ἀφαιροῦντα τὸν θατέρου τῶν συμπεπλεγμένων λόγον, εἰ καὶ ὁ λοιπὸς τοῦ λοιποῦ· εἰ γὰρ μή, δῆλον ὅτι οὐδ᾿ ὁ ὅλος τοῦ ὅλου. Οἷον εἰ ὡρίσατο γραμμὴν πεπερασμένην εὐθεῖαν πέρας ἐπιπέδου ἔχοντος πέρατα, οὗ τὸ μέσον ἐπιπροσθεῖ τοῖς πέρασιν, εἰ τῆς πεπερασμένης γραμμῆς ὁ λόγος ἐστὶ πέρας ἐπιπέδου ἔχοντος πέρατα, τοῦ εὐθέος δεῖ εἶναι τὸ λοιπόν, οὗ τὸ μέσον ἐπιπροσθεῖ τοῖς πέρασιν. Ἀλλ᾿ ἡ ἄπειρος οὔτε μέσον οὔτε πέρατα ἔχει, εὐθεῖα δ᾿ ἐστίν, ὥστ᾿ οὐκ ἔστιν ὁ λοιπὸς τοῦ λοιποῦ λόγος.
Ἔτι εἰ συνθέτου ὄντος τοῦ ὁριζομένου ἰσόκωλος ὁ λόγος ἀπεδόθη τῷ ὁριζομένῳ. Ἰσόκωλος δὲ λέγεται ὁ λόγος εἶναι, ὅταν ὅσαπερ ἂν ᾖ τὰ συγκείμενα, τοσαῦτα καὶ ἐν τῷ λόγῳ ὀνόματα καὶ ῥήματα ᾖ. Ἀνάγκη γὰρ τῶν ὀνομάτων ἐν τοῖς τοιούτοις μεταλλαγὴν γίνεσθαι, ἢ πάντων ἢ τινῶν, ἐπειδὴ οὐδὲν πλείω νῦν ἢ πρότερον ὀνόματα εἴρηται· δεῖ δὲ τὸν ὁριζόμενον λόγον ἀντὶ τῶν ὀνομάτων ἀποδοῦναι, μάλιστα μὲν πάντων, εἰ δὲ μή, τῶν πλείστων. Οὕτω γὰρ καὶ ἐπὶ τῶν ἁπλῶν ὁ τοὔνομα μεταλαβὼν ὡρισμένος ἂν εἴη, οἷον ἀντὶ λωπίου ἱμάτιον.
Ἔτι δὲ μείζων ἁμαρτία, εἰ καὶ ἀγνωστοτέρων ὀνομάτων τὴν μετάληψιν ἐποιήσατο, οἷον ἀντὶ ἀνθρώπου λευκοῦ βροτὸν ἀργόν· οὔτε γὰρ ὥρισται ἧττόν τε σαφὲς οὕτω ῥηθέν.
Σκοπεῖν δὲ καὶ ἐν τῇ μεταλλαγῇ τῶν ὀνομάτων εἰ οὐ ταὐτὸν ἔτι σημαίνει, οἷον ὁ τὴν θεωρητικὴν ἐπιστήμην ὑπόληψιν θεωρητικὴν εἰπών. Ἡ γὰρ ὑπόληψις τῇ ἐπιστήμῃ οὐ ταὐτόν, δεῖ δέ γε, εἴπερ μέλλει καὶ τὸ ὅλον ταὐτὸν εἶναι· τὸ μὲν γὰρ θεωρητικὸν κοινὸν ἐν ἀμφοτέροιν τοῖν λόγοιν ἐστί, τὸ δὲ λοιπὸν διάφορον.
Ἔτι εἰ θατέρου τῶν ὀνομάτων τὴν μετάληψιν ποιούμενος μὴ τῆς διαφορᾶς ἀλλὰ τοῦ γένους τὴν μεταλλαγὴν ἐποιήσατο, καθάπερ ἐπὶ τοῦ ἀρτίως ῥηθέντος. Ἀγνωστότερον γὰρ ἡ θεωρητικὴ τῆς ἐπιστήμης· τὸ μὲν γὰρ γένος, τὸ δὲ διαφορά, πάντων δὲ γνωριμώτατον τὸ γένος· ὥστ᾿ οὐ τοῦ γένους ἀλλὰ τῆς διαφορᾶς ἔδει τὴν μετάληψιν ποιήσασθαι, ἐπειδὴ ἀγνωστότερόν ἐστιν. Ἢ τοῦτο μὲν γελοῖον τὸ ἐπιτίμημα· οὐδὲν γὰρ κωλύει τὴν μὲν διαφορὰν τῷ γνωριμωτάτῳ ὀνόματι εἰρῆσθαι, τὸ δὲ γένος μή· οὕτω δ᾿ ἐχόντων δῆλον ὅτι τοῦ γένους καὶ οὐ τῆς διαφορᾶς κατὰ τοὔνομα καὶ τὴν μετάληψιν ποιητέον. Εἰ δὲ μὴ ὄνομα ἀντ᾿ ὀνόματος ἀλλὰ λόγον ἀντ᾿ ὀνόματος μεταλαμβάνει, δῆλον ὅτι τῆς διαφορᾶς μᾶλλον ἢ τοῦ γένους ὁρισμὸν ἀποδοτέον, ἐπειδὴ τοῦ γνωρίσαι χάριν ὁ ὁρισμὸς ἀποδίδοται· ἧττον γὰρ ἡ διαφορὰ τοῦ γένους γνώριμον.
6.1212. Bölüm
Ayrımın tarifini vermişse, verilen tarifin başka bir şeye de ortak olup olmadığına bakmalı. Mesela tek sayıyı "ortası olan sayı" diye söylediğinde, nasıl bir ortası olduğunu ayrıca belirlemek gerekir. Çünkü "sayı" iki logos'ta ortaktır, "tek"in ise logos'u konmuştur. Oysa çizginin de cismin de ortası vardır, ama tek değildirler. Dolayısıyla bu, tekin tarifi olamaz. "Ortası olan" birçok anlamda söyleniyorsa, nasıl bir ortası olduğunu belirlemek gerekir. Böylece ya bir eleştiri olacaktır ya da tarif edilmediğine dair bir kıyas.
Yine, logos'unu verdiği şey var olanlardandır da logos'un altındaki var olanlardan değilse; mesela beyazı "ateşle karışmış renk" diye tarif etmişse. Çünkü cisimsiz olanın cisimle karışmış olması imkânsızdır; dolayısıyla "ateşle karışmış renk" olamaz; oysa beyaz vardır.
Ayrıca göreli şeylerde neye göre söylendiğini ayırmayıp birden çok şeyi içine alarak söyleyenler, ya tamamen ya da kısmen yanılırlar; mesela biri hekimliği "var olanın epistēmē'si" diye söylemişse. Çünkü hekimlik var olanların hiçbirinin epistēmē'si değilse, tamamen yanıldığı açıktır; bir kısmının epistēmē'si olup bir kısmının değilse, kısmen yanılmıştır. Çünkü öteki göreli şeylerde olduğu gibi, araz olarak değil de kendi başına var olanın epistēmē'si olduğu söyleniyorsa, her var olanın epistēmē'si olmalıdır: çünkü her bilinebilir şey epistēmē'ye göre söylenir. Öteki göreli şeylerde de aynı şekildedir, çünkü bütün göreli şeyler birbirine döner. Ayrıca kendi başına değil de araz olarak tarif veren doğru veriyorsa, göreli şeylerin her biri bir şeye değil birçok şeye göre söylenirdi. Çünkü aynı şeyin hem var olan hem beyaz hem iyi olmasına hiçbir engel yoktur; dolayısıyla araz olarak veren doğru veriyorsa, bunlardan herhangi birine göre veren de doğru vermiş olurdu. Ayrıca böyle bir logos'un verilen şeye özgü olması imkânsızdır; çünkü yalnız hekimlik değil, öteki epistēmē'lerin çoğu da var olana göre söylenir; dolayısıyla her biri var olanın epistēmē'si olur. Demek ki böyle bir logos hiçbir epistēmē'nin tarifi değildir; çünkü tarif ortak değil özgü olmalıdır.
Bazen de şeyi değil, iyi durumdaki ya da yetkinleşmiş şeyi tarif ederler. Hatibin ve hırsızın tarifi böyledir, eğer hatip "her durumda inandırıcı olanı görebilen ve hiçbir şeyi atlamayan", hırsız da "gizlice alan" ise. Çünkü ikisinin her biri böyle olduğunda, biri iyi bir hatip, öbürü iyi bir hırsız olacaktır; oysa hırsız gizlice alan değil, gizlice almak isteyendir.
Yine, kendi uğruna seçilmeye değer olanı, meydana getiren, yapan ya da başka herhangi bir şekilde başka bir şey uğruna seçilmeye değer olan diye vermişse; mesela adalete "kanunları koruyan", bilgeliğe de "saadeti meydana getiren" diyerek. Çünkü meydana getiren ya da koruyan, başka bir şey uğruna seçilmeye değer olanlardandır. Ya da kendi uğruna seçilmeye değer olanın başka bir şey uğruna da seçilmeye değer olmasına hiçbir engel yoktur; ama yine de kendi uğruna seçilmeye değer olanı böyle tarif eden hata etmiştir. Çünkü her şeyin en iyi yanı en çok ousia'sındadır; kendi uğruna seçilmeye değer olmak da başka bir şey uğruna seçilmeye değer olmaktan daha iyidir; dolayısıyla tarifin de daha çok bunu göstermesi gerekirdi.
Εἰ δὲ τῆς διαφορᾶς τὸν ὅρον ἀποδέδωκε, σκοπεῖν εἰ καὶ ἄλλου τινὸς κοινὸς ὁ ἀποδοθεὶς ὅρος, οἷον ὅταν περιττὸν ἀριθμὸν ἀριθμὸν μέσον ἔχοντα εἴπῃ, ἐπιδιοριστέον τὸ πῶς μέσον ἔχοντα. Ὁ μὲν γὰρ ἀριθμὸς κοινὸς ἐν ἀμφοτέροις τοῖς λόγοις ὑπάρχει, τοῦ δὲ περιττοῦ μετείληπται ὁ λόγος. Ἔχει δὲ καὶ γραμμὴ καὶ σῶμα μέσον, οὐ περιττὰ ὄντα. Ὥστ᾿ οὐκ ἂν εἴη ὁρισμὸς οὗτος τοῦ περιττοῦ. Εἰ δὲ πολλαχῶς λέγεται τὸ μέσον ἔχον, διοριστέον τὸ πῶς μέσον ἔχον. Ὥστ᾿ ἢ ἐπιτίμησις ἔσται, ἢ συλλογισμὸς ὅτι οὐχ ὥρισται.
Πάλιν εἰ οὗ μὲν τὸν λόγον ἀποδίδωσι τῶν ὄντων ἐστί, τὸ δ᾿ ὑπὸ τὸν λόγον μὴ τῶν ὄντων, οἷον εἰ τὸ λευκὸν ὡρίσατο χρῶμα πυρὶ μεμιγμένον· ἀδύνατον γὰρ τὸ ἀσώματον μεμῖχθαι σώματι, ὥστ᾿ οὐκ ἂν εἴη χρῶμα πυρὶ μεμιγμένον· λευκὸν δ᾿ ἔστιν.
Ἔτι ὅσοι μὴ διαιροῦσιν ἐν τοῖς πρός τι πρὸς ὃ λέγεται, ἀλλ᾿ ἐν πλείοσι περιλαβόντες εἶπαν, ἢ ὅλως ἢ ἐπί τι ψεύδονται, οἷον εἴ τις τὴν ἰατρικὴν ἐπιστήμην ὄντος εἶπεν. Εἰ μὲν γὰρ μηδενὸς τῶν ὄντων ἡ ἰατρικὴ ἐπιστήμη, δῆλον ὅτι ὅλως ἔψευσται, εἰ δὲ τινὸς μὲν τινὸς δὲ μή, ἐπί τι ἔψευσται· δεῖ γὰρ παντός, εἴπερ καθ᾿ αὑτὸ καὶ μὴ κατὰ συμβεβηκὸς ὄντος εἶναι λέγεται, καθάπερ ἐπὶ τῶν ἄλλων ἔχει τῶν πρός τι· πᾶν γὰρ ἐπιστητὸν πρὸς ἐπιστήμην λέγεται. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων, ἐπειδὴ ἀντιστρέφει πάντα τὰ πρός τι. Ἔτι εἴπερ ὁ μὴ καθ᾿ αὑτὸ ἀλλὰ κατὰ συμβεβηκὸς τὴν ἀπόδοσιν ποιούμενος ὀρθῶς ἀποδίδωσιν, οὐ πρὸς ἓν ἀλλὰ πρὸς πλείω ἕκαστον ἂν τῶν πρός τι λέγοιτο. Οὐδὲν γὰρ κωλύει τὸ αὐτὸ καὶ ὂν καὶ λευκὸν καὶ ἀγαθὸν εἶναι, ὥστε πρὸς ὁποιονοῦν τούτων ἀποδιδοὺς ὀρθῶς ἂν εἴη ἀποδιδούς, εἴπερ ὁ κατὰ συμβεβηκὸς ἀποδιδοὺς ὀρθῶς ἀποδίδωσιν. Ἔτι δ᾿ ἀδύνατον τὸν τοιοῦτον λόγον ἴδιον τοῦ ἀποδοθέντος εἶναι· οὐ γὰρ μόνον ἡ ἰατρικὴ ἀλλὰ καὶ τῶν ἄλλων ἐπιστημῶν αἱ πολλαὶ πρὸς ὂν λέγονται, ὥσθ᾿ ἑκάστη ὄντος ἐπιστήμη ἔσται. Δῆλον οὖν ὅτι ὁ τοιοῦτος οὐδεμιᾶς ἐστὶν ἐπιστήμης ὁρισμός· ἴδιον γὰρ καὶ οὐ κοινὸν δεῖ τὸν ὁρισμὸν εἶναι.
Ἐνίοτε δ᾿ ὁρίζονται οὐ τὸ πρᾶγμα, ἀλλὰ τὸ πρᾶγμα εὖ ἔχον ἢ τετελεσμένον. Τοιοῦτος δ᾿ ὁ τοῦ ῥήτορος καὶ ὁ τοῦ κλέπτου ὅρος, εἴπερ ἐστὶ ῥήτωρ μὲν ὁ δυνάμενος τὸ ἐν ἑκάστῳ πιθανὸν θεωρεῖν καὶ μηδὲν παραλείπειν, κλέπτης δ᾿ ὁ λάθρᾳ λαμβάνων· δῆλον γὰρ ὅτι τοιοῦτος ὢν ἑκάτερος ὁ μὲν ἀγαθὸς ῥήτωρ ὁ δ᾿ ἀγαθὸς κλέπτης ἔσται· οὐ γὰρ ὁ λάθρᾳ λαμβάνων ἀλλ᾿ ὁ βουλόμενος λάθρᾳ λαμβάνειν κλέπτης ἐστίν.
Πάλιν εἰ τὸ δι᾿ αὑτὸ αἱρετὸν ὡς ποιητικὸν ἢ πρακτικὸν ἢ ὁπωσοῦν δι᾿ ἄλλο αἱρετὸν ἀποδέδωκεν, οἷον τὴν δικαιοσύνην νόμων σωστικὴν εἰπὼν ἢ τὴν σοφίαν ποιητικὴν εὐδαιμονίας· τὸ γὰρ ποιητικὸν ἢ σωστικὸν τῶν δι᾿ ἄλλο αἱρετῶν. Ἢ οὐδὲν μὲν κωλύει τὸ δι᾿ αὑτὸ αἱρετὸν καὶ δι᾿ ἄλλο εἶναι αἱρετόν, οὐ μὴν ἀλλ᾿ οὐδὲν ἧττον ἡμάρτηκεν ὁ οὕτως ὁρισάμενος τὸ δι᾿ αὑτὸ αἱρετόν· ἑκάστου γὰρ τὸ βέλτιστον ἐν τῇ οὐσίᾳ μάλιστα, βέλτιον δὲ τὸ δι᾿ αὑτὸ αἱρετὸν εἶναι τοῦ δι᾿ ἕτερον, ὥστε τοῦτο καὶ τὸν ὁρισμὸν ἔδει μᾶλλον σημαίνειν.
6.1313. Bölüm
Bir şeyin tarifini verirken onu "şunlar" diye mi, "şunlardan oluşan" diye mi, yoksa "şununla birlikte şu" diye mi tarif ettiğine de bakmalı. "Şunlar" diye tarif etmişse, ikisine birden ait olup hiçbirine ait olmaması sonucu çıkacaktır; mesela adaleti "itidal ve cesaret" diye tarif etmişse. Çünkü iki kişiden her biri bunlardan birine sahipse, ikisi birlikte adil olacak, ama hiçbiri tek başına adil olmayacaktır; çünkü ikisi birlikte adalete sahiptir, her biri ayrı ayrı sahip değildir. Bu henüz pek saçma değilse, çünkü başka şeylerde de böyle olur (iki kişinin, hiçbiri tek başına bir minaya sahip olmadığı halde birlikte bir minaya sahip olmasına hiçbir engel yoktur), en azından onlara zıtların ait olması tamamen saçma görünecektir. Bu da, biri itidale ve korkaklığa, öbürü cesarete ve ölçüsüzlüğe sahipse olur; çünkü ikisi birlikte hem adalete hem adaletsizliğe sahip olacaktır. Adalet itidal ve cesaretse, adaletsizlik de korkaklık ve ölçüsüzlük olacaktır. Genel olarak, kısımların bütünle aynı olmadığını göstermek için kullanılabilecek her saldırı şimdi söylenen duruma karşı yararlıdır; çünkü böyle tarif eden, kısımların bütünle aynı olduğunu ileri sürer gibidir. Bu sözler en çok, kısımların birleşiminin apaçık olduğu durumlarda yerinde düşer; ev ve bu türden öteki şeylerde olduğu gibi. Çünkü kısımlar var olduğu halde bütünün var olmamasına hiçbir engel olmadığı açıktır; dolayısıyla kısımlar bütünle aynı değildir.
Tarif edilenin bunlar değil de bunlardan oluşan şey olduğunu söylemişse, önce söylenenlerden tabiatça tek bir şey oluşup oluşamayacağına bakmalı; çünkü bazı şeyler birbirleriyle öyle bir ilişki içindedir ki onlardan hiçbir şey oluşmaz; çizgi ile sayı gibi. Ayrıca tarif edilen tabiatça ilk olarak tek bir şeyde meydana geliyor da onu oluşturduğunu söylediği şeyler ilk olarak tek bir şeyde değil, her biri ayrı bir şeyde meydana geliyorsa; o zaman tarif edilenin bunlardan oluşamayacağı açıktır. Çünkü kısımlar nerede bulunuyorsa bütünün de orada bulunması zorunludur; dolayısıyla bütün ilk olarak tek bir şeyde değil birçok şeyde bulunur. Hem kısımlar hem bütün ilk olarak tek bir şeyde bulunuyorsa, aynı şeyde mi bulundukları yoksa bütünün bir şeyde, kısımların başka bir şeyde mi bulunduğuna bakmalı. Yine, kısımlar bütünle birlikte yok oluyorsa; çünkü tersi olmalıdır: kısımlar yok olunca bütün yok olur, ama bütün yok olunca kısımların da yok olmuş olması zorunlu değildir. Ya da bütün iyi ya da kötüyken kısımlar ikisi de değilse, ya da tersine kısımlar iyi ya da kötüyken bütün ikisi de değilse; çünkü ne iyi ne kötü olan şeylerden iyi ya da kötü bir şey oluşamaz, kötü ya da iyi şeylerden de ne iyi ne kötü olan bir şey oluşamaz. Ya da biri öbürünün kötü olduğundan daha çok iyi olduğu halde, bunlardan oluşan şey kötü olduğundan daha çok iyi değilse; mesela arsızlık cesaretten ve yanlış kanaatten oluşuyorsa. Çünkü cesaretin iyiliği, yanlış kanaatin kötülüğünden fazladır; o halde bunlardan oluşan şeyin de fazla olana uyması, ya mutlak olarak iyi ya da kötü olduğundan daha çok iyi olması gerekirdi. Ya da her biri kendi başına iyi ya da kötü değilse bu zorunlu değildir; çünkü meydana getiren şeylerin çoğu kendi başlarına iyi değildir de karıştırılınca iyi olur, ya da tersine her biri tek başına iyidir de karıştırılınca kötü ya da ne iyi ne kötü olur. Şimdi söylenen en çok sağlığa yarayan ve hastalık getiren şeylerde apaçıktır; çünkü bazı ilaçlar öyledir ki her biri tek başına iyidir, ama ikisi karıştırılıp verilirse kötüdür.
Yine, daha iyi ile daha kötüden oluşan bütün, daha iyiden kötü, daha kötüden iyi değilse. Ya da bu da, bütünü oluşturan şeyler kendi başlarına iyi değilse zorunlu değildir; az önce söylenenlerde olduğu gibi, bütünün iyi olmamasına hiçbir engel yoktur.
Ayrıca bütün, parçalardan biriyle eşanlamlıysa; çünkü öyle olmamalıdır, hecelerde de olmadığı gibi: hece, kendisini oluşturan harflerin hiçbiriyle eşanlamlı değildir.
Ayrıca birleşimin tarzını söylememişse. Çünkü bilinmesi için "bunlardan" demek yetmez; her bileşik şeyin ousia'sı "bunlardan" olmak değil, "bunlardan şu şekilde" olmaktır; ev örneğinde olduğu gibi: bunlar herhangi bir şekilde bir araya getirilince ev olmaz.
Bir şeyi "şununla birlikte şu" diye vermişse, önce şunu söylemek gerekir: "şununla birlikte şu", ya "şunlar"la ya da "şunlardan oluşan"la aynıdır. Çünkü "suyla birlikte bal" diyen, ya "bal ve su" der ya da "bal ve sudan oluşan" der; dolayısıyla "şununla birlikte şu"nun bunlardan hangisiyle aynı olduğunu kabul ederse, bunların her birine karşı daha önce söylenmiş olan şeyleri söylemek yerinde olur. Ayrıca bir şeyin bir başka şeyle birlikte olduğunun kaç anlamda söylendiğini ayırıp "şununla birlikte şu"nun hiçbir anlamda olmayıp olmadığına bakmalı. Mesela bir şeyin bir başkasıyla birlikte olduğu, ya aynı kabul edicide bulunmaları anlamında söylenir — adalet ile cesaretin psykhē'de bulunması gibi — ya da aynı yerde ya da aynı zamanda bulunmaları anlamında. Söylenen bunların hiçbirinde doğru değilse, verilen tarifin hiçbir şeyin tarifi olamayacağı açıktır, çünkü "şununla birlikte şu" hiçbir şekilde yoktur. Ayrılan anlamlardan, ikisinin aynı zamanda ait olması doğruysa, her birinin aynı şeye göre söylenmemesinin mümkün olup olmadığına bakmalı. Mesela cesareti "doğru düşünceyle birlikte gözü peklik" diye tarif etmişse: çünkü insanın çalmaya karşı gözü pekliği, sağlıklı şeyler hakkında da doğru düşüncesi olabilir; ama aynı zamanda "şununla birlikte şu"ya sahip olan kişi henüz cesur değildir. Ayrıca ikisi de aynı şeye göre söylense bile, mesela hekimlikle ilgili şeylere göre: çünkü hekimlikle ilgili şeylerde hem gözü pekliğe hem doğru düşünceye sahip olmaya hiçbir engel yoktur; ama yine de "şununla birlikte şu"ya sahip olan bu kişi de cesur değildir. Çünkü ikisinin her biri ne ayrı ayrı şeylere ne de rastgele aynı bir şeye göre söylenmelidir; cesaretin gayesine göre söylenmelidir, mesela savaş tehlikelerine göre ya da bundan daha çok gaye olan bir şey varsa ona göre.
Bu şekilde verilen bazı tarifler ise söylenen bölümlemenin hiçbirine girmez; mesela öfke "küçümsendiği kanısıyla birlikte acı" ise. Çünkü bu, acının böyle bir kanı yüzünden meydana geldiğini göstermek ister; oysa bir şeyin şu yüzden meydana gelmesi, söylenen anlamların hiçbirinde, şunun bununla birlikte olmasıyla aynı değildir.
Σκοπεῖν δὲ καὶ εἴ τινος ὁρισμὸν ἀποδιδοὺς τάδε ἢ τὸ ἐκ τούτων ἢ τόδε μετὰ τοῦδε ὡρίσατο. Εἰ μὲν γὰρ τάδε, συμβήσεται ἀμφοῖν καὶ μηδετέρῳ ὑπάρχειν, οἷον εἰ τὴν δικαιοσύνην σωφροσύνην καὶ ἀνδρίαν ὡρίσατο· δύο γὰρ ὄντων ἐὰν ἑκάτερος θάτερον ἔχῃ, ἀμφότεροι δίκαιοι ἔσονται καὶ οὐδέτερος, ἐπειδὴ ἀμφότεροι μὲν ἔχουσι δικαιοσύνην, ἑκάτερος δ᾿ οὐκ ἔχει. Εἰ δὲ μήπω τὸ εἰρημένον σφόδρα ἄτοπον διὰ τὸ καὶ ἐπ᾿ ἄλλων συμβαίνειν τὸ τοιοῦτον (οὐδὲν γὰρ κωλύει ἀμφοτέρους ἔχειν μνᾶν μηδετέρου ἔχοντος), ἀλλ᾿ οὖν τό γε τἀναντία ὑπάρχειν αὐτοῖς παντελῶς ἄτοπον ἂν δόξειεν εἶναι. Συμβήσεται δὲ τοῦτο, ἐὰν ὁ μὲν αὐτῶν σωφροσύνην καὶ δειλίαν ἔχῃ, ὁ δὲ ἀνδρίαν καὶ ἀκολασίαν· ἄμφω γὰρ δικαιοσύνην καὶ ἀδικίαν ἕξουσιν. Εἰ γὰρ ἡ δικαιοσύνη σωφροσύνη καὶ ἀνδρία ἐστίν, ἡ ἀδικία δειλία καὶ ἀκολασία ἔσται. Ὅλως τε ὅσα ἔστιν ἐπιχειρεῖν ὅτι οὐ ταὐτόν ἐστι τὰ μέρη καὶ τὸ ὅλον, πάντα χρήσιμα πρὸς τὸ νῦν εἰρημένον· ἔοικε γὰρ ὁ οὕτως ὁριζόμενος τὰ μέρη τῷ ὅλῳ ταὐτὰ φάσκειν εἶναι. Μάλιστα δ᾿ οἰκεῖοι γίνονται οἱ λόγοι, ἐφ᾿ ὅσων κατάδηλός ἐστιν ἡ τῶν μερῶν σύνθεσις, καθάπερ ἐπ᾿ οἰκίας καὶ τῶν ἄλλων τῶν τοιούτων· δῆλον γὰρ ὅτι τῶν μερῶν ὄντων οὐδὲν κωλύει τὸ ὅλον μὴ εἶναι, ὥστ᾿ οὐ ταὐτὸν τὰ μέρη τῷ ὅλῳ.
Εἰ δὲ μὴ ταῦτα ἀλλὰ τὸ ἐκ τούτων ἔφησεν εἶναι τὸ ὁριζόμενον, πρῶτον μὲν ἐπισκοπεῖν εἰ μὴ πέφυκεν ἓν γίνεσθαι εκ τῶν εἰρημένων· ἔνια γὰρ οὕτως ἔχει πρὸς ἄλληλα ὥστε μηδὲν ἐξ αὐτῶν γίνεσθαι, οἷον γραμμὴ καὶ ἀριθμός. Ἔτι εἰ τὸ μὲν ὡρισμένον ἐν ἑνί τινι πέφυκε τῷ πρώτῳ γίνεσθαι, ἐξ ὧν δ᾿ ἔφησεν αὐτὸ εἶναι, μὴ ἐν ἑνὶ τῷ πρώτῳ, ἀλλ᾿ ἑκάτερον ἐν ἑκατέρῳ· δῆλον γὰρ ὅτι οὐκ ἂν εἴη ἐκ τούτων ἐκεῖνο· ἐν οἷς γὰρ τὰ μέρη, καὶ τὸ ὅλον ἀνάγκη ὑπάρχειν, ὥστ᾿ οὐκ ἐν ἑνὶ τὸ ὅλον πρώτῳ, ἀλλ᾿ ἐν πλείοσιν. Εἰ δὲ καὶ τὰ μέρη καὶ τὸ ὅλον ἐν ἑνί τινι πρώτῳ, σκοπεῖν εἰ μὴ ἐν τῷ αὐτῷ ἀλλ᾿ ἐν ἑτέρῳ τὸ ὅλον καὶ ἐν ἑτέρῳ τὰ μέρη. Πάλιν εἰ τῷ ὅλῳ συμφθείρεται τὰ μέρη· ἀνάπαλιν γὰρ δεῖ συμβαίνειν, τῶν μερῶν φθαρέντων φθείρεσθαι τὸ ὅλον· τοῦ δ᾿ ὅλου φθαρέντος οὐκ ἀναγκαῖον καὶ τὰ μέρη ἐφθάρθαι. Ἢ εἰ τὸ μὲν ὅλον ἀγαθὸν ἢ κακόν, τὰ δὲ μηδέτερα, ἢ ἀνάπαλιν τὰ μὲν ἀγαθὰ ἢ κακά, τὸ δ᾿ ὅλον μηδέτερον· οὔτε γὰρ ἐκ μηδετέρου δυνατὸν ἢ ἀγαθόν τι ἢ κακὸν γενέσθαι, οὔτ᾿ ἐκ κακῶν ἢ ἀγαθῶν μηδέτερον. Ἣ εἰ μᾶλλον μὲν θάτερον ἀγαθὸν ἢ θάτερον κακόν, τὸ δ᾿ ἐκ τούτων μὴ μᾶλλον ἀγαθὸν ἢ κακόν, οἷον εἰ ἡ ἀναίδεια ἐξ ἀνδρίας καὶ ψευδοῦς δόξης. Μᾶλλον γὰρ ἀγαθὸν ἡ ἀνδρία ἢ κακὸν ἡ ψευδὴς δόξα· ἔδει οὖν καὶ τὸ ἐκ τούτων ἀκολουθεῖν τῷ μᾶλλον, καὶ εἶναι ἢ ἁπλῶς ἀγαθὸν ἢ μᾶλλον ἀγαθὸν ἢ κακόν. Ἢ τοῦτο μὲν οὐκ ἀναγκαῖον, ἐὰν μὴ ἑκάτερον ᾖ καθ᾿ αὑτὸ ἀγαθὸν ἢ κακόν· πολλὰ γὰρ τῶν ποιητικῶν καθ᾿ αὑτὰ μὲν οὐκ ἔστιν ἀγαθά, μιχθέντα δέ, ἢ ἀνάπαλιν, ἑκάτερον μὲν ἀγαθόν, μιχθέντα δὲ κακὸν ἢ οὐδέτερον. Μάλιστα δὲ καταφανὲς τὸ νῦν ῥηθὲν ἐπὶ τῶν ὑγιεινῶν καὶ νοσωδῶν· ἔνια γὰρ τῶν φαρμάκων οὕτως ἔχει ὥσθ᾿ ἑκάτερον μὲν εἶναι ἀγαθόν, ἐὰν δ᾿ ἄμφω δοθῇ μιχθέντα, κακόν.
Πάλιν εἰ ἐκ βελτίονος καὶ χείρονος ὂν μή ἐστι τὸ ὅλον τοῦ μὲν βελτίονος χεῖρον, τοῦ δὲ χείρονος βέλτιον. Ἢ οὐδὲ τοῦτ᾿ ἀναγκαῖον, ἐὰν μὴ καθ᾿ αὑτὰ ᾖ τὰ ἐξ ὧν σύγκειται ἀγαθά, ἀλλ᾿ οὐδὲν κωλύει τὸ ὅλον μὴ γίνεσθαι ἀγαθόν, καθάπερ ἐπὶ τῶν ἀρτίως ῥηθέντων.
Ἔτι εἰ συνώνυμον τὸ ὅλον θατέρῳ· οὐ δεῖ γάρ, καθάπερ οὐδ᾿ ἐπὶ τῶν συλλαβῶν· οὐδενὶ γὰρ τῶν στοιχείων ἐξ ὧν σύγκειται ἡ συλλαβὴ συνώνυμός ἐστιν.
Ἔτι εἰ μὴ εἴρηκε τὸν τρόπον τῆς συνθέσεως. Οὐ γὰρ αὔταρκες πρὸς τὸ γνωρίσαι τὸ εἰπεῖν ἐκ τούτων· οὐ γὰρ τὸ ἐκ τούτων, ἀλλὰ τὸ οὕτως ἐκ τούτων ἑκάστου τῶν συνθέτων ἡ οὐσία, καθάπερ ἐπ᾿ οἰκίας· οὐ γὰρ ἂν ὁπωσοῦν συντεθῇ ταῦτα, οἰκία ἐστίν.
Εἰ δὲ τόδε μετὰ τοῦδε ἀποδέδωκε, πρῶτον μὲν ῥητέον ὅτι τόδε μετὰ τοῦδε ἢ τοῖσδε ταὐτὸν ἢ τῷ ἐκ τῶνδε· ὁ γὰρ λέγων μέλι μεθ᾿ ὕδατος ἤτοι μέλι καὶ ὕδωρ λέγει ἢ τὸ ἐκ μέλιτος καὶ ὕδατος, ὥστ᾿ ἐὰν ὁποτερῳοῦν τῶν εἰρημένων ταὐτὸν ὁμολογήσῃ εἶναι τὸ τόδε μετὰ τοῦδε, ταὐτὰ ἁρμόσει λέγειν ἅπερ πρὸς ἑκάτερον τούτων ἔμπροσθεν εἴρηται. Ἔτι διελόμενον ὁσαχῶς λέγεται ἕτερον μεθ᾿ ἑτέρου, σκοπεῖν εἰ μηδαμῶς τόδε μετὰ τοῦδε. Οἷον εἰ λέγεται ἕτερον μεθ᾿ ἑτέρου ἢ ὡς ἔν τινι ταὐτῷ δεκτικῷ, καθάπερ ἡ δικαιοσύνη καὶ ἡ ἀνδρία ἐν ψυχῇ, ἢ ἐν τόπῳ τῷ αὐτῷ ἐν χρόνῳ τῷ αὐτῷ, μηδαμῶς δ᾿ ἀληθὲς τὸ εἰρημένον ἐπὶ τούτων, δῆλον ὅτι οὐδενὸς ἂν εἴη ὁ ἀποδοθεὶς ὁρισμός, ἐπειδὴ οὐδαμῶς τόδε μετὰ τοῦδέ ἐστιν. Εἰ δὲ τῶν διαιρεθέντων ἀληθὲς τὸ ἐν ταὐτῷ χρόνῳ ἑκάτερον ὑπάρχειν, σκοπεῖν εἰ ἐνδέχεται μὴ πρὸς ταὐτὸν λέγεσθαι ἑκάτερον. Οἷον εἰ τὴν ἀνδρίαν ὡρίσατο τόλμαν μετὰ διανοίας ὀρθῆς· ἐνδέχεται γὰρ τόλμαν μὲν ἔχειν τοῦ ἀποστερεῖν, ὀρθὴν δὲ διάνοιαν περὶ τὰ ὑγιεινά· ἀλλ᾿ οὐδέπω ἀνδρεῖος ὁ ἐν τῷ αὐτῷ χρόνῳ τόδε μετὰ τοῦδε ἔχων. Ἔτι εἰ καὶ πρὸς ταὐτὸν ἄμφω λέγεται, οἷον πρὸς τὰ ἰατρικά· οὐδὲν γὰρ κωλύει καὶ τόλμαν καὶ ὀρθὴν διάνοιαν ἔχειν πρὸς τὰ ἰατρικά· ἀλλ᾿ ὅμως οὐδ᾿ οὗτος ἀνδρεῖος ὁ τόδε μετὰ τοῦδε ἔχων. Οὔτε γὰρ πρὸς ἕτερον αὐτῶν ἑκάτερον δεῖ λέγεσθαι οὔτε πρὸς ταὐτὸν τὸ τυχόν, ἀλλὰ πρὸς τὸ τῆς ἀνδρίας τέλος, οἷον πρὸς τοὺς πολεμικοὺς κινδύνους ἢ εἴ τι μᾶλλον τούτου τέλος.
Ἔνια δὲ τῶν οὕτως ἀποδιδομένων οὐδαμῶς ὑπὸ τὴν εἰρημένην πίπτει διαίρεσιν, οἷον εἰ ἡ ὀργὴ λύπη μεθ᾿ ὑπολήψεως τοῦ ὀλιγωρεῖσθαι. Ὅτι γὰρ διὰ τὴν ὑπόληψιν τὴν τοιαύτην ἡ λύπη γίνεται, τοῦτο βούλεται δηλοῦν· τὸ δὲ διὰ τόδε γίνεσθαί τι οὐκ ἔστι ταὐτὸν τῷ μετὰ τούτου τόδ᾿ εἶναι κατ᾿ οὐδένα τῶν εἰρημένων τρόπων.
6.1414. Bölüm
Yine, bütünü bunların birleşimi diye söylemişse — mesela canlıyı psykhē ile bedenin birleşimi diye — önce nasıl bir birleşim olduğunu söyleyip söylemediğine bakmalı; eti ya da kemiği tarif ederken onları ateşin, toprağın ve havanın birleşimi diye söylemiş olması gibi. Çünkü "birleşim" demek yetmez, nasıl bir birleşim olduğunu da ayrıca belirlemek gerekir; çünkü bunlar herhangi bir şekilde birleştirilince et olmaz; şöyle birleştirilince et, böyle birleştirilince kemik olur. Söylenenlerin ikisinin de hiçbir şekilde bir birleşimle aynı olmadığı da görünür; çünkü her birleşimin zıddı bir çözülmedir, söylenenlerin ise hiçbirinin hiçbir zıddı yoktur. Ayrıca her bileşiğin bir birleşim olması da hiçbirinin olmaması da aynı ölçüde inandırıcıysa, canlıların her biri bileşik olduğu halde bir birleşim değilse, öteki bileşiklerden hiçbiri de birleşim olamaz.
Yine, zıtların bir şeyde tabiatça aynı ölçüde bulunması mümkünken, şey bunlardan biri aracılığıyla tarif edilmişse, tarif edilmediği açıktır. Yoksa aynı şeyin birden çok tarifi olduğu sonucu çıkar; çünkü ikisi de onda aynı ölçüde tabiatça meydana gelebildiğine göre, bununla tarif eden, öbürüyle tarif edenden neden daha çok söylemiş olsun? Psykhē'nin tarifi de böyledir, eğer psykhē "epistēmē'yi kabul edebilen ousia" ise; çünkü cehaleti de aynı ölçüde kabul edebilir.
Bütün tarifin bilinir olmaması yüzünden tarifin bütününe saldıramıyorsak, kısımlardan biri bilinirse ve iyi verilmemiş görünüyorsa ona saldırmak gerekir; çünkü kısım çürütülünce bütün tarif de çürütülmüş olur. Tariflerden belirsiz olanları da, bir şey gösterecek ve saldırıya imkân verecek şekilde birlikte düzeltip biçimlendirdikten sonra öyle incelemek gerekir; çünkü cevap verenin, ya soranın anladığı anlamı kabul etmesi ya da logos'un gösterdiği şeyin ne olduğunu kendisinin açıklaması zorunludur. Ayrıca meclislerde yeni bir kanun önermek âdet olduğu ve önerilen kanun daha iyiyse öncekini kaldırdıkları gibi, tariflerde de böyle yapmak, kişinin kendisinin başka bir tarif ortaya koyması gerekir. Çünkü bu tarif daha iyi görünür ve tarif edileni daha çok gösterirse, ortaya konmuş olanın çürütülmüş olacağı açıktır, çünkü aynı şeyin birden çok tarifi yoktur.
Bütün tariflere karşı en önemsiz olmayan temel kural, ele alınan şeyi kişinin kendi kendine isabetle tarif etmesi ya da iyi söylenmiş bir tarifi ele almasıdır. Çünkü bir örneğe bakar gibi, tarifin sahip olması gereken şeylerden eksik olanı ve gereksiz yere eklenmiş olanı görmek zorunlu olur; böylece saldırı malzemesi daha bol bulunur.
Tariflerle ilgili bu kadarı söylenmiş olsun.
Πάλιν εἰ τὴν τούτων σύνθεσιν εἴρηκε τὸ ὅλον, οἷον τῆς ψυχῆς καὶ τοῦ σώματος σύνθεσιν ζῷον, πρῶτον μὲν σκοπεῖν εἰ μὴ εἴρηκε ποία σύνθεσις, καθάπερ εἰ σάρκα ὁριζόμενος ἢ ὀστοῦν τὴν πυρὸς καὶ γῆς καὶ ἀέρος εἶπε σύνθεσιν. Οὐ γὰρ ἀπόχρη τὸ σύνθεσιν εἰπεῖν, ἀλλὰ καὶ ποία τις προσδιοριστέον· οὐ γὰρ ὁπωσοῦν συντεθέντων τούτων σὰρξ γίνεται, ἀλλ᾿ οὑτωσὶ μὲν συντεθέντων σάρξ, οὑτωσὶ δ᾿ ὀστοῦν. Ἔοικε δ᾿ οὐδ᾿ εἶναι τὸ παράπαν συνθέσει ταὐτὸν οὐδέτερον τῶν εἰρημένων· συνθέσει μὲν γὰρ πάσῃ διάλυσις ἐναντίον, τῶν δ᾿ εἰρημένων οὐδετέρῳ οὐδέν. Ἔτι εἰ ὁμοίως πιθανὸν πᾶν τὸ σύνθετον σύνθεσιν εἶναι ἢ μηδέν, τῶν δὲ ζῴων ἕκαστον σύνθετον ὂν μή ἐστι σύνθεσις, οὐδὲ τῶν ἄλλων οὐδὲν τῶν συνθέτων σύνθεσις ἂν εἴη.
Πάλιν εἰ ὁμοίως ἔν τινι πέφυκεν ὑπάρχειν τἀναντία, ὥρισται δὲ διὰ θατέρου, δῆλον ὅτι οὐχ ὥρισται. Εἰ δὲ μή, πλείους τοῦ αὐτοῦ συμβήσεται ὁρισμοὺς εἶναι· τί γὰρ μᾶλλον ὁ διὰ τούτου ἢ ὁ διὰ τοῦ ἑτέρου ὁρισάμενος εἴρηκεν, ἐπειδὴ ὁμοίως ἀμφότερα πέφυκε γίνεσθαι ἐν αὐτῷ; τοιοῦτος δ᾿ ὁ τῆς ψυχῆς ὅρος, εἰ ἔστιν οὐσία ἐπιστήμης δεκτική· Ὁμοίως γὰρ καὶ ἀγνοίας ἐστὶ δεκτική.
Δεῖ δὲ καὶ ἐὰν μὴ πρὸς ὅλον ἔχῃ τις ἐπιχειρεῖν τὸν ὁρισμὸν διὰ τὸ μὴ γνώριμον εἶναι τὸ ὅλον, πρὸς τῶν μερῶν τι ἐπιχειρεῖν, ἐὰν ᾖ γνώριμον καὶ μὴ καλῶς ἀποδεδομένον φαίνηται· τοῦ γὰρ μέρους ἀναιρεθέντος καὶ ὁ πᾶς ὁρισμὸς ἀναιρεῖται. Ὅσοι τ᾿ ἀσαφεῖς τῶν ὁρισμῶν, συνδιορθώσαντα καὶ συσχηματίσαντα πρὸς τὸ δηλοῦν τι καὶ ἔχειν ἐπιχείρημα, οὕτως ἐπισκοπεῖν· ἀναγκαῖον γὰρ τῷ ἀποκρινομένῳ ἢ δέχεσθαι τὸ ἐκλαμβανόμενον ὑπὸ τοῦ ἐρωτῶντος, ἢ αὐτὸν διασαφῆσαι τί ποτε τυγχάνει τὸ δηλούμενον ὑπὸ τοῦ λόγου. Ἔτι καθάπερ ἐν ταῖς ἐκκλησίαις νόμον εἰώθασιν ἐπεισφέρειν, κἂν ᾖ βελτίων ὁ ἐπεισφερόμενος, ἀναιροῦσι τὸν ἔμπροσθεν, οὕτω καὶ ἐπὶ τῶν ὁρισμῶν ποιητέον καὶ αὐτὸν ὁρισμὸν ἕτερον οἰστέον· ἐὰν γὰρ φαίνηται βελτίων καὶ μᾶλλον δηλῶν τὸ ὁριζόμενον, δῆλον ὅτι ἀνῃρημένος ἔσται ὁ κείμενος, ἐπειδὴ οὐκ εἰσὶ πλείους τοῦ αὐτοῦ ὁρισμοί.
Πρὸς ἅπαντας δὲ τοὺς ὁρισμοὺς οὐκ ἐλάχιστον στοιχεῖον τὸ πρὸς ἑαυτὸν εὐστόχως ὁρίσασθαι τὸ προκείμενον ἢ καλῶς εἰρημένον ὅρον ἀναλαβεῖν· ἀνάγκη γάρ, ὥσπερ πρὸς παράδειγμα θεώμενον, τό τ᾿ ἐλλεῖπον ὧν προσῆκεν ἔχειν τὸν ὁρισμὸν καὶ τὸ προσκείμενον περιέργως καθορᾶν, ὥστε μᾶλλον ἐπιχειρημάτων εὐπορεῖν.
Τὰ μὲν οὖν περὶ τοὺς ὁρισμοὺς ἐπὶ τοσοῦτον εἰρήσθω.