İçeriğe geç
Topika

Aristoteles · Topika

V. Kitap

5.11. Bölüm

Söylenen şeyin özgü nitelik olup olmadığını şu yollarla incelemelidir.

Özgü nitelik ya kendi başına ve her zaman ya da başka bir şeye göre ve bazen verilir. Kendi başına olana örnek, insan için "tabiatça evcil canlı"; başka bir şeye göre olana örnek, psykhē'nin bedene göre özgü niteliği, yani birinin buyurucu, ötekinin hizmet edici olması; her zaman olana örnek, tanrı için "ölümsüz canlı"; bazen olana örnek de belirli bir insan için "idman yerinde dolaşmak"tır.

Başka bir şeye göre verilen özgü nitelik ya iki ya dört problem oluşturur. Bir şeyi birine verip aynı şeyi ötekinden esirgerse, yalnız iki problem doğar; insanın ata göre özgü niteliğinin iki ayaklı olması gibi. Biri hem insanın iki ayaklı olmadığına hem atın iki ayaklı olduğuna saldırabilir; iki yolla da özgü niteliği sarsmış olur. Her birine ayrı bir şey verip her birinden ötekini esirgerse dört problem olacaktır; insanın ata göre özgü niteliğinin, birinin iki ayaklı ötekinin dört ayaklı olması gibi. Çünkü hem insanın iki ayaklı olmadığına ve tabiatça dört ayaklı olduğuna, hem de atın iki ayaklı olduğuna ve dört ayaklı olmadığına saldırmak mümkündür. Bunlardan hangisi gösterilirse gösterilsin, ileri sürülen çürütülür.

Kendi başına özgü nitelik, her şeye göre verilen ve şeyi her şeyden ayıran niteliktir; insanın "epistēmē edinebilen ölümlü canlı" olması gibi. Başka bir şeye göre olan ise şeyi her şeyden değil, belirli bir şeyden ayırır; aretē'nin epistēmē'ye göre özgü niteliği gibi: aretē tabiatça birden çok kısımda, epistēmē ise yalnız akıl yürüten kısımda ve akıl yürüten kısmı olanlarda oluşur. Her zaman olan, her zaman doğru söylenen ve hiçbir zaman ayrılmayandır; canlının psykhē ve bedenden oluşması gibi. Bazen olan, belli bir zamanda doğru söylenen ve zorunlu olarak her zaman eşlik etmeyendir; belirli bir insanın çarşıda dolaşması gibi.

Başka bir şeye göre özgü nitelik vermek, bir ayrımı söylemektir; bu ayrım ya her durumda ve her zaman ya da çoğunlukla ve çoğu durumda geçerlidir. Her durumda ve her zaman: insanın ata göre özgü niteliğinin iki ayaklı olması gibi; insan her zaman ve her biri iki ayaklıdır, at ise hiçbir zaman hiçbiri iki ayaklı değildir. Çoğunlukla ve çoğu durumda: akıl yürüten kısmın, arzu eden ve thymos'a ait kısma göre özgü niteliğinin, birinin buyurup ötekinin hizmet etmesi olması gibi. Çünkü ne akıl yürüten kısım her zaman buyurur, bazen ona da buyrulur; ne de arzu eden ve thymos'a ait kısma her zaman buyrulur, insanın psykhē'si kötü durumdayken bazen o da buyurur.

Özgü niteliklerden tartışmaya en elverişli olanlar, kendi başına ve her zaman olanlar ile başka bir şeye göre olanlardır. Başka bir şeye göre olan özgü nitelik, daha önce de söylediğimiz gibi, birden çok problem oluşturur; zorunlu olarak ya iki ya dört problem doğar; dolayısıyla bunlara karşı logos'lar da daha çok olur. Kendi başına ve her zaman olana ise birçok şey bakımından saldırmak ya da onu birçok zaman bakımından gözlemek mümkündür. Kendi başına olana birçok şey bakımından saldırılır; çünkü özgü nitelik şeye, varlıkların her birine göre ait olmalıdır; dolayısıyla onu her şeyden ayırmıyorsa iyi verilmiş olmaz. Her zaman olanı ise birçok zaman bakımından gözlemelidir; çünkü şimdi ait değilse, geçmişte ait olmamışsa ya da gelecekte ait olmayacaksa, özgü nitelik olmaz. Bazen olanı ise şimdi söz konusu olan zamandan başka bir zaman bakımından incelemeyiz; dolayısıyla ona karşı çok logos yoktur. Tartışmaya elverişli problem ise, ona karşı hem çok hem de iyi logos'lar kurulabilen problemdir.

Başka bir şeye göre söylenen özgü nitelik, araz hakkındaki topos'lardan hareketle incelenmelidir: birine araz olarak ait olup ötekine olmadığına bakılır. Her zaman ve kendi başına olanlar ise şu yollarla incelenmelidir.

5.1

Ε.

Πότερον δ᾿ ἴδιον ἢ οὐκ ἴδιόν ἐστι τὸ εἰρημένον, διὰ τῶνδε σκεπτέον.

Ἀποδίδοται δὲ τὸ ἴδιον ἢ καθ᾿ αὑτὸ καὶ ἀεὶ ἢ πρὸς ἕτερον καὶ ποτέ, οἷον καθ᾿ αὑτὸ μὲν ἀνθρώπου τὸ ζῷον ἥμερον φύσει, πρὸς ἕτερον δὲ οἷον ψυχῆς πρὸς σῶμα, ὅτι τὸ μὲν προστακτικὸν τὸ δ᾿ ὑπηρετικόν ἐστιν, ἀεὶ δὲ οἷον θεοῦ τὸ ζῷον ἀθάνατον, ποτὲ δ᾿ οἷον τοῦ τινὸς ἀνθρώπου τὸ περιπατεῖν ἐν τῷ γυμνασίῳ.

Ἔστι δὲ τὸ πρὸς ἕτερον ἴδιον ἀποδιδόμενον ἢ δύο προβλήματα ἢ τέτταρα. Ἐὰν μὲν γὰρ τοῦ μὲν ἀποδῷ τοῦ δ᾿ ἀρνήσηται ταὐτὸ τοῦτο, δύο μόνον προβλήματα γίνονται, καθάπερ τὸ ἀνθρώπου πρὸς ἵππον ἴδιον ὅτι δίπουν ἐστίν. Καὶ γὰρ ὅτι ἄνθρωπος οὐ δίπουν ἐστὶν ἐπιχειροίη τις ἄν, καὶ ὅτι ὁ ἵππος δίπουν· ἀμφοτέρως δ᾿ ἂν κινοῖ τὸ ἴδιον. Ἐὰν δ᾿ ἑκατέρου ἑκάτερον ἀποδῷ καὶ ἑκατέρου ἀπαρνηθῇ, τέτταρα προβλήματα ἔσται, καθάπερ τὸ ἀνθρώπου ἴδιον πρὸς ἵππον, ὅτι τὸ μὲν δίπουν τὸ δὲ τετράπουν ἐστίν. Καὶ γὰρ ὅτι ἄνθρωπος οὐ δίπουν καὶ ὅτι τετράπουν πέφυκεν ἔστιν ἐπιχειρεῖν, καὶ διότι ὁ ἵππος δίπουν καὶ διότι οὐ τετράπουν οἷόν τ᾿ ἐπιχειρεῖν. Ὅπως δ᾿ οὖν δειχθέντος ἀναιρεῖται τὸ προκείμενον.

Ἔστι δὲ τὸ μὲν καθ᾿ αὑτὸ ἴδιον ὃ πρὸς ἅπαντα ἀποδίδοται καὶ παντὸς χωρίζει, καθάπερ ἀνθρώπου τὸ ζῷον θνητὸν ἐπιστήμης δεκτικόν. Τὸ δὲ πρὸς ἕτερον ὃ μὴ ἀπὸ παντὸς ἀλλ᾿ ἀπό τινος τακτοῦ διορίζει, καθάπερ ἀρετῆς πρὸς ἐπιστήμην, ὅτι τὸ μὲν ἐν πλείοσι, τὸ δ᾿ ἐν λογιστικῷ μόνον καὶ τοῖς ἔχουσι λογιστικὸν πέφυκε γίνεσθαι. Τὸ δ᾿ ἀεὶ ὃ κατὰ πάντα χρόνον ἀληθεύεται καὶ μηδέποτ᾿ ἀπολείπεται, καθάπερ τοῦ ζῴου τὸ ἐκ ψυχῆς καὶ σώματος συγκείμενον. Τὸ δὲ ποτὲ ὃ κατά τινα χρόνον ἀληθεύεται καὶ μὴ ἐξ ἀνάγκης ἀεὶ παρέπεται, καθάπερ τοῦ τινὸς ἀνθρώπου τὸ περιπατεῖν ἐν ἀγορᾷ.

Ἔστι δὲ τὸ πρὸς ἄλλο ἴδιον ἀποδοῦναι τὸ διαφορὰν εἰπεῖν ἢ ἐν ἅπασι καὶ ἀεὶ ἢ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ καὶ ἐν τοῖς πλείστοις, οἷον ἐν ἅπασι μὲν καὶ ἀεί, καθάπερ τὸ ἀνθρώπου ἴδιον πρὸς ἵππον ὅτι δίπουν· ἄνθρωπος μὲν γὰρ καὶ ἀεὶ καὶ πᾶς ἐστὶ δίπους, ἵππος δ᾿ οὐδείς ἐστι δίπους οὐδέποτε. Ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ δὲ καὶ ἐν τοῖς πλείστοις, καθάπερ τὸ λογιστικοῦ ἴδιον πρὸς ἐπιθυμητικὸν καὶ θυμικὸν τῷ τὸ μὲν προστάττειν τὸ δ᾿ ὑπηρετεῖν· οὔτε γὰρ τὸ λογιστικὸν πάντοτε προστάττει, ἀλλ᾿ ἐνίοτε καὶ προστάττεται, οὔτε τὸ ἐπιθυμητικὸν καὶ θυμικὸν ἀεὶ προστάττεται, ἀλλὰ καὶ προστάττει ποτέ, ὅταν ᾖ μοχθηρὰ ἡ ψυχὴ τοῦ ἀνθρώπου.

Τῶν δ᾿ ἰδίων ἐστὶ λογικὰ μάλιστα τά τε καθ᾿ αὑτὰ καὶ ἀεὶ καὶ τὰ πρὸς ἕτερον. Τὸ μὲν γὰρ πρὸς ἕτερον ἴδιον πλείω προβλήματά ἐστι, καθάπερ εἴπομεν καὶ πρότερον· ἢ γὰρ δύο ἢ τέτταρα ἐξ ἀνάγκης γίνονται τὰ προβλήματα· πλείους οὖν οἱ λόγοι γίνονται πρὸς ταῦτα. Τὸ δὲ καθ᾿ αὑτὸ καὶ τὸ ἀεὶ πρὸς πολλὰ ἔστιν ἐπιχειρεῖν ἢ πρὸς πλείους χρόνους παρατηρεῖν, τὸ μὲν καθ᾿ αὑτὸ πρὸς πολλά· πρὸς ἕκαστον γὰρ τῶν ὄντων δεῖ ὑπάρχειν αὐτῷ τὸ ἴδιον, ὥστ᾿ εἰ μὴ πρὸς ἅπαντα χωρίζεται, οὐκ ἂν εἴη καλῶς ἀποδεδομένον τὸ ἴδον. Τὸ δ᾿ ἀεὶ πρὸς πολλοὺς χρόνους τηρεῖν· κἂν γὰρ εἰ μὴ ὑπάρχει κἂν εἰ μὴ ὑπῆρξε κἂν εἰ μὴ ὑπάρξει, οὐκ ἔσται ἴδιον. Τὸ δὲ ποτὲ οὐκ ἐν ἄλλοις ἢ πρὸς τὸν νῦν λεγόμενον χρόνον ἐπισκοποῦμεν· οὔκουν εἰσὶ λόγοι πρὸς αὐτὸ πολλοί. λογικὸν δὲ τοῦτ᾿ ἐστὶ πρόβλημα πρὸς ὃ λόγοι γένοιντ᾿ ἂν καὶ συχνοὶ καὶ καλοί.

Τὸ μὲν οὖν πρὸς ἕτερον ἴδιον ῥηθὲν ἐκ τῶν περὶ τὸ συμβεβηκὸς τόπων ἐπισκεπτέον ἐστίν, εἰ τῷ μὲν συμβέβηκε τῷ δὲ μὴ συμβέβηκεν· περὶ δὲ τῶν ἀεὶ καὶ τῶν καθ᾿ αὑτὸ διὰ τῶνδε θεωρητέον.

5.22. Bölüm

Önce, özgü niteliğin iyi verilip verilmediğine bakmalıdır. İyi verilip verilmediğinin bir ölçüsü, özgü niteliğin daha bilinir şeylerle konup konmadığıdır: çürütürken daha bilinir şeylerle konmadığına, kurarken daha bilinir şeylerle konduğuna bakılır. Daha bilinir şeylerle konmamış olmanın bir yolu, verilen özgü niteliğin, özgü niteliği söylenen şeyden genel olarak daha az bilinir olmasıdır; o zaman özgü nitelik iyi konmuş olmaz.

5.2

Πρῶτον μὲν εἰ μὴ καλῶς ἀποδέδοται τὸ ἴδιον ἢ καλῶς. Τοῦ δὲ μὴ καλῶς ἢ καλῶς ἐστὶν ἓν μέν, εἰ μὴ διὰ γνωριμωτέρων ἢ γνωριμωτέρων κεῖται τὸ ἴδιον, ἀνασκευάζοντα μὲν εἰ μὴ διὰ γνωριμωτέρων, κατασκευάζοντα δὲ εἰ διὰ γνωριμωτέρων. Τοῦ δὲ μὴ διὰ γνωριμωτέρων ἐστὶ τὸ μέν, εἰ ὅλως ἀγνωστότερόν ἐστι τὸ ἴδιον ὃ ἀποδίδωσι τούτου οὗ τὸ ἴδιον

s333Çünkü özgü niteliği bilgi için ortaya koyarız; o halde onu daha bilinir şeylerle vermek gerekir; böylece şey daha yeterli biçimde anlaşılabilir. Mesela ateşin özgü niteliğini "psykhē'ye en çok benzeyen" diye koyan kişi, ateşten daha az bilinen psykhē'yi kullanmıştır (ateşin ne olduğunu psykhē'nin ne olduğundan daha iyi biliriz); dolayısıyla "psykhē'ye en çok benzeyen", ateşin iyi konmuş bir özgü niteliği olmaz. Başka bir yolu da, niteliğin bu şeye ait olduğunun daha bilinir olmamasıdır. Çünkü niteliğin yalnız şeyden daha bilinir olması değil, o şeye ait olduğunun da daha bilinir olması gerekir. Bir niteliğin bu şeye ait olup olmadığını bilmeyen kişi, yalnız ona ait olup olmadığını da bilemez; dolayısıyla bunlardan hangisi olursa olsun, özgü nitelik belirsizleşir. Mesela ateşin özgü niteliğini "psykhē'nin tabiatça ilk olarak içinde bulunduğu şey" diye koyan kişi, ateşten daha az bilinen bir şeyi, yani psykhē'nin onda bulunup bulunmadığını ve ilk olarak onda bulunup bulunmadığını kullanmıştır; dolayısıyla bu, ateşin iyi konmuş bir özgü niteliği olmaz. Kurarken ise özgü niteliğin daha bilinir şeylerle, hem de iki yol bakımından da daha bilinir şeylerle konup konmadığına bakmalıdır; çünkü o zaman özgü nitelik bu bakımdan iyi konmuş olur. "İyi konmuş olma" konusundaki kurucu topos'ların bir kısmı yalnız bu bakımdan, bir kısmı ise mutlak olarak iyi konduğunu gösterecektir. Mesela canlının özgü niteliğini "his sahibi olmak" diye söyleyen kişi, özgü niteliği hem daha bilinir şeylerle hem de iki yol bakımından daha bilinir olarak verdiği için, "his sahibi olmak" bu bakımdan canlının iyi verilmiş bir özgü niteliği olur.

Sonra, çürüten için: özgü nitelikte verilen adlardan biri birden çok anlamda söyleniyor mu, ya da logos'un bütünü birden çok şey mi anlatıyor? Öyleyse özgü nitelik iyi konmuş olmaz. Mesela "hissetmek" birden çok şey anlatır: biri his sahibi olmak, öteki hissi kullanmak; dolayısıyla "tabiatça hissedebilen", canlının iyi konmuş bir özgü niteliği olmaz.

s333

εἴρηκεν· οὐ γὰρ ἔσται καλῶς κείμενον τὸ ἴδιον. Γνώσεως γὰρ ἕνεκα τὸ ἴδιον ποιούμεθα· διὰ γνωριμωτέρων οὖν ἀποδοτέον· οὕτω γὰρ ἔσται κατανοεῖν ἱκανῶς μᾶλλον. Οἷον ἐπεὶ ὁ θεὶς πυρὸς ἴδιον εἶναι τὸ ὁμοιότατον ψυχῇ ἀγνωστοτέρῳ κέχρηται τοῦ πυρὸς τῇ ψυχῇ (μᾶλλον γὰρ ἴσμεν τί ἐστι πῦρ ἢ ψυχή), οὐκ ἂν εἴη καλῶς κείμενον ἴδιον πυρὸς τὸ ὁμοιότατον ψυχῇ. Τὸ δ᾿, εἰ μὴ γνωριμώτερόν ἐστι τόδε τῷδ᾿ ὑπάρχον. Δεῖ γὰρ μὴ μόνον εἶναι γνωριμώτερον τοῦ πράγματος, ἀλλὰ καὶ ὅτι τῷδ᾿ ὑπάρχον γνωριμώτερον ὑπάρχει. Ὁ γὰρ μὴ εἰδὼς εἰ τῷδ᾿ ὑπάρχει, οὐδ᾿ εἰ τῷδ᾿ ὑπάρχει μόνῳ γνωριεῖ, ὥσθ᾿ ὁποτέρου τούτων συμβάντος ἀσαφὲς γίνεται τὸ ἴδιον. Οἷον ἐπεὶ ὁ θεὶς πυρὸς ἴδιον τὸ ἐν ᾧ πρώτῳ ψυχὴ πέφυκεν εἶναι ἀγνωστοτέρῳ κέχρηται τοῦ πυρὸς τῷ εἰ ἐν τούτῳ ὑπάρχει ψυχὴ καὶ εἰ ἐν πρώτῳ ὑπάρχει, οὐκ ἂν εἴη καλῶς κείμενον ἴδιον πυρὸς τὸ ἐν ᾧ πρώτῳ ψυχὴ πέφυκεν εἶναι. Κατασκευάζοντα δὲ εἰ διὰ γνωριμωτέρων κεῖται τὸ ἴδιον, καὶ εἰ διὰ γνωριμωτέρων καθ᾿ ἑκάτερον τῶν τρόπων. Ἔσται γὰρ καλῶς κατὰ τοῦτο κείμενον τὸ ἴδιον· τῶν γὰρ κατασκευαστικῶν τόπων τοῦ καλῶς οἱ μὲν κατὰ τοῦτο μόνον οἱ δ᾿ ἁπλῶς δείξουσιν ὅτι καλῶς. Οἷον ἐπεὶ ὁ εἴπας ζῴου ἴδιον τὸ αἴσθησιν ἔχειν διὰ γνωριμωτέρων καὶ γνωριμώτερον ἀποδέδωκε τὸ ἴδιον καθ᾿ ἑκάτερον τῶν τρόπων, εἴη ἂν καλῶς ἀποδεδομένον κατὰ τοῦτο τοῦ ζῴου ἴδιον τὸ αἴσθησιν ἔχειν.

Ἔπειτ᾿ ἀνασκευάζοντα μὲν εἴ τι τῶν ὀνομάτων τῶν ἐν τῷ ἰδίῳ ἀποδεδομένων πλεοναχῶς λέγεται ἢ καὶ ὅλος ὁ λόγος πλείω σημαίνει· οὐ γὰρ ἔσται καλῶς κείμενον τὸ ἴδιον. Οἷον ἐπεὶ τὸ αἰσθάνεσθαι πλείω σημαίνει, ἓν μὲν τὸ αἴσθησιν ἔχειν ἓν δὲ τὸ αἰσθήσει χρῆσθαι, οὐκ ἂν εἴη τοῦ ζῴου

s334Bu yüzden özgü niteliği anlatırken ne birden çok anlamda söylenen bir ad ne de böyle bir logos kullanmalıdır; çünkü birden çok anlamda söylenen şey, söyleneni belirsiz kılar: saldıracak olan, karşıdakinin bu anlamlardan hangisini kastettiğini bilemez; oysa özgü nitelik öğretmek için verilir. Bunun yanında, özgü niteliği böyle verenlerin bir tür çürütmeye uğraması da kaçınılmazdır; çünkü biri, birden çok anlamda söylenen şeyin uymayan anlamı üzerine kıyas kurabilir. Kuran için ise: ne adlardan hiçbiri ne de logos'un bütünü birden çok şey anlatmıyorsa, özgü nitelik bu bakımdan iyi konmuş olur. Mesela ne "beden", ne "yukarıdaki yere en kolay hareket eden", ne de bunlardan oluşan bütün birden çok şey belirttiği için, "yukarıdaki yere en kolay hareket eden beden" bu bakımdan ateşin iyi konmuş bir özgü niteliği olur.

Sonra, çürüten için: özgü niteliği verilen şey birden çok anlamda söyleniyor da hangisinin özgü niteliğini koyduğu belirlenmemişse, özgü nitelik iyi verilmiş olmaz. Bunun sebepleri daha önce söylenenlerden açıktır; çünkü aynı sonuçların doğması kaçınılmazdır. Mesela "şunu bilmek" birçok şey anlatır: kendisinin epistēmē'ye sahip olması, kendisinin epistēmē kullanması, onun epistēmē'sinin bulunması, onun epistēmē'sinin kullanılması. Dolayısıyla bunlardan hangisinin özgü niteliğini koyduğu belirlenmedikçe, "şunu bilmek"in özgü niteliği iyi verilmiş olmaz. Kuran için ise: özgü niteliği konan şey birçok anlamda değil de tek ve basit bir anlamda söyleniyorsa, özgü nitelik bu bakımdan iyi konmuş olur. Mesela "insan" tek bir anlamda söylendiğinden, "tabiatça evcil canlı" bu bakımdan insanın iyi konmuş bir özgü niteliği olur.

s334

ἴδιον καλῶς κείμενον τὸ αἰσθάνεσθαι πεφυκός. Διὰ τοῦτο δ᾿ οὐ χρηστέον ἐστὶν οὔτ᾿ ὀνόματι πλεοναχῶς λεγομένῳ οὔτε λόγῳ τῷ τὸ ἴδιον σημαίνοντι, διότι τὸ πλεοναχῶς λεγόμενον ἀσαφὲς ποιεῖ τὸ ῥηθέν, ἀποροῦντος τοῦ μέλλοντος ἐπιχειρεῖν πότερον λέγει τῶν πλεοναχῶς λεγομένων· τὸ γὰρ ἴδιον τοῦ μαθεῖν χάριν ἀποδίδοται. Ἔτι δὲ πρὸς τούτοις ἀναγκαῖόν ἐστιν ἔλεγχόν τινα γίνεσθαι τοῖς οὕτως ἀποδιδοῦσι τὸ ἴδιον, ὅταν ἐπὶ τοῦ διαφωνοῦντός τις ποιῇ τὸν συλλογισμὸν τοῦ πλεοναχῶς λεγομένου. Κατασκευάζοντα δὲ εἰ μὴ πλείω σημαίνει μήτε τῶν ὀνομάτων μηδὲν μήθ᾿ ὅλος ὁ λόγος· ἔσται γὰρ καλῶς κατὰ τοῦτο κείμενον τὸ ἴδιον. Οἷον ἐπεὶ οὔτε τὸ σῶμα πολλὰ δηλοῖ οὔτε τὸ εὐκινητότατον εἰς τὸν ἄνω τόπον οὔτε τὸ σύνολον τὸ ἐκ τούτων συντιθέμενον, εἴη ἂν καλῶς κείμενον κατὰ τοῦτο πυρὸς ἴδιον σῶμα τὸ εὐκινητότατον εἰς τὸν ἄνω τόπον.

Ἔπειτ᾿ ἀνασκευάζοντα μὲν εἰ πλεοναχῶς λέγεται τοῦτο οὗ τὸ ἴδιον ἀποδίδωσι, μὴ διώρισται δὲ τὸ τίνος αὐτῶν ἴδιον τίθησιν· οὐ γὰρ ἔσται καλῶς ἀποδεδομένον τὸ ἴδιον. Δι᾿ ἃς δ᾿ αἰτίας, οὐκ ἄδηλόν ἐστιν ἐκ τῶν πρότερον εἰρημένων· τὰ γὰρ αὐτὰ συμβαίνειν ἀναγκαῖόν ἐστιν. Οἷον ἐπεὶ τὸ ἐπίστασθαι τοῦτο πολλὰ σημαίνει (τὸ μὲν γὰρ ἐπιστήμην ἔχειν αὐτό, τὸ δ᾿ ἐπιστήμῃ χρῆσθαι αὐτό, τὸ δ᾿ ἐπιστήμην εἶναι αὐτοῦ, τὸ δ᾿ ἐπιστήμῃ χρῆσθαι αὐτοῦ), οὐκ ἂν εἴη τοῦ ἐπίστασθαι τοῦτο καλῶς ἴδιον ἀποδεδομένον μὴ διορισθέντος τοῦ τίνος τίθησιν αὐτῶν τὸ ἴδιον. Κατασκευάζοντα δὲ εἰ μὴ λέγεται πολλαχῶς τοῦτο οὗ τὸ ἴδιον τίθησιν, ἀλλ᾿ ἔστιν ἓν καὶ ἁπλοῦν· ἔσται γὰρ καλῶς κατὰ τοῦτο κείμενον τὸ ἴδιον. Οἷον ἐπεὶ ὁ ἄνθρωπος λέγεται ἕν, εἴη ἂν καλῶς κείμενον κατὰ τοῦ ἀνθρώπου ἴδιον τὸ ζῷον ἥμερον φύσει.

s335Sonra, çürüten için: özgü nitelikte aynı şey birden çok kez söylenmiş mi? Çünkü insanlar, tariflerde olduğu gibi özgü niteliklerde de çoğu zaman farkına varmadan bunu yaparlar. Bu kusuru taşıyan özgü nitelik iyi konmuş olmaz; çünkü birden çok kez söylenen şey dinleyeni şaşırtır, dolayısıyla belirsiz olması kaçınılmazdır; üstelik böyle konuşanlar gevezelik ediyor gibi görünür. Aynı şeyi birden çok kez söylemek iki şekilde olur. Biri, aynı şeyi birden çok kez adlandırmaktır; mesela biri ateşin özgü niteliğini "bedenlerin en incesi olan beden" diye verirse ("beden"i birden çok kez söylemiştir). İkincisi, adların yerine onların logos'larını koymaktır; mesela biri toprağın özgü niteliğini "bedenler içinde tabiatça en çok aşağıdaki yere doğru hareket eden ousia" diye verip sonra "bedenler" yerine "şu türden ousia'lar" derse; çünkü beden ile şu türden ousia bir ve aynı şeydir. O zaman "ousia"yı birden çok kez söylemiş olacaktır; dolayısıyla bu özgü niteliklerden hiçbiri iyi konmuş olmaz. Kuran için ise: aynı adı hiçbir yerde birden çok kez kullanmıyorsa, özgü nitelik bu bakımdan iyi verilmiş olur. Mesela insanın özgü niteliğini "epistēmē edinebilen canlı" diye söyleyen kişi aynı adı birden çok kez kullanmadığı için, insanın özgü niteliği bu bakımdan iyi verilmiş olur.

Sonra, çürüten için: özgü nitelikte her şeye ait olan türden bir ad vermiş mi? Çünkü bazı şeylerden ayırmayan şey işe yaramaz; oysa özgü niteliklerde söylenen, tariflerdekiler gibi, ayırmalıdır; dolayısıyla özgü nitelik iyi konmuş olmaz. Mesela epistēmē'nin özgü niteliğini "logos'la caydırılamayan, bir olan sanı" diye koyan kişi, özgü nitelikte, "bir" gibi her şeye ait olan bir şey kullandığından, epistēmē'nin özgü niteliği iyi konmuş olmaz. Kuran için ise: ortak hiçbir şey kullanmıyor, bir şeyden ayıran bir şey kullanıyorsa, özgü nitelik bu bakımdan iyi konmuş olur.

s335

Ἔπειτ᾿ ἀνασκευάζοντα μὲν εἰ πλεονάκις εἴρηται τὸ αὐτὸ ἐν τῷ ἰδίῳ. Πολλάκις γὰρ λανθάνουσι τοῦτο ποιοῦντες καὶ ἐν τοῖς ἰδίοις, καθάπερ καὶ ἐν τοῖς ὅροις. Οὐκ ἔσται δὲ καλῶς κείμενον τὸ τοῦτο πεπονθὸς ἴδιον· ταράττει γὰρ τὸν ἀκούοντα πλεονάκις λεχθέν· ἀσαφὲς οὖν ἀναγκαῖόν ἐστι γίνεσθαι, καὶ πρὸς τούτοις ἀδολεσχεῖν δοκοῦσιν. Ἔσται δὲ συμπῖπτον τὸ πλεονάκις εἰπεῖν τὸ αὐτὸ κατὰ δύο τρόπους, καθ᾿ ἕνα μὲν ὅταν ὀνομάσῃ πλεονάκις τὸ αὐτό, καθάπερ εἴ τις ἴδιον ἀποδοίη πυρὸς σῶμα τὸ λεπτότατον τῶν σωμάτων (οὗτος γὰρ πλεονάκις εἴρηκε τὸ σῶμα), δεύτερον δ᾿ ἄν τις μεταλαμβάνῃ τοὺς λόγους ἀντὶ τῶν ὀνομάτων, καθάπερ εἴ τις ἀποδοίη γῆς ἴδιον οὐσία ἡ μάλιστα κατὰ φύσιν φερομένη τῶν σωμάτων εἰς τὸν κάτω τόπον, ἔπειτα μεταλάβοι ἀντὶ τῶν σωμάτων τὸ οὐσιῶν τοιωνδί· ἓν γὰρ καὶ ταὐτόν ἐστι σῶμα καὶ οὐσία τοιαδί. Ἔσται γὰρ οὗτος τὸ οὐσία πλεονάκις εἰρηκώς, ὥστ᾿ οὐδέτερον ἂν εἴη καλῶς κείμενον τῶν ἰδίων. Κατασκευάζοντα δὲ εἰ μηδενὶ χρῆται πλεονάκις ὀνόματι τῷ αὐτῷ· ἔσται γὰρ κατὰ τοῦτο καλῶς ἀποδεδομένον τὸ ἴδιον. Οἷον ἐπεὶ ὁ εἴπας ἀνθρώπου ἴδιον ζῷον ἐπιστήμης δεκτικὸν οὐ κέχρηται τῷ αὐτῷ πολλάκις ὀνόματι, εἴη ἂν κατὰ τοῦτο καλῶς ἀποδεδομένον τοῦ ἀνθρώπου τὸ ἴδον.

Ἔπειτ᾿ ἀνασκευάζοντα μὲν εἰ τοιοῦτόν τι ἀποδέδωκεν ἐν τῷ ἰδίῳ ὄνομα, ὃ πᾶσιν ὑπάρχει. Ἀχρεῖον γὰρ ἔσται τὸ μὴ χωρίζον ἀπό τινων, τὸ δ᾿ ἐν τοῖς ἰδίοις λεγόμενον χωρίζειν δεῖ, καθάπερ καὶ τὰ ἐν τοῖς ὅροις· οὔκουν ἔσται καλῶς κείμενον τὸ ἴδιον. Οἷον ἐπεὶ ὁ θεὶς ἐπιστήμης ἴδιον ὑπόληψιν ἀμετάπειστον ὑπὸ λόγου, ἓν ὄν, τοιούτῳ τινὶ κέχρηται ἐν τῷ ἰδίῳ τῷ ἑνὶ ὃ πᾶσιν ὑπάρχει, οὐκ ἂν εἴη καλῶς κείμενον τὸ τῆς ἐπιστήμης ἴδιον. Κατασκευάζοντα δὲ εἰ μηδενὶ κέχρηται κοινῷ, ἀλλ᾿ ἀπό τινος χωρίζοντι· ἔσται γὰρ

s336Mesela canlının özgü niteliğini "psykhē sahibi olmak" diye söyleyen kişi ortak hiçbir şey kullanmadığından, "psykhē sahibi olmak" bu bakımdan canlının iyi konmuş bir özgü niteliği olur.

Sonra, çürüten için: aynı şeyin birden çok özgü niteliğini, birden çok koyduğunu belirtmeden veriyorsa, özgü nitelik iyi konmuş olmaz. Çünkü tariflerde, ousia'yı gösteren logos'a fazladan bir şey eklenmemesi gerektiği gibi, özgü niteliklerde de söyleneni özgü nitelik yapan logos'a hiçbir şey eklenmemelidir; böyle bir ekleme işe yaramaz. Mesela ateşin özgü niteliğini "en ince ve en hafif beden" diye söyleyen kişi birden çok özgü nitelik vermiştir (ikisinin de yalnız ateş hakkında söylenmesi doğrudur); dolayısıyla "en ince ve en hafif beden" ateşin iyi konmuş bir özgü niteliği olmaz. Kuran için ise: aynı şeyin birden çok değil tek bir özgü niteliğini vermişse, özgü nitelik bu bakımdan iyi konmuş olur. Mesela sıvının özgü niteliğini "her şekle sokulabilen beden" diye söyleyen kişi birden çok değil tek bir özgü nitelik verdiğinden, sıvının özgü niteliği bu bakımdan iyi konmuş olur.

s336

καλῶς κείμενον κατὰ τοῦτο τὸ ἴδιον. Οἷον ἐπεὶ ὁ εἴπας ζῴου ἴδιον τὸ ψυχὴν ἔχειν οὐδενὶ κέχρηται κοινῷ, εἴη ἂν κατὰ τοῦτο καλῶς κείμενον ζῴου ἴδιον τὸ ψυχὴν ἔχειν.

Ἔπειτ᾿ ἀνασκευάζοντα μὲν εἰ πλείω ἴδια ἀποδίδωσι τοῦ αὐτοῦ, μὴ διορίσας ὅτι πλείω τίθησιν· οὐ γὰρ ἔσται καλῶς κείμενον τὸ ἴδιον. Καθάπερ γὰρ οὐδ᾿ ἐν τοῖς ὅροις δεῖ παρὰ τὸν δηλοῦντα λόγον τὴν οὐσίαν προσκεῖσθαί τι πλέον, οὕτως οὐδ᾿ ἐν τοῖς ἰδίοις παρὰ τὸν ποιοῦντα λόγον ἴδιον τὸ ῥηθὲν οὐδὲν προσαποδοτέον· ἀχρεῖον γὰρ γίνεται τὸ τοιοῦτον. Οἷον ἐπεὶ ὁ εἴπας ἴδιον πυρὸς σῶμα τὸ λεπτότατον καὶ κουφότατον πλείω ἀποδέδωκεν ἴδια (ἑκάτερον γὰρ κατὰ μόνου τοῦ πυρὸς ἀληθές ἐστιν εἰπεῖν), οὐκ ἂν εἴη καλῶς κείμενον ἴδιον πυρὸς σῶμα τὸ λεπτότατον καὶ κουφότατον. Κατασκευάζοντα δ᾿ εἰ μὴ πλείω τοῦ αὐτοῦ τὰ ἴδια ἀποδέδωκεν, ἀλλ᾿ ἕν· ἔσται γὰρ κατὰ τοῦτο καλῶς κείμενον τὸ ἴδιον. Οἷον ἐπεὶ ὁ εἴπας ὑγροῦ ἴδιον σῶμα τὸ εἰς ἅπαν σχῆμα ἀγόμενον ἓν ἀποδέδωκε τὸ ἴδιον ἀλλ᾿ οὐ πλείω, εἴη ἂν κατὰ τοῦτο καλῶς κείμενον τὸ τοῦ ὑγροῦ ἴδιον.

5.33. Bölüm

Sonra, çürüten için: özgü niteliğini verdiği şeyin kendisini ya da ona ait bir şeyi kullanmış mı? Öyleyse özgü nitelik iyi konmuş olmaz. Çünkü özgü nitelik öğretmek için verilir; şeyin kendisi kendisi kadar bilinmezdir, ona ait bir şey ise ondan sonra gelir; dolayısıyla daha bilinir değildir. Böylece bunlar aracılığıyla daha fazla bir şey öğrenilmez. Mesela canlının özgü niteliğini "insanın bir türü olduğu ousia" diye söyleyen kişi, canlıya ait bir şeyi kullandığından, özgü nitelik iyi konmuş olmaz. Kuran için ise: ne şeyin kendisini ne de ona ait hiçbir şeyi kullanıyorsa, özgü nitelik bu bakımdan iyi konmuş olur. Mesela canlının özgü niteliğini "psykhē ve bedenden oluşan" diye koyan kişi ne kendisini ne de ona ait hiçbir şeyi kullandığından, canlının özgü niteliği bu bakımdan iyi verilmiş olur.

Daha bilinir kılan ya da kılmayan öteki şeylerde de aynı şekilde incelemelidir. Çürüten için: karşıtını, ya da genel olarak tabiatça onunla aynı anda olan bir şeyi, ya da ondan sonra gelen bir şeyi kullanmış mı? Öyleyse özgü nitelik iyi konmuş olmaz. Çünkü karşıt tabiatça aynı anda olandır; tabiatça aynı anda olan ve sonra gelen ise şeyi daha bilinir kılmaz. Mesela iyinin özgü niteliğini "kötüye en çok karşıt olan" diye söyleyen kişi iyinin karşıtını kullandığından, iyinin özgü niteliği iyi verilmiş olmaz. Kuran için ise: ne karşıtı, ne genel olarak tabiatça aynı anda olanı, ne de sonra geleni kullanıyorsa, özgü nitelik bu bakımdan iyi verilmiş olur. Mesela epistēmē'nin özgü niteliğini "en güvenilir sanı" diye koyan kişi bunlardan hiçbirini kullanmadığından, epistēmē'nin özgü niteliği bu bakımdan iyi konmuş olur.

Sonra, çürüten için: her zaman eşlik etmeyen, bazen özgü nitelik olmaktan çıkan bir şeyi özgü nitelik olarak vermiş mi? Öyleyse özgü nitelik iyi söylenmiş olmaz. Çünkü onun ait olduğunu gördüğümüz şey hakkında adın da doğru söylenmesi zorunlu değildir; ait olmadığını gördüğümüz şey hakkında adın söylenmemesi de zorunlu değildir. Bunun yanında, ayrılabilen bir şey olduğuna göre, özgü niteliği verdiği anda bile ait olup olmadığı açık olmayacaktır; dolayısıyla özgü nitelik açık olmaz. Mesela canlının özgü niteliğini "bazen hareket etmek ve bazen durmak" diye koyan kişi bazen özgü nitelik olmayan bir şey verdiği için, özgü nitelik iyi konmuş olmaz. Kuran için ise: zorunlu olarak her zaman var olan bir şeyi özgü nitelik olarak vermişse, özgü nitelik bu bakımdan iyi konmuş olur. Mesela aretē'nin özgü niteliğini "sahibini erdemli kılan" diye koyan kişi her zaman eşlik eden bir özgü nitelik verdiği için, aretē'nin özgü niteliği bu bakımdan iyi verilmiş olur.

Sonra, çürüten için: şimdiki özgü niteliği verdiği halde bunu belirtmemişse, özgü nitelik iyi konmuş olmaz. Çünkü önce, alışılmışın dışında olan her şey ayrıca belirtilmeyi gerektirir; herkes de çoğunlukla her zaman eşlik eden şeyi özgü nitelik olarak vermeye alışkındır. İkinci olarak, belirtmeyen kişinin şimdiki özgü niteliği mi koymak istediği açık değildir; oysa kınanmaya bahane vermemelidir. Mesela belirli bir insanın özgü niteliğini "biriyle birlikte oturmak" diye koyan kişi şimdiki özgü niteliği koymaktadır; bunu belirtmeden söylediyse, özgü niteliği iyi vermiş olmaz. Kuran için ise: şimdiki özgü niteliği verirken bunu belirterek koymuşsa, özgü nitelik bu bakımdan iyi konmuş olur. Mesela belirli bir insanın özgü niteliğini "şimdi dolaşmak" diye söyleyen kişi bunu ayırt ederek koyduğu için, özgü nitelik iyi konmuş olur.

Sonra, çürüten için: ait olduğu ancak hisle anlaşılan bir şeyi özgü nitelik olarak vermiş mi? Öyleyse özgü nitelik iyi konmuş olmaz. Çünkü hissedilebilir olan her şey hissin dışına çıkınca belirsizleşir; yalnız hisle bilindiği için hâlâ ait olup olmadığı belli olmaz. Bu, zorunlu olarak her zaman eşlik etmeyen şeylerde doğru olacaktır. Mesela güneşin özgü niteliğini "yerin üstünde hareket eden en parlak yıldız" diye koyan kişi, özgü nitelikte, hisle bilinen "yerin üstünde hareket etmek" gibi bir şey kullandığı için, güneşin özgü niteliği iyi verilmiş olmaz; çünkü güneş battığında, his o zaman bizi bıraktığı için, yerin üstünde hareket edip etmediği belirsiz olacaktır. Kuran için ise: hisle anlaşılmayan bir şeyi ya da hissedilebilir olduğu halde zorunlu olarak ait olduğu açık olan bir şeyi özgü nitelik olarak vermişse, özgü nitelik bu bakımdan iyi konmuş olur. Mesela yüzeyin özgü niteliğini "ilk olarak renklenmiş olan" diye koyan kişi hissedilebilir bir şeyi, renklenmiş olmayı kullanmıştır, ama her zaman ait olduğu açık olan bir şeyi; dolayısıyla yüzeyin özgü niteliği bu bakımdan iyi verilmiş olur.

Sonra, çürüten için: tarifi özgü nitelik olarak vermiş mi? Öyleyse özgü nitelik iyi konmuş olmaz; çünkü özgü nitelik şeyin özünü göstermemelidir. Mesela insanın özgü niteliğini "karada yaşayan iki ayaklı canlı" diye söyleyen kişi insanın özünü belirten bir şeyi özgü nitelik olarak verdiği için, insanın özgü niteliği iyi verilmiş olmaz. Kuran için ise: özgü niteliği, şeyle yer değiştirerek yüklenebilen ama onun özünü göstermeyen bir şey olarak vermişse, özgü nitelik bu bakımdan iyi verilmiş olur. Mesela insanın özgü niteliğini "tabiatça evcil canlı" diye koyan kişi, yer değiştirerek yüklenebilen ama özü göstermeyen bir özgü nitelik verdiği için, insanın özgü niteliği bu bakımdan iyi verilmiş olur.

Sonra, çürüten için: özgü niteliği veren kişi şeyi "ne olduğu"nun içine koymamışsa. Çünkü özgü niteliklerde de, tariflerde olduğu gibi, önce cinsi vermeli, sonra geri kalanları buna eklemeli ve böylece ayırmalıdır. Dolayısıyla bu şekilde konmamış özgü nitelik iyi verilmiş olmaz. Mesela canlının özgü niteliğini "psykhē sahibi olmak" diye söyleyen kişi canlıyı "ne olduğu"nun içine koymadığı için, canlının özgü niteliği iyi konmuş olmaz. Kuran için ise: özgü niteliğini verdiği şeyi "ne olduğu"nun içine koyup geri kalanları ekliyorsa, özgü nitelik bu bakımdan iyi verilmiş olur. Mesela insanın özgü niteliğini "epistēmē edinebilen canlı" diye koyan kişi, onu "ne olduğu"nun içine koyarak verdiği için, insanın özgü niteliği bu bakımdan iyi konmuş olur.

5.3

Ἔπειτ᾿ ἀνασκευάζοντα μὲν εἰ αὐτῷ προσκέχρηται οὗ τὸ ἴδιον ἀποδίδωσιν, ἢ τῶν αὐτοῦ τινί· οὐ γὰρ ἔσται καλῶς κείμενον τὸ ἴδιον. Τοῦ γὰρ μαθεῖν χάριν ἀποδίδοται τὸ ἴδιον· αὐτὸ μὲν οὖν αὑτῷ ὁμοίως ἄγνωστόν ἐστι, τὸ δέ τι τῶν αὐτοῦ ὕστερον· οὔκουν ἐστὶ γνωριμώτερον. Ὥστ᾿ οὐ γίνεται διὰ τούτων μᾶλλόν τι μαθεῖν. Οἷον ἐπεὶ ὁ εἴπας ζῴου ἴδιον οὐσίαν ἧς εἶδός ἐστιν ἄνθρωπος τινὶ προσκέχρηται τῶν τούτου, οὐκ ἂν εἴη καλῶς κείμενον τὸ ἴδιον. Κατασκευάζοντα δὲ εἰ μήτε αὐτῷ μήτε τῶν αὐτοῦ μηδενὶ χρῆται. Ἔσται γὰρ καλῶς κατὰ τοῦτο κείμενον τὸ ἴδιον. Οἷον ἐπεὶ ὁ θεὶς ζῴου ἴδιον τὸ ἐκ ψυχῆς καὶ σώματος συγκείμενον οὔτε αὐτῷ οὔτε τῶν αὐτοῦ οὐδενὶ προσκέχρηται, εἴη ἂν καλῶς κατὰ τοῦτο ἀποδεδομένον τὸ τοῦ ζῴου ἴδιον.

Τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων σκεπτέον ἐστὶ τῶν μὴ ποιούντων ἢ ποιούντων γνωριμώτερον, ἀνασκευάζοντα μὲν εἴ τινι προσκέχρηται ἢ ἀντικειμένῳ ἢ ὅλως ἅμα τῇ φύσει ἢ ὑστέρῳ τινί· οὐ γὰρ ἔσται καλῶς κείμενον τὸ ἴδιον. Τὸ μὲν γὰρ ἀντικείμενον ἅμα τῇ φύσει, τὸ δ᾿ ἅμα τῇ φύσει καὶ τὸ ὕστερον οὐ ποιεῖ γνωριμώτερον. Οἷον ἐπεὶ ὁ εἴπας ἀγαθοῦ ἴδιον ὃ κακῷ μάλιστ᾿ ἀντίκειται, τῷ ἀντικειμένῳ προσκέχρηται τοῦ ἀγαθοῦ, οὐκ ἂν εἴη τοῦ ἀγαθοῦ καλῶς ἀποδεδομένον τὸ ἴδιον. Κατασκευάζοντα δὲ εἰ μηδενὶ προσκέχρηται μήτ᾿ ἀντικειμένῳ μήτε ὅλως ἅμα τῇ φύσει μήθ᾿ ὑστέρῳ· ἔσται γὰρ κατὰ τοῦτο καλῶς ἀποδεδομένον τὸ ἴδιον. Οἷον ἐπεὶ ὁ θεὶς ἐπιστήμης ἴδιον ὑπόληψιν τὴν πιστοτάτην οὐδενὶ προσκέχρηται οὔτ᾿ ἀντικειμένῳ οὔθ᾿ ἅμα τῇ φύσει οὔθ᾿ ὑστέρῳ, εἴη ἂν κατὰ τοῦτο καλῶς κείμενον τὸ τῆς ἐπιστήμης ἴδιον.

Ἔπειτ᾿ ἀνασκευάζοντα μὲν εἰ τὸ μὴ ἀεὶ παρεπόμενον ἴδιον ἀποδέδωκεν, ἀλλὰ τοῦτο ὃ γίνεταί ποτε μὴ ἴδιον· οὐ γὰρ ἔσται καλῶς εἰρημένον τὸ ἴδιον. Οὔτε γὰρ ἐφ᾿ ᾧ καταλαμβάνομεν ὑπάρχον αὐτό; κατὰ τούτου καὶ τοὔνομα ἐξ ἀνάγκης ἀληθεύεται· οὔτ᾿ ἐφ᾿ ᾧ καταλαμβάνεται μὴ ὑπάρχον, κατὰ τούτου ἐξ ἀνάγκης οὐ ῥηθήσεται τοὔνομα. Ἔτι δὲ πρὸς τούτοις οὐδ᾿ ὅτε ἀποδέδωκε τὸ ἴδιον, ἔσται φανερὸν εἰ ὑπάρχει, εἴπερ τοιοῦτόν ἐστιν οἷον ἀπολείπειν. Οὔκουν ἔσται σαφὲς τὸ ἴδιον. Οἷον ἐπεὶ ὁ θεὶς ζῴου ἴδιον τὸ κινεῖσθαί ποτε καὶ ἑστάναι τοιοῦτον ἀποδέδωκε τὸ ἴδιον ὃ οὐ γίνεταί ποτε ἴδιον, οὐκ ἂν εἴη καλῶς κείμενον τὸ ἴδιον. Κατασκευάζοντα δὲ εἰ τὸ ἐξ ἀνάγκης ἀεὶ ὂν ἴδιον ἀποδέδωκεν· ἔσται γὰρ καλῶς κείμενον τὸ ἴδιον κατὰ τοῦτο. Οἷον ἐπεὶ ὁ θεὶς ἀρετῆς ἴδιον ὃ τὸν ἔχοντα ποιεῖ σπουδαῖον τὸ ἀεὶ παρεπόμενον ἴδιον ἀποδέδωκεν, εἴη ἂν κατὰ τοῦτο καλῶς ἀποδεδομένον τὸ τῆς ἀρετῆς ἴδιον.

Ἔπειτ᾿ ἀνασκευάζοντα μὲν εἰ τὸ νῦν ἴδιον ἀποδιδοὺς μὴ διωρίσατο ὅτι τὸ νῦν ἴδιον ἀποδίδωσιν· οὐ γὰρ ἔσται καλῶς κείμενον τὸ ἴδιον. Πρῶτον μὲν γὰρ τὸ παρὰ τὸ ἔθος γινόμενον ἅπαν διορισμοῦ προσδεῖται· εἰώθασι δ᾿ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ πάντες τὸ ἀεὶ παρακολουθοῦν ἴδιον ἀποδιδόναι. Δεύτερον δὲ ἄδηλός ἐστιν ὁ μὴ διορισάμενος εἰ τὸ νῦν ἴδιον ἐβούλετο θεῖναι· οὔκουν δοτέον ἐστὶν ἐπιτιμήσεως σκῆψιν. Οἷον ἐπεὶ ὁ θέμενος τοῦ τινὸς ἀνθρώπου ἴδιον τὸ καθῆσθαι μετά τινος τὸ νῦν ἴδιον τίθησιν, οὐκ ἂν εἴη καλῶς τὸ ἴδιον ἀποδεδωκώς, εἴπερ μὴ διορισάμενος εἶπεν. Κατασκευάζοντα δ᾿ εἰ τὸ νῦν ἴδιον ἀποδιδοὺς διορισάμενος ἔθηκεν ὅτι τὸ νῦν ἴδιον τίθησιν· ἔσται γὰρ καλῶς κείμενον κατὰ τοῦτο τὸ ἴδιον. Οἷον ἐπεὶ ὁ εἴπας τοῦ τινὸς ἀνθρώπου ἴδιον τὸ περιπατεῖν νῦν διαστειλάμενος ἔθηκε τοῦτο, καλῶς ἂν εἴη κείμενον τὸ ἴδιον.

Ἔπειτ᾿ ἀνασκευάζοντα μὲν εἰ τοιοῦτο ἀποδέδωκε τὸ ἴδιον, ὃ φανερὸν μή ἐστιν ἄλλως ὑπάρχον ἢ αἰσθήσει· οὐ γὰρ ἔσται καλῶς κείμενον τὸ ἴδιον. Ἅπαν γὰρ τὸ αἰσθητὸν ἔξω γινόμενον τῆς αἰσθήσεως ἄδηλον γίνεται· ἀφανὲς γάρ ἐστιν εἰ ἔτι ὑπάρχει, διὰ τὸ τῇ αἰσθήσει μόνον γνωρίζεσθαι. Ἔσται δ᾿ ἀληθὲς τοῦτο ἐπὶ τῶν μὴ ἐξ ἀνάγκης ἀεὶ παρακολουθούντων. Οἷον ἐπεὶ ὁ θέμενος ἡλίου ἴδιον ἄστρον φερόμενον ὑπὲρ γῆς τὸ λαμπρότατον τοιούτῳ κέχρηται ἐν τῷ ἰδίῳ τῷ ὑπὲρ γῆς φέρεσθαι, ὃ τῇ αἰσθήσει γνωρίζεται, οὐκ ἂν εἴη καλῶς τὸ τοῦ ἡλίου ἀποδεδομένον ἴδιον· ἄδηλον γὰρ ἔσται, ὅταν δύῃ ὁ ἥλιος, εἰ φέρεται ὑπὲρ γῆς, διὰ τὸ τὴν αἴσθησιν τότε ἀπολείπειν ἡμᾶς. Κατασκευάζοντα δ᾿ εἰ τοιοῦτον ἀποδέδωκε τὸ ἴδιον, ὃ μὴ τῇ αἰσθήσει φανερόν ἐστιν ἢ ὃ αἰσθητὸν ὂν ἐξ ἀνάγκης ὑπάρχον δῆλόν ἐστιν· ἔσται γὰρ κατὰ τοῦτο καλῶς κείμενον τὸ ἴδιον. Οἷον ἐπεὶ ὁ θέμενος ἐπιφανείας ἴδιον ὃ πρῶτον κέχρωσται αἰσθητῷ μέν τινι προσκέχρηται τῷ κεχρῶσθαι, τοιούτῳ δ᾿ ὃ φανερόν ἐστιν ὑπάρχον ἀεί, εἴη ἂν κατὰ τοῦτο καλῶς ἀποδεδομένον τὸ τῆς ἐπιφανείας ἴδιον.

Ἔπειτ᾿ ἀνασκευάζοντα μὲν εἰ τὸν ὅρον ὡς ἴδιον ἀποδέδωκεν· οὐ γὰρ ἔσται καλῶς κείμενον τὸ ἴδιον. οὐ γὰρ δεῖ δηλοῦν τὸ τί ἦν εἶναι τὸ ἴδιον. Οἷον ἐπεὶ ὁ εἴπας ἀνθρώπου ἴδιον ζῷον πεζὸν δίπουν τὸ τί ἦν εἶναι σημαῖνον ἀποδέδωκε τοῦ ἀνθρώπου ἴδιον, οὐκ ἂν εἴη τὸ τοῦ ἀνθρώπου ἴδιον καλῶς ἀποδεδομένον. Κατασκευάζοντα δὲ εἰ ἀντικατηγορούμενον μὲν ἀποδέδωκε τὸ ἴδιον, μὴ τὸ τί ἦν εἶναι δὲ δηλοῦν. Ἔσται γὰρ κατὰ τοῦτο καλῶς ἀποδεδομένον τὸ ἴδιον. Οἷον ἐπεὶ ὁ θεὶς ἀνθρώπου ἴδιον ζῷον ἥμερον φύσει ἀντικατηγορούμενον μὲν ἀποδέδωκε τὸ ἴδιον, οὐ τὸ τί ἦν εἶναι δὲ δηλοῦν, εἴη ἂν κατὰ τοῦτο καλῶς ἀποδεδομένον τὸ ἴδιον τοῦ ἀνθρώπου.

Ἔπειτ᾿ ἀνασκευάζοντα μὲν εἰ μὴ εἰς τὸ τί ἐστιν ὁ θεὶς ἀποδέδωκε τὸ ἴδιον. Δεῖ γὰρ τῶν ἰδίων, καθάπερ καὶ τῶν ὅρων, τὸ πρῶτον ἀποδίδοσθαι γένος, ἔπειθ᾿ οὕτως ἤδη προσάπτεσθαι τὰ λοιπά, καὶ χωρίζειν. Ὥστε τὸ μὴ τοῦτον τὸν τρόπον κείμενον ἴδιον οὐκ ἂν εἴη καλῶς ἀποδεδομένον. Οἷον ἐπεὶ ὁ εἴπας ζῴου ἴδιον τὸ ψυχὴν ἔχειν οὐκ ἔθηκεν εἰς τὸ τί ἐστι τὸ ζῷον, οὐκ ἂν εἴη καλῶς κείμενον τὸ τοῦ ζῴου ἴδιον. Κατασκευάζοντα δὲ εἴ τις εἰς τὸ τί ἐστι θεὶς οὗ τὸ ἴδιον ἀποδίδωσι, τὰ λοιπὰ προσάπτει· ἔσται γὰρ κατὰ τοῦτο καλῶς ἀποδεδομένον τὸ ἴδιον. Οἷον ἐπεὶ ὁ θεὶς ἀνθρώπου ἴδιον ζῷον ἐπιστήμης δεκτικὸν εἰς τὸ τί ἐστι θεὶς ἀπέδωκε τὸ ἴδιον, εἴη ἂν κατὰ τοῦτο καλῶς κείμενον τὸ ἴδιον τοῦ ἀνθρώπου.

5.44. Bölüm

Özgü niteliğin iyi verilip verilmediği bu yollarla incelenmelidir. Söylenen şeyin genel olarak özgü nitelik olup olmadığı ise şu yollarla incelenmelidir. Özgü niteliğin iyi konduğunu mutlak olarak kuran topos'lar, bir şeyi genel olarak özgü nitelik yapan topos'larla aynı olacaktır; dolayısıyla onlar bunlar arasında söylenecektir.

Önce, çürüten, özgü niteliğini verdiği şeylerin her birine bakmalıdır: nitelik hiçbirine ait değil mi, ya da onlar hakkında bu bakımdan doğru söylenmiyor mu, ya da özgü niteliğini verdiği şey bakımından her birinin özgü niteliği değil mi? Öyleyse özgü nitelik olduğu ileri sürülen şey özgü nitelik olmayacaktır. Mesela "logos'la aldatılamaz olmak" geometrici hakkında doğru söylenmediğinden (geometrici yanlış çizilmiş bir şekille aldatılır), "logos'la aldatılmamak" epistēmē sahibinin özgü niteliği olamaz. Kuran ise niteliğin her biri hakkında ve bu bakımdan doğru söylenip söylenmediğine bakmalıdır; öyleyse özgü nitelik olmadığı ileri sürülen şey özgü nitelik olacaktır. Mesela "epistēmē edinebilen canlı" her insan hakkında ve insan olduğu ölçüde doğru söylendiğinden, "epistēmē edinebilen canlı" insanın özgü niteliği olur. Bu topos çürüten için şudur: adın doğru söylendiği şey hakkında logos'un, logos'un doğru söylendiği şey hakkında da adın doğru söylenmemesi; kuran için ise adın yüklendiği şeye logos'un, logos'un yüklendiği şeye de adın yüklenmesi.

Sonra, çürüten için: adın söylendiği şey hakkında logos da, logos'un söylendiği şey hakkında ad da söylenmiyorsa, özgü nitelik olduğu ileri sürülen şey özgü nitelik olmayacaktır. Mesela "epistēmē'ye katılan canlı" tanrı hakkında doğru söylendiği halde "insan" ona yüklenmediğinden, "epistēmē'ye katılan canlı" insanın özgü niteliği olamaz. Kuran için ise: logos'un yüklendiği şeye ad da, adın yüklendiği şeye logos da yükleniyorsa, özgü nitelik olmadığı ileri sürülen şey özgü nitelik olacaktır.

5.4

Πότερον μὲν οὗν καλῶς ἢ οὐ καλῶς ἀποδέδοται τὸ ἴδιον, διὰ τῶνδε σκεπτέον. Πότερον δ᾿ ἴδιόν ἐστιν ὅλως τὸ εἰρημένον ἢ οὐκ ἴδιον, ἐκ τῶνδε θεωρητέον. Οἱ γὰρ ἁπλῶς κατασκευάζοντες τὸ ἴδιον ὅτι καλῶς κεῖται τόποι οἱ αὐτοὶ ἔσονται τοῖς ἴδιον ὅλως ποιοῦσιν· ἐν ἐκείνοις οὖν ῥηθήσονται.

Πρῶτον μὲν οὖν ἀνασκευάζοντα ἐπιβλέπειν ἐφ᾿ ἕκαστον οὗ τὸ ἴδιον ἀποδέδωκεν, [οἷον] εἰ μηδενὶ ὑπάρχει, ἢ εἰ μὴ κατὰ τοῦτο ἀληθεύεται, ἢ εἰ μή ἐστιν ἴδιον ἑκάστου αὐτῶν κατ᾿ ἐκεῖνο οὗ τὸ ἴδιον ἀποδέδωκεν· οὐ γὰρ ἔσται ἴδιον τὸ κείμενον εἶναι ἴδιον. Οἷον ἐπεὶ κατὰ τοῦ γεωμετρικοῦ οὐκ ἀληθεύεται τὸ ἀνεξαπάτητον εἶναι ὑπὸ λόγου (ἀπατᾶται γὰρ ὁ γεωμετρικὸς ἐν τῷ ψευδογραφεῖσθαι), οὐκ ἂν εἴη τοῦ ἐπιστήμονος ἴδιον τὸ μὴ ἀπατᾶσθαι ὑπὸ λόγου. Κατασκευάζοντα δ᾿ εἰ κατὰ παντὸς ἀληθεύεται καὶ κατὰ τοῦτ᾿ ἀληθεύεται· ἔσται γὰρ ἴδιον τὸ κείμενον εἶναι ἴδιον. Οἷον ἐπεὶ τὸ ζῷον ἐπιστήμης δεκτικὸν κατὰ παντὸς ἀνθρώπου ἀληθεύεται καὶ ᾗ ἄνθρωπος, εἴη ἂν ἀνθρώπου ἴδιον τὸ ζῷον ἐπιστήμης δεκτικόν. Ἔστι δ᾿ ὁ τόπος οὗτος ἀνασκευάζοντι μέν, εἰ μὴ καθ᾿ οὗ τοὔνομα, καὶ ὁ λόγος ἀληθεύεται, καὶ εἰ μὴ καθ᾿ οὗ ὁ λόγος, καὶ τοὔνομα ἀληθεύεται· κατασκευάζοντι δέ, εἰ καθ᾿ οὗ τοὔνομα, καὶ ὁ λόγος, καὶ εἰ καθ᾿ οὗ ὁ λόγος, καὶ τοὔνομα κατηγορεῖται.

Ἔπειτ᾿ ἀνασκευάζοντα μὲν εἰ μὴ καθ᾿ οὗ τοὔνομα, καὶ ὁ λόγος, καὶ εἰ μὴ καθ᾿ οὗ ὁ λόγος, καὶ τοὔνομα λέγεται· οὐ γὰρ ἔσται ἴδιον τὸ κείμενον ἴδιον εἶναι. Οἷον ἐπεὶ τὸ μὲν ζῷον ἐπιστήμης μετέχον ἀληθεύεται κατὰ τοῦ θεοῦ, ὁ δ᾿ ἄνθρωπος οὐ κατηγορεῖται, οὐκ ἂν εἴη τοῦ ἀνθρώπου ἴδιον ζῷον ἐπιστήμης μετέχον. Κατασκευάζοντα δὲ εἰ καθ᾿

s341Mesela "psykhē sahibi olmak"ın doğru söylendiği şey hakkında "canlı" da, "canlı"nın doğru söylendiği şey hakkında "psykhē sahibi olmak" da doğru söylendiğinden, "psykhē sahibi olmak" canlının özgü niteliği olur.

Sonra, çürüten için: dayanağı, dayanakta bulunduğu söylenen şeyin özgü niteliği olarak vermiş mi? Öyleyse özgü nitelik olduğu ileri sürülen şey özgü nitelik olmayacaktır. Mesela "en ince parçalı beden"in özgü niteliği olarak ateşi veren kişi, dayanağı yüklenen şeyin özgü niteliği olarak verdiğinden, ateş en ince parçalı bedenin özgü niteliği olamaz. Dayanağın, dayanakta bulunan şeyin özgü niteliği olamamasının sebebi, aynı şeyin tür bakımından farklı birçok şeyin özgü niteliği olacak olmasıdır. Çünkü aynı şeye, yalnız onun hakkında söylenen, tür bakımından farklı birçok şey aittir; özgü nitelik böyle konursa, dayanak bunların hepsinin özgü niteliği olacaktır. Kuran için ise: dayanakta bulunan şeyi dayanağın özgü niteliği olarak vermişse ve bu, yalnız özgü niteliği söylenen şeylere yükleniyorsa, özgü nitelik olmadığı ileri sürülen şey özgü nitelik olacaktır. Mesela toprağın özgü niteliğini "tür bakımından en ağır beden" diye söyleyen kişi, dayanağa, yalnız o şey hakkında söylenen ve özgü nitelik olarak yüklenen bir özgü nitelik verdiğinden, toprağın özgü niteliği doğru konmuş olur.

Sonra, çürüten için: özgü niteliği katılma yoluyla vermiş mi? Öyleyse özgü nitelik olduğu ileri sürülen şey özgü nitelik olmayacaktır. Çünkü katılma yoluyla ait olan, şeyin özüne katkıda bulunur; böyle bir şey, tek bir tür hakkında söylenen bir ayrım olur. Mesela insanın özgü niteliğini "karada yaşayan iki ayaklı" diye söyleyen kişi özgü niteliği katılma yoluyla verdiğinden, "karada yaşayan iki ayaklı" insanın özgü niteliği olamaz. Kuran için ise: özgü niteliği katılma yoluyla vermemiş, özü de göstermiyorsa ve şeyle yer değiştirerek yükleniyorsa, özgü nitelik olmadığı ileri sürülen şey özgü nitelik olacaktır.

s341

οὗ ὁ λόγος, καὶ τοὔνομα κατηγορεῖται, καὶ καθ᾿ οὗ τοὔνομα, καὶ ὁ λόγος κατηγορεῖται· ἔσται γὰρ ἴδιον τὸ κείμενον μὴ εἶναι ἴδιον. Οἷον ἐπεὶ καθ᾿ οὗ τὸ ψυχὴν ἔχειν, τὸ ζῷον ἀληθεύεται, καὶ καθ᾿ οὗ τὸ ζῷον, τὸ ψυχὴν ἔχειν, εἴη ἂν τὸ ψυχὴν ἔχειν τοῦ ζῴου ἴδιον.

Ἔπειτ᾿ ἀνασκευάζοντα μὲν εἰ τὸ ὑποκείμενον ἴδιον ἀπέδωκε τοῦ ἐν τῷ ὑποκειμένῳ λεγομένου· οὐ γὰρ ἔσται ἴδιον τὸ κείμενον ἴδιον. Οἷον ἐπεὶ ὁ ἀποδοὺς ἴδιον τοῦ λεπτομερεστάτου σώματος τὸ πῦρ τὸ ὑποκείμενον ἀποδέδωκε τοῦ κατηγορουμένου ἴδιον, οὐκ ἂν εἴη τὸ πῦρ σώματος τοῦ λεπτομερεστάτου ἴδιον. Διὰ τοῦτο δ᾿ οὐκ ἔσται τὸ ὑποκείμενον τοῦ ἐν τῷ ὑποκειμένῳ ἴδιον, ὅτι τὸ αὐτὸ πλειόνων ἔσται καὶ διαφόρων τῷ εἴδει ἴδιον. Τῷ γὰρ αὐτῷ πλείω τινὰ διάφορα τῷ εἴδει ὑπάρχει κατὰ μόνου λεγόμενα, ὧν ἔσται πάντων ἴδιον τὸ ὑποκείμενον, ἐάν τις οὕτω τιθῆται τὸ ἴδιον. Κατασκευάζοντα δ᾿ εἰ τὸ ἐν τῷ ὑποκειμένῳ ἀπέδωκεν ἴδιον τοῦ ὑποκειμένου. Ἔσται γὰρ ἴδιον τὸ κείμενον μὴ εἶναι ἴδιον, ἐάνπερ κατὰ μόνων κατηγορῆται, ὧν εἴρηται τὸ ἴδιον. Οἷον ἐπεὶ ὁ εἴπας γῆς ἴδιον σῶμα τὸ βαρύτατον τῷ εἴδει τοῦ ὑποκειμένου ἀπέδωκε τὸ ἴδιον κατὰ μόνου λεγόμενον τοῦ πράγματος, καὶ ὡς τὸ ἴδιον κατηγορεῖται, εἴη ἂν τὸ τῆς γῆς ἴδιον ὀρθῶς κείμενον.

Ἔπειτ᾿ ἀνασκευάζοντα μὲν εἰ κατὰ μέθεξιν ἀπέδωκε τὸ ἴδιον· οὐ γὰρ ἔσται ἴδιον τὸ κείμενον εἶναι ἴδιον. Τὸ γὰρ κατὰ μέθεξιν ὑπάρχον εἰς τὸ τί ἦν εἶναι συμβάλλεται· εἴη δ᾿ ἂν τὸ τοιοῦτο διαφορά τις κατά τινος ἑνὸς εἴδους λεγομένη. Οἷον ἐπεὶ ὁ εἴπας ἀνθρώπου ἴδιον τὸ πεζὸν δίπουν κατὰ μέθεξιν ἀπέδωκε τὸ ἴδιον, οὐκ ἂν εἴη τἀνθρώπου ἴδιον τὸ πεζὸν δίπουν. Κατασκευάζοντα δὲ εἰ μὴ κατὰ μέθεξιν

s342Mesela canlının özgü niteliğini "tabiatça hissedebilen" diye koyan kişi onu ne katılma yoluyla ne de özü gösteren bir şey olarak vermiştir, nitelik de şeyle yer değiştirerek yüklenebilir; dolayısıyla "tabiatça hissedebilen" canlının özgü niteliği olur.

Sonra, çürüten için: özgü niteliğin, adı taşıyan şeyle aynı anda değil de ondan önce ya da sonra ait olması mümkünse, özgü nitelik olduğu ileri sürülen şey ya hiçbir zaman ya da her zaman özgü nitelik olmayacaktır. Mesela çarşıdan geçmek birine "insan"dan önce de sonra da ait olabileceğinden, çarşıdan geçmek insanın özgü niteliği olamaz; ya hiçbir zaman değildir ya da her zaman değildir. Kuran için ise: nitelik ne tarif ne ayrım olduğu halde zorunlu olarak her zaman aynı anda aitse, özgü nitelik olmadığı ileri sürülen şey özgü nitelik olacaktır. Mesela "epistēmē edinebilen canlı" zorunlu olarak her zaman "insan"la aynı anda ait olduğu ve ne ayrım ne tarif olduğu için, "epistēmē edinebilen canlı" insanın özgü niteliği olur.

Sonra, çürüten için: aynı olan şeylerin, aynı oldukları ölçüde özgü niteliği aynı değil mi? Öyleyse özgü nitelik olduğu ileri sürülen şey özgü nitelik olmayacaktır. Mesela "bazılarına iyi görünmek" peşinden gidilen şeyin özgü niteliği olmadığından, tercih edilmeye değer olanın da özgü niteliği olamaz; çünkü peşinden gidilen ile tercih edilmeye değer olan aynı şeydir. Kuran için ise: aynı şeyin, aynı olduğu ölçüde özgü niteliği aynıysa, özgü nitelik olmadığı ileri sürülen şey özgü nitelik olacaktır. Mesela insanın, insan olduğu ölçüde özgü niteliğinin "üç kısımlı bir psykhē'ye sahip olmak" olduğu söylendiğinden, faninin de fani olduğu ölçüde özgü niteliği "üç kısımlı bir psykhē'ye sahip olmak" olur. Bu topos araz için de yararlıdır; çünkü aynı şeylere, aynı oldukları ölçüde aynı şeylerin ait olması ya da ait olmaması gerekir.

s342

ἀπέδωκε τὸ ἴδιον, μηδὲ τὸ τί ἦν εἶναι δηλοῦν, ἀντικατηγορουμένου τοῦ πράγματος· ἔσται γὰρ ἴδιον τὸ κείμενον μὴ εἶναι ἴδιον. Οἷον ἐπεὶ ὁ θεὶς ζῴου ἴδιον τὸ αἰσθάνεσθαι πεφυκὸς οὔτε κατὰ μέθεξιν ἀπέδωκεν ἴδιον οὔτε τὸ τί ἦν εἶναι δηλοῦν, ἀντικατηγορουμένου τοῦ πράγματος, εἴη ἂν ζῴου ἴδιον τὸ αἰσθάνεσθαι πεφυκός.

Ἔπειτ᾿ ἀνασκευάζοντα μὲν εἰ μὴ ἐνδέχεται ἅμα ὑπάρχειν τὸ ἴδιον, ἀλλ᾿ ἢ ὕστερον ἢ πρότερον ἢ οὗ τοὔνομα· οὐ γὰρ ἔσται ἴδιον τὸ κείμενον εἶναι ἴδιον, ἢ οὐδέποτε ἢ οὐκ ἀεί. Οἷον ἐπεὶ ἐνδέχεται καὶ πρότερόν τινι ὑπάρξαι καὶ ὕστερον τὸ βαδίζειν διὰ τῆς ἀγορᾶς ἢ τὸ ἄνθρωπος, οὐκ ἂν εἴη τὸ βαδίζειν διὰ τῆς ἀγορᾶς τοῦ ἀνθρώπου ἴδιον, ἢ οὐδέποτ᾿ ἢ οὐκ ἀεί. Κατασκευάζοντα δὲ εἰ ἅμα ἐξ ἀνάγκης ἀεὶ ὑπάρχει, μήτε ὅρος ὂν μήτε διαφορά· ἔσται γὰρ ἴδιον τὸ κείμενον μὴ εἶναι ἴδιον. Οἷον ἐπεὶ τὸ ζῷον ἐπιστήμης δεκτικὸν ἅμα ἐξ ἀνάγκης ἀεὶ ὑπάρχει καὶ τὸ ἄνθρωπος, οὔτε διαφορὰ ὂν οὔθ᾿ ὅρος, εἴη ἂν τὸ ζῷον ἐπιστήμης δεκτικὸν τοῦ ἀνθρώπου ἴδιον.

Ἔπειτ᾿ ἀνασκευάζοντα μὲν εἰ τῶν αὐτῶν, ᾗ ταὐτά ἐστι, μή ἐστι τὸ αὐτὸ ἴδιον· οὐ γὰρ ἔσται ἴδιον τὸ κείμενον εἶναι ἴδιον. Οἷον ἐπεὶ οὐκ ἔστι διωκτοῦ τὸ φαίνεσθαί τισιν ἀγαθὸν ἴδιον, οὐδ᾿ ἂν αἱρετοῦ εἴη ἴδιον τὸ φαίνεσθαί τισιν ἀγαθόν· ταὐτὸν γάρ ἐστι τὸ διωκτὸν καὶ τὸ αἱρετόν. Κατασκευάζοντα δ᾿ εἰ τοῦ αὐτοῦ, ᾗ ταὐτό ἐστι, ταὐτὸ ἴδιον· ἔσται γὰρ ἴδιον τὸ κείμενον μὴ εἶναι ἴδιον. Οἷον ἐπεὶ ἀνθρώπου, ᾗ ἄνθρωπός ἐστι, λέγεται ἴδιον τὸ τριμερῆ ψυχὴν ἔχειν, καὶ βροτοῦ, ᾗ βροτός ἐστιν, εἴη ἂν ἴδιον τὸ τριμερῆ ψυχὴν ἔχειν. Χρήσιμος δ᾿ ὁ τόπος οὗτος καὶ ἐπὶ τοῦ συμβεβηκότος· τοῖς γὰρ αὐτοῖς, ᾗ ταὐτά ἐστι, ταὐτὰ δεῖ ὑπάρχειν ἢ μὴ ὑπάρχειν.

s343Sonra, çürüten için: tür bakımından aynı olan şeylerin özgü niteliği her zaman tür bakımından aynı değil mi? Öyleyse söylenen şeyin de, özgü niteliği olduğu ileri sürülen şey özgü niteliği olmayacaktır. Mesela insan ile at tür bakımından aynıdır; ama "kendiliğinden durmak" her zaman atın özgü niteliği olmadığına göre, "kendiliğinden hareket etmek" de insanın özgü niteliği olamaz; çünkü kendiliğinden hareket etmek ile kendiliğinden durmak, ikisine de canlı oldukları ölçüde araz olarak ait olmaları bakımından tür bakımından aynıdır. Kuran için ise: tür bakımından aynı olan şeylerin özgü niteliği her zaman aynıysa, özgü nitelik olmadığı ileri sürülen şey özgü nitelik olacaktır. Mesela insanın özgü niteliği "karada yaşayan iki ayaklı olmak" olduğuna göre, kuşun özgü niteliği de "uçan iki ayaklı olmak" olur; çünkü bunların her biri tür bakımından aynıdır: insan ile kuş aynı cinsin, canlının altındaki türler olarak, "karada yaşayan" ile "uçan" da aynı cinsin, canlının ayrımları olarak. Bu topos, söylenenlerden biri yalnız tek bir türe, öteki birçok türe ait olduğunda yanlıştır; "karada yaşayan dört ayaklı" gibi.

"Aynı" ve "başka" birçok anlamda söylendiğinden, safsatacı tarzda ele alan biri karşısında tek ve yalnız bir şeyin özgü niteliğini vermek zordur. Çünkü bir şeye ait olan, o şeye bir araz aitse, araz o şeyle birlikte alındığında ona da ait olacaktır; mesela insana ait olan, beyaz bir insan varsa beyaz insana da ait olacak, beyaz insana ait olan da insana ait olacaktır. Biri, dayanağı kendi başına alınınca bir şey, arazla birlikte alınınca başka bir şey sayarak özgü niteliklerin çoğunu kötüleyebilir; mesela insanın bir şey, beyaz insanın başka bir şey olduğunu söyleyerek; ayrıca meleke ile melekeye göre adlandırılanı da başka başka sayarak. Çünkü melekeye ait olan melekeye göre adlandırılana da, melekeye göre adlandırılana ait olan da melekeye ait olacaktır.

s343

Ἔπειτ᾿ ἀνασκευάζοντα μὲν εἰ τῶν αὐτῶν τῷ εἴδει μὴ ταὐτὸν ἀεὶ τῷ εἴδει τὸ ἴδιόν ἐστιν· οὐδὲ γὰρ τοῦ εἰρημένου ἔσται ἴδιον τὸ κείμενον εἶναι ἴδιον. Οἷον ἐπεὶ ταὐτόν ἐστι τῷ εἴδει ἄνθρωπος καὶ ἵππος, οὐκ ἀεὶ δὲ τοῦ ἵππου ἐστὶν ἴδιον τὸ ἑστάναι ὑφ᾿ αὑτοῦ, οὐκ ἂν εἴη τοῦ ἀνθρώπου ἴδιον τὸ κινεῖσθαι ὑφ᾿ αὑτοῦ· ταὐτὸν γάρ ἐστι τῷ εἴδει τὸ κινεῖσθαι καὶ ἑστάναι ὑφ᾿ αὑτοῦ, ᾗ ζῷόν ἐστιν ἑκατέρῳ αὐτῶν τῷ συμβεβηκέναι. Κατασκευάζοντα δ᾿ εἰ τῶν αὐτῶν τῷ εἴδει ταὐτὸν ἀεὶ τὸ ἴδιον· ἔσται γὰρ ἴδιον τὸ κείμενον μὴ εἶναι ἴδιον. Οἷον ἐπεὶ ἀνθρώπου ἐστὶν ἴδιον τὸ εἶναι πεζὸν δίπουν, καὶ ὄρνιθος ἂν εἴη ἴδιον τὸ εἶναι πτηνὸν δίπουν· ἑκάτερον γὰρ τούτων ἐστὶ ταὐτὸν τῷ εἴδει, ᾗ τὰ μὲν ὡς ὑπὸ τὸ αὐτὸ γένος ἐστὶν εἴδη, ὑπὸ τὸ ζῷον ὄντα, τὰ δὲ ὡς γένους διαφοραί, τοῦ ζῴου. Οὗτος δ᾿ ὁ τόπος ψευδής ἐστιν, ὅταν τὸ μὲν ἕτερον τῶν λεχθέντων ἑνί τινι μόνῳ ὑπάρχῃ εἴδει, τὸ δ᾿ ἕτερον πολλοῖς, καθάπερ τὸ πεζὸν τετράπουν.

Ἐπεὶ δὲ τὸ ταὐτὸν καὶ τὸ ἕτερον πολλαχῶς λέγεται, ἔργον ἐστὶ σοφιστικῶς λαμβάνοντι ἑνὸς ἀποδοῦναι καὶ μόνου τινὸς τὸ ἴδιον. Τὸ γὰρ ὑπάρχον τινὶ ᾧ συμβέβηκέ τι, καὶ τῷ συμβεβηκότι ὑπάρξει λαμβανομένῳ μετὰ τοῦ ᾧ συμβέβηκεν, οἷον τὸ ὑπάρχον ἀνθρώπῳ καὶ λευκῷ ἀνθρώπῳ ὑπάρξει, ἂν ᾖ λευκὸς ἄνθρωπος, καὶ τὸ λευκῷ δὲ ἀνθρώπῳ ὑπάρχον καὶ ἀνθρώπῳ ὑπάρξει. Διαβάλλοι δ᾿ ἄν τις τὰ πολλὰ τῶν ἰδίων, τὸ ὑποκείμενον ἄλλο μὲν καθ᾿ αὑτὸ ποιῶν ἄλλο δὲ μετὰ τοῦ συμβεβηκότος, οἷον ἄλλο μὲν ἄνθρωπον εἶναι λέγων ἄλλο δὲ λευκὸν ἄνθρωπον, ἔτι δὲ ἕτερον ποιῶν τὴν ἕξιν καὶ τὸ κατὰ τὴν ἕξιν λεγόμενον. Τὸ γὰρ τῇ ἕξει ὑπάρχον καὶ τῷ κατὰ τὴν ἕξιν λεγομένῳ ὑπάρξει, καὶ

s344Mesela epistēmē sahibinin epistēmē'ye göre bir durumda bulunduğu söylendiğinden, "logos'la caydırılamaz olmak" epistēmē'nin özgü niteliği olamaz; çünkü epistēmē sahibi de logos'la caydırılamaz olacaktır. Kuran ise şunu söylemelidir: arazın ait olduğu şey ile o şeyle birlikte alınan araz mutlak olarak başka değildir; varlıkları farklı olduğu için başka diye söylenirler; çünkü insan için insan olmak ile beyaz insan için beyaz insan olmak aynı şey değildir. Ayrıca çekimlere de bakmalı ve şunu söylemelidir: epistēmē sahibi "caydırılamaz olan şey" değil, "caydırılamaz olan kişi"dir; epistēmē de [Yunancada] nötr biçimle değil, kendi cinsine uygun biçimle "caydırılamaz" diye nitelenir. Çünkü her yoldan itiraz edene karşı her yoldan karşı durmak gerekir.

s344

τὸ τῷ κατὰ τὴν ἕξιν λεγομένῳ ὑπάρχον καὶ τῇ ἕξει ὑπάρξει. Οἷον ἐπεὶ ὁ ἐπιστήμων κατὰ τὴν ἐπιστήμην λέγεται διακεῖσθαι, οὐκ ἂν εἴη τῆς ἐπιστήμης ἴδιον τὸ ἀμετάπειστον ὑπὸ λόγου· καὶ γὰρ ὁ ἐπιστήμων ἔσται ἀμετάπειστος ὑπὸ λόγου. Κατασκευάζοντα δὲ ῥητέον ὅτι οὐκ ἔστιν ἕτερον ἁπλῶς τὸ ᾧ συμβέβηκε καὶ τὸ συμβεβηκὸς μετὰ τοῦ ᾧ συμβέβηκε λαμβανόμενον, ἀλλ᾿ ἄλλο λέγεται τῷ ἕτερον εἶναι αὐτοῖς τὸ εἶναι· οὐ ταὐτὸν γάρ ἐστιν ἀνθρώπῳ τε τὸ εἶναι ἀνθρώπῳ καὶ λευκῷ ἀνθρώπῳ τὸ εἶναι ἀνθρώπῳ λευκῷ. Ἔτι δὲ θεωρητέον ἐστὶ παρὰ τὰς πτώσεις, λέγοντα διότι οὔθ᾿ ὁ ἐπιστήμων ἔσται τὸ ἀμετάπειστον ὑπὸ λόγου ἀλλ᾿ ὁ ἀμετάπειστος ὑπὸ λόγου, οὔθ᾿ ἡ ἐπιστήμη τὸ ἀμετάπειστον ὑπὸ λόγου ἀλλ᾿ ἡ ἀμετάπειστος ὑπὸ λόγου· πρὸς γὰρ τὸν πάντως ἐνιστάμενον πάντως ἀντιτακτέον ἐστίν.

5.55. Bölüm

Sonra, çürüten için: tabiatça ait olanı vermek istediği halde ifadeyi, her zaman ait olanı belirtecek şekilde koymuş mu? O zaman özgü nitelik olduğu ileri sürülen şey sarsılmış görünecektir. Mesela insanın özgü niteliğini "iki ayaklı" diye söyleyen kişi tabiatça ait olanı vermek ister, ama ifadesiyle her zaman ait olanı belirtir; dolayısıyla "iki ayaklı" insanın özgü niteliği olamaz; çünkü her insan iki ayaklı değildir. Kuran için ise: tabiatça ait olanı özgü nitelik olarak vermek istiyor ve ifadesiyle de bunu böyle belirtiyorsa, özgü nitelik bu bakımdan sarsılmayacaktır. Mesela insanın özgü niteliğini "epistēmē edinebilen canlı" diye veren kişi hem tabiatça ait olanı ister hem de ifadesiyle onu belirtir; dolayısıyla bu bakımdan, "epistēmē edinebilen canlı" insanın özgü niteliği değildir denerek sarsılamaz.

Ayrıca başka bir şey yoluyla ilk olarak ya da kendisi ilk olarak söylenen şeylerin özgü niteliğini vermek zordur. Çünkü başka bir şey yoluyla olanın özgü niteliğini verirsen, nitelik ilk olan hakkında da doğru söylenecek; ilk olanınkini koyarsan, başka bir şey yoluyla olana da yüklenecektir. Mesela biri yüzeyin özgü niteliğini "renklenmiş olmak" diye verirse, "renklenmiş olmak" beden hakkında da doğru söylenecek; bedeninki diye verirse, yüzeye de yüklenecektir. Dolayısıyla logos'un doğru söylendiği şey hakkında ad doğru söylenmeyecektir.

5.5

Ἔπειτ᾿ ἀνασκευάζοντα μὲν εἰ τὸ φύσει ὑπάρχον βουλόμενος ἀποδοῦναι τοῦτον τὸν τρόπον τίθησι τῇ λέξει, ὥστε τὸ ἀεὶ ὑπάρχον σημαίνειν· δόξειε γὰρ ἂν κινεῖσθαι τὸ κείμενον εἶναι ἴδιον. Οἷον ἐπεὶ ὁ εἴπας ἀνθρώπου ἴδιον τὸ δίπουν βούλεται μὲν τὸ φύσει ὑπάρχον ἀποδιδόναι, σημαίνει δὲ τῇ λέξει τὸ ἀεὶ ὑπάρχον, οὐκ ἂν εἴη ἀνθρώπου ἴδιον τὸ δίπουν· οὐ γὰρ πᾶς ἄνθρωπός ἐστι δύο πόδας ἔχων. Κατασκευάζοντα δ᾿ εἰ βούλεται τὸ φύσει ὑπάρχον ἴδιον ἀποδιδόναι καὶ τῇ λέξει τοῦτον τὸν τρόπον σημαίνει· οὐ γὰρ κινήσεται κατὰ τοῦτο τὸ ἴδιον. Οἷον ἐπεὶ ὁ ἀνθρώπου ἴδιον ἀποδιδοὺς τὸ ζῷον ἐπιστήμης δεκτικὸν καὶ βούλεται καὶ τῇ λέξει σημαίνει τὸ φύσει ὑπάρχον ἴδιον, οὐκ ἂν κινοῖτο κατὰ τοῦτο, ὡς οὐκ ἔστιν ἀνθρώπου ἴδιον τὸ ζῷον ἐπιστήμης δεκτικόν.

Ἔτι ὅσα λέγεται ὡς κατ᾿ ἄλλο τι πρῶτον ἢ ὡς πρῶτον

s345Bazı özgü niteliklerde, özgü niteliğin nasıl ve neyin özgü niteliği olarak konduğu belirlenmediği için çoğu zaman bir hata yapılır. Çünkü herkes özgü niteliği şöyle vermeye girişir: ya tabiatça ait olanı, insanın iki ayaklı olması gibi; ya şimdi ait olanı, belirli bir insanın dört parmaklı olması gibi; ya tür bakımından olanı, ateşin en ince parçalı olması gibi; ya mutlak olanı, canlının yaşaması gibi; ya başka bir şey yoluyla olanı, psykhē'nin phronēsis sahibi olması gibi; ya ilk olarak olanı, akıl yürüten kısmın phronēsis sahibi olması gibi; ya sahip olma yoluyla olanı, epistēmē sahibinin logos'la caydırılamaz olması gibi (o, bir şeye sahip olmaktan başka bir yolla caydırılamaz olmayacaktır); ya sahip olunma yoluyla olanı, epistēmē'nin logos'la caydırılamaz olması gibi; ya katılınma yoluyla olanı, canlının hissetmesi gibi (başka bir şey de hisseder, mesela insan, ama ona katılarak hisseder); ya da katılma yoluyla olanı, belirli bir canlının yaşaması gibi. "Tabiatça"yı eklemeyen kişi hata eder; çünkü tabiatça ait olanın, tabiatça ait olduğu şeye ait olmaması mümkündür; insanın iki ayaklı olması gibi. Şimdi ait olanı verdiğini belirtmeyen kişi hata eder; çünkü o nitelik şimdi olduğu gibi kalmayacaktır; insanın dört parmaklı olması gibi. İlk olarak mı yoksa başka bir şey yoluyla mı koyduğunu açıklamayan kişi hata eder; çünkü logos'un doğru söylendiği şey hakkında ad doğru söylenmeyecektir; "renklenmiş olmak", ister yüzeyin ister bedenin özgü niteliği olarak verilsin, böyledir. Özgü niteliği sahip olma yoluyla mı sahip olunma yoluyla mı verdiğini önceden söylemeyen kişi hata eder; çünkü özgü nitelik olmayacaktır: sahip olunana veriyorsa sahip olana da, sahip olana veriyorsa sahip olunana da ait olacaktır; "logos'la caydırılamaz", ister epistēmē'nin ister epistēmē sahibinin özgü niteliği olarak konsun, böyledir.

s345

αὐτό, ἔργον ἐστὶν ἀποδοῦναι τῶν τοιούτων τὸ ἴδιον· ἐὰν μὲν γὰρ τοῦ κατ᾿ ἄλλο τι ἴδιον ἀποδῷς, καὶ κατὰ τοῦ πρώτου ἀληθεύσεται, ἐὰν δὲ τοῦ πρώτου θῇς, καὶ τοῦ κατ᾿ ἄλλο κατηγορηθήσεται. Οἷον ἐὰν μέν τις ἐπιφανείας ἴδιον ἀποδῷ τὸ κεχρῶσθαι, καὶ κατὰ σώματος ἀληθεύσεται τὸ κεχρῶσθαι, ἐὰν δὲ σώματος, καὶ κατ᾿ ἐπιφανείας κατηγορηθήσεται. Ὥστε οὐ καθ᾿ οὗ ὁ λόγος, καὶ τοὔνομα ἀληθεύσεται.

Συμβαίνει δ᾿ ἐν ἐνίοις τῶν ἰδίων ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ γίνεσθαί τινα ἁμαρτίαν παρὰ τὸ μὴ διορίζεσθαι πῶς καὶ τίνων τίθησι τὸ ἴδιον. Ἅπαντες γὰρ ἐπιχειροῦσιν ἀποδιδόναι τὸ ἴδιον ἢ τὸ φύσει ὑπάρχον, καθάπερ ἀνθρώπου τὸ δίπουν, ἢ τὸ ὑπάρχον, καθάπερ ἀνθρώπου τινὸς τὸ τέτταρας δακτύλους ἔχειν, ἢ εἴδει, καθάπερ πυρὸς τὸ λεπτομερέστατον, ἢ ἁπλῶς, καθάπερ ζῴου τὸ ζῆν, ἢ κατ᾿ ἄλλο, καθάπερ ψυχῆς τὸ φρόνιμον, ἢ ὡς τὸ πρῶτον, καθάπερ λογιστικοῦ τὸ φρόνιμον, ἢ ὡς τῷ ἔχειν, καθάπερ ἐπιστήμονος τὸ ἀμετάπειστον ὑπὸ λόγου (οὐδὲν γὰρ ἕτερον ἢ τῷ ἔχειν τι ἔσται ἀμετάπειστος ὑπὸ λόγου), ἢ τῷ ἔχεσθαι, καθάπερ ἐπιστήμης τὸ ἀμετάπειστον ὑπὸ λόγου, ἢ τῷ μετέχεσθαι, καθάπερ ζῴου τὸ αἰσθάνεσθαι (αἰσθάνεται μὲν γὰρ καὶ ἄλλο τι, οἷον ἄνθρωπος, ἀλλὰ μετέχον ἤδη τοῦτο αἰσθάνεται), ἢ τῷ μετέχειν, καθάπερ τοῦ τινὸς ζῴου τὸ ζῆν. Μὴ προσθεὶς μὲν οὖν τὸ φύσει ἁμαρτάνει, διότι ἐνδέχεται τὸ φύσει ὑπάρχον μὴ ὑπάρχειν ἐκείνῳ ᾧ φύσει ὑπάρχει, καθάπερ ἀνθρώπῳ τὸ δύο πόδας ἔχειν. Μὴ διορίσας δ᾿ ὅτι τὸ ὑπάρχον ἀποδίδωσιν, ὅτι οὐκ ἔσται τοιοῦτον οἷον νῦν ὑπάρχει ἐκεῖνο, καθάπερ τὸ τέτταρας δακτύλους ἔχειν τὸν ἄνθρωπον. Μὴ δηλώσας δὲ διότι ὡς πρῶτον ἢ ὡς κατ᾿ ἄλλο τίθησιν, ὅτι οὐ καθ᾿ οὗ ὁ λόγος, καὶ τοὔνομα ἀληθεύσεται, καθάπερ τὸ κεχρῶσθαι, εἴτε τῆς ἐπιφανείας εἴτε τοῦ σώματος ἀποδοθὲν ἴδιον. Μὴ προείπας

s346Katılma ya da katılınma yoluyla olduğunu ayrıca belirtmeyen kişi hata eder; çünkü özgü nitelik başka şeylere de ait olacaktır: katılınma yoluyla verirse katılanlara, katılma yoluyla verirse katılınanlara; "yaşamak", ister belirli bir canlının ister canlının özgü niteliği olarak konsun, böyledir. "Tür bakımından"ı ayırt etmeyen kişi hata eder; çünkü özgü nitelik, özgü niteliğini koyduğu şeyin altındakilerden yalnız birine ait olacaktır; zira aşırılık bakımından söylenen yalnız bir şeye aittir; ateşin "en hafif" olması gibi. Bazen de "tür bakımından"ı ekleyen hata eder. Çünkü "tür bakımından" eklendiğinde, söylenen şeyin tek bir türü olması gerekecektir; bu ise bazı durumlarda gerçekleşmez; ateşte olduğu gibi. Ateşin tek bir türü yoktur; kor, alev ve ışık tür bakımından farklıdır, ama her biri ateştir. "Tür bakımından" eklendiğinde söylenen şeyin başka bir türü olmamalıdır; çünkü o zaman söylenen özgü nitelik bazılarına daha çok, bazılarına daha az ait olacaktır; ateşteki "en ince parçalı" gibi: ışık kordan ve alevden daha ince parçalıdır. Bu ise, logos'un daha çok doğru söylendiği şeye ad da daha çok yüklenmedikçe olmamalıdır; yoksa logos'un daha çok doğru söylendiği şeye ad daha çok yüklenmeyecektir. Bunun yanında, mutlak olarak öyle olanın ve mutlak olarak öyle olanın içinde en çok öyle olanın özgü niteliği aynı olacaktır; ateşteki "en ince parçalı" gibi: bu aynı nitelik ışığın da özgü niteliği olacaktır, çünkü ışık en ince parçalıdır.

s346

δὲ διότι ἢ τῷ ἔχειν ἢ τῷ ἔχεσθαι τὸ ἴδιον ἀποδέδωκε, διότι οὐκ ἔσται ἴδιον· ὑπάρξει γάρ, ἐὰν μὲν τῷ ἔχεσθαι ἀποδιδῷ τὸ ἴδιον, τῷ ἔχοντι, ἐὰν δὲ τῷ ἔχοντι, τῷ ἐχομένῳ, καθάπερ τὸ ἀμετάπειστον ὑπὸ λόγου τῆς ἐπιστήμης ἢ τοῦ ἐπιστήμονος τεθὲν ἴδιον. Μὴ προσσημήνας δὲ τῷ μετέχειν ἢ τῷ μετέχεσθαι, ὅτι καὶ ἄλλοις τισὶν ὑπάρξει τὸ ἴδιον· ἐὰν μὲν γὰρ τῷ μετέχεσθαι ἀποδῷ, τοῖς μετέχουσιν, ἐὰν δὲ τῷ μετέχειν, τοῖς μετεχομένοις, καθάπερ εἰ τοῦ τινὸς ζῴου ἢ τοῦ ζῴου τιθείη τὸ ζῆν ἴδιον. Μὴ διαστείλας δὲ τὸ τῷ εἴδει, ὅτι ἑνὶ μόνῳ ὑπάρξει τῶν ὑπὸ τοῦτο ὄντων οὗ τὸ ἴδιον τίθησι· τὸ γὰρ καθ᾿ ὑπερβολὴν ἑνὶ μόνῳ ὑπάρχει, καθάπερ τοῦ πυρὸς τὸ κουφότατον. Ἐνίοτε δὲ καὶ τὸ τῷ εἴδει προσθεὶς διήμαρτεν. Δεήσει γὰρ ἓν εἶδος εἶναι τῶν λεχθέντων, ὅταν τὸ τῷ εἴδει προστεθῇ· τοῦτο δ᾿ ἐπ᾿ ἐνίων οὐ συμπίπτει, καθάπερ οὐδ᾿ ἐπὶ τοῦ πυρός. Οὐ γὰρ ἐστιν ἓν εἶδος τοῦ πυρός· ἕτερον γάρ ἐστι τῷ εἴδει ἄνθραξ καὶ φλὸξ καὶ φῶς, ἕκαστον αὐτῶν πῦρ ὄν. Διὰ τοῦτο δ᾿ οὐ δεῖ, ὅταν τῷ εἴδει προστεθῇ, ἕτερον εἶναι εἶδος τοῦ λεχθέντος, ὅτι τοῖς μὲν μᾶλλον τοῖς δ᾿ ἧττον ὑπάρξει τὸ λεχθὲν ἴδιον, καθάπερ ἐπὶ τοῦ πυρὸς τὸ λεπτομερέστατον· λεπτομερέστερον γάρ ἐστι τὸ φῶς τοῦ ἄνθρακος καὶ τῆς φλογός. Τοῦτο δ᾿ οὐ δεῖ γίνεσθαι, ὅταν μὴ καὶ τὸ ὄνομα μᾶλλον κατηγορῆται, καθ᾿ οὗ ὁ λόγος μᾶλλον, ἀληθεύεται· εἰ δὲ μή, οὐκ ἔσται, καθ᾿ οὗ ὁ λόγος μᾶλλον, καὶ τοὔνομα μᾶλλον. Ἔτι δὲ πρὸς τούτοις ταὐτὸν εἶναι συμβήσεται τὸ ἴδιον τοῦ τε ἁπλῶς καὶ τοῦ μάλιστα ὄντος ἐν τῷ ἁπλῶς τοιούτῳ, καθάπερ ἐπὶ τοῦ πυρὸς ἔχει τὸ λεπτομερέστατον· καὶ γὰρ τοῦ φωτὸς ἔσται ταὐτὸ τοῦτο ἴδιον· λεπτομερέστατον

s347Başkası özgü niteliği böyle verirse ona saldırmalıdır; kendisi ise bu itiraza fırsat vermemeli, özgü niteliği koyar koymaz onu hangi tarzda koyduğunu belirlemelidir.

Sonra, çürüten için: bir şeyi kendisinin özgü niteliği olarak koymuş mu? Öyleyse özgü nitelik olduğu ileri sürülen şey özgü nitelik olmayacaktır. Çünkü her şey, kendisi olarak, kendi varlığını gösterir; varlığı gösteren ise özgü nitelik değil tariftir. Mesela güzelin özgü niteliğinin "yakışan" olduğunu söyleyen kişi bir şeyi kendisinin özgü niteliği olarak vermiştir (çünkü güzel ile yakışan aynı şeydir); dolayısıyla "yakışan" güzelin özgü niteliği olamaz. Kuran için ise: bir şeyi kendisinin özgü niteliği olarak vermemiş, ama şeyle yer değiştirerek yüklenebilen bir şey koymuşsa, özgü nitelik olmadığı ileri sürülen şey özgü nitelik olacaktır. Mesela canlının özgü niteliğini "psykhē sahibi ousia" diye koyan kişi bir şeyi kendisinin özgü niteliği olarak koymamış, yer değiştirerek yüklenebilen bir şey vermiştir; dolayısıyla "psykhē sahibi ousia" canlının özgü niteliği olur.

Sonra, parçaları bütünle aynı türden olan şeylerde: çürüten, bütünün özgü niteliğinin parça hakkında ya da parçanınkinin bütün hakkında doğru söylenmediği duruma bakmalıdır; öyleyse özgü nitelik olduğu ileri sürülen şey özgü nitelik olmayacaktır. Bazı durumlarda bu olur; çünkü biri bu tür şeylerde özgü niteliği bazen bütüne bakarak, bazen de dikkatini parça hakkında söylenene çevirerek verebilir; ama hiçbiri doğru verilmiş olmaz. Bütüne örnek: denizin özgü niteliğini "en büyük tuzlu su kütlesi" diye söyleyen kişi, parçaları bütünle aynı türden bir şeyin özgü niteliğini koymuştur, ama parça hakkında doğru söylenmeyen bir şey vermiştir (belirli bir deniz en büyük tuzlu su kütlesi değildir); dolayısıyla "en büyük tuzlu su kütlesi" denizin özgü niteliği olamaz. Parçaya örnek: havanın özgü niteliğini "solunabilir" diye koyan kişi, parçaları bütünle aynı türden bir şeyin özgü niteliğini söylemiştir, ama belirli bir hava hakkında doğru söylenen, bütün hava hakkında ise söylenmeyen bir şey vermiştir (bütün hava solunabilir değildir); dolayısıyla "solunabilir" havanın özgü niteliği olamaz.

s347

γάρ ἐστι τὸ φῶς. Ἄλλου μὲν οὖν οὕτως ἀποδιδόντος τὸ ἴδιον ἐπιχειρητέον, αὐτῷ δ᾿ οὐ δοτέον ἐστὶ ταύτην τὴν ἔνστασιν, ἀλλ᾿ εὐθὺς τιθέμενον τὸ ἴδιον διοριστέον ὃν τρόπον τίθησι τὸ ἴδιον.

Ἔπειτ᾿ ἀνασκευάζοντα μὲν εἰ αὐτὸ αὑτοῦ ἴδιον ἔθηκεν· οὐ γὰρ ἔσται ἴδιον τὸ κείμενον εἶναι ἴδιον. Αὐτὸ γὰρ αὑτῷ πᾶν τὸ εἶναι δηλοῖ, τὸ δὲ τὸ εἶναι δηλοῦν οὐκ ἴδιον ἀλλ᾿ ὅρος ἐστίν. Οἷον ἐπεὶ ὁ εἴπας καλοῦ τὸ πρέπον ἴδιον εἶναι αὐτὸ ἑαυτοῦ ἴδιον ἀπέδωκε (ταὐτὸν γάρ ἐστι τὸ καλὸν καὶ πρέπον), οὐκ ἂν εἴη τὸ πρέπον τοῦ καλοῦ ἴδιον. Κατασκευάζοντα δὲ εἰ μὴ αὐτὸ μὲν αὑτοῦ ἴδιον ἀπέδωκεν, ἀντικατηγορούμενον δ᾿ ἔθηκεν· ἔσται γὰρ ἴδιον τὸ κείμενον μὴ εἶναι ἴδιον. Οἷον ἐπεὶ ὁ θεὶς ζῴου ἴδιον τὸ οὐσία ἔμψυχος οὐκ αὐτὸ μὲν αὑτοῦ ἴδιον ἔθηκεν, ἀντικατηγορούμενον δ᾿ ἀποδέδωκεν, εἴη ἂν ἴδιον τοῦ ζῴου τὸ οὐσία ἔμψυχος.

Ἔπειτ᾿ ἐπὶ τῶν ὁμοιομερῶν σκεπτέον ἐστὶν ἀνασκευάζοντα μὲν εἰ τὸ τοῦ συνόλου ἴδιον μὴ ἀληθεύεται κατὰ τοῦ μέρους, ἢ εἰ τὸ τοῦ μέρους μὴ λέγεται κατὰ τοῦ σύμπαντος· οὐ γὰρ ἔσται ἴδιον τὸ κείμενον ἴδιον εἶναι. Συμβαίνει δ᾿ ἐπ᾿ ἐνίων τοῦτο γίνεσθαι· ἀποδοίη γὰρ ἄν τις ἐπὶ τῶν ὁμοιομερῶν ἴδιον ἐνίοτε μὲν ἐπὶ τὸ σύμπαν βλέψας, ἐνίοτε δ᾿ ἐπὶ τὸ κατὰ μέρος λεγόμενον αὐτὸς αὑτὸν ἐπιστήσας· ἔσται δ᾿ οὐδέτερον ὀρθῶς ἀποδεδομένον. Οἷον ἐπὶ μὲν τοῦ σύμπαντος, ἐπεὶ ὁ εἴπας θαλάττης ἴδιον τὸ πλεῖστον ὕδωρ ἁλμυρὸν ὁμοιομεροῦς μέν τινος ἔθηκε τὸ ἴδιον, τοιοῦτον δ᾿ ἀπέδωκεν ὃ οὐκ ἀληθεύεται κατὰ τοῦ μέρους (οὐ γάρ ἐστιν ἡ τὶς θάλαττα τὸ πλεῖστον ὕδωρ ἁλμυρόν), οὐκ ἂν εἴη τῆς θαλάττης ἴδιον τὸ πλεῖστον ὕδωρ ἁλμυρόν. Ἐπὶ δὲ τοῦ μέρους, οἷον ἐπεὶ ὁ θεὶς ἀέρος ἴδιον τὸ ἀναπνευστὸν ὁμοιομεροῦς μέν τινος

s348Kuran için ise: nitelik, parçaları bütünle aynı türden olan şeylerin her biri hakkında doğru söyleniyor ve bütün bakımından onların özgü niteliğiyse, özgü nitelik olmadığı ileri sürülen şey özgü nitelik olacaktır. Mesela "tabiatça aşağı doğru hareket etmek" bütün toprak hakkında doğru söylenir ve toprak olduğu ölçüde belirli bir toprağın da özgü niteliğidir; dolayısıyla "tabiatça aşağı doğru hareket etmek" toprağın özgü niteliği olur.

s348

εἴρηκε τὸ ἴδιον, τοιοῦτον δ᾿ ἀπέδωκεν ὃ κατὰ τοῦ τινὸς ἀέρος ἀληθεύεται, κατὰ δὲ τοῦ σύμπαντος οὐ λέγεται (οὐ γάρ ἐστιν ὁ σύμπας ἀναπνευστός), οὐκ ἂν εἴη τοῦ ἀέρος ἴδιον τὸ ἀναπνευστόν. Κατασκευάζοντα δὲ εἰ ἀληθεύεται μὲν καθ᾿ ἑκάστου τῶν ὁμοιομερῶν, ἔστι δ᾿ ἴδιον αὐτῶν κατὰ τὸ σύμπαν· ἔσται γὰρ ἴδιον τὸ κείμενον μὴ εἶναι ἴδιον. Οἷον ἐπεὶ ἀληθεύεται κατὰ πάσης τῆς γῆς τὸ κάτω φέρεσθαι κατὰ φύσιν, ἔστι δὲ τοῦτο ἴδιον καὶ τῆς τινὸς γῆς κατὰ τὴν γῆν, εἴη ἂν τῆς γῆς ἴδιον τὸ κάτω φέρεσθαι κατὰ φύσιν.

5.66. Bölüm

Sonra karşıtlardan hareketle incelemelidir; önce zıtlardan. Çürüten, bir zıttın özgü niteliğinin öbür zıttın zıttı olmadığı duruma bakar; o zaman öbür zıttın özgü niteliği de berikinin zıttı olmayacaktır. Mesela adalete adaletsizlik, en iyiye en kötü zıttır; ama en iyi adaletin özgü niteliği olmadığından, en kötü de adaletsizliğin özgü niteliği olamaz. Kuran ise zıttın özgü niteliğinin zıt olup olmadığına bakar; öyleyse öbür zıttın özgü niteliği de zıt olacaktır. Mesela iyiye kötü, tercih edilmeye değer olana kaçınılacak olan zıttır; tercih edilmeye değer olan iyinin özgü niteliği olduğuna göre, kaçınılacak olan da kötünün özgü niteliği olur.

İkinci olarak bir şeye göre olanlardan. Çürüten, bir şeye göre olanın, bir şeye göre olanın özgü niteliği olmadığı duruma bakar; o zaman karşılığı olan bir şeye göre olan da karşılığının özgü niteliği olmayacaktır. Mesela iki kat yarıma göre, aşan da aşılana göre söylenir; aşan iki katın özgü niteliği olmadığına göre, aşılan da yarımın özgü niteliği olamaz. Kuran ise bir şeye göre olanın, bir şeye göre olanın özgü niteliği olup olmadığına bakar; öyleyse karşılıkları da birbirinin özgü niteliği olacaktır. Mesela iki kat yarıma göre, iki de bire göre söylenir; "ikinin bire oranında olmak" iki katın özgü niteliği olduğuna göre, "birin ikiye oranında olmak" da yarımın özgü niteliği olur.

Üçüncü olarak, çürüten için: melekeye göre söylenen melekenin özgü niteliği değilse, yoksunluğa göre söylenen de yoksunluğun özgü niteliği olmayacaktır; yoksunluğa göre söylenen yoksunluğun özgü niteliği değilse, melekeye göre söylenen de melekenin özgü niteliği olmayacaktır. Mesela "hissizlik olmak" sağırlığın özgü niteliği diye söylenmediğine göre, "his olmak" da işitmenin özgü niteliği olamaz. Kuran için ise: melekeye göre söylenen melekenin özgü niteliğiyse, yoksunluğa göre söylenen de yoksunluğun özgü niteliği olacaktır; yoksunluğa göre söylenen yoksunluğun özgü niteliğiyse, melekeye göre söylenen de melekenin özgü niteliği olacaktır. Mesela "görmek", görme duyusuna sahip olduğumuz ölçüde görme duyusunun özgü niteliği olduğuna göre, "görmemek" de, tabiatça sahip olmamız gerekirken görme duyusuna sahip olmadığımız ölçüde körlüğün özgü niteliği olur.

Sonra olumlamalardan ve olumsuzlamalardan; önce yüklenen şeylerin kendilerinden. Bu topos yalnız çürüten için yararlıdır. Mesela olumlama ya da olumlamaya göre söylenen bir şeyin özgü niteliğiyse, olumsuzlama ya da olumsuzlamaya göre söylenen onun özgü niteliği olmayacaktır. Olumsuzlama ya da olumsuzlamaya göre söylenen onun özgü niteliğiyse, olumlama ya da olumlamaya göre söylenen onun özgü niteliği olmayacaktır; mesela "psykhē sahibi" canlının özgü niteliği olduğuna göre, "psykhē sahibi olmayan" canlının özgü niteliği olamaz.

İkinci olarak, yüklenen ya da yüklenmeyen şeylerden ve yüklendikleri ya da yüklenmedikleri şeylerden. Çürüten için: olumlama olumlamanın özgü niteliği değilse, olumsuzlama da olumsuzlamanın özgü niteliği olmayacaktır; olumsuzlama olumsuzlamanın özgü niteliği değilse, olumlama da olumlamanın özgü niteliği olmayacaktır. Mesela "canlı" insanın özgü niteliği olmadığına göre, "canlı olmayan" da "insan olmayan"ın özgü niteliği olamaz; "canlı olmayan", "insan olmayan"ın özgü niteliği değil görünürse, "canlı" da insanın özgü niteliği olmayacaktır. Kuran için ise: olumlama olumlamanın özgü niteliğiyse, olumsuzlama da olumsuzlamanın özgü niteliği olacaktır; olumsuzlama olumsuzlamanın özgü niteliğiyse, olumlama da olumlamanın özgü niteliği olacaktır. Mesela "yaşamamak" "canlı olmayan"ın özgü niteliği olduğuna göre, "yaşamak" da canlının özgü niteliği olur; "yaşamak" canlının özgü niteliği görünürse, "yaşamamak" da "canlı olmayan"ın özgü niteliği görünecektir.

Üçüncü olarak, dayanakların kendilerinden. Çürüten için: verilen özgü nitelik olumlamanın özgü niteliğiyse, aynı şey olumsuzlamanın da özgü niteliği olmayacaktır; verilen şey olumsuzlamanın özgü niteliğiyse, olumlamanın özgü niteliği olmayacaktır. Mesela "psykhē sahibi" canlının özgü niteliği olduğuna göre, "canlı olmayan"ın özgü niteliği olamaz. Kuran için ise: verilen şey olumlamanın özgü niteliği değilse, olumsuzlamanınki olacaktır. Bu topos yanlıştır; çünkü olumlama olumsuzlamanın, olumsuzlama da olumlamanın özgü niteliği değildir: olumlama olumsuzlamaya hiç ait değildir; olumsuzlama ise olumlamaya aittir ama özgü nitelik olarak değil.

Sonra birbirine karşı bölünmüş şeylerden. Çürüten, karşı bölünmüş şeylerden hiçbirinin, geri kalan karşı bölünmüşlerden hiçbirinin özgü niteliği olmadığı duruma bakar; o zaman ileri sürülen şey de, özgü niteliği olarak ileri sürüldüğü şeyin özgü niteliği olmayacaktır. Mesela "hissedilebilir canlı" öteki ölümlü canlıların hiçbirinin özgü niteliği olmadığından, "akılla kavranabilen canlı" tanrının özgü niteliği olamaz. Kuran ise, geri kalan karşı bölünmüşlerden herhangi birinin, bu karşı bölünmüşlerin her birinin özgü niteliği olup olmadığına bakar; öyleyse geri kalan da, özgü niteliği olmadığı ileri sürüldüğü şeyin özgü niteliği olacaktır. Mesela phronēsis'in özgü niteliği "kendi başına, tabiatça akıl yürüten kısmın aretē'si olmak"sa ve öteki aretē'lerin her biri de böyle alınıyorsa, itidalin özgü niteliği "kendi başına, tabiatça arzu eden kısmın aretē'si olmak" olur.

5.6

Ἔπειτ᾿ ἐκ τῶν ἀντικειμένων σκεπτέον ἐστὶ πρῶτον μὲν ἐκ τῶν ἐναντίων ἀνασκευάζοντα μὲν εἰ τοῦ ἐναντίου μή ἐστι τὸ ἐναντίον ἴδιον· οὐδὲ γὰρ τοῦ ἐναντίου ἔσται τὸ ἐναντίον ἴδιον. Οἷον ἐπεὶ ἐναντίον ἐστὶ δικαιοσύνῃ μὲν ἀδικία, τῷ βελτίστῳ δὲ τὸ χείριστον, οὐκ ἔστι δὲ τῆς δικαιοσύνης ἴδιον τὸ βέλτιστον, οὐκ ἂν εἴη τῆς ἀδικίας ἴδιον τὸ χείριστον. Κατασκευάζοντα δὲ εἰ τοῦ ἐναντίου τὸ ἐναντίον ἴδιόν ἐστιν· καὶ γὰρ τοῦ ἐναντίου τὸ ἐναντίον ἴδιον ἔσται. Οἷον ἐπεὶ ἐναντίον ἐστὶν ἀγαθῷ μὲν κακόν, αἱρετῷ δὲ φευκτόν, ἔστι δὲ τοῦ ἀγαθοῦ ἴδιον τὸ αἱρετόν, εἴη ἂν κακοῦ ἴδιον τὸ φευκτόν.

Δεύτερον δ᾿ ἐκ τῶν πρός τι ἀνασκευάζοντα μὲν εἰ τὸ πρός τι τοῦ πρός τι μή ἐστιν ἴδιον· οὐδὲ γὰρ τὸ πρός τι τοῦ πρός τι ἔσται ἴδιον. Οἷον ἐπεὶ λέγεται διπλάσιον μὲν πρὸς ἥμισυ, ὑπερέχον δὲ πρὸς ὑπερεχόμενον, οὐκ ἔστι δὲ τοῦ διπλασίου τὸ ὑπερέχον ἴδιον, οὐκ ἂν εἴη τοῦ ἡμίσεος τὸ ὑπερεχόμενον ἴδιον. Κατασκευάζοντα δὲ εἰ τοῦ πρός τι τὸ πρὸς τί ἐστιν ἴδιον· καὶ γὰρ τοῦ πρός τι τὸ πρός τι ἔσται ἴδιον. Οἷον ἐπεὶ λέγεται τὸ μὲν διπλάσιον πρὸς τὸ ἥμισυ, τὰ δὲ δύο πρὸς ἕν, ἔστι δὲ τοῦ διπλασίου ἴδιον τὸ ὡς δύο πρὸς ἕν, εἴη ἂν τοῦ ἡμίσεος ἴδιον τὸ ὡς ἓν πρὸς δύο.

Τρίτον ἀνασκευάζοντα μὲν εἰ τῆς ἕξεως τὸ καθ᾿ ἕξιν λεγόμενον μή ἐστιν ἴδιον· οὐδὲ γὰρ τῆς στερήσεως τὸ κατὰ στέρησιν λεγόμενον ἔσται ἴδιον. Κἂν εἰ δὲ τῆς στερήσεως τὸ κατὰ στέρησιν λεγόμενον μή ἐστιν ἴδιον, οὐδὲ τῆς ἕξεως τὸ κατὰ τὴν ἕξιν λεγόμενον ἴδιον ἔσται. Οἷον ἐπεὶ οὐ λέγεται τῆς κωφότητος ἴδιον τὸ ἀναισθησίαν εἶναι, οὐδ᾿ ἂν τῆς ἀκούσεως εἴη ἴδιον τὸ αἴσθησιν εἶναι. Κατασκευάζοντα δὲ εἰ τὸ καθ᾿ ἕξιν λεγόμενόν ἐστι τῆς ἕξεως ἴδιον· καὶ γὰρ τῆς στερήσεως τὸ κατὰ στέρησιν λεγόμενον ἔσται ἴδιον. Κἂν εἰ τῆς στερήσεως τὸ κατὰ στέρησιν λεγόμενον ἔστιν ἴδιον, καὶ τῆς ἕξεως τὸ καθ᾿ ἕξιν λεγόμενον ἔσται ἴδιον. Οἷον ἐπεὶ τῆς ὄψεώς ἐστιν ἴδιον τὸ βλέπειν, καθὸ ἔχομεν ὄψιν, εἴη ἂν τῆς τυφλότητος ἴδιον τὸ μὴ βλέπειν, καθὸ οὐκ ἔχομεν ὄψιν πεφυκότες ἔχειν.

Ἔπειτα ἐκ τῶν φάσεων καὶ τῶν ἀποφάσεων, πρῶτον μὲν ἐξ αὐτῶν τῶν κατηγορουμένων. Ἔστι δ᾿ ὁ τόπος οὗτος χρήσιμος ἀνασκευάζοντι μόνον. Οἷον εἰ ἡ φάσις ἢ τὸ κατὰ τὴν φάσιν λεγόμενον αὐτοῦ ἴδιόν ἐστιν· οὐ γὰρ ἔσται αὐτοῦ ἡ ἀπόφασις οὐδὲ τὸ κατὰ τὴν ἀπόφασιν λεγόμενον ἴδιον. Κἂν εἰ δ᾿ ἡ ἀπόφασις ἢ τὸ κατὰ τὴν ἀπόφασιν λεγόμενόν ἐστιν αὐτοῦ ἴδιον, οὐκ ἔσται ἡ φάσις οὐδὲ τὸ κατὰ τὴν φάσιν λεγόμενον ἴδιον· οἷον ἐπεὶ τοῦ ζῴου ἐστὶν ἴδιον τὸ ἔμψυχον, οὐκ ἂν εἴη τοῦ ζῴου ἴδιον τὸ οὐκ ἔμψυχον.

Δεύτερον δ᾿ ἐκ τῶν κατηγορουμένων ἢ μὴ κατηγορουμένων, καὶ καθ᾿ ὧν κατηγορεῖται ἢ μὴ κατηγορεῖται, ἀνασκευάζοντα μὲν εἰ ἡ φάσις τῆς φάσεως μή ἐστιν ἴδιον· οὐδὲ γὰρ ἡ ἀπόφασις τῆς ἀποφάσεως ἔσται ἴδιον. Κἂν εἰ δ᾿ ἡ ἀπόφασις τῆς ἀποφάσεως μή ἐστιν ἴδιον, οὐδ᾿ ἡ φάσις τῆς φάσεως ἔσται ἴδιον. Οἷον ἐπεὶ οὐκ ἔστι τοῦ ἀνθρώπου ἴδιον τὸ ζῷον, οὐδ᾿ ἂν τοῦ μὴ ἀνθρώπου εἴη ἴδιον τὸ μὴ ζῷον. Κἂν εἰ δὲ τοῦ μὴ ἀνθρώπου φαίνηται μὴ ἴδιον τὸ μὴ ζῷον, οὐδὲ τοῦ ἀνθρώπου ἔσται ἴδιον τὸ ζῷον. Κατασκευάζοντα δ᾿ εἰ τῆς φάσεως ἡ φάσις ἐστὶν ἴδιον· καὶ γὰρ τῆς ἀποφάσεως ἡ ἀπόφασις ἔσται ἴδιον. Κἂν εἰ δὲ τῆς ἀποφάσεως ἡ ἀπόφασίς ἐστιν ἴδιον, καὶ ἡ φάσις τῆς φάσεως ἔσται ἴδιον. Οἷον ἐπεὶ τοῦ μὴ ζῴου ἴδιόν ἐστι τὸ μὴ ζῆν, εἴη ἂν τοῦ ζῴου ἴδιον τὸ ζῆν· κἂν εἰ δὲ τοῦ ζῴου φαίνηται ἴδιον τὸ ζῆν, καὶ τοῦ μὴ ζῴου φανεῖται ἴδιον τὸ μὴ ζῆν.

Τρίτον δὲ ἐξ αὐτῶν τῶν ὑποκειμένων ἀνασκευάζοντα μὲν εἰ τὸ ἀποδεδομένον ἴδιον τῆς φάσεώς ἐστιν ἴδιον· οὐ γὰρ ἔσται τὸ αὐτὸ καὶ τῆς ἀποφάσεως ἴδιον. Κἂν εἰ δὲ τῆς ἀποφάσεως ἴδιον τὸ ἀποδοθέν, οὐκ ἔσται τῆς φάσεως ἴδιον. Οἷον ἐπεὶ τοῦ ζῴου ἴδιον τὸ ἔμψυχον, οὐκ ἂν εἴη τοῦ μὴ ζῴου ἴδιον τὸ ἔμψυχον. Κατασκευάζοντα δὲ εἰ τὸ ἀποδοθὲν μὴ τῆς φάσεως ἴδιον, εἴη ἂν τῆς ἀποφάσεως. Οὗτος δ᾿ ὁ τόπος ψευδής ἐστιν· φάσις γὰρ ἀποφάσεως καὶ ἀπόφασις φάσεως οὐκ ἔστιν ἴδιον. Φάσις μὲν γὰρ ἀποφάσει οὐδ᾿ ὅλως ὑπάρχει, ἀπόφασις δὲ φάσει ὑπάρχει μέν, οὐχ ὡς ἴδιον δὲ ὑπάρχει.

Ἔπειτα δ᾿ ἐκ τῶν ἀντιδιῃρημένων ἀνασκευάζοντα μὲν εἰ τῶν ἀντιδιῃρημένων μηδὲν μηδενὸς τῶν λοιπῶν ἀντιδιῃρημένων ἐστὶν ἴδιον· οὐδὲ γὰρ τὸ κείμενον ἔσται ἴδιον τούτου οὗ κεῖται ἴδιον. Οἷον ἐπεὶ ζῷον αἰσθητὸν οὐδενὸς τῶν ἄλλων θνητῶν ζῴων ἐστὶν ἴδιον, οὐκ ἂν εἴη τὸ ζῷον νοητὸν τοῦ θεοῦ ἴδιον. Κατασκευάζοντα δ᾿ εἰ τῶν λοιπῶν τῶν ἀντιδιῃρημένων ὁτιοῦν ἐστὶν ἴδιον τούτων ἑκάστου τῶν ἀντιδιῃρημένων· καὶ γὰρ τὸ λοιπὸν ἔσται τούτου ἴδιον, οὗ κεῖται μὴ εἶναι ἴδιον. Οἷον ἐπεὶ φρονήσεώς ἐστιν ἴδιον τὸ καθ᾿ αὑτὸ πεφυκέναι λογιστικοῦ ἀρετὴν εἶναι, καὶ τῶν ἄλλων ἀρετῶν οὕτως ἑκάστης λαμβανομένης, εἴη ἂν σωφροσύνης ἴδιον τὸ καθ᾿ αὑτὸ πεφυκέναι ἐπιθυμητικοῦ ἀρετὴν εἶναι.

5.77. Bölüm

Sonra çekimlerden. Çürüten için: özgü niteliğin bir çekimi, dayanağın aynı çekiminin özgü niteliği değilse, öteki çekim de ötekinin özgü niteliği olmayacaktır. Mesela "güzelce" "adilce"nin özgü niteliği olmadığına göre, "güzel" de "adil"in özgü niteliği olamaz. Kuran için ise: bir çekim öbür çekimin özgü niteliğiyse, öteki çekim de ötekinin özgü niteliği olacaktır. Mesela "yürüyen iki ayaklı" insanın özgü niteliği olduğuna göre, yönelme hâliyle söylendiğinde de "yürüyen iki ayaklıya" ifadesi "insana" ifadesinin özgü niteliği olur. Çekimlere göre yalnız söylenen şeyin kendisine değil, önceki toposlarda da söylendiği gibi karşıtlarına da bakmak gerekir. Çürüten için: karşıtın çekimi, öbür karşıtın çekiminin özgü niteliği değilse, öteki karşıtın çekimi de ötekinin özgü niteliği olmayacaktır. Mesela "iyice" "adilce"nin özgü niteliği olmadığına göre, "kötüce" de "adaletsizce"nin özgü niteliği olamaz. Kuran için ise: karşıtın çekimi öbür karşıtın çekiminin özgü niteliğiyse, öteki karşıtın çekimi de ötekinin özgü niteliği olacaktır. Mesela "en iyi" iyinin özgü niteliği olduğuna göre, "en kötü" de kötünün özgü niteliği olur.

Sonra benzer durumda olanlardan. Çürüten için: benzer durumda olan, kendisine benzer durumda olanın özgü niteliği değilse, öbür benzer durumda olan da ötekinin özgü niteliği olmayacaktır. Mesela mimarın ev yapmakla ilişkisi hekimin sağlık yapmakla ilişkisine benzer; sağlık yapmak hekimin özgü niteliği olmadığına göre, ev yapmak da mimarın özgü niteliği olamaz. Kuran için ise: benzer durumda olan, kendisine benzer durumda olanın özgü niteliğiyse, öbür benzer durumda olan da ötekinin özgü niteliği olacaktır. Mesela hekimin sağlık sağlayıcı olmakla ilişkisi beden eğitmeninin dinçlik sağlayıcı olmakla ilişkisine benzer; dinçlik sağlayıcı olmak beden eğitmeninin özgü niteliği olduğuna göre, sağlık sağlayıcı olmak da hekimin özgü niteliği olur.

Sonra aynı biçimde ilişkili olanlardan. Çürüten için: aynı biçimde ilişkili olan, aynı biçimde ilişkili olanın özgü niteliği değilse, öbürü de onun özgü niteliği olmayacaktır. Özgü niteliğiyse de bu kez, özgü niteliği olduğu ileri sürülen şeyin özgü niteliği olmayacaktır. Mesela phronēsis güzele de çirkine de aynı biçimde ilişkilidir, çünkü ikisinin de epistēmē'sidir; "güzelin epistēmē'si olmak" phronēsis'in özgü niteliği olmadığına göre, "çirkinin epistēmē'si olmak" da onun özgü niteliği olamaz. "Güzelin epistēmē'si olmak" phronēsis'in özgü niteliğiyse, "çirkinin epistēmē'si olmak" onun özgü niteliği olamaz; çünkü aynı şeyin birden çok şeyin özgü niteliği olması imkânsızdır. Kuran için bu topos hiçbir işe yaramaz; çünkü aynı biçimde ilişkili olan, tek bir şey olarak birden çok şeyle karşılaştırılır.

Sonra, çürüten için: varlığa göre söylenen, varlığa göre söylenen bir şeyin özgü niteliği değilse, yok olmaya göre söylenen de yok olmaya göre söylenenin, oluşa göre söylenen de oluşa göre söylenenin özgü niteliği olmayacaktır. Mesela canlı olmak insanın özgü niteliği olmadığına göre, canlı olarak oluşmak da insan olarak oluşmanın, canlı olarak yok olmak da insan olarak yok olmanın özgü niteliği olamaz. Şimdi varlıktan oluşa ve yok olmaya doğru söylendiği gibi, aynı yolla oluştan varlığa ve yok olmaya, yok olmadan da varlığa ve oluşa doğru akıl yürütmek gerekir. Kuran için ise: varlığa göre konmuş olanın özgü niteliği, yine varlığa göre konmuş bir şeyse, oluşa göre söylenenin özgü niteliği de oluşa göre söylenen, yok olmaya göre söylenenin özgü niteliği de yok olmaya göre verilen olacaktır. Mesela ölümlü olmak insanın özgü niteliği olduğuna göre, ölümlü olarak oluşmak da insan olarak oluşmanın, ölümlü olarak yok olmak da insan olarak yok olmanın özgü niteliği olur. Çürüten için söylendiği gibi, burada da aynı yolla oluştan ve yok olmadan hem varlığa hem de bunlardan çıkanlara doğru akıl yürütmek gerekir.

Sonra ileri sürülen şeyin idea'sına bakmalı. Çürüten için: özgü nitelik idea'ya ait değilse, ya da özgü niteliği verilen şeyin kendisine göre söylendiği bakımdan ait değilse, özgü nitelik olarak ileri sürülen şey özgü nitelik olmayacaktır. Mesela "hareketsiz durmak" kendinde insana insan olduğu için değil de idea olduğu için ait olduğuna göre, "hareketsiz durmak" insanın özgü niteliği olamaz. Kuran için ise: özgü nitelik idea'ya aitse ve özgü niteliği olmadığı ileri sürülen şeyin idea'ya yüklendiği bakımdan aitse, özgü nitelik olmadığı ileri sürülen şey özgü nitelik olacaktır. Mesela "psykhē'den ve bedenden bileşmiş olmak" kendinde canlıya aittir ve ona canlı olduğu için aittir; öyleyse "psykhē'den ve bedenden bileşmiş olmak" canlının özgü niteliği olur.

5.7

Ἔπειτ᾿ ἐκ τῶν πτώσεων, ἀνασκευάζοντα μὲν εἰ ἡ πτῶσις τῆς πτώσεως μή ἐστιν ἴδιον· οὐδὲ γὰρ ἡ πτῶσις τῆς πτώσεως ἔσται ἴδιον. Οἷον ἐπεὶ οὐκ ἔστι τοῦ δικαίως ἴδιον τὸ καλῶς, οὐδ᾿ ἂν τοῦ δικαίου εἴη ἴδιον τὸ καλόν. Κατασκευάζοντα δὲ εἰ ἡ πτῶσις τῆς πτώσεώς ἐστιν ἴδιον· καὶ γὰρ ἡ πτῶσις τῆς πτώσεως ἔσται ἴδιον. Οἷον ἐπεὶ τοῦ ἀνθρώπου ἐστὶν ἴδιον τὸ πεζὸν δίπουν, καὶ τῷ ἀνθρώπῳ εἴη ἂν ἴδιον τὸ πεζῷ δίποδι λέγεσθαι. Οὐ μόνον δ᾿ ἐπ᾿ αὐτοῦ τοῦ εἰρημένου κατὰ τὰς πτώσεις ἐστὶ σκεπτέον, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τῶν ἀντικειμένων, καθάπερ καὶ ἐπὶ τῶν πρότερον τόπων εἴρηται, ἀνασκευάζοντα μὲν εἰ ἡ τοῦ ἀντικειμένου πτῶσις μή ἐστιν ἴδιον τῆς τοῦ ἀντικειμένου πτώσεως· οὐδὲ γὰρ ἡ τοῦ ἀντικειμένου πτῶσις ἔσται ἴδιον τῆς τοῦ ἀντικειμένου πτώσεως. Οἷον ἐπεὶ οὐκ ἔστι τοῦ δικαίως ἴδιον τὸ ἀγαθῶς, οὐδ᾿ ἂν τοῦ ἀδίκως εἴη ἴδιον τὸ κακῶς. Κατασκευάζοντα δὲ εἰ ἡ τοῦ ἀντικειμένου πτῶσίς ἐστιν ἴδιον τῆς τοῦ ἀντικειμένου πτώσεως· καὶ γὰρ ἡ τοῦ ἀντικειμένου πτῶσις ἔσται ἴδιον τῆς τοῦ ἀντικειμένου πτώσεως. Οἷον ἐπεὶ τοῦ ἀγαθοῦ ἐστὶν ἴδιον τὸ βέλτιστον, καὶ τοῦ κακοῦ ἂν εἴη ἴδιον τὸ χείριστον.

Ἔπειτ᾿ ἐκ τῶν ὁμοίως ἐχόντων, ἀνασκευάζοντα μὲν εἰ τὸ ὁμοίως ἔχον τοῦ ὁμοίως ἔχοντος μή ἐστιν ἴδιον· οὐδὲ γὰρ τὸ ὁμοίως ἔχον τοῦ ὁμοίως ἔχοντος ἔσται ἴδιον. Οἷον ἐπεὶ ὁμοίως ἔχει ὁ οἰκοδόμος πρὸς τὸ ποιεῖν οἰκίαν καὶ ὁ ἰατρὸς πρὸς τὸ ποιεῖν ὑγίειαν, οὐκ ἔστι δὲ ἰατροῦ ἴδιον τὸ ποιεῖν ὑγίειαν, οὐκ ἂν εἴη οἰκοδόμου ἴδιον τὸ ποιεῖν οἰκίαν. Κατασκευάζοντα δὲ εἰ τὸ ὁμοίως ἔχον τοῦ ὁμοίως ἔχοντός ἐστιν ἴδιον· καὶ γὰρ τὸ ὁμοίως ἔχον τοῦ ὁμοίως ἔχοντος ἔσται ἴδιον. Οἷον ἐπεὶ ὁμοίως ἔχει ἰατρός τε πρὸς τὸ ποιητικὸς ὑγιείας εἶναι καὶ γυμναστὴς πρὸς τὸ ποιητικὸς εὐεξίας, ἔστι δ᾿ ἴδιον γυμναστοῦ τὸ ποιητικὸν εἶναι εὐεξίας, εἴη ἂν ἴδιον ἰατροῦ τὸ ποιητικὸν εἶναι ὑγιείας.

Ἔπειτ᾿ ἐκ τῶν ὡσαύτως ἐχόντων, ἀνασκευάζοντα μὲν εἰ τὸ ὡσαύτως ἔχον τοῦ ὡσαύτως ἔχοντος μή ἐστιν ἴδιον· οὐδὲ γὰρ τὸ ὡσαύτως ἔχον τοῦ ὡσαύτως ἔχοντος ἔσται ἴδιον. Εἰ δ᾿ ἔστι τοῦ ὡσαύτως ἔχοντος τὸ ὡσαύτως ἔχον ἴδιον, τούτου οὐκ ἔσται ἴδιον οὗ κεῖται εἶναι ἴδιον. Οἷον ἐπεὶ ὡσαύτως ἔχει φρόνησις πρὸς τὸ καλὸν καὶ τὸ αἰσχρὸν τῷ ἐπιστήμη ἑκατέρου αὐτῶν εἶναι, οὐκ ἔστι δ᾿ ἴδιον φρονήσεως τὸ ἐπιστήμην εἶναι καλοῦ, οὐκ ἂν εἴη ἴδιον φρονήσεως τὸ ἐπιστήμην εἶναι αἰσχροῦ. Εἰ δ᾿ ἔστιν ἴδιον φρονήσεως τὸ ἐπιστήμην εἶναι καλοῦ, οὐκ ἂν εἴη ἴδιον αὐτῆς τὸ ἐπιστήμην εἶναι αἰσχροῦ· ἀδύνατον γὰρ εἶναι τὸ αὐτὸ πλειόνων ἴδιον. Κατασκευάζοντι δὲ οὐδὲν οὗτος ὁ τόπος ἐστὶ χρήσιμος· τὸ γὰρ ὡσαύτως ἔχον ἓν πρὸς πλείω συγκρίνεται.

Ἔπειτ᾿ ἀνασκευάζοντα μὲν εἰ τὸ κατὰ τὸ εἶναι λεγόμενον μή ἐστι τοῦ κατὰ τὸ εἶναι λεγομένου ἴδιον· οὐδὲ γὰρ τὸ φθείρεσθαι τοῦ κατὰ τὸ φθείρεσθαι, οὐδὲ τὸ γίνεσθαι τοῦ κατὰ τὸ γίνεσθαι λεγομένου ἔσται ἴδιον. Οἷον ἐπεὶ οὐκ ἔστιν ἀνθρώπου ἴδιον τὸ εἶναι ζῷον, οὐδ᾿ ἂν τοῦ ἄνθρωπον γίνεσθαι εἴη ἴδιον τὸ γίνεσθαι ζῷον· οὐδ᾿ ἂν τοῦ ἄνθρωπον φθείρεσθαι εἴη ἴδιον τὸ φθείρεσθαι ζῷον. Τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον ληπτέον ἐστὶ καὶ ἐκ τοῦ γίνεσθαι πρὸς τὸ εἶναι καὶ φθείρεσθαι καὶ ἐκ τοῦ φθείρεσθαι πρὸς τὸ εἶναι καὶ πρὸς τὸ γίνεσθαι, καθάπερ εἴρηται νῦν ἐκ τοῦ εἶναι πρὸς τὸ γίνεσθαι καὶ φθείρεσθαι. Κατασκευάζοντα δὲ εἰ τοῦ κατὰ τὸ εἶναι τεταγμένου ἐστὶ τὸ κατ᾿ αὐτὸ τεταγμένον ἴδιον· καὶ γὰρ τοῦ κατὰ τὸ γίνεσθαι λεγομένου ἔσται τὸ κατὰ τὸ γίνεσθαι λεγόμενον ἴδιον καὶ τοῦ κατὰ τὸ φθείρεσθαι τὸ κατὰ τοῦτο ἀποδιδόμενον. Οἷον ἐπεὶ τοῦ ἀνθρώπου ἐστὶν ἴδιον τὸ εἶναι βροτόν, καὶ τοῦ γίνεσθαι ἄνθρωπον εἴη ἂν ἴδιον τὸ γίνεσθαι βροτὸν καὶ τοῦ φθείρεσθαι ἄνθρωπον τὸ φθείρεσθαι βροτόν. Τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον ληπτέον ἐστὶ καὶ ἐκ τοῦ γίνεσθαι καὶ φθείρεσθαι πρός τε τὸ εἶναι καὶ πρὸς τὰ ἐξ αὐτῶν, καθάπερ καὶ ἀνασκευάζοντι εἴρηται.

Ἔπειτ᾿ ἐπιβλέπειν ἐπὶ τὴν ἰδέαν τοῦ κειμένου, ἀνασκευάζοντα μὲν εἰ τῇ ἰδέᾳ μὴ ὑπάρχει, ἢ εἰ μὴ κατὰ τοῦτο καθ᾿ ὃ λέγεται τοῦτο οὗ τὸ ἴδιον ἀπεδόθη· οὐ γὰρ ἔσται ἴδιον τὸ κείμενον εἶναι ἴδιον. Οἷον ἐπεὶ αὐτοανθρώπῳ οὐχ ὑπάρχει τὸ ἠρεμεῖν, ᾗ ἄνθρωπός ἐστιν, ἀλλ᾿ ᾗ ἰδέα, οὐκ ἂν εἴη ἀνθρώπου ἴδιον τὸ ἠρεμεῖν. Κατασκευάζοντα δὲ εἰ τῇ ἰδέᾳ ὑπάρχει, καὶ κατὰ τοῦτο ὑπάρχει, ᾗ λέγεται κατ᾿ αὐτοῦ ἐκείνου οὗ κεῖται μὴ εἶναι ἴδιον· ἔσται γὰρ ἴδιον τὸ κείμενον μὴ εἶναι ἴδιον. Οἷον ἐπεὶ ὑπάρχει τῷ αὐτοζῴῳ τὸ ἐκ ψυχῆς καὶ σώματος συγκεῖσθαι, καὶ ᾗ ζῷον αὐτῷ ὑπάρχει τοῦτο, εἴη ἂν ζῴου ἴδιον τὸ ἐκ ψυχῆς καὶ σώματος συγκεῖσθαι.

5.88. Bölüm

Sonra daha çoktan ve daha azdan. Önce, çürüten için: daha çok olan, daha çok olanın özgü niteliği değilse, daha az olan da daha az olanın, en az olan en az olanın, en çok olan en çok olanın, mutlak olarak olan da mutlak olarak olanın özgü niteliği olmayacaktır. Mesela "daha çok renklenmiş olmak" daha çok cisim olanın özgü niteliği olmadığına göre, "daha az renklenmiş olmak" da daha az cisim olanın, "renklenmiş olmak" da genel olarak cismin özgü niteliği olamaz. Kuran için ise: daha çok olan daha çok olanın özgü niteliğiyse, daha az olan da daha az olanın, en az olan en az olanın, en çok olan en çok olanın, mutlak olarak olan da mutlak olarak olanın özgü niteliği olacaktır. Mesela "daha çok hissetmek" daha çok yaşayanın özgü niteliği olduğuna göre, "daha az hissetmek" de daha az yaşayanın özgü niteliği olur; aynı şekilde en çok hissetmek en çok yaşayanın, en az hissetmek en az yaşayanın, mutlak olarak hissetmek de mutlak olarak yaşayanın özgü niteliği olur.

Mutlak olandan hareketle de aynı şeylere doğru bakmak gerekir. Çürüten için: mutlak olarak olan mutlak olarak olanın özgü niteliği değilse, daha çok olan da daha çok olanın, daha az olan daha az olanın, en çok olan en çok olanın, en az olan da en az olanın özgü niteliği olmayacaktır. Mesela "değerli" insanın özgü niteliği olmadığına göre, "daha değerli" de daha çok insan olanın özgü niteliği olamaz. Kuran için ise: mutlak olarak olan mutlak olarak olanın özgü niteliğiyse, daha çok olan da daha çok olanın, daha az olan daha az olanın, en az olan en az olanın, en çok olan da en çok olanın özgü niteliği olacaktır. Mesela tabiatça yukarı doğru gitmek ateşin özgü niteliği olduğuna göre, tabiatça daha çok yukarı doğru gitmek de daha çok ateş olanın özgü niteliği olur. Öteki derecelerin her birinden hareketle de bütün bu derecelere doğru aynı yolla bakmak gerekir.

İkinci olarak, çürüten için: daha çok özgü nitelik olan özgü nitelik değilse, daha az özgü nitelik olan da özgü nitelik olmayacaktır. Mesela hissetmek canlının, bilmenin insanın olduğundan daha çok özgü niteliğidir; hissetmek canlının özgü niteliği olmadığına göre, bilmek de insanın özgü niteliği olamaz. Kuran için ise: daha az özgü nitelik olan özgü nitelikse, daha çok özgü nitelik olan da özgü nitelik olacaktır. Mesela "tabiatça evcil" insanın, yaşamanın canlının olduğundan daha az özgü niteliğidir; "tabiatça evcil" insanın özgü niteliği olduğuna göre, yaşamak da canlının özgü niteliği olur.

Üçüncü olarak, çürüten için: bir şey, daha çok özgü niteliği olduğu şeyin özgü niteliği değilse, daha az özgü niteliği olduğu şeyin de özgü niteliği olmayacaktır; o şeyin özgü niteliğiyse de bunun özgü niteliği olmayacaktır. Mesela "renklenmiş olmak" yüzeyin, cismin olduğundan daha çok özgü niteliğidir; yüzeyin özgü niteliği olmadığına göre, cismin de özgü niteliği olamaz; yüzeyin özgü niteliğiyse de cismin özgü niteliği olamaz. Kuran için bu topos yararlı değildir; çünkü aynı şeyin birden çok şeyin özgü niteliği olması imkânsızdır.

Dördüncü olarak, çürüten için: bir şeyin daha çok özgü niteliği olan şey onun özgü niteliği değilse, daha az özgü niteliği olan da onun özgü niteliği olmayacaktır. Mesela "hissedilebilir" canlının, "bölünebilir"in olduğundan daha çok özgü niteliğidir; "hissedilebilir" canlının özgü niteliği olmadığına göre, "bölünebilir" de canlının özgü niteliği olamaz. Kuran için ise: bir şeyin daha az özgü niteliği olan şey onun özgü niteliğiyse, daha çok özgü niteliği olan da onun özgü niteliği olacaktır. Mesela hissetmek canlının, yaşamanın olduğundan daha az özgü niteliğidir; hissetmek canlının özgü niteliği olduğuna göre, yaşamak da canlının özgü niteliği olur.

Sonra eşit derecede ait olanlardan. Önce, çürüten için: eşit derecede özgü nitelik olan bir şey, eşit derecede özgü niteliği olduğu şeyin özgü niteliği değilse, öbür eşit derecede özgü nitelik olan da kendi şeyinin özgü niteliği olmayacaktır. Mesela arzu etmek arzu eden kısmın, akıl yürütmek de akıl yürüten kısmın eşit derecede özgü niteliğidir; arzu etmek arzu eden kısmın özgü niteliği olmadığına göre, akıl yürütmek de akıl yürüten kısmın özgü niteliği olamaz. Kuran için ise: eşit derecede özgü nitelik olan, eşit derecede özgü niteliği olduğu şeyin özgü niteliğiyse, öbürü de kendi şeyinin özgü niteliği olacaktır. Mesela "ilk olarak phronēsis sahibi olan" akıl yürüten kısmın, "ilk olarak itidalli olan" da arzu eden kısmın eşit derecede özgü niteliğidir; "ilk olarak phronēsis sahibi olan" akıl yürüten kısmın özgü niteliği olduğuna göre, "ilk olarak itidalli olan" da arzu eden kısmın özgü niteliği olur.

İkinci olarak, çürüten için: bir şeyin eşit derecede özgü niteliği olan şey onun özgü niteliği değilse, öbür eşit derecede özgü niteliği olan da onun özgü niteliği olmayacaktır. Mesela görmek ve işitmek insanın eşit derecede özgü niteliğidir; görmek insanın özgü niteliği olmadığına göre, işitmek de insanın özgü niteliği olamaz. Kuran için ise: bir şeyin eşit derecede özgü niteliği olan şey onun özgü niteliğiyse, öbürü de onun özgü niteliği olacaktır. Mesela psykhē'nin bir kısmının ilk olarak arzu eden olması ile bir kısmının ilk olarak akıl yürüten olması psykhē'nin eşit derecede özgü niteliğidir; bir kısmının ilk olarak arzu eden olması psykhē'nin özgü niteliği olduğuna göre, bir kısmının ilk olarak akıl yürüten olması da psykhē'nin özgü niteliği olur.

Üçüncü olarak, çürüten için: bir şey, eşit derecede özgü niteliği olduğu iki şeyden birinin özgü niteliği değilse, öbürünün de özgü niteliği olmayacaktır; birininkiyse de öbürününki olmayacaktır. Mesela yakmak alevin de korun da eşit derecede özgü niteliğidir; yakmak alevin özgü niteliği olmadığına göre, korun da özgü niteliği olamaz; alevin özgü niteliğiyse de korun özgü niteliği olamaz. Kuran için bu topos hiçbir işe yaramaz.

Benzer durumda olanlardan hareket eden topos, eşit derecede ait olanlardan hareket edenden şu bakımdan ayrılır: birincisi, bir şeyin ait olup olmadığına bakılarak değil, orantıya göre alınır; ikincisinde ise karşılaştırma bir şeyin ait olmasına göre yapılır.

5.8

Ἔπειτα ἐκ τοῦ μᾶλλον καὶ ἧττον, πρῶτον μὲν ἀνασκευάζοντα εἰ τὸ μᾶλλον τοῦ μᾶλλον μή ἐστιν ἴδιον· οὐδὲ γὰρ τὸ ἧττον τοῦ ἧττον ἔσται ἴδιον, οὐδὲ τὸ ἥκιστα τοῦ ἥκιστα, οὐδὲ τὸ μάλιστα τοῦ μάλιστα, οὐδὲ τὸ ἁπλῶς τοῦ ἁπλῶς. Οἷον ἐπεὶ οὐκ ἔστι τὸ μᾶλλον κεχρῶσθαι τοῦ μᾶλλον σώματος ἴδιον, οὐδὲ τὸ ἧττον κεχρῶσθαι τοῦ ἧττον σώματος εἴη ἂν ἴδιον, οὐδὲ τὸ κεχρῶσθαι σώματος ὅλως. Κατασκευάζοντα δὲ εἰ τὸ μᾶλλον τοῦ μᾶλλόν ἐστιν ἴδιον· καὶ γὰρ τὸ ἧττον τοῦ ἧττον ἔσται ἴδιον, καὶ τὸ ἥκιστα τοῦ ἥκιστα, καὶ τὸ μάλιστα τοῦ μάλιστα, καὶ τὸ ἁπλῶς τοῦ ἁπλῶς. Οἷον ἐπεὶ τοῦ μᾶλλον ζῶντος τὸ μᾶλλον αἰσθάνεσθαί ἐστιν ἴδιον, καὶ τοῦ ἧττον ζῶντος τὸ ἧττον αἰσθάνεσθαι εἴη ἂν ἴδιον, καὶ τοῦ μάλιστα δὲ τὸ μάλιστα, καὶ τοῦ ἥκιστα τὸ ἥκιστα, καὶ τοῦ ἁπλῶς τὸ ἁπλῶς.

Καὶ ἐκ τοῦ ἁπλῶς δὲ πρὸς ταὐτὰ σκεπτέον ἐστὶν ἀνασκευάζοντα μὲν εἰ τὸ ἁπλῶς τοῦ ἁπλῶς μή ἐστιν ἴδιον· οὐδὲ γὰρ τὸ μᾶλλον τοῦ μᾶλλον, οὐδὲ τὸ ἧττον τοῦ ἧττον, οὐδὲ τὸ μάλιστα τοῦ μάλιστα, οὐδὲ τὸ ἥκιστα τοῦ ἥκιστα ἔσται ἴδιον. Οἷον ἐπεὶ οὐκ ἔστι τοῦ ἀνθρώπου τὸ σπουδαῖον ἴδον, οὐδ᾿ ἂν τοῦ μᾶλλον ἀνθρώπου τὸ μᾶλλον σπουδαῖον ἴδιον εἴη. Κατασκευάζοντα δὲ εἰ τὸ ἁπλῶς τοῦ ἁπλῶς ἐστὶν ἴδιον· καὶ γὰρ τὸ μᾶλλον τοῦ μᾶλλον καὶ τὸ ἧττον τοῦ ἧττον καὶ τὸ ἥκιστα τοῦ ἥκιστα καὶ τὸ μάλιστα τοῦ μάλιστα ἔσται ἴδιον. Οἷον ἐπεὶ τοῦ πυρός ἐστιν ἴδιον τὸ ἄνω φέρεσθαι κατὰ φύσιν, καὶ τοῦ μᾶλλον πυρὸς εἴη ἂν ἴδιον τὸ μᾶλλον ἄνω φέρεσθαι κατὰ φύσιν. Τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον σκεπτέον ἐστὶ καὶ ἐκ τῶν ἄλλων πρὸς ἅπαντα ταῦτα.

Δεύτερον δ᾿ ἀνασκευάζοντα μὲν εἰ τὸ μᾶλλον τοῦ μᾶλλον μή ἐστιν ἴδιον· οὐδὲ γὰρ τὸ ἧττον τοῦ ἧττον ἔσται ἴδιον. Οἷον ἐπεὶ μᾶλλόν ἐστιν ἴδιον ζῴου τὸ αἰσθάνεσθαι ἢ ἀνθρώπου τὸ ἐπίστασθαι, οὐκ ἔστι δὲ ζῴου ἴδιον τὸ αἰσθάνεσθαι, οὐκ ἂν εἴη ἀνθρώπου ἴδιον τὸ ἐπίστασθαι. Κατασκευάζοντα δ᾿ εἰ τὸ ἧττον τοῦ ἧττόν ἐστιν ἴδιον· καὶ γὰρ τὸ μᾶλλον τοῦ μᾶλλον ἔσται ἴδιον. Οἷον ἐπεὶ ἧττόν ἐστιν ἴδιον ἀνθρώπου τὸ ἥμερον φύσει ἢ ζῴου τὸ ζῆν, ἔστι δ᾿ ἀνθρώπου ἴδιον τὸ ἥμερον φύσει, εἴη αν ζῴου ἴδιον τὸ ζῆν.

Τρίτον δ᾿ ἀνασκευάζοντα μὲν εἰ οὗ μᾶλλόν ἐστιν ἴδιον, μή ἐστιν ἴδιον· οὐδὲ γὰρ οὗ ἧττόν ἐστιν ἴδιον, ἔσται τούτου ἴδιον. Εἰ δ᾿ ἐκείνου ἐστὶν ἴδιον, οὐκ ἔσται τούτου ἴδιον. Οἷον ἐπεὶ τὸ κεχρῶσθαι μᾶλλον τῆς ἐπιφανείας ἢ τοῦ σώματός ἐστιν ἴδιον, οὐκ ἔστι δὲ τῆς ἐπιφανείας ἴδιον, οὐκ ἂν εἴη τοῦ σώματος ἴδιον τὸ κεχρῶσθαι. Εἰ δ᾿ ἐστὶ τῆς ἐπιφανείας ἴδιον, οὐκ ἂν εἴη τοῦ σώματος ἴδιον. Κατασκευάζοντι δὲ ὁ τόπος οὗτος οὐκ ἔστι χρήσιμος· ἀδύνατον γάρ ἐστι ταὐτὸ πλειόνων ἴδιον εἶναι.

Τέταρτον δ᾿ ἀνασκευάζοντα μὲν εἰ τὸ μᾶλλον αὐτοῦ ἴδιον μή ἐστιν ἴδιον· οὐδὲ γὰρ τὸ ἧττον αὐτοῦ ἴδιον ἔσται ἴδιον. Οἷον ἐπεὶ μᾶλλόν ἐστι τοῦ ζῴου ἴδιον τὸ αἰσθητὸν ἢ τὸ μεριστόν, οὐκ ἔστι δὲ τοῦ ζῴου τὸ αἰσθητὸν ἴδιον, οὐκ ἂν εἴη τοῦ ζῴου τὸ μεριστὸν ἴδιον. Κατασκευάζοντα δὲ εἰ τὸ ἧττον αὐτοῦ ὂν ἴδιον ἔστιν ἴδιον· καὶ γὰρ τὸ μᾶλλον αὐτοῦ ὂν ἴδιον ἔσται ἴδιον. Οἷον ἐπεὶ ἧττόν ἐστιν ἴδιον ζῴου τὸ αἰσθάνεσθαι ἢ τὸ ζῆν, ἔστι δὲ τοῦ ζῴου τὸ αἰσθάνεσθαι ἴδιον, εἴη ἂν τοῦ ζῴου τὸ ζῆν ἴδιον.

Ἔπειτ᾿ ἐκ τῶν ὁμοίως ὑπαρχόντων πρῶτον μὲν ἀνασκευάζοντα εἰ τὸ ὁμοίως ὂν ἴδιον μή ἐστιν ἴδιον τούτου οὗ ὁμοίως ἐστὶν ἴδιον· οὐδὲ γὰρ τὸ ὁμοίως ὂν ἴδιον ἔσται ἴδιον τούτου οὗ ὁμοίως ἐστὶν ἴδιον. Οἷον ἐπεὶ ὁμοίως ἐστὶν ἴδιον ἐπιθυμητικοῦ τὸ ἐπιθυμεῖν καὶ λογιστικοῦ τὸ λογίζεσθαι, οὐκ ἔστι δ᾿ ἴδιον ἐπιθυμητικοῦ τὸ ἐπιθυμεῖν, οὐκ ἂν εἴη ἴδιον λογιστικοῦ τὸ λογίζεσθαι. Κατασκευάζοντα δὲ εἰ τὸ ὁμοίως ὂν ἴδιον ἔστι τούτου ἴδιον οὗ ὁμοίως ἐστὶν ἴδιον· ἔσται γὰρ καὶ τὸ ὁμοίως ὂν ἴδιον τούτου ἴδιον οὗ ὁμοίως ἐστὶ ἴδιον. Οἷον ἐπεὶ ὁμοίως ἐστὶν ἴδιον λογιστικοῦ τὸ πρῶτον φρόνιμον καὶ ἐπιθυμητικοῦ τὸ πρῶτον σῶφρον, ἔστι δὲ τοῦ λογιστικοῦ ἴδιον τὸ πρῶτον φρόνιμον, εἴη ἂν τοῦ ἐπιθυμητικοῦ ἴδιον τὸ πρῶτον σῶφρον.

Δεύτερον δ᾿ ἀνασκευάζοντα μὲν εἰ τὸ ὁμοίως ὂν ἴδιον μή ἐστιν ἴδιον αὐτοῦ· οὐδὲ γὰρ τὸ ὁμοίως ὂν ἴδιον ἔσται ἴδιον αὐτοῦ. Οἷον ἐπεὶ ὁμοίως ἐστὶν ἴδιον ἀνθρώπου τὸ ὁρᾶν καὶ τὸ ἀκούειν, οὐκ ἔστι δ᾿ ἀνθρώπου ἴδιον τὸ ὁρᾶν, οὐκ ἂν εἴη ἀνθρώπου ἴδιον τὸ ἀκούειν. Κατασκευάζοντα δὲ εἰ τὸ ὁμοίως αὐτοῦ ὂν ἴδιον ἔστιν ἴδιον· καὶ γὰρ τὸ ὁμοίως αὐτοῦ ὂν ἴδιον ἔσται ἴδιον. Οἷον ἐπεὶ ὁμοίως ἐστὶν ἴδιον ψυχῆς τὸ μέρος αὐτῆς ἐπιθυμητικὸν εἶναι καὶ λογιστικὸν πρώτου, ἔστι δὲ ψυχῆς ἴδιον τὸ μέρος αὐτῆς εἶναι ἐπιθυμητικὸν πρώτου, εἴη ἂν ἴδιον ψυχῆς τὸ μέρος αὐτῆς εἶναι λογιστικὸν πρώτου.

Τρίτον δ᾿ ἀνασκευάζοντα μὲν εἰ οὗ ὁμοίως ἐστὶν ἴδιον, μή ἐστιν ἴδιον· οὐδὲ γὰρ οὗ ὁμοίως ἐστὶν ἴδιον, ἔσται ἴδιον. Εἰ δ᾿ ἐκείνου ἐστὶν ἴδιον, οὐκ ἔσται θατέρου ἴδιον. Οἷον ἐπεὶ ὁμοίως ἐστὶν ἴδιον τὸ καίειν φλογὸς καὶ ἄνθρακος, οὐκ ἔστι δ᾿ ἴδιον φλογὸς τὸ καίειν, οὐκ ἂν εἴη ἴδιον ἄνθρακος τὸ καίειν. Εἰ δ᾿ ἐστὶ φλογὸς ἴδιον, οὐκ ἂν εἴη ἄνθρακος ἴδιον. Κατασκευάζοντι δὲ οὐδὲν οὗτος ὁ τόπος ἐστὶ χρήσιμος.

Διαφέρει δ᾿ ὁ ἐκ τῶν ὁμοίως ἐχόντων τοῦ ἐκ τῶν ὁμοίως ὑπαρχόντων, ὅτι τὸ μὲν κατ᾿ ἀναλογίαν λαμβάνεται, οὐκ ἐπὶ τοῦ ὑπάρχειν τι θεωρούμενον, τὸ δ᾿ ἐκ τοῦ ὑπάρχειν τι συγκρίνεται.

5.99. Bölüm

Sonra, çürüten için: özgü niteliği kuvve olarak veren kişi, kuvvenin var olmayana ait olması mümkün değilken, kuvve olarak verdiği bu özgü niteliği var olmayana göre de vermişse, özgü nitelik olarak ileri sürülen şey özgü nitelik olmayacaktır. Mesela havanın özgü niteliği "solunabilir" diyen kişi, özgü niteliği kuvve olarak vermiştir (çünkü solunmaya elverişli olan solunabilirdir), ama var olmayana göre de vermiştir: havayı solumak tabiatında olan canlı var olmasa da hava var olabilir; ama canlı yokken solumak mümkün değildir. Dolayısıyla solumaya elverişli bir canlının bulunmayacağı zaman, "solunmaya elverişli olmak" da havanın özgü niteliği olmayacaktır. Öyleyse "solunabilir" havanın özgü niteliği olamaz.

Kuran için ise: özgü niteliği kuvve olarak veren kişi, ya var olana göre veriyorsa ya da, kuvvenin var olmayana ait olması mümkünken, var olmayana göre veriyorsa, özgü nitelik olmadığı ileri sürülen şey özgü nitelik olacaktır. Mesela var olanın özgü niteliğini "etkilenebilen ya da etkileyebilen" diye veren kişi, özgü niteliği kuvve olarak verdiği halde var olana göre vermiştir; çünkü var olan, var olduğu sürece bir şeyden etkilenebilir ya da bir şeyi etkileyebilir de. Dolayısıyla "etkilenebilen ya da etkileyebilen" var olanın özgü niteliği olur.

Sonra, çürüten için: özgü niteliği aşırılık bakımından koymuşsa, özgü nitelik olarak ileri sürülen şey özgü nitelik olmayacaktır. Çünkü özgü niteliği böyle verenlerin başına şu gelir: logos'un doğru söylendiği şey hakkında ad doğru söylenmez. Zira şey yok olduğunda logos yine de var olacaktır, çünkü var olanlardan birine her zaman en yüksek derecede aittir. Mesela biri ateşin özgü niteliğini "en hafif cisim" diye verirse, ateş yok olduğunda cisimlerden biri yine en hafif olacaktır; dolayısıyla "en hafif cisim" ateşin özgü niteliği olamaz. Kuran için ise: özgü niteliği aşırılık bakımından koymamışsa, özgü nitelik bu bakımdan doğru konmuş olacaktır. Mesela insanın özgü niteliğini "tabiatça evcil canlı" diye koyan kişi, özgü niteliği aşırılık bakımından vermemiştir; dolayısıyla özgü nitelik bu bakımdan doğru konmuş olur.

5.9

Ἔπειτ᾿ ἀνασκευάζοντα μὲν εἰ δυνάμει τὸ ἴδιον ἀποδιδοὺς καὶ πρὸς μὴ ὂν ἀποδέδωκε τὸ ἴδιον τῇ δυνάμει, μὴ ἐνδεχομένης τῆς δυνάμεως ὑπάρχειν τῷ μὴ ὄντι· οὐ γὰρ ἔσται ἴδιον τὸ κείμενον εἶναι ἴδιον. Οἷον ἐπεὶ ὁ εἴπας ἀέρος ἴδιον τὸ ἀναπνευστὸν τῇ δυνάμει μὲν ἀπέδωκε τὸ ἴδιον (τὸ γὰρ τοιοῦτον οἷον ἀναπνεῖσθαι ἀναπνευστόν ἐστιν), ἀποδέδωκε δὲ καὶ πρὸς τὸ μὴ ὂν τὸ ἴδιον· καὶ γὰρ μὴ ὄντος ζῴου, οἷον ἀναπνεῖν πέφυκε τὸν ἀέρα, ἐνδέχεται ἀέρα εἶναι· οὐ μέντοι μὴ ὄντος ζῴου δυνατόν ἐστιν ἀναπνεῖν· ὥστ᾿ οὐδ᾿ ἀέρος ἔσται ἴδιον τὸ τοιοῦτον οἷον ἀναπνεῖσθαι, τότε ὅτε ζῷον οὐκ ἔσται τοιοῦτον οἷον ἀναπνεῖν. Οὐκ ἂν οὖν εἴη ἀέρος ἴδιον τὸ ἀναπνευστόν.

Κατασκευάζοντα δὲ εἰ τῇ δυνάμει ἀποδιδοὺς τὸ ἴδιον ἢ πρὸς ὂν ἀποδίδωσι τὸ ἴδιον ἢ πρὸς μὴ ὄν, ἐνδεχομένης τῆς δυνάμεως τῷ μὴ ὄντι ὑπάρχειν· ἔσται γὰρ ἴδιον τὸ κείμενον μὴ εἶναι ἴδιον. Οἷον ἐπεὶ ὁ ἀποδιδοὺς ἴδιον τοῦ ὄντος τὸ δυνατὸν παθεῖν ἢ ποιῆσαι, δυνάμει ἀποδιδοὺς τὸ ἴδιον, πρὸς ὂν ἀπέδωκε τὸ ἴδιον· ὅτε γὰρ ὄν ἐστι, καὶ δυνατὸν παθεῖν τι ἢ ποιῆσαι ἔσται· ὥστε εἴη ἂν ἴδιον τοῦ ὄντος τὸ δυνατὸν παθεῖν ἢ ποιῆσαι.

Ἔπειτ᾿ ἀνασκευάζοντα μὲν εἰ ὑπερβολῇ τέθεικε τὸ ἴδιον· οὐ γὰρ ἔσται ἴδιον τὸ κείμενον εἶναι ἴδιον. Συμβαίνει γὰρ τοῖς οὕτως ἀποδιδοῦσι τὸ ἴδιον οὐ καθ᾿ οὗ τὸν λόγον, τοὔνομα ἀληθεύεσθαι· φθαρέντος γὰρ τοῦ πράγματος οὐδὲν ἧττον ἔσται ὁ λόγος· τῶν γὰρ ὄντων τινὶ μάλιστα ὑπάρχει. Οἷον εἴ τις ἀποδοίη τοῦ πυρὸς ἴδιον σῶμα τὸ κουφότατον· φθαρέντος γὰρ τοῦ πυρὸς ἔσται τι τῶν σωμάτων ὃ κουφότατον ἔσται, ὥστ᾿ οὐκ αν εἴη τοῦ πυρὸς ἴδιον σῶμα τὸ κουφότατον. Κατασκευάζοντα δὲ εἰ μὴ ὑπερβολῇ τέθεικε τὸ ἴδιον· ἔσται γὰρ κατὰ τοῦτο καλῶς κείμενον τὸ ἴδιον. Οἷον ἐπεὶ ὁ θεὶς ἀνθρώπου ἴδιον ζῷον ἥμερον φύσει οὐχ ὑπερβολῇ ἀποδέδωκε τὸ ἴδιον, εἴη ἂν κατὰ τοῦτο καλῶς κείμενον τὸ ἴδιον.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…