IV. Kitap
4.11. Bölüm
Bundan sonra cins ve özgü nitelikle ilgili olanları incelemek gerekir. Bunlar tariflerle ilgili olanların unsurlarıdır; ama tartışanlar bunların kendileri üzerine nadiren inceleme yapar. Varlıklardan birinin cinsi olarak bir şey konmuşsa, önce, araz konusunda yapıldığı gibi, söylenen şeyle aynı cinsten olan bütün şeylere bakmalı ve cinsin bunlardan herhangi birine yüklenmediği bir durum olup olmadığını araştırmalıdır. Mesela iyi, hazzın cinsi olarak konmuşsa, iyi olmayan bir haz var mı diye bakmalıdır: varsa, iyinin hazzın cinsi olmadığı açıktır; çünkü cins, aynı türün altındaki her şeye yüklenir. Sonra cinsin "ne olduğu"nda değil de araz olarak yüklenip yüklenmediğine bakmalıdır; beyazın kara, ya da kendi kendini hareket ettirenin psykhē'ye yüklenmesi gibi. Çünkü kar özü itibariyle beyaz değildir, bu yüzden beyaz karın cinsi değildir; psykhē de özü itibariyle hareket eden değildir; hareket etmek ona araz olarak aittir, tıpkı canlının çoğu zaman yürümesi ve yürüyen olması gibi. Ayrıca "hareket eden" bir şeyin ne olduğunu değil, bir şey yaptığını ya da bir şeye uğradığını belirtir gibidir. Beyaz da öyledir; karın ne olduğunu değil, bir keyfiyetini gösterir. Dolayısıyla bunlardan hiçbiri "ne olduğu"nda yüklenmez.
En çok da arazın tarifine bakıp söylenen cinse uyup uymadığını araştırmalıdır; demin söylenenlerde olduğu gibi. Bir şeyin kendi kendini hareket ettirmesi de ettirmemesi de mümkündür; aynı şekilde beyaz olması da olmaması da. Dolayısıyla bunlardan hiçbiri cins değil arazdır; çünkü bir şeye ait olabilen ve olmayabilen şeye araz demiştik.
Ayrıca cins ile tür aynı bölümün içinde değilse, biri ousia öteki keyfiyetse ya da biri bir şeye göre olan, öteki keyfiyetse; mesela kar ve kuğu ousia'dır, beyaz ise ousia değil keyfiyettir; dolayısıyla beyaz ne karın ne kuğunun cinsidir. Yine epistēmē bir şeye göre olanlardandır, iyi ve güzel ise keyfiyettir; dolayısıyla iyi de güzel de epistēmē'nin cinsi değildir. Çünkü bir şeye göre olanların cinsleri de bir şeye göre olanlardan olmalıdır; iki katta olduğu gibi: iki katın cinsi olan kat kat da bir şeye göre olanlardandır. Genel olarak söylersek, cins türle aynı bölümün altında olmalıdır: tür ousia ise cins de ousia'dır; tür keyfiyetse cins de bir keyfiyettir; mesela beyaz bir keyfiyetse renk de öyledir. Ötekilerde de durum aynıdır.
Yine cinsin, kendi altına konan şeye katılmasının zorunlu ya da mümkün olup olmadığına bakmalıdır. Katılmanın tanımı, katılınan şeyin logos'unu kabul etmektir. O halde türlerin cinslere katıldığı, cinslerin ise türlere katılmadığı açıktır; çünkü tür cinsin logos'unu kabul eder, cins ise türünkünü kabul etmez. O halde verilen cinsin türe katılıp katılmadığına ya da katılabilir olup olmadığına bakmalıdır; mesela biri varlığın ya da birin altına bir cins koyarsa: o zaman cinsin türe katılması sonucu çıkacaktır; çünkü varlık da bir de bütün varlıklara yüklenir, dolayısıyla logos'ları da yüklenir.
Ayrıca verilen tür bir şey hakkında doğru söyleniyor da cins söylenmiyorsa; mesela varlık ya da bilinebilir olan, kanaat konusu olanın cinsi olarak konmuşsa. Kanaat konusu olan, var olmayana da yüklenecektir; çünkü var olmayan pek çok şey kanaat konusudur. Varlığın ya da bilinebilir olanın var olmayana yüklenmediği ise açıktır. Dolayısıyla ne varlık ne de bilinebilir olan, kanaat konusu olanın cinsidir; çünkü türün yüklendiği şeylere cinsin de yüklenmesi gerekir.
Yine cinsin altına konan şeyin türlerden hiçbirine katılması mümkün değilse; çünkü türlerden hiçbirine katılmayan bir şeyin cinse katılması imkânsızdır, meğer ki ilk bölmede ortaya çıkan türlerden biri olsun; bunlar yalnız cinse katılır. O halde hareket hazzın cinsi olarak konmuşsa, hazzın ne yer değiştirme ne başkalaşma ne de sayılan öteki hareketlerden herhangi biri olup olmadığına bakmalıdır. Öyleyse hazzın türlerden hiçbirine katılmadığı, dolayısıyla cinse de katılmadığı açıktır; çünkü cinse katılan şeyin türlerden birine de katılması zorunludur. Dolayısıyla haz hareketin bir türü olamaz, hareket türünün altındaki bölünmezlerden biri de olamaz. Çünkü bölünmezler de hem cinse hem türe katılır; mesela belirli bir insan hem insana hem canlıya katılır.
Ayrıca cinsin altına konan şey cinsten daha geniş kapsamda söyleniyorsa; mesela kanaat konusu olan varlıktan: hem var olan hem var olmayan kanaat konusudur, dolayısıyla kanaat konusu olan varlığın türü olamaz; çünkü cins her zaman türden daha geniş kapsamda söylenir. Yine tür ve cins eşit kapsamda söyleniyorsa; mesela her şeyi izleyenlerden biri tür, öteki cins olarak konmuşsa, varlık ve bir gibi: varlık da bir de her şeye aittir, dolayısıyla eşit kapsamda söylendikleri için hiçbiri ötekinin cinsi değildir. İlk ve ilke de birbirinin altına konmuşsa durum aynıdır: ilke ilktir, ilk de ilkedir; dolayısıyla ya söylenen ikisi aynı şeydir ya da hiçbiri ötekinin cinsi değildir. Bütün bunlarda temel kural şudur: cins, türden ve ayrımdan daha geniş kapsamda söylenir; çünkü ayrım da cinsten daha dar kapsamda söylenir.
Çürüten, söylenen cinsin, tür bakımından farksız şeylerden herhangi birinin cinsi olmadığı ya da öyle görünmediği bir durum olup olmadığına da bakmalıdır; kuran ise onun bunlardan birinin cinsi olup olmadığına bakmalıdır. Çünkü tür bakımından farksız şeylerin hepsinin cinsi aynıdır. O halde birinin cinsi olduğu gösterilirse hepsinin cinsi olduğu, birinin cinsi değilse hiçbirinin cinsi olmadığı açıktır; mesela biri bölünmez çizgiler kabul edip onların cinsinin "bölünemeyen" olduğunu söylerse: söylenen şey, bölünebilen çizgilerin cinsi değildir, oysa bunlar tür bakımından bölünmezlerden farksızdır; çünkü bütün doğru çizgiler tür bakımından birbirinden farksızdır.
Δ.
Μετὰ δὲ ταῦτα περὶ τῶν πρὸς τὸ γένος καὶ τὸ ἴδιον ἐπισκεπτέον. Ἔστι δὲ ταῦτα στοιχεῖα τῶν πρὸς τοὺς ὅρους· περὶ αὐτῶν δὲ τούτων ὀλιγάκις αἱ σκέψεις γίνονται τοῖς διαλεγομένοις. Ἂν δὴ τεθῇ γένος τινὸς τῶν ὄντων, πρῶτον μὲν ἐπιβλέπειν ἐπὶ πάντα τὰ συγγενῆ τῷ λεχθέντι, εἴ τινος μὴ κατηγορεῖται, καθάπερ ἐπὶ τοῦ συμβεβηκότος, οἷον εἰ τῆς ἡδονῆς τἀγαθὸν γένος κεῖται, εἴ τις ἡδονὴ μὴ ἀγαθόν· εἰ γὰρ τοῦτο, δῆλον ὅτι οὐ γένος τἀγαθὸν τῆς ἡδονῆς· τὸ γὰρ γένος κατὰ πάντων τῶν ὑπὸ τὸ αὐτὸ εἶδος κατηγορεῖται. Εἶτα εἰ μὴ ἐν τῷ τί ἐστι κατηγορεῖται, ἀλλ᾿ ὡς συμβεβηκός, καθάπερ τὸ λευκὸν τῆς χιόνος, ἢ ψυχῆς τὸ κινούμενον ὑφ᾿ αὑτοῦ. Οὔτε γὰρ ἡ χιὼν ὅπερ λευκόν, διόπερ οὐ γένος τὸ λευκὸν τῆς χιόνος, οὔθ᾿ ἡ ψυχὴ ὅπερ κινούμενον· συμβέβηκε δ᾿ αὐτῇ κινεῖσθαι, καθάπερ καὶ τῷ ζῴῳ πολλάκις βαδίζειν τε καὶ βαδίζοντι εἶναι. Ἔτι τὸ κινούμενον οὐ τί ἐστιν, ἀλλά τι ποιοῦν ἢ πάσχον σημαίνειν ἔοικεν. Ὁμοίως δὲ καὶ τὸ λευκόν· οὐ γὰρ τί ἐστιν ἡ χιών, ἀλλὰ ποιόν τι δηλοῖ. Ὥστ᾿ οὐδέτερον αὐτῶν ἐν τῷ τί ἐστι κατηγορεῖται.
Μάλιστα δ᾿ ἐπὶ τὸν τοῦ συμβεβηκότος ὁρισμὸν ἐπιβλέπειν, εἰ ἐφαρμόττει ἐπὶ τὸ ῥηθὲν γένος, οἷον καὶ τὰ νῦν εἰρημένα. Ἐνδέχεται γὰρ κινεῖν τι αὐτὸ ἑαυτὸ καὶ μή, ὁμοίως δὲ καὶ λευκὸν εἶναι καὶ μή. Ὥστ᾿ οὐδέτερον αὐτῶν γένος ἀλλὰ συμβεβηκός, ἐπειδὴ συμβεβηκὸς ἐλέγομεν ὃ ἐνδέχεται ὑπάρχειν τινὶ καὶ μή.
Ἔτι εἰ μὴ ἐν τῇ αὐτῇ διαιρέσει τὸ γένος καὶ τὸ εἶδος, ἀλλὰ τὸ μὲν οὐσία τὸ δὲ ποιόν, ἢ τὸ μὲν πρός τι τὸ δὲ ποιόν, οἷον ἡ μὲν χιὼν καὶ ὁ κύκνος οὐσία, τὸ δὲ λευκὸν οὐκ οὐσία ἀλλὰ ποιόν, ὥστ᾿ οὐ γένος τὸ λευκὸν τῆς χιόνος οὐδὲ τοῦ κύκνου. Πάλιν ἡ μὲν ἐπιστήμη τῶν πρός τι, τὸ δ᾿ ἀγαθὸν καὶ τὸ καλὸν ποιόν, ὥστ᾿ οὐ γένος τὸ ἀγαθὸν ἢ τὸ καλὸν τῆς ἐπιστήμης· τὰ γὰρ τῶν πρός τι γένη καὶ αὐτὰ τῶν πρός τι δεῖ εἶναι, καθάπερ ἐπὶ τοῦ διπλασίου· καὶ γὰρ τὸ πολλαπλάσιον, ὂν γένος τοῦ διπλασίου, καὶ αὐτὸ τῶν πρὸς τί ἐστιν. Καθόλου δ᾿ εἰπεῖν, ὑπὸ τὴν αὐτὴν διαίρεσιν δεῖ τὸ γένος τῷ εἴδει εἶναι· εἰ γὰρ τὸ εἶδος οὐσία, καὶ τὸ γένος, καὶ εἰ ποιὸν τὸ εἶδος, καὶ τὸ γένος ποιόν τι, οἷον εἰ τὸ λευκὸν ποιόν τι, καὶ τὸ χρῶμα. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων.
Πάλιν εἰ ἀνάγκη ἢ ἐνδέχεται τοῦ τεθέντος ἐν τῷ γένει μετέχειν τὸ γένος. Ὅρος δὲ τοῦ μετέχειν τὸ ἐπιδέχεσθαι τὸν τοῦ μετεχομένου λόγον. Δῆλον οὖν ὅτι τὰ μὲν εἴδη μετέχει τῶν γενῶν, τὰ δὲ γένη τῶν εἰδῶν οὔ· τὸ μὲν γὰρ εἶδος ἐπιδέχεται τὸν τοῦ γένους λόγον, τὸ δὲ γένος τὸν τοῦ εἴδους οὔ. Σκεπτέον οὖν εἰ μετέχει ἢ ἐνδέχεται μετέχειν τοῦ εἴδους τὸ ἀποδοθὲν γένος, οἷον εἴ τις τοῦ ὄντος ἢ τοῦ ἑνὸς γένος τι ἀποδοίη· συμβήσεται γὰρ μετέχειν τὸ γένος τοῦ εἴδους· κατὰ πάντων γὰρ τῶν ὄντων τὸ ὂν καὶ τὸ ἓν κατηγορεῖται, ὥστε καὶ ὁ λόγος αὐτῶν.
Ἔτι εἰ κατά τινος τὸ ἀποδοθὲν εἶδος ἀληθεύεται, τὸ δὲ γένος μή, οἷον εἰ τὸ ὂν ἢ τὸ ἐπιστητὸν τοῦ δοξαστοῦ γένος τεθείη. Κατὰ γὰρ τοῦ μὴ ὄντος τὸ δοξαστὸν κατηγορηθήσεται· πολλὰ γὰρ τῶν μὴ ὄντων δοξαστά. Ὅτι δὲ τὸ ὂν ἢ τὸ ἐπιστητὸν οὐ κατηγορεῖται κατὰ τοῦ μὴ ὄντος, δῆλον. Ὥστ᾿ οὐ γένος τὸ ὂν οὐδὲ τὸ ἐπιστητὸν τοῦ δοξαστοῦ· καθ᾿ ὧν γὰρ τὸ εἶδος κατηγορεῖται, καὶ τὸ γένος δεῖ κατηγορεῖσθαι.
Πάλιν εἰ μηδενὸς τῶν εἰδῶν ἐνδέχεται μετέχειν τὸ τεθὲν ἐν τῷ γένει· ἀδύνατον γὰρ τοῦ γένους μετέχειν μηδενὸς τῶν εἰδῶν μετέχον, ἂν μή τι τῶν κατὰ τὴν πρώτην διαίρεσιν εἰδῶν ᾖ· ταῦτα δὲ τοῦ γένους μόνον μετέχει. Ἂν οὖν ἡ κίνησις γένος τῆς ἡδονῆς τεθῇ, σκεπτέον εἰ μήτε φορὰ μήτ᾿ ἀλλοίωσις ἡ ἡδονὴ μήτε τῶν λοιπῶν τῶν ἀποδοθεισῶν κινήσεων μηδεμία· δῆλον γὰρ ὅτι οὐδενὸς ἂν τῶν εἰδῶν μετέχοι· ὥστ᾿ οὐδὲ τοῦ γένους, ἐπειδὴ ἀναγκαῖόν ἐστι τὸ τοῦ γένους μετέχον καὶ τῶν εἰδῶν τινὸς μετέχειν· ὥστ᾿ οὐκ ἂν εἴη εἶδος ἡ ἡδονὴ κινήσεως, οὐδὲ τῶν ἀτόμων [οὐδὲ] τῶν ὑπὸ τὸ εἶδος τὸ τῆς κινήσεως ὄντων. Καὶ γὰρ τὰ ἄτομα μετέχει τοῦ γένους καὶ τοῦ εἴδους, οἷον ὁ τὶς ἄνθρωπος καὶ ἀνθρώπου μετέχει καὶ ζῴου.
Ἔτι εἰ ἐπὶ πλέον λέγεται τοῦ γένους τὸ ἐν τῷ γένει τεθέν, οἷον τὸ δοξαστὸν τοῦ ὄντος· καὶ γὰρ τὸ ὂν καὶ τὸ μὴ ὂν δοξαστόν, ὥστ᾿ οὐκ εἴη τὸ δοξαστὸν εἶδος τοῦ ὄντος· ἐπὶ πλέον γὰρ ἀεὶ τὸ γένος τοῦ εἴδους λέγεται. Πάλιν εἰ ἐπ᾿ ἴσων τὸ εἶδος καὶ τὸ γένος λέγεται, οἷον εἰ τῶν πᾶσιν ἑπομένων τὸ μὲν εἶδος τὸ δὲ γένος τεθείη, καθάπερ τὸ ὂν καὶ τὸ ἕν· παντὶ γὰρ τὸ ὂν καὶ τὸ ἕν, ὥστ᾿ οὐδέτερον οὐδετέρου γένος, ἐπειδὴ ἐπ᾿ ἴσων λέγεται. Ὁμοίως δὲ καὶ εἰ τὸ πρῶτον καὶ ἡ ἀρχὴ ἐπ᾿ ἄλληλα τεθείη· ἥ τε γὰρ ἀρχὴ πρῶτον καὶ τὸ πρῶτον ἀρχή, ὥστ᾿ ἢ ἀμφότερα τὰ εἰρημένα ταὐτόν ἐστιν ἢ οὐδέτερον οὐδετέρου γένος. Στοιχεῖον δὲ πρὸς ἅπαντα τὰ τοιαῦτα τὸ ἐπὶ πλέον τὸ γένος ἢ τὸ εἶδος καὶ τὴν διαφορὰν λέγεσθαι· ἐπ᾿ ἔλαττον γὰρ καὶ ἡ διαφορὰ τοῦ γένους λέγεται.
Ὁρᾶν δὲ καὶ εἴ τινος τῶν ἀδιαφόρων εἴδει μή ἐστι τὸ εἰρημένον γένος ἢ μὴ δόξειεν ἄν, κατασκευάζοντι δέ, εἰ ἔστι τινός. Ταὐτὸν γὰρ πάντων τῶν ἀδιαφόρων εἴδει γένος. Ἂν οὖν ἑνὸς δειχθῇ, δῆλον ὅτι πάντων, κἂν ἑνὸς μή, δῆλον ὅτι οὐδενός, οἷον εἴ τις ἀτόμους τιθέμενος γραμμὰς τὸ ἀδιαίρετον γένος αὐτῶν φήσειεν εἶναι. Τῶν γὰρ διαίρεσιν ἐχουσῶν γραμμῶν οὐκ ἔστι τὸ εἰρημένον γένος, ἀδιαφόρων οὐσῶν κατὰ τὸ εἶδος· ἀδιάφοροι γὰρ ἀλλήλαις κατὰ τὸ εἶδος αἱ εὐθεῖαι γραμμαὶ πᾶσαι.
4.22. Bölüm
Verilen türün, verilen cinsi ne kapsayan ne de onun altında bulunan başka bir cinsi olup olmadığına da bakmalıdır; mesela biri adaletin cinsi olarak epistēmē'yi koyarsa. Aretē de adaletin cinsidir ve bu iki cinsten hiçbiri ötekini kapsamaz; dolayısıyla epistēmē adaletin cinsi olamaz. Çünkü bir tür iki cinsin altında olduğunda, birinin öteki tarafından kapsandığı kabul edilir. Ama bu, bazı durumlarda bir aporia doğurur.
Σκοπεῖν δὲ καὶ εἴ τι ἄλλο γένος ἐστὶ τοῦ ἀποδοθέντος εἴδους, ὃ μήτε περιέχει τὸ ἀποδοθὲν γένος μήθ᾿ ὑπ᾿ ἐκεῖνό ἐστιν, οἷον εἴ τις τῆς δικαιοσύνης τὴν ἐπιστήμην θείη γένος. Ἔστι γὰρ καὶ ἡ ἀρετὴ γένος, καὶ οὐδέτερον τῶν γενῶν τὸ λοιπὸν περιέχει, ὥστ᾿ οὐκ ἂν εἴη ἡ ἐπιστήμη γένος τῆς δικαιοσύνης· δοκεῖ γάρ, ὅταν ἓν εἶδος ὑπὸ δύο γένη ᾖ, τὸ ἕτερον ὑπὸ τοῦ ἑτέρου περιέχεσθαι. Ἔχει δ᾿ ἀπορίαν ἐπ᾿ ἐνίων τὸ
s313Bazılarına göre phronēsis hem aretē'dir hem epistēmē ve bu iki cinsten hiçbiri ötekinin kapsamında değildir; gerçi phronēsis'in epistēmē olduğunu herkes kabul etmez. Ama biri söylenenin doğru olduğunu kabul etse bile, aynı şeyin cinslerinin ya birbirinin altında ya da ikisinin birden aynı cinsin altında olması zorunlu görünecektir; aretē ile epistēmē'de de durum budur: ikisi de aynı cinsin altındadır, çünkü ikisi de meleke ve yatkınlıktır. O halde verilen cinse bu iki durumdan hiçbirinin ait olup olmadığına bakmalıdır: cinsler ne birbirinin altındaysa ne de ikisi birden aynı cinsin altındaysa, verilen şey cins olamaz.
Verilen cinsin cinsine, böylece her seferinde bir üstteki cinse de bakmalıdır: hepsi türe yükleniyor mu ve "ne olduğu"nda mı yükleniyor? Çünkü üstteki bütün cinslerin türe "ne olduğu"nda yüklenmesi gerekir. Bir yerde uyuşmazlık varsa, verilen şeyin cins olmadığı açıktır. Yine cinsin, ya kendisinin ya da üstündeki cinslerden birinin türe katılıp katılmadığına bakmalıdır; çünkü üstteki hiçbir şey alttakilerden hiçbirine katılmaz. Çürütürken bunu söylendiği gibi kullanmalıdır. Kurarken ise, söylenen cinsin türe ait olduğu kabul edilmiş, yalnız cins olarak ait olup olmadığı tartışılıyorsa, üstteki cinslerden birinin türe "ne olduğu"nda yüklendiğini göstermek yeter. Çünkü biri "ne olduğu"nda yükleniyorsa, ondan yukarıdakiler de aşağıdakiler de, türe yükleniyorlarsa, hepsi "ne olduğu"nda yüklenecektir; dolayısıyla verilen cins de "ne olduğu"nda yüklenir. Biri "ne olduğu"nda yüklenince geri kalanların hepsinin, yükleniyorlarsa, "ne olduğu"nda yükleneceği istikra ile kabul edilmelidir. Ama verilen cinsin türe ait olup olmadığı mutlak olarak tartışılıyorsa, üstteki cinslerden birinin türe "ne olduğu"nda yüklendiğini göstermek yetmez. Mesela biri yürümenin cinsi olarak yer değiştirmeyi vermişse, yürümenin yer değiştirme olduğunu göstermek için onun hareket olduğunu göstermek yetmez, çünkü başka hareketler de vardır; ayrıca yürümenin, aynı bölmede ortaya çıkan türlerden yer değiştirme dışında hiçbirine katılmadığını da göstermek gerekir.
τοιοῦτο. Δοκεῖ γὰρ ἐνίοις ἡ φρόνησις ἀρετή τε καὶ ἐπιστήμη εἶναι, καὶ οὐδέτερον τῶν γενῶν ὑπ᾿ οὐδετέρου περιέχεσθαι· οὐ μὴν ὑπὸ πάντων γε συγχωρεῖται τὴν φρόνησιν ἐπιστήμην εἶναι. Εἰ δ᾿ οὖν τις συγχωροίη τὸ λεγόμενον ἀληθὲς εἶναι, ἀλλὰ τό γε ὑπ᾿ ἄλληλα ἢ ὑπὸ ταὐτὸ ἄμφω γίγνεσθαι τὰ τοῦ αὐτοῦ γένη τῶν ἀναγκαίων δόξειεν ἂν εἶναι, καθάπερ καὶ ἐπὶ τῆς ἀρετῆς καὶ τῆς ἐπιστήμης συμβαίνει· ἄμφω γὰρ ὑπὸ τὸ αὐτὸ γένος ἐστίν· ἑκάτερον γὰρ αὐτῶν ἕξις καὶ διάθεσίς ἐστιν. Σκεπτέον οὖν εἰ μηδέτερον ὑπάρχει τῷ ἀποδοθέντι γένει. Εἰ γὰρ μήθ᾿ ὑπ᾿ ἄλληλά ἐστι τὰ γένη μήθ᾿ ὑπὸ ταὐτὸν ἄμφω, οὐκ ἂν εἴη τὸ ἀποδοθὲν γένος.
Σκοπεῖν δὲ δεῖ καὶ τὸ γένος τοῦ ἀποδοθέντος γένους, καὶ οὕτως ἀεὶ τὸ ἐπάνω γένος, εἰ πάντα κατηγορεῖται τοῦ εἴδους καὶ εἰ ἐν τῷ τί ἐστι κατηγορεῖται· πάντα γὰρ τὰ ἐπάνω γένη κατηγορεῖσθαι δεῖ τοῦ εἴδους ἐν τῷ τί ἐστιν. Εἰ οὖν που διαφωνεῖ, δῆλον ὅτι οὐ γένος τὸ ἀποδοθέν. Πάλιν εἰ μετέχει τὸ γένος τοῦ εἴδους, ἢ αὐτὸ ἢ τῶν ἐπάνω τι γενῶν· οὐδενὸς γὰρ τῶν ὑποκάτω τὸ ἐπάνω μετέχει. Ἀνασκευάζοντι μὲν οὖν καθάπερ εἴρηται χρηστέον· κατασκευάζοντι δέ, ὁμολογουμένου μὲν ὑπάρχειν τῷ εἴδει τοῦ ῥηθέντος γένους, ὅτι δ᾿ ὡς γένος ὑπάρχει ἀμφισβητουμένου, ἀπόχρη τὸ δεῖξαί τι τῶν ἐπάνω γενῶν ἐν τῷ τί ἐστι τοῦ εἴδους κατηγορούμενον. Ἑνὸς γὰρ ἐν τῷ τί ἐστι κατηγορουμένου, πάντα καὶ τὰ ἐπάνω τούτου καὶ τὰ ὑποκάτω, ἄν περ κατηγορῆται τοῦ εἴδους, ἐν τῷ τί ἐστι κατηγορηθήσεται· ὥστε καὶ τὸ ἀποδοθὲν γένος ἐν τῷ τί ἐστι κατηγορεῖται. Ὅτι δ᾿ ἑνὸς ἐν τῷ τί ἐστι κατηγορουμένου πάντα τὰ λοιπά, ἄν περ κατηγορῆται, ἐν τῷ τί ἐστι κατηγορηθήσεται, δι᾿ ἐπαγωγῆς ληπτέον. Εἰ δ᾿ ἁπλῶς ὑπάρχειν ἀμφισβητεῖται τὸ ἀποδοθὲν γένος, οὐκ ἀπόχρη τὸ δεῖξαι τῶν ἐπάνω τι γενῶν ἐν τῷ τί ἐστι τοῦ εἴδους κατηγορούμενον. Οἷον εἴ τις τῆς βαδίσεως
s314Çünkü cinse katılan şeyin, ilk bölmede ortaya çıkan türlerden birine de katılması zorunludur. O halde yürüme ne büyümeye ne küçülmeye ne de öteki hareketlerden herhangi birine katılıyorsa, yer değiştirmeye katıldığı açıktır; dolayısıyla yer değiştirme yürümenin cinsi olur.
Yine ileri sürülen türün yüklendiği şeylerde, verilen cinsin de türün yüklendiği bu aynı şeylere "ne olduğu"nda yüklenip yüklenmediğine bakmalıdır; aynı şekilde cinsin üstündeki her şeyin de yüklenip yüklenmediğine. Bir yerde uyuşmazlık varsa, verilen şeyin cins olmadığı açıktır; çünkü cins olsaydı, hem ondan yukarıdakilerin hepsi hem de kendisi, türün "ne olduğu"nda yüklendiği şeylere "ne olduğu"nda yüklenirdi. Çürüten için, türün yüklendiği şeylere cinsin "ne olduğu"nda yüklenmemesi yararlıdır; kuran için ise "ne olduğu"nda yüklenmesi yararlıdır. Çünkü o zaman cins ile tür aynı şeye "ne olduğu"nda yüklenmiş olacak, dolayısıyla aynı şey iki cinsin altına girecektir. O halde bu cinslerin birbirinin altında olması zorunludur. Cins olarak kurmak istediğimiz şeyin türün altında olmadığı gösterilirse, türün onun altında olduğu açıktır; böylece onun cins olduğu gösterilmiş olur.
Cinslerin logos'larına da bakmalıdır: verilen türe ve türe katılan şeylere uyuyorlar mı? Çünkü cinslerin logos'larının türe ve türe katılan şeylere yüklenmesi zorunludur; bir yerde uyuşmazlık varsa, verilen şeyin cins olmadığı açıktır.
Yine ayrımı cins olarak vermişse; mesela ölümsüzü tanrının cinsi olarak. Çünkü ölümsüz, canlının bir ayrımıdır; canlıların bir kısmı ölümlü, bir kısmı ölümsüzdür. O halde bir hata yapıldığı açıktır; çünkü ayrım hiçbir şeyin cinsi değildir. Bunun doğru olduğu da açıktır: hiçbir ayrım bir şeyin ne olduğunu belirtmez, daha çok bir keyfiyetini belirtir; "karada yaşayan" ve "iki ayaklı" gibi.
γένος ἀπέδωκε τὴν φοράν, οὐκ ἀπόχρη τὸ δεῖξαι διότι κίνησίς ἐστιν ἡ βάδισις πρὸς τὸ δεῖξαι ὅτι φορά ἐστιν, ἐπειδὴ καὶ ἄλλαι κινήσεις εἰσίν, ἀλλὰ προσδεικτέον ὅτι οὐδενὸς μετέχει ἡ βάδισις τῶν κατὰ τὴν αὐτὴν διαίρεσιν εἰ μὴ τῆς φορᾶς. Ἀνάγκη γὰρ τὸ τοῦ γένους μετέχον καὶ τῶν εἰδῶν τινὸς μετέχειν τῶν κατὰ τὴν πρώτην διαίρεσιν. Εἰ οὖν ἡ βάδισις μήτ᾿ αὐξήσεως μήτε μειώσεως μήτε τῶν ἄλλων κινήσεων μετέχει, δῆλον ὅτι τῆς φορᾶς ἂν μετέχοι, ὥστ᾿ εἴη ἂν γένος ἡ φορὰ τῆς βαδίσεως.
Πάλιν ἐφ᾿ ὧν τὸ εἶδος τὸ τεθὲν ὡς γένος κατηγορεῖται, σκοπεῖν εἰ καὶ τὸ ἀποδοθὲν γένος ἐν τῷ τί ἐστιν αὐτῶν τούτων κατηγορεῖται ὧνπερ τὸ εἶδος, ὁμοίως δὲ καὶ εἰ τὰ ἐπάνω τοῦ γένους πάντα. Εἰ γάρ που διαφωνεῖ, δῆλον ὅτι οὐ γένος τὸ ἀποδοθέν· εἰ γὰρ ἦν γένος, ἅπαντ᾿ ἂν καὶ τὰ ἐπάνω τούτου καὶ αὐτὸ τοῦτο ἐν τῷ τί ἐστι κατηγορεῖτο, ὧνπερ καὶ τὸ εἶδος ἐν τῷ τί ἐστι κατηγορεῖται. Ἀνασκευάζοντι μὲν οὖν χρήσιμον, εἰ μὴ κατηγορεῖται τὸ γένος ἐν τῷ τί ἐστιν ὧνπερ καὶ τὸ εἶδος κατηγορεῖται· κατασκευάζοντι δ᾿, εἰ κατηγορεῖται ἐν τῷ τί ἐστι, χρήσιμον. Συμβήσεται γὰρ τὸ γένος καὶ τὸ εἶδος τοῦ αὐτοῦ ἐν τῷ τί ἐστι κατηγορεῖσθαι, ὥστε τὸ αὐτὸ ὑπὸ δύο γένη γίνεται. Ἀναγκαῖον οὖν ὑπ᾿ ἄλληλα τὰ γένη εἶναι. Ἂν οὖν δειχθῇ, ὃ βουλόμεθα γένος κατασκευάσαι, μὴ ὂν ὑπὸ τὸ εἶδος, δῆλον ὅτι τὸ εἶδος ὑπὸ τοῦτ᾿ ἂν εἴη, ὥστε δεδειγμένον ἂν εἴη ὅτι γένος τοῦτο.
Σκοπεῖν δὲ καὶ τοὺς λόγους τῶν γενῶν, εἰ ἐφαρμόττουσιν ἐπί τε τὸ ἀποδοθὲν εἶδος καὶ τὰ μετέχοντα τοῦ εἴδους. Ἀνάγκη γὰρ τοὺς τῶν γενῶν λόγους κατηγορεῖσθαι τοῦ εἴδους καὶ τῶν μετεχόντων τοῦ εἴδους· εἰ οὖν που διαφωνεῖ, δῆλον ὅτι οὐ γένος τὸ ἀποδοθέν.
Πάλιν εἰ τὴν διαφορὰν ὡς γένος ἀπέδωκεν, οἷον εἰ τὸ
s315Ayrımı cinsin içine koymuşsa da; mesela teki özü itibariyle sayı diye. Çünkü tek, sayının bir ayrımıdır, bir türü değildir. Ayrımın cinse katıldığı da kabul edilmez; çünkü cinse katılan her şey ya tür ya da bölünmezdir, ayrım ise ne tür ne bölünmezdir. O halde ayrımın cinse katılmadığı açıktır; dolayısıyla tek de bir tür değil ayrım olur, çünkü cinse katılmaz.
Ayrıca cinsi türün içine koymuşsa; mesela temasın özü itibariyle bitişiklik, karışımın özü itibariyle kaynaşma olduğunu söylemişse, ya da Platon'un yer değiştirmeyi mekânca hareket diye tarif etmesi gibi. Çünkü temasın bitişiklik olması zorunlu değildir; tersine, bitişikliğin temas olması zorunludur: temas eden her şey bitişik değildir, ama bitişik olan temas eder. Ötekilerde de durum aynıdır: ne her karışım kaynaşmadır (kuru şeylerin karışımı kaynaşma değildir), ne de mekânca her değişme yer değiştirmedir; çünkü yürümenin yer değiştirme olduğu kabul edilmez. Yer değiştirme hemen hemen yalnız, istemeyerek bir yerden bir yere geçen şeyler için söylenir; cansız şeylerde olduğu gibi. Bu verilen tariflerde türün cinsten daha geniş kapsamda söylendiği de açıktır; oysa tersi olmalıydı.
Yine ayrımı türün içine koymuşsa; mesela ölümsüzü özü itibariyle tanrı diye. O zaman türün ayrımla eşit ya da ondan daha geniş kapsamda söylenmesi sonucu çıkacaktır; oysa ayrım her zaman türle eşit ya da ondan daha geniş kapsamda söylenir. Ayrıca cinsi ayrımın içine koymuşsa; mesela rengi özü itibariyle toplayıcı, sayıyı da özü itibariyle tek diye.
ἀθάνατον γένος θεοῦ. Διαφορὰ γάρ ἐστι ζῴου τὸ ἀθάνατον, ἐπειδὴ τῶν ζῴων τὰ μὲν θνητὰ τὰ δ᾿ ἀθάνατα. Δῆλον οὖν ὅτι διημάρτηται· οὐδενὸς γὰρ ἡ διαφορὰ γένος ἐστίν. Ὅτι δὲ τοῦτ᾿ ἀληθές, δῆλον. οὐδεμία γὰρ διαφορὰ σημαίνει τί ἐστιν, ἀλλὰ μᾶλλον ποιόν τι, καθάπερ τὸ πεζὸν καὶ τὸ δίπουν.
Καὶ εἰ τὴν διαφορὰν εἰς τὸ γένος ἔθηκεν, οἷον τὸ περιττὸν ὅπερ ἀριθμόν. Διαφορὰ γὰρ ἀριθμοῦ τὸ περιττόν, οὐκ εἶδός ἐστιν. Οὐδὲ δοκεῖ μετέχειν ἡ διαφορὰ τοῦ γένους· πᾶν γὰρ τὸ μετέχον τοῦ γένους ἢ εἶδος ἢ ἄτομόν ἐστιν, ἡ δὲ διαφορὰ οὔτε εἶδος οὔτε ἄτομόν ἐστιν. Δῆλον οὖν ὅτι οὐ μετέχει τοῦ γένους ἡ διαφορά, ὥστ᾿ οὐδὲ τὸ περιττὸν εἶδος ἂν εἴη ἀλλὰ διαφορά, ἐπειδὴ οὐ μετέχει τοῦ γένους.
Ἔτι εἰ τὸ γένος εἰς τὸ εἶδος ἔθηκεν, οἷον τὴν ἅψιν ὅπερ συνοχὴν ἢ τὴν μίξιν ὅπερ κρᾶσιν, ἢ ὡς Πλάτων ὁρίζεται φορὰν τὴν κατὰ τόπον κίνησιν. Οὐ γὰρ ἀναγκαῖον τὴν ἅψιν συνοχὴν εἶναι, ἀλλ᾿ ἀνάπαλιν τὴν συνοχὴν ἅψιν· οὐ γὰρ πᾶν τὸ ἁπτόμενον συνέχεται, ἀλλὰ τὸ συνεχόμενον ἅπτεται. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν λοιπῶν· οὔτε γὰρ ἡ μίξις ἅπασα κρᾶσις (ἡ γὰρ τῶν ξηρῶν μίξις οὐκ ἔστι κρᾶσις) οὔθ᾿ ἡ κατὰ τόπον μεταβολὴ πᾶσα φορά· ἡ γὰρ βάδισις οὐ δοκεῖ φορὰ εἶναι· σχεδὸν γὰρ ἡ φορὰ ἐπὶ τῶν ἀκουσίως τόπον ἐκ τόπου μεταβαλλόντων λέγεται, καθάπερ ἐπὶ τῶν ἀψύχων συμβαίνει. Δῆλον δ᾿ ὅτι καὶ ἐπὶ πλέον λέγεται τὸ εἶδος τοῦ γένους ἐν τοῖς ἀποδοθεῖσι, δέον ἀνάπαλιν γίνεσθαι.
Πάλιν εἰ τὴν διαφορὰν εἰς τὸ εἶδος ἔθηκεν, οἷον τὸ ἀθάνατον ὅπερ θεόν. Συμβήσεται γὰρ ἐπ᾿ ἴσης ἢ ἐπὶ πλεῖον τὸ εἶδος λέγεσθαι· ἀεὶ γὰρ ἡ διαφορὰ ἐπ᾿ ἴσης ἢ ἐπὶ πλεῖον τὸ εἶδος λέγεται. Ἔτι εἰ τὸ γένος εἰς τὴν διαφοράν,
s316Cinsi ayrım olarak söylemişse de öyledir; çünkü biri böyle bir tez de ileri sürebilir: mesela karışımın kaynaşmanın, mekânca değişmenin de yer değiştirmenin ayrımı olduğunu. Bütün bu tür durumlar aynı yollarla incelenmelidir; çünkü topos'lar ortaktır: cinsin ayrımdan daha geniş kapsamda söylenmesi ve ayrıma katılmaması gerekir. Cins böyle verildiğinde ise bu iki şeyden hiçbiri gerçekleşemez; çünkü cins hem ayrımdan daha dar kapsamda söylenecek hem de ayrıma katılacaktır.
Yine cinsin ayrımlarından hiçbiri verilen türe yüklenmiyorsa, cins de yüklenmeyecektir; mesela psykhē'ye ne tek ne çift yüklenir, dolayısıyla sayı da yüklenmez. Ayrıca tür tabiatça önceyse ve kendisi ortadan kalkınca cinsi de ortadan kaldırıyorsa; çünkü kabul edilen bunun tersidir. Ayrıca söylenen cinsin ya da ayrımın şeyi terk etmesi mümkünse — mesela hareket etmenin psykhē'yi, doğru ya da yanlış olmanın kanaati terk etmesi — söylenenlerden hiçbiri cins ya da ayrım olamaz; çünkü cins ve ayrımın, tür var olduğu sürece ona eşlik ettiği kabul edilir.
οἷον τὸ χρῶμα ὅπερ συγκριτικὸν ἢ τὸν ἀριθμὸν ὅπερ περιττόν. Καὶ εἰ τὸ γένος ὡς διαφορὰν εἶπεν· ἐγχωρεῖ γάρ τινα καὶ τοιαύτην κομίσαι θέσιν, οἷον κράσεως τὴν μίξιν διαφορὰν ἢ φορᾶς τὴν κατὰ τόπον μεταβολήν. Σκεπτέον δὲ πάντα τὰ τοιαῦτα διὰ τῶν αὐτῶν· ἐπικοινωνοῦσι γὰρ οἱ τόποι· ἐπὶ πλέον τε γὰρ τὸ γένος τῆς διαφορᾶς δεῖ λέγεσθαι, καὶ μὴ μετέχειν τῆς διαφορᾶς. Οὕτω δ᾿ ἀποδοθέντος οὐδέτερον τῶν εἰρημένων δυνατὸν συμβαίνειν· ἐπ᾿ ἔλαττόν τε γὰρ ῥηθήσεται, καὶ μεθέξει τὸ γένος τῆς διαφορᾶς.
Πάλιν εἰ μηδεμία διαφορὰ κατηγορεῖται τῶν τοῦ γένους κατὰ τοῦ ἀποδοθέντος εἴδους, οὐδὲ τὸ γένος κατηγορηθήσεται, οἷον ψυχῆς οὔτε τὸ περιττὸν οὔτε τὸ ἄρτιον κατηγορεῖται, ὥστ᾿ οὐδ᾿ ἀριθμός. Ἔτι εἰ πρότερον φύσει τὸ εἶδος καὶ συναναιρεῖ τὸ γένος· δοκεῖ γὰρ τὸ ἐναντίον. Ἔτι εἰ ἐνδέχεται ἀπολιπεῖν τὸ εἰρημένον γένος ἢ τὴν διαφοράν, οἷον ψυχὴν τὸ κινεῖσθαι ἢ δόξαν τὸ ἀληθὲς καὶ ψεῦδος, οὐκ ἂν εἴη τῶν εἰρημένων οὐδέτερον γένος οὐδὲ διαφορά· δοκεῖ γὰρ τὸ γένος καὶ ἡ διαφορὰ παρακολουθεῖν, ἕως ἂν ᾖ τὸ εἶδος.
4.33. Bölüm
Cinsin içine konan şeyin, cinse zıt bir şeye katılıp katılmadığına ya da katılabilir olup olmadığına da bakmalıdır; çünkü o zaman aynı şey aynı anda zıtlara katılacaktır: cins onu hiçbir zaman terk etmez, o ise cinsin zıttına da katılır ya da katılabilir. Ayrıca tür, cinsin altındaki şeylere hiçbir şekilde ait olamayacak bir şeyi paylaşıyorsa; mesela psykhē hayatı paylaşıyorsa ve hiçbir sayının yaşaması mümkün değilse, psykhē sayının bir türü olamaz.
Türün cinsle eşadlı olup olmadığına da, eşadlılık konusunda söylenen temel kuralları kullanarak bakmalıdır; çünkü cins ile tür eşanlamlıdır.
Her cinsin birden çok türü olduğuna göre, söylenen cinsin başka bir türü olmasının mümkün olup olmadığına bakmalıdır; mümkün değilse, söylenen şeyin hiç cins olmadığı açıktır.
Mecazen söylenen bir şeyi cins olarak verip vermediğine de bakmalıdır; mesela itidali uyum diye. Çünkü her cins türlerine asıl anlamıyla yüklenir; uyum ise itidale asıl anlamıyla değil, mecazen yüklenir; çünkü her uyum seslerdedir.
Ayrıca türün bir zıttı varsa ona bakmalıdır. Bu inceleme birçok şekilde yapılır. Önce, cinsin bir zıttı yokken zıttın da aynı cinste olup olmadığına bakmalıdır; çünkü cinsin hiçbir zıttı yoksa zıtlar aynı cinste olmalıdır. Cinsin bir zıttı varsa, zıttın zıt cinste olup olmadığına bakmalıdır; çünkü cinsin bir zıttı varsa, zıttın zıt cinste olması zorunludur. Bunların her biri istikra ile açıktır. Yine türün zıttı hiçbir cinste değil de kendisi bir cinsse; iyi gibi: iyi bir cinste değilse, zıttı da bir cinste olmayacak, kendisi bir cins olacaktır; iyi ile kötüde olduğu gibi: bunlardan hiçbiri bir cinste değildir, ikisi de birer cinstir. Ayrıca hem cins hem tür bir şeye zıtsa ve birinde arada bir şey varken ötekinde yoksa. Çünkü cinslerin arasında bir şey varsa türlerin arasında da vardır, türlerin arasında varsa cinslerin arasında da vardır; aretē ile kötülükte, adalet ile adaletsizlikte olduğu gibi: ikisinde de arada bir şey vardır. Buna itiraz: sağlık ile hastalık arasında hiçbir şey yoktur, ama kötü ile iyi arasında vardır. Ya da ikisinde, hem türlerde hem cinslerde arada bir şey vardır, ama aynı şekilde değil: birinde olumsuzlamayla adlandırılır, ötekinde kendi başına bir dayanak olarak bulunur. Çünkü ikisinde de aynı şekilde olması kabul görendir; aretē ile kötülükte, adalet ile adaletsizlikte olduğu gibi: ikisinde de aradakiler olumsuzlamayla adlandırılır. Ayrıca cinsin zıttı yoksa, yalnız zıttın değil aradakinin de aynı cinste olup olmadığına bakmalıdır; çünkü uçlar hangi cinsteyse aradakiler de o cinstedir; beyaz ile siyahta olduğu gibi: renk hem bunların hem de aradaki bütün renklerin cinsidir. İtiraz: eksiklik ile aşırılık aynı cinstedir (ikisi de kötünün içindedir), ama bunların arasında olan ölçülü, kötünün değil iyinin içindedir. Cinsin bir şeye zıt olduğu halde türün hiçbir şeye zıt olmadığı duruma da bakmalıdır; çünkü cins bir şeye zıtsa tür de zıttır; aretē'nin kötülüğe, adaletin adaletsizliğe zıt olması gibi. Ötekilere de aynı şekilde bakan kişiye bu açık görünecektir. İtiraz sağlık ile hastalıkta bulunur: mutlak olarak her sağlık hastalığa zıttır, ama hastalığın bir türü olan belirli bir hastalık hiçbir şeye zıt değildir; mesela ateş, göz iltihabı ve ötekilerin her biri.
Çürüten bu kadar yoldan incelemelidir; çünkü söylenenler yoksa, verilen şeyin cins olmadığı açıktır. Kuran ise üç yoldan inceler: önce, cinsin zıttı yokken türün zıttının söylenen cinste olup olmadığına bakar; zıttı bu cinsteyse, ele alınan şeyin de bu cinste olduğu açıktır. Ayrıca aradakinin söylenen cinste olup olmadığına bakar; çünkü aradaki hangi cinsteyse uçlar da o cinstedir. Yine cinsin bir zıttı varsa, türün zıttının da zıt cinste olup olmadığına bakar; öyleyse ele alınan türün de ele alınan cinste olduğu açıktır.
Yine çekimlere ve aynı kökten gelen kelimelere bakmalı, birbirlerini aynı şekilde izleyip izlemediklerini incelemelidir; hem çürüten hem kuran bunu yapmalıdır. Çünkü bir şey bunlardan birine ait olduğunda ya da olmadığında, hepsine birden ait olur ya da olmaz; mesela adalet bir epistēmē ise, adilce de epistēmē'yle yapılan demektir ve adil insan da epistēmē sahibidir; bunlardan biri böyle değilse, geri kalanların hiçbiri de böyle değildir.
Σκοπεῖν δὲ καὶ εἰ τὸ ἐν τῷ γένει κείμενον μετέχει τινὸς ἐναντίου τῷ γένει ἢ εἰ ἐνδέχεται μετέχειν· τὸ γὰρ αὐτὸ τῶν ἐναντίων ἅμα μεθέξει, ἐπειδὴ τὸ μὲν γένος οὐδέποτ᾿ ἀπολείπει, μετέχει δὲ καὶ τοὐναντίου ἢ ἐνδέχεται μετέχειν. Ἔτι εἴ τινος κοινωνεῖ τὸ εἶδος, ὃ ἀδύνατον ὅλως ὑπάρχειν τοῖς ὑπὸ τὸ γένος. Οἷον εἰ ἡ ψυχὴ τῆς ζωῆς κοινωνεῖ, τῶν δ᾿ ἀριθμῶν μηδένα δυνατὸν ζῆν, οὐκ ἂν εἴη εἶδος ἀριθμοῦ ἡ ψυχή.
Σκεπτέον δὲ καὶ εἰ ὁμώνυμον τὸ εἶδος τῷ γένει, στοιχείοις χρώμενον τοῖς εἰρημένοις πρὸς τὸ ὁμώνυμον· συνώνυμον γὰρ τὸ γένος καὶ τὸ εἶδος.
Ἐπεὶ δὲ παντὸς γένους εἴδη πλείω, σκοπεῖν εἰ μὴ ἐνδέχεται ἕτερον εἶδος εἶναι τοῦ εἰρημένου γένους· εἰ γὰρ μή ἐστι, δῆλον ὅτι οὐκ ἂν εἴη ὅλως γένος τὸ εἰρημένον.
Σκοπεῖν δὲ καὶ εἰ τὸ μεταφορᾷ λεγόμενον ὡς γένος ἀποδέδωκεν, οἷον τὴν σωφροσύνην συμφωνίαν· πᾶν γὰρ γένος κυρίως κατὰ τῶν εἰδῶν κατηγορεῖται, ἡ δὲ συμφωνία κατὰ τῆς σωφροσύνης οὐ κυρίως ἀλλὰ μεταφορᾷ· πᾶσα γὰρ συμφωνία ἐν φθόγγοις.
Ἔτι ἂν ᾖ ἐναντίον τι τῷ εἴδει, σκοπεῖν. Ἔστι δὲ πλεοναχῶς ἡ σκέψις, πρῶτον μὲν εἰ ἐν τῷ αὐτῷ γένει καὶ τὸ ἐναντίον, μὴ ὄντος ἐναντίου τῷ γένει· δεῖ γὰρ τὰ ἐναντία ἐν τῷ αὐτῷ γένει εἶναι, ἂν μηδὲν ἐναντίον τῷ γένει ᾖ. Ὄντος δ᾿ ἐναντίου τῷ γένει, σκοπεῖν εἰ τὸ ἐναντίον ἐν τῷ ἐναντίῳ· ἀνάγκη γὰρ τὸ ἐναντίον ἐν τῷ ἐναντίῳ εἶναι, ἄνπερ ᾖ ἐναντίον τι τῷ γένει. Φανερὸν δὲ τούτων ἕκαστον διὰ τῆς ἐπαγωγῆς. Πάλιν εἰ ὅλως ἐν μηδενὶ γένει τὸ τῷ εἴδει ἐναντίον, ἀλλ᾿ αὐτὸ γένος, οἷον τἀγαθόν· εἰ γὰρ τοῦτο μὴ ἐν γένει, οὐδὲ τὸ ἐναντίον τούτου ἐν γένει ἔσται, ἀλλ᾿ αὐτὸ γένος, καθάπερ ἐπὶ τοῦ ἀγαθοῦ καὶ τοῦ κακοῦ συμβαίνει· οὐδέτερον γὰρ τούτων ἐν γένει, ἀλλ᾿ ἑκάτερον αὐτῶν γένος. Ἔτι εἰ ἐναντίον τινὶ καὶ τὸ γένος καὶ τὸ εἶδος, καὶ τῶν μὲν ἔστι τι μεταξύ, τῶν δὲ μή. Εἰ γὰρ τῶν γενῶν ἔστι τι μεταξύ, καὶ τῶν εἰδῶν, καὶ εἰ τῶν εἰδῶν, καὶ τῶν γενῶν, καθάπερ ἐπ᾿ ἀρετῆς καὶ κακίας καὶ δικαιοσύνης καὶ ἀδικίας· ἑκατέρων γὰρ ἔστι τι μεταξύ. Ἔνστασις τούτου ὅτι ὑγιείας καὶ νόσου οὐδὲν μεταξύ, κακοῦ δὲ καὶ ἀγαθοῦ. Ἢ εἰ ἔστι μέν τι ἀμφοῖν ἀνὰ μέσον, καὶ τῶν εἰδῶν καὶ τῶν γενῶν, μὴ ὁμοίως δέ, ἀλλὰ τῶν μὲν κατὰ ἀπόφασιν τῶν δ᾿ ὡς ὑποκείμενον. Ἔνδοξον γὰρ τὸ ὁμοίως ἀμφοῖν, καθάπερ ἐπ᾿ ἀρετῆς καὶ κακίας καὶ δικαιοσύνης καὶ ἀδικίας· ἀμφοῖν γὰρ κατὰ ἀπόφασιν τὰ ἀνὰ μέσον. Ἔτι ὅταν μὴ ᾖ ἐναντίον τῷ γένει, σκοπεῖν μὴ μόνον εἰ τὸ ἐναντίον ἐν τῷ αὐτῷ γένει, ἀλλὰ καὶ τὸ ἀνὰ μέσον· ἐν ᾧ γὰρ τὰ ἄκρα, καὶ τὰ ἀνὰ μέσον, οἷον ἐπὶ λευκοῦ καὶ μέλανος· τὸ γὰρ χρῶμα γένος τούτων τε καὶ τῶν ἀνὰ μέσον χρωμάτων ἁπάντων. Ἔνστασις ὅτι ἡ μὲν ἔνδεια καὶ ὑπερβολὴ ἐν τῷ αὐτῷ γένει (ἐν τῷ κακῷ γὰρ ἄμφω), τὸ δὲ μέτριον ἀνὰ μέσον ὂν τούτων οὐκ ἐν τῷ κακῷ ἀλλ᾿ ἐν τῷ ἀγαθῷ. Σκοπεῖν δὲ καὶ εἰ τὸ μὲν γένος ἐναντίον τινί, τὸ δὲ εἶδος μηδενί. Εἰ γὰρ τὸ γένος ἐναντίον τινί, καὶ τὸ εἶδος, καθάπερ ἀρετὴ κακίᾳ καὶ δικαιοσύνη ἀδικίᾳ. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων σκοποῦντι φανερὸν ἂν δόξειεν εἶναι τὸ τοιοῦτον. Ἔνστασις ἐπὶ τῆς ὑγιείας καὶ νόσου· ἁπλῶς μὲν γὰρ πᾶσα ὑγίεια νόσῳ ἐναντίον, ἡ δέ τις νόσος εἶδος ὂν νόσου οὐδενὶ ἐναντίον, οἷον ὁ πυρετὸς καὶ ἡ ὀφθαλμία καὶ τῶν ἄλλων ἕκαστον.
Ἀναιροῦντι μὲν οὖν τοσαυταχῶς ἐπισκεπτέον· εἰ γὰρ μὴ ὑπάρχει τὰ εἰρημένα, δῆλον ὅτι οὐ γένος τὸ ἀποδοθέν· κατασκευάζοντι δὲ τριχῶς, πρῶτον μὲν εἰ τὸ ἐναντίον τῷ εἴδει ἐν τῷ εἰρημένῳ γένει, μὴ ὄντος ἐναντίου τῷ γένει· εἰ γὰρ τὸ ἐναντίον ἐν τούτῳ, δῆλον ὅτι καὶ τὸ προκείμενον. Ἔτι εἰ τὸ ἀνὰ μέσον ἐν τῷ εἰρημένῳ γένει· ἐν ᾧ γὰρ τὸ ἀνὰ μέσον, καὶ τὰ ἄκρα. Πάλιν ἂν ᾖ ἐναντίον τι τῷ γένει, σκοπεῖν εἰ καὶ τὸ ἐναντίον ἐν τῷ ἐναντίῳ· ἂν γὰρ ᾖ, δῆλον ὅτι καὶ τὸ προκείμενον ἐν τῷ προκειμένῳ.
Πάλιν ἐπὶ τῶν πτώσεων καὶ ἐπὶ τῶν συστοίχων, εἰ ὁμοίως ἀκολουθοῦσι, καὶ ἀναιροῦντι καὶ κατασκευάζοντι. Ἅμα γὰρ ἑνὶ καὶ πᾶσιν ὑπάρχει ἢ οὐχ ὑπάρχει, οἷον εἰ ἡ δικαιοσύνη ἐπιστήμη τις, καὶ τὸ δικαίως ἐπιστημόνως καὶ ὁ δίκαιος ἐπιστήμων· εἰ δὲ τούτων τι μή, οὐδὲ τῶν λοιπῶν οὐδέν.
4.44. Bölüm
Yine birbirine karşı aynı durumda olan şeylere bakmalıdır; mesela hoş olanın hazla ilişkisi, yararlı olanın iyiyle ilişkisi gibidir: her biri ötekini meydana getirir. O halde haz özü itibariyle iyiyse, hoş olan da özü itibariyle yararlı olacaktır; çünkü haz iyi olduğuna göre, hoş olanın iyiyi meydana getirdiği açıktır. Oluşlarda ve yok oluşlarda da aynı şekilde: mesela ev yapmak bir fiilse, ev yapmış olmak da fiilde bulunmuş olmaktır; öğrenmek hatırlamaksa, öğrenmiş olmak da hatırlamış olmaktır; çözülmek yok olmaksa, çözülmüş olmak da yok olmuş olmaktır ve çözülme bir yok oluştur. Meydana getirenlerde ve yok edenlerde, yetilerde ve kullanımlarda da aynı şekilde; genel olarak her tür benzerliğe göre, hem çürüten hem kuran, oluş ve yok oluş konusunda söylediğimiz gibi incelemelidir. Çünkü yok eden çözüyorsa, yok olmak da çözülmektir; meydana getiren yapıyorsa, oluşmak da yapılmaktır ve oluş bir yapmadır. Yetilerde ve kullanımlarda da aynı şekilde: yeti bir yatkınlıksa, yapabilmek de bir yatkınlık içinde olmaktır; bir şeyin kullanımı fiilse, kullanmak da fiilde bulunmak, kullanmış olmak da fiilde bulunmuş olmaktır.
Türün karşıtı bir yoksunluksa, iki yolla çürütmek mümkündür. Önce, karşıtın verilen cinste olup olmadığına bakarak: çünkü yoksunluk ya mutlak olarak aynı cinslerin hiçbirinde değildir ya da en alt cinste değildir; mesela görme en alt cins olarak hissin içindeyse, körlük his olmayacaktır. İkinci olarak, hem cinse hem türe bir yoksunluk karşıtsa, ama türün karşıtı cinsin karşıtının içinde değilse, verilen tür de verilen cinsin içinde olmayacaktır. Çürüten bunu söylendiği gibi kullanmalıdır; kuran ise yalnız tek bir yolla: türün karşıtı cinsin karşıtının içindeyse, ele alınan tür de ele alınan cinsin içinde olacaktır; mesela körlük bir hissizlikse, görme de bir histir.
Πάλιν ἐπὶ τῶν ὁμοίως ἐχόντων πρὸς ἄλληλα, οἷον τὸ ἡδὺ ὁμοίως ἔχει πρὸς τὴν ἡδονὴν καὶ τὸ ὠφέλιμον πρὸς τἀγαθόν· ἑκάτερον γὰρ ἑκατέρου ποιητικόν. Εἰ οὖν ἐστὶν ἡ ἡδονὴ ὅπερ ἀγαθόν, καὶ τὸ ἡδὺ ὅπερ ὠφέλιμον ἔσται· δῆλον γὰρ ὅτι ἀγαθοῦ ἂν εἴη ποιητικόν, ἐπειδὴ ἡ ἡδονὴ ἀγαθόν. Ὡσαύτως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν γενέσεων καὶ φθορῶν, οἷον εἰ τὸ οἰκοδομεῖν ἐνεργεῖν, τὸ ᾠκοδομηκέναι ἐνηργηκέναι, καὶ εἰ τὸ μανθάνειν ἀναμιμνήσκεσθαι, καὶ τὸ μεμαθηκέναι ἀναμεμνῆσθαι, καὶ εἰ τὸ διαλύεσθαι φθείρεσθαι, τὸ διαλελύσθαι ἐφθάρθαι καὶ ἡ διάλυσις φθορά τις. Καὶ ἐπὶ τῶν γενητικῶν δὲ καὶ φθαρτικῶν ὡσαύτως, καὶ ἐπὶ τῶν δυνάμεων καὶ χρήσεων, καὶ ὅλως καθ᾿ ὁποιανοῦν ὁμοιότητα καὶ ἀναιροῦντι καὶ κατασκευάζοντι σκεπτέον, καθάπερ ἐπὶ τῆς γενέσεως καὶ φθορᾶς ἐλέγομεν. Εἰ γὰρ τὸ φθαρτικὸν διαλυτικόν, καὶ τὸ φθείρεσθαι διαλύεσθαι· καὶ εἰ τὸ γενητικὸν ποιητικόν, τὸ γίνεσθαι ποιεῖσθαι καὶ ἡ γένεσις ποίησις. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν δυνάμεων καὶ χρήσεων· εἰ γὰρ ἡ δύναμις διάθεσις, καὶ τὸ δύνασθαι διακεῖσθαι, καὶ εἴ τινος ἡ χρῆσις ἐνέργεια, τὸ χρῆσθαι ἐνεργεῖν καὶ τὸ κεχρῆσθαι ἐνηργηκέναι.
Ἂν δὲ στέρησις ᾖ τὸ ἀντικείμενον τῷ εἴδει, διχῶς ἔστιν ἀνελεῖν, πρῶτον μὲν εἰ ἐν τῷ ἀποδοθέντι γένει τὸ ἀντικείμενον· ἢ γὰρ ἁπλῶς ἐν οὐδενὶ γένει τῷ αὐτῷ ἡ στέρησις, ἢ οὐκ ἐν τῷ ἐσχάτῳ, οἷον εἰ ἡ ὄψις ἐν ἐσχάτῳ γένει τῇ αἰσθήσει, ἡ τυφλότης οὐκ ἔσται αἴσθησις. Δεύτερον δ᾿ εἰ καὶ τῷ γένει καὶ τῷ εἴδει ἀντίκειται στέρησις, μή ἐστι δὲ τὸ ἀντικείμενον ἐν τῷ ἀντικειμένῳ, οὐδ᾿ ἂν τὸ ἀποδοθὲν ἐν τῷ ἀποδοθέντι εἴη. Ἀναιροῦντι μὲν οὖν καθάπερ εἴρηται χρηστέον, κατασκευάζοντι δὲ μοναχῶς· εἰ γὰρ τὸ ἀντικείμενον ἐν τῷ ἀντικειμένῳ, καὶ τὸ προκείμενον ἐν τῷ προκειμένῳ ἂν εἴη, οἷον εἰ ἡ τυφλότης ἀναισθησία τις, ἡ ὄψις αἴσθησίς τις.
s320Yine olumsuzlamalarda, araz konusunda söylendiği gibi ters yönde bakmalıdır; mesela hoş olan özü itibariyle iyiyse, iyi olmayan hoş değildir. Böyle olmasaydı, iyi olmayan bir şey de hoş olurdu. Oysa iyi, hoşun cinsiyse, iyi olmayan bir şeyin hoş olması imkânsızdır; çünkü cinsin yüklenmediği şeylere türlerden hiçbiri de yüklenmez. Kuran da aynı şekilde incelemelidir: iyi olmayan hoş değilse, hoş olan iyidir; dolayısıyla iyi, hoşun cinsidir.
Tür bir şeye göre olansa, cinsin de bir şeye göre olup olmadığına bakmalıdır; çünkü tür bir şeye göre olanlardansa cins de öyledir; iki kat ile kat katta olduğu gibi: ikisi de bir şeye göre olanlardandır. Ama cins bir şeye göre olanlardansa, türün de öyle olması zorunlu değildir: epistēmē bir şeye göre olanlardandır, gramer ise değildir. Ya da daha önce söylenen de doğru görünmeyebilir; çünkü aretē özü itibariyle güzel ve özü itibariyle iyidir, ama aretē bir şeye göre olanlardandır, iyi ve güzel ise bir şeye göre olanlardan değil keyfiyetlerdendir.
Yine tür, kendi başına ve cinse göre aynı şeye göre söylenmiyorsa; mesela iki kat yarımın iki katı diye söyleniyorsa, kat kat da yarımın kat katı diye söylenmelidir. Söylenmiyorsa kat kat, iki katın cinsi olamaz.
Ayrıca tür, cinse göre ve cinsin bütün cinslerine göre aynı şeye göre söylenmiyorsa. Çünkü iki kat yarımın kat katıysa, yarımı aşan diye de söylenecek, genel olarak üstteki bütün cinslere göre yarıma göre söylenecektir. İtiraz: kendi başına ve cinse göre aynı şeye göre söylenmesi zorunlu değildir; çünkü epistēmē bilinebilir olanın epistēmē'si diye söylenir, meleke ve yatkınlık ise bilinebilir olanın değil psykhē'nin melekesi ve yatkınlığı diye söylenir.
Yine cins ile tür hal ekleri bakımından aynı şekilde söyleniyor mu, buna bakmalıdır: "bir şeye", "bir şeyin" ya da başka herhangi bir biçimde. Çünkü tür nasıl söyleniyorsa cins de öyle söylenir; iki katta ve üstündekilerde olduğu gibi: hem iki kat hem kat kat bir şeyin iki katı ve kat katıdır.
Πάλιν ἐπὶ τῶν ἀποφάσεων σκοπεῖν ἀνάπαλιν, καθάπερ ἐπὶ τοῦ συμβεβηκότος ἐλέγετο, οἷον εἰ τὸ ἡδὺ ὅπερ ἀγαθόν, τὸ μὴ ἀγαθὸν οὐχ ἡδύ. Εἰ γὰρ μὴ οὕτως ἔχοι, εἴη ἄν τι καὶ οὐκ ἀγαθὸν ἡδύ. Ἀδύνατον δέ, εἴπερ τὸ ἀγαθὸν γένος τοῦ ἡδέος, εἶναί τι μὴ ἀγαθὸν ἡδύ· ὧν γὰρ τὸ γένος μὴ κατηγορεῖται, οὐδὲ τῶν εἰδῶν οὐδέν. Καὶ κατασκευάζοντι δὲ ὡσαύτως σκεπτέον· εἰ γὰρ τὸ μὴ ἀγαθὸν οὐχ ἡδύ, τὸ ἡδὺ ἀγαθόν, ὥστε γένος τὸ ἀγαθὸν τοῦ ἡδέος.
Ἐὰν δ᾿ ᾖ πρός τι τὸ εἶδος, σκοπεῖν εἰ καὶ τὸ γένος πρός τι· εἰ γὰρ τὸ εἶδος τῶν πρός τι, καὶ τὸ γένος, καθάπερ ἐπὶ τοῦ διπλασίου καὶ πολλαπλασίου· ἑκάτερον γὰρ τῶν πρός τι. Εἰ δὲ τὸ γένος τῶν πρός τι, οὐκ ἀνάγκη καὶ τὸ εἶδος· ἡ μὲν γὰρ ἐπιστήμη τῶν πρός τι, ἡ δὲ γραμματικὴ οὔ. Ἢ οὐδὲ τὸ πρότερον ῥηθὲν ἀληθὲς ἂν δόξειεν· ἡ γὰρ ἀρετὴ ὅπερ καλὸν καὶ ὅπερ ἀγαθόν, καὶ ἡ μὲν ἀρετὴ τῶν πρός τι, τὸ δ᾿ ἀγαθὸν καὶ τὸ καλὸν οὐ τῶν πρός τι ἀλλὰ ποιά.
Πάλιν εἰ μὴ πρὸς ταὐτὸ λέγεται τὸ εἶδος καθ᾿ αὑτό τε καὶ κατὰ τὸ γένος, οἷον εἰ τὸ διπλάσιον ἡμίσεος λέγεται διπλάσιον, καὶ τὸ πολλαπλάσιον ἡμίσεος δεῖ λέγεσθαι. Εἰ δὲ μή, οὐκ ἂν εἴη τὸ πολλαπλάσιον γένος τοῦ διπλασίου.
Ἔτι εἰ μὴ πρὸς ταὐτὸ κατά τε τὸ γένος λέγεται καὶ κατὰ πάντα τὰ τοῦ γένους γένη. Εἰ γὰρ τὸ διπλάσιον ἡμίσεος πολλαπλάσιόν ἐστι, καὶ τὸ ὑπερέχον ἡμίσεος ῥηθήσεται, καὶ ἁπλῶς κατὰ πάντα τὰ ἐπάνω γένη πρὸς τὸ ἥμισυ ῥηθήσεται. Ἔνστασις ὅτι οὐκ ἀνάγκη καθ᾿ αὑτὸ καὶ κατὰ τὸ γένος πρὸς ταὐτὸ λέγεσθαι· ἡ γὰρ ἐπιστήμη ἐπιστητοῦ λέγεται, ἕξις δὲ καὶ διάθεσις οὐκ ἐπιστητοῦ ἀλλὰ ψυχῆς.
Πάλιν εἰ ὡσαύτως λέγεται τὸ γένος καὶ τὸ εἶδος κατὰ τὰς πτώσεις, οἷον εἰ τινὶ ἢ τινὸς ἢ ὁσαχῶς ἄλλως. Ὡς γὰρ τὸ εἶδος, καὶ τὸ γένος, καθάπερ ἐπὶ τοῦ διπλασίου καὶ τῶν ἐπάνω· τινὸς γὰρ καὶ τὸ διπλάσιον καὶ τὸ πολλαπλάσιον.
s321Epistēmē'de de aynı şekilde: hem kendisi hem cinsleri, yani yatkınlık ve meleke, bir şeyin epistēmē'si, yatkınlığı ve melekesidir. İtiraz: bazı yerlerde böyle değildir; çünkü [Yunancada] "farklı" ve "zıt" bir şeye yönelme haliyle söylenir, bunların cinsi olan "başka" ise yönelme haliyle değil ilgi haliyle söylenir: "bir şeyin başkası" denir.
Yine bir şeye göre olup hal ekleri bakımından aynı şekilde söylenen şeyler aynı şekilde döndürülmüyorsa; iki kat ile kat katta olduğu gibi. Bunların her biri hem kendisi hem döndürüldüğünde ilgi haliyle söylenir: yarım da askat da bir şeyin yarımı ve askatıdır. Epistēmē'de ve sanıda da aynı şekilde: bunlar bir şeyin epistēmē'si ve sanısıdır, ve aynı şekilde döndürülür: bilinebilir olan da sanılabilir olan da yönelme haliyle söylenir. O halde bazı durumlarda aynı şekilde döndürülmüyorsa, birinin ötekinin cinsi olmadığı açıktır.
Yine tür ile cins eşit sayıda şeye göre söylenmiyorsa; çünkü ikisinin de aynı şekilde ve aynı sayıda bağlamla söylendiği kabul edilir; bağış ile vermede olduğu gibi: bağış hem bir şeyin hem bir kimseye bağışıdır, verme de hem bir şeyin hem bir kimseye vermedir. Verme bağışın cinsidir; çünkü bağış karşılığı beklenmeyen bir vermedir. Ama bazı durumlarda eşit sayıda şeye göre söylenmez: iki kat yalnız bir şeyin iki katıdır, aşan ve daha büyük ise hem bir şeyi hem bir miktarla aşan ve daha büyük olandır; çünkü aşan ve daha büyük olan her şey bir şeyi bir miktarla aşar. Dolayısıyla söylenenler iki katın cinsi değildir, çünkü türle eşit sayıda şeye göre söylenmezler. Ya da tür ile cinsin eşit sayıda şeye göre söylendiği küllî olarak doğru değildir.
Karşıtın cinsinin karşıt olup olmadığına da bakmalıdır; mesela iki katın cinsi kat katsa, yarımın cinsi de askat mıdır; çünkü karşıtın cinsi karşıt olmalıdır. O halde biri epistēmē'yi özü itibariyle his diye koyarsa, bilinebilir olanın da özü itibariyle hissedilebilir olması gerekecektir. Oysa öyle değildir; çünkü bilinebilir olan her şey hissedilebilir değildir: akılla kavranabilen şeylerin bazıları da bilinebilirdir. Dolayısıyla hissedilebilir olan, bilinebilir olanın cinsi değildir. Bu değilse, his de epistēmē'nin cinsi değildir.
Ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῆς ἐπιστήμης· τινὸς γὰρ καὶ αὐτὴ καὶ τὰ γένη, οἷον ἥ τε διάθεσις καὶ ἡ ἕξις. Ἔνστασις ὅτι ἐνιαχοῦ οὐχ οὕτως· τὸ μὲν γὰρ διάφορον καὶ τὸ ἐναντίον τινί, τὸ δ᾿ ἕτερον, γένος ὂν τούτων, οὐ τινὶ ἀλλὰ τινός· ἕτερον γάρ τινος λέγεται.
Πάλιν εἰ ὁμοίως τὰ πρός τι κατὰ τὰς πτώσεις λεγόμενα μὴ ὁμοίως ἀντιστρέφει, καθάπερ ἐπὶ τοῦ διπλασίου καὶ τοῦ πολλαπλασίου. Ἑκάτερον γὰρ τούτων τινὸς καὶ αὐτὸ καὶ κατὰ τὴν ἀντιστροφὴν λέγεται· τινὸς γὰρ καὶ τὸ ἥμισυ καὶ τὸ πολλοστημόριον. Ὡσαύτως δὲ καὶ ἐπὶ τῆς ἐπιστήμης καὶ τῆς ὑπολήψεως· αὗται γάρ τινος, καὶ ἀντιστρέφει ὁμοίως· τό τε ἐπιστητὸν καὶ τὸ ὑποληπτὸν τινί. Εἰ οὖν ἐπί τινων μὴ ὁμοίως ἀντιστρέφει, δῆλον ὅτι οὐ γένος θάτερον θατέρου.
Πάλιν εἰ μὴ πρὸς ἴσα τὸ εἶδος καὶ τὸ γένος λέγεται· ὁμοίως γὰρ καὶ ἰσαχῶς ἑκάτερον δοκεῖ λέγεσθαι, καθάπερ ἐπὶ τῆς δωρεας καὶ τῆς δόσεως. Ἥ τε γὰρ δωρεὰ τινὸς ἢ τινὶ λέγεται, καὶ ἡ δόσις τινὸς καὶ τινί. Ἔστι δὲ ἡ δόσις γένος τῆς δωρεᾶς· ἡ γὰρ δωρεὰ δόσις ἐστὶν ἀναπόδοτος. Ἐπ᾿ ἐνίων δ᾿ οὐ συμβαίνει πρὸς ἴσα λέγεσθαι· τὸ μὲν γὰρ διπλάσιον τινὸς διπλάσιον, τὸ δ᾿ ὑπερέχον καὶ τὸ μεῖζον τινὸς καὶ τινί· πᾶν γὰρ τὸ ὑπερέχον καὶ τὸ μεῖζον τινὶ ὑπερέχει καὶ τινὸς ὑπερέχει. Ὥστ᾿ οὐ γένη τὰ εἰρημένα τοῦ διπλασίου, ἐπειδὴ οὐ πρὸς ἴσα τῷ εἴδει λέγεται. Ἢ οὐ καθόλου ἀληθὲς τὸ πρὸς ἴσα τὸ εἶδος καὶ τὸ γένος λέγεσθαι.
Ὁρᾶν δὲ καὶ εἰ τοῦ ἀντικειμένου τὸ ἀντικείμενον γένος, οἷον εἰ τοῦ διπλασίου τὸ πολλαπλάσιον καὶ τοῦ ἡμίσεος τὸ πολλοστημόριον· δεῖ γὰρ τὸ ἀντικείμενον τοῦ ἀντικειμένου γένος εἶναι. Εἰ οὖν τις θείη τὴν ἐπιστήμην ὅπερ αἴσθησιν, δεήσει καὶ τὸ ἐπιστητὸν ὅπερ αἰσθητὸν εἶναι. Οὐκ ἔστι δέ· οὐ γὰρ πᾶν τὸ ἐπιστητὸν αἰσθητόν· καὶ γὰρ τῶν νοητῶν
s322Bir şeye göre söylenenlerin bir kısmı, zorunlu olarak, kendilerine göre söylendikleri şeylerin içinde ya da onlarla ilgili olarak bulunur; mesela yatkınlık, meleke ve orantı (bunların, kendilerine göre söylendikleri şeylerden başka hiçbir şeyde bulunması mümkün değildir). Bir kısmının kendilerine göre söylendikleri şeylerde bulunması zorunlu değildir ama mümkündür (mesela psykhē bilinebilir bir şeyse: psykhē'nin kendi epistēmē'sine sahip olmasına hiçbir engel yoktur, ama bu zorunlu değildir; çünkü aynı epistēmē başka birinde de bulunabilir). Bir kısmının da kendilerine göre söylendikleri şeylerde bulunması mutlak olarak mümkün değildir; mesela zıt zıttında bulunamaz, epistēmē de bilinebilir olanda bulunamaz, meğer ki bilinebilir olan bir psykhē ya da bir insan olsun. O halde biri bu türden bir şeyi bu türden olmayan bir cinse koymuş mu, buna bakmalıdır; mesela hafızanın epistēmē'nin kalıcılığı olduğunu söylediyse. Çünkü her kalıcılık kalan şeyin içinde ve onunla ilgilidir; dolayısıyla epistēmē'nin kalıcılığı da epistēmē'nin içindedir. O halde hafıza, epistēmē'nin kalıcılığı olduğuna göre epistēmē'nin içindedir; bu ise mümkün değildir, çünkü her hafıza psykhē'dedir. Söylenen topos araz için de ortaktır; çünkü kalıcılığın hafızanın cinsi olduğunu söylemekle, bunun hafızaya araz olarak ait olduğunu ileri sürmek arasında hiçbir fark yoktur: hafıza herhangi bir şekilde epistēmē'nin kalıcılığıysa, onun hakkında aynı açıklama geçerli olacaktır.
ἔνια ἐπιστητά. Ὥστ᾿ οὐ γένος τὸ αἰσθητὸν τοῦ ἐπιστητοῦ. Εἰ δὲ τοῦτο μή, οὐδ᾿ αἴσθησις ἐπιστήμης.
Ἐπεὶ δὲ τῶν πρός τι λεγομένων τὰ μὲν ἐξ ἀνάγκης ἐν ἐκείνοις ἢ περὶ ἐκεῖνά ἐστι πρὸς ἅ ποτε τυγχάνει λεγόμενα, οἷον ἡ διάθεσις καὶ ἡ ἕξις καὶ ἡ συμμετρία (ἐν ἄλλῳ γὰρ οὐδενὶ δυνατὸν ὑπάρχειν. τὰ εἰρημένα ἢ ἐν ἐκείνοις πρὸς ἃ λέγεται), τὰ δ᾿ οὐκ ἀνάγκη μὲν ἐν ἐκείνοις ὑπάρχειν πρὸς ἅ ποτε λέγεται, ἐνδέχεται δέ (οἷον εἰ ἐπιστητὸν ἡ ψυχή· οὐδὲν γὰρ κωλύει τὴν αὑτῆς ἐπιστήμην ἔχειν τὴν ψυχήν, οὐκ ἀναγκαῖον δέ· δυνατὸν γὰρ καὶ ἐν ἄλλῳ ὑπάρχειν τὴν αὐτὴν ταύτην), τὰ δ᾿ ἁπλῶς οὐκ ἐνδέχεται ἐν ἐκείνοις ὑπάρχειν πρὸς ἅ ποτε τυγχάνει λεγόμενα, οἷον τὸ ἐναντίον ἐν τῷ ἐναντίῳ οὐδὲ τὴν ἐπιστήμην ἐν τῷ ἐπιστητῷ, ἐὰν μὴ τυγχάνῃ τὸ ἐπιστητὸν ψυχὴ ἢ ἄνθρωπος ὄν, σκοπεῖν οὖν χρὴ ἐάν τις εἰς γένος θῇ τὸ τοιοῦτον εἰς τὸ μὴ τοιοῦτον, οἷον εἰ τὴν μνήμην μονὴν ἐπιστήμης εἶπεν. Πᾶσα γὰρ μονὴ ἐν τῷ μένοντι καὶ περὶ ἐκεῖνο, ὥστε καὶ ἡ τῆς ἐπιστήμης μονὴ ἐν τῇ ἐπιστήμῃ. Ἡ μνήμη ἄρα ἐν τῇ ἐπιστήμῃ, ἐπειδὴ μονὴ τῆς ἐπιστήμης ἐστίν· τοῦτο δ᾿ οὐκ ἐνδέχεται· μνήμη γὰρ πᾶσα ἐν ψυχῇ. Ἔστι δ᾿ ὁ εἰρημένος τόπος καὶ πρὸς τὸ συμβεβηκὸς κοινός· οὐδὲν γὰρ διαφέρει τῆς μνήμης γένος τὴν μονὴν εἰπεῖν ἢ συμβεβηκέναι φάσκειν αὐτῇ τοῦτο· εἰ γὰρ ὁπωσοῦν ἐστὶν ἡ μνήμη μονὴ ἐπιστήμης, ὁ αὐτὸς ἁρμόσει περὶ αὐτῆς λόγος.
4.55. Bölüm
Yine melekeyi fiilin ya da fiili melekenin içine koymuşsa; mesela hissi beden yoluyla hareket diye: his bir melekedir, hareket ise bir fiil. Aynı şekilde hafızayı sanıyı tutan bir meleke diye söylediyse; çünkü hiçbir hafıza meleke değildir, daha çok fiildir.
Melekeyi onu izleyen yetinin içine yerleştirenler de hata yapar; mesela yumuşak huyluluğu öfkeye karşı kendine hâkim olma, cesareti ve adaleti de korkulara ve kazançlara karşı kendine hâkim olma diye. Çünkü duygulanmayan kişiye cesur ve yumuşak huylu denir; kendine hâkim olan ise duygulanan ama kendini kaptırmayan kişidir. Belki ikisini de böyle bir yeti izler: bir duyguya uğrarsa ona kapılmayıp hâkim olmak. Ama cesur ya da yumuşak huylu olmak bu değildir; böyle şeylerden hiçbir şekilde etkilenmemektir.
Πάλιν εἰ τὴν ἕξιν εἰς τὴν ἐνέργειαν ἔθηκεν ἢ τὴν ἐνέργειαν εἰς τὴν ἕξιν, οἷον τὴν αἴσθησιν κίνησιν διὰ σώματος· ἡ μὲν γὰρ αἴσθησις ἕξις, ἡ δὲ κίνησις ἐνέργεια. Ὁμοίως δὲ καὶ εἰ τὴν μνήμην ἕξιν καθεκτικὴν ὑπολήψεως εἶπεν· οὐδεμία γὰρ μνήμη ἕξις, ἀλλὰ μᾶλλον ἐνέργεια.
Διαμαρτάνουσι δὲ καὶ οἱ τὴν ἕξιν εἰς τὴν ἀκολουθοῦσαν δύναμιν τάττοντες, οἷον τὴν πραότητα ἐγκράτειαν ὀργῆς καὶ τὴν ἀνδρίαν καὶ τὴν δικαιοσύνην φόβων καὶ κερδῶν· ἀνδρεῖος
s323Bazen de herhangi bir şekilde eşlik eden şeyi cins olarak koyarlar; mesela acıyı öfkenin, sanıyı inancın cinsi olarak. Söylenen iki şey de verilen türlere bir bakıma eşlik eder, ama hiçbiri onların cinsi değildir. Çünkü öfkelenen kişi acı duyar, ama acı onda öfkeden önce doğmuştur; öfke acının değil, acı öfkenin sebebidir; dolayısıyla öfke mutlak olarak acı değildir. Aynı şekilde inanç da sanı değildir; çünkü insanın aynı sanıya inanmadan sahip olması mümkündür. İnanç sanının bir türü olsaydı bu mümkün olmazdı; çünkü bir şey türünden tamamen çıkarsa aynı şey olarak kalmaya devam edemez; tıpkı aynı canlının bir zaman insan olup bir zaman olmamasının mümkün olmadığı gibi. Biri, sanan kişinin zorunlu olarak inandığını da söylerse, sanı ile inanç eşit kapsamda söylenmiş olacaktır; dolayısıyla böyle de cins olamaz; çünkü cinsin daha geniş kapsamda söylenmesi gerekir.
İkisinin de tabiatça aynı şeyde oluşup oluşmadığına da bakmalıdır; çünkü tür nerede bulunuyorsa cins de orada bulunur: beyaz nerede ise renk de orada, gramer nerede ise epistēmē de oradadır. O halde biri utancı korku, öfkeyi acı diye söylerse, tür ile cinsin aynı şeyde bulunması sonucu çıkmaz; çünkü utanç psykhē'nin akıl yürüten kısmında, korku ise thymos'a ait kısmındadır; acı arzu eden kısımdadır (haz da bundadır), öfke ise thymos'a ait kısımdadır. Dolayısıyla verilenler cins değildir; çünkü türlerle aynı şeyde oluşmak tabiatlarında yoktur. Aynı şekilde dostluk arzu eden kısımdaysa, bir tür dileme olamaz; çünkü her dileme akıl yürüten kısımdadır.
μὲν γὰρ καὶ πρᾶος ὁ ἀπαθὴς λέγεται, ἐγκρατὴς δ᾿ ὁ πάσχων καὶ μὴ ἀγόμενος. Ἴσως μὲν οὖν ἀκολουθεῖ δύναμις ἑκατέρῳ τοιαύτη, ὥστ᾿ εἰ πάθοι, μὴ ἄγεσθαι ἀλλὰ κρατεῖν· οὐ μὴν τοῦτό γ᾿ ἐστὶ τῷ μὲν ἀνδρείῳ τῷ δὲ πράῳ εἶναι, ἀλλὰ τὸ ὅλως μὴ πάσχειν ὑπὸ τῶν τοιούτων μηδέν.
Ἐνίοτε δὲ καὶ τὸ παρακολουθοῦν ὁπωσοῦν ὡς γένος τιθέασιν, οἷον τὴν λύπην τῆς ὀργῆς καὶ τὴν ὑπόληψιν τῆς πίστεως. Ἄμφω γὰρ τὰ εἰρημένα παρακολουθεῖ μὲν τρόπον τινὰ τοῖς ἀποδοθεῖσιν εἴδεσιν, οὐδέτερον δ᾿ αὐτῶν γένος ἐστίν· ὁ μὲν γὰρ ὀργιζόμενος λυπεῖται προτέρας ἐν αὐτῷ τῆς λύπης γενομένης· οὐ γὰρ ἡ ὀργὴ τῆς λύπης, ἀλλ᾿ ἡ λύπη τῆς ὀργῆς αἰτία, ὥσθ᾿ ἁπλῶς ἡ ὀργὴ οὐκ ἔστι λύπη. Κατὰ ταῦτα δ᾿ οὐδ᾿ ἡ πίστις ὑπόληψις· ἐνδέχεται γὰρ τὴν αὐτὴν ὑπόληψιν καὶ μὴ πιστεύοντα ἔχειν. Οὐκ ἐνδέχεται δ᾿, εἴπερ εἶδος ἡ πίστις ὑπολήψεως· οὐ γὰρ ἐνδέχεται τὸ αὐτὸ ἔτι διαμένειν, ἄνπερ ἐκ τοῦ εἴδους ὅλως μεταβάλῃ, καθάπερ οὐδὲ τὸ αὐτὸ ζῷον ὁτὲ μὲν ἄνθρωπον εἶναι ὁτὲ δὲ μή. Ἂν δέ τις φῇ ἐξ ἀνάγκης τὸν ὑπολαμβάνοντα καὶ πιστεύειν, ἐπ᾿ ἴσον ἡ ὑπόληψις καὶ ἡ πίστις ῥηθήσεται, ὥστ᾿ οὐδ᾿ ἂν οὕτως εἴη γένος· ἐπὶ πλέον γὰρ δεῖ λέγεσθαι τὸ γένος.
Ὁρᾶν δὲ καὶ εἰ ἔν τινι τῷ αὐτῷ πέφυκεν ἄμφω γίνεσθαι· ἐν ᾧ γὰρ τὸ εἶδος, καὶ τὸ γένος, οἷον ἐν ᾧ τὸ λευκόν, καὶ τὸ χρῶμα, καὶ ἐν ᾧ γραμματική, καὶ ἐπιστήμη. Ἐὰν οὖν τις τὴν αἰσχύνην φόβον εἴπῃ ἢ τὴν ὀργὴν λύπην, οὐ συμβήσεται ἐν τῷ αὐτῷ τὸ εἶδος καὶ τὸ γένος ὑπάρχειν· ἡ μὲν γὰρ αἰσχύνη ἐν τῷ λογιστικῷ, ὁ δὲ φόβος ἐν τῷ θυμοειδεῖ, καὶ ἡ μὲν λύπη ἐν τῷ ἐπιθυμητικῷ (ἐν τούτῳ γὰρ καὶ ἡ ἡδονή), ἡ δὲ ὀργὴ ἐν τῷ θυμοειδεῖ, ὥστ᾿ οὐ γένη τὰ ἀποδοθέντα, ἐπειδὴ οὐκ ἐν τῷ αὐτῷ τοῖς εἴδεσι πέφυκε γίνεσθαι. Ὁμοίως δὲ καὶ εἰ ἡ φιλία ἐν τῷ ἐπιθυμητικῷ, οὐκ ἂν εἴη βούλησίς τις·
s324Bu topos araz için de yararlıdır; çünkü araz ile arazın ait olduğu şey aynı şeydedir; dolayısıyla aynı şeyde görünmüyorlarsa, birinin ötekine araz olarak ait olmadığı açıktır.
Yine tür, söylenen cinse ancak bir bakıma katılıyorsa; çünkü cinse bir bakıma katılınmadığı kabul edilir: insan bir bakıma canlı değildir, gramer de bir bakıma epistēmē değildir. Ötekilerde de durum aynıdır. O halde bazı durumlarda cinse bir bakıma katılınıp katılınmadığına bakmalıdır; mesela canlı özü itibariyle hissedilebilir ya da görülebilir diye söylenmişse. Çünkü canlı ancak bir bakıma hissedilebilir ya da görülebilirdir: bedeni bakımından hissedilebilir ve görülebilir, psykhē'si bakımından değil; dolayısıyla görülebilir ve hissedilebilir olan canlının cinsi olamaz.
Bazen de farkına varmadan bütünü parçanın içine koyarlar; mesela canlıyı psykhē sahibi beden diye. Oysa parça bütüne hiçbir şekilde yüklenmez; dolayısıyla beden canlının cinsi olamaz, çünkü bir parçadır.
Kınanacak ya da kaçınılacak bir şeyi bir yetinin ya da yapabilen şeyin içine koymuş mu, buna da bakmalıdır; mesela sofisti, iftiracıyı ya da hırsızı, safsata yapabilen, iftira edebilen ya da başkasının malını gizlice alabilen kişi diye. Çünkü bunların hiçbirine, bu şeylerden birini yapabildiği için böyle denmez: tanrı da erdemli insan da kötü şeyler yapabilir, ama böyle değildirler; çünkü bütün kötülere prohairesis'leri yüzünden böyle denir. Ayrıca her yeti tercih edilmeye değer şeylerdendir; kötü şeyleri yapma yetileri bile tercih edilmeye değerdir; bu yüzden tanrının ve erdemli insanın da onlara sahip olduğunu söyleriz, çünkü kötü şeyler yapabildiklerini söyleriz. Dolayısıyla yeti, kınanacak hiçbir şeyin cinsi olamaz. Yoksa kınanacak şeylerden biri tercih edilmeye değer olur; çünkü kınanacak bir yeti bulunacaktır.
πᾶσα γὰρ βούλησις ἐν τῷ λογιστικῷ. Χρήσιμος δ᾿ ὁ τόπος καὶ πρὸς τὸ συμβεβηκός· ἐν τῷ αὐτῷ γὰρ τὸ συμβεβηκὸς καὶ ᾧ συμβέβηκεν, ὥστ᾿ ἂν μὴ ἐν τῷ αὐτῷ φαίνηται, δῆλον ὅτι οὐ συμβέβηκεν.
Πάλιν εἰ κατά τι τὸ εἶδος τοῦ εἰρημένου γένους μετέχει· οὐ δοκεῖ γὰρ κατά τι μετέχεσθαι τὸ γένος· οὐ γάρ ἐστιν ὁ ἄνθρωπος κατά τι ζῷον, οὐδ᾿ ἡ γραμματικὴ κατά τι ἐπιστήμη· Ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων. Σκοπεῖν οὖν εἰ ἐπί τινων κατά τι μετέχεται τὸ γένος, οἷον εἰ τὸ ζῷον ὅπερ αἰσθητὸν ἢ ὁρατὸν εἴρηται. Κατά τι γὰρ αἰσθητὸν ἢ ὁρατὸν τὸ ζῷον· κατὰ τὸ σῶμα γὰρ αἰσθητὸν καὶ ὁρατόν, κατὰ δὲ τὴν ψυχὴν οὔ, ὥστ᾿ οὐκ ἂν εἴη γένος τὸ ὁρατὸν καὶ τὸ αἰσθητὸν τοῦ ζῴου.
Λανθάνουσι δ᾿ ἐνίοτε καὶ τὸ ὅλον εἰς τὸ μέρος τιθέντες, οἷον τὸ ζῷον σῶμα ἔμψυχον. Οὐδαμῶς δὲ τὸ μέρος τοῦ ὅλου κατηγορεῖται, ὥστ᾿ οὐκ ἂν εἴη τὸ σῶμα γένος τοῦ ζῴου, ἐπειδὴ μέρος ἐστίν.
Ὁρᾶν δὲ καὶ εἴ τι τῶν ψεκτῶν ἢ φευκτῶν εἰς δύναμιν ἢ τὸ δυνατὸν ἔθηκεν, οἷον τὸν σοφιστὴν ἢ διάβολον ἢ κλέπτην τὸν δυνάμενον τὰ ἀλλότρια ὑφαιρεῖσθαι ἢ δυνάμενον διαβάλλειν ἢ σοφίζεσθαι. Οὐδεὶς γὰρ τῶν εἰρημένων τῷ δυνατὸς εἶναί τι τούτων τοιοῦτος λέγεται· δύναται μὲν γὰρ καὶ ὁ θεὸς καὶ ὁ σπουδαῖος τὰ φαῦλα δρᾶν, ἀλλ᾿ οὐκ εἰσὶ τοιοῦτοι· πάντες γὰρ οἱ φαῦλοι κατὰ προαίρεσιν λέγονται. Ἔτι πᾶσα δύναμις τῶν αἱρετῶν· καὶ γὰρ αἱ τῶν φαύλων δυνάμεις αἱρεταί, διὸ καὶ τὸν θεὸν καὶ τὸν σπουδαῖον ἔχειν φαμὲν αὐτάς· δυνατοὺς γὰρ εἶναι τὰ φαῦλα πράσσειν. Ὥστ᾿ οὐδενὸς ἂν εἴη ψεκτοῦ γένος ἡ δύναμις. Εἰ δὲ μή, συμβήσεται τῶν ψεκτῶν τι αἱρετὸν εἶναι· ἔσται γάρ τις δύναμις ψεκτή.
s325Kendisi için değerli ya da tercih edilmeye değer şeylerden birini bir yetinin, yapabilen ya da meydana getiren şeyin içine koymuşsa da öyledir. Çünkü her yeti, yapabilen ya da meydana getiren her şey başka bir şey için tercih edilir.
Ya da iki ya da daha çok cinsin içinde bulunan bir şeyi bunlardan yalnız birine koymuşsa. Çünkü bazı şeyleri tek bir cinse koymak mümkün değildir; mesela dolandırıcıyı ve iftiracıyı: bunu seçip de yapamayan da, yapabildiği halde seçmeyen de iftiracı ya da dolandırıcı değildir; ikisine birden sahip olan öyledir. Dolayısıyla bunlar tek bir cinse değil, söylenen ikisine birden konmalıdır.
Ayrıca bazen tersine, cinsi ayrım, ayrımı da cins olarak verirler; mesela şaşkınlığı hayretin aşırılığı, inancı da sanının şiddeti diye. Çünkü ne aşırılık ne şiddet cinstir, ayrımdır. Şaşkınlık aşırı bir hayret, inanç da şiddetli bir sanı gibi görünür; dolayısıyla hayret ve sanı cinstir, aşırılık ve şiddet ise ayrım. Ayrıca biri aşırılığı ve şiddeti cins olarak verirse, cansız şeyler inanacak ve şaşkına dönecektir. Çünkü her şeyin şiddeti ve aşırılığı, şiddeti ve aşırılığı olduğu şeyde bulunur. O halde şaşkınlık hayretin aşırılığıysa, şaşkınlık hayrette bulunacak, dolayısıyla hayret şaşkına dönecektir. Aynı şekilde inanç, sanının şiddetiyse, sanıda bulunacak, dolayısıyla sanı inanacaktır. Ayrıca böyle veren kişi şiddete şiddetli, aşırılığa aşırı demek zorunda kalacaktır. Çünkü şiddetli inanç vardır; o halde inanç şiddetse, şiddetli bir şiddet olacaktır. Aynı şekilde aşırı şaşkınlık da vardır; o halde şaşkınlık aşırılıksa, aşırı bir aşırılık olacaktır. Oysa bunların hiçbiri kabul edilir görünmez; tıpkı epistēmē'nin bilinebilir olan, hareketin de hareket eden olmadığı gibi.
Καὶ εἴ τι τῶν δι᾿ αὑτὸ τιμίων ἢ αἱρετῶν εἰς δύναμιν ἢ τὸ δυνατὸν ἢ τὸ ποιητικὸν ἔθηκεν. Πᾶσα γὰρ δύναμις καὶ πᾶν τὸ δυνατὸν ἢ τὸ ποιητικὸν δι᾿ ἄλλο αἱρετόν.
Ἢ εἴ τι τῶν ἐν δύο γένεσιν ἢ πλείοσιν εἰς θάτερον ἔθηκεν. Ἔνια γὰρ οὐκ ἔστιν εἰς ἓν γένος θεῖναι, οἷον τὸν φένακα καὶ τὸν διάβολον· οὔτε γὰρ ὁ προαιρούμενος ἀδυνατῶν δέ, οὔθ᾿ ὁ δυνάμενος μὴ προαιρούμενος δὲ διάβολος ἢ φέναξ, ἀλλ᾿ ὁ ἄμφω ταῦτα ἔχων. Ὥστ᾿ οὐ θετέον εἰς ἓν γένος ἀλλ᾿ εἰς ἀμφότερα τὰ εἰρημένα.
Ἔτι ἐνίοτε ἀνάπαλιν τὸ μὲν γένος ὡς διαφορὰν τὴν δὲ διαφορὰν ὡς γένος ἀποδιδόασιν, οἷον τὴν ἔκπληξιν ὑπερβολὴν θαυμασιότητος καὶ τὴν πίστιν σφοδρότητα ὑπολήψεως. Οὔτε γὰρ ἡ ὑπερβολὴ οὔθ᾿ ἡ σφοδρότης γένος, ἀλλὰ διαφορά· δοκεῖ γὰρ ἡ ἔκπληξις θαυμασιότης γένος, ἀλλὰ διαφορά· δοκεῖ γὰρ ἡ ἔκπληξις θαυμασιότης εἶναι ὑπερβάλλουσα καὶ ἡ πίστις ὑπόληψις σφοδρά, ὥστε γένος ἡ θαυμασιότης καὶ ἡ ὑπόληψις, ἡ δ᾿ ὑπερβολὴ καὶ ἡ σφοδρότης διαφορά. Ἔτι εἴ τις τὴν ὑπερβολὴν καὶ σφοδρότητα ὡς γένος ἀποδώσει, τὰ ἄψυχα πιστεύσει καὶ ἐκπλαγήσεται. Ἡ γὰρ ἑκάστου σφοδρότης, καὶ ὑπερβολὴ πάρεστιν ἐκείνῳ οὗ ἐστὶ σφοδρότης καὶ ὑπερβολή. Εἰ οὖν ἡ ἔκπληξις ὑπερβολή ἐστι θαυμασιότητος, παρέσται τῇ θαυμασιότητι ἡ ἔκπληξις, ὥσθ᾿ ἡ θαυμασιότης ἐκπλαγήσεται. Ὁμοίως δὲ καὶ ἡ πίστις παρέσται τῇ ὑπολήψει, εἴπερ σφοδρότης ὑπολήψεώς ἐστιν, ὥστε ἡ ὑπόληψις πιστεύσει. Ἔτι συμβήσεται τῷ οὕτως ἀποδιδόντι σφοδρότητα σφοδρὰν λέγειν καὶ ὑπερβολὴν ὑπερβάλλουσαν. Ἔστι γὰρ πίστις σφοδρά· εἰ οὖν ἡ πίστις σφοδρότης ἐστί, σφοδρότης ἂν εἴη σφοδρά. Ὁμοίως δὲ καὶ ἔκπληξίς ἐστιν ὑπερβάλλουσα· εἰ οὖν ἡ ἔκπληξις ὑπερβολή ἐστιν, ὑπερβολὴ ἂν εἴη ὑπερβάλλουσα· Οὐ
s326Bazen de hâli, hâle uğrayan şeyi cinsi sayıp onun içine koyarak hata ederler; mesela ölümsüzlüğün ebedî hayat olduğunu söyleyenler: ölümsüzlük daha çok hayatın bir hâli ya da başına gelen bir şey gibi görünür. Söylenenin doğru olduğu, biri ölümlü birinin ölümsüz hale gelebileceğini kabul ederse açık olur: kimse onun başka bir hayat kazandığını söylemez, aynı hayata bir şeyin ya da bir hâlin eklendiğini söyler. Dolayısıyla hayat ölümsüzlüğün cinsi değildir.
Yine bir hâlin cinsinin, hâli olduğu şey olduğunu söylerlerse; mesela rüzgârın hareket eden hava olduğunu. Rüzgâr daha çok havanın hareketidir; çünkü hava hareket ettiğinde de durduğunda da aynı hava olarak kalır. Dolayısıyla rüzgâr hiçbir şekilde hava değildir; yoksa hava hareket etmediğinde de rüzgâr olurdu, çünkü rüzgâr olan aynı hava yerinde kalmaktadır. Bu türden öteki durumlarda da aynıdır. Bu örnekte rüzgârın hareket eden hava olduğunu kabul etmek gerekse bile, cinsin doğru söylenmediği her durumda böyle bir şeyi kabul etmemeli, yalnız verilen cinsin gerçekten yüklendiği durumlarda kabul etmelidir. Çünkü bazı durumlarda doğru söylendiği kabul edilmez; mesela çamur ve kar için. Karın donmuş su, çamurun da nemle yoğrulmuş toprak olduğunu söylerler; ama ne kar sudur ne de çamur topraktır; dolayısıyla verilenlerden hiçbiri cins olamaz; çünkü cinsin türler hakkında her zaman doğru söylenmesi gerekir. Aynı şekilde şarap da, Empedokles'in "tahtada çürümüş su" dediği gibi, çürümüş su değildir; çünkü mutlak olarak su değildir.
δοκεῖ δ᾿ οὐδέτερον τούτων, ὥσπερ οὐδ᾿ ἐπιστήμη ἐπιστητὸν οὐδὲ κίνησις κινούμενον.
Ἐνίοτε δὲ διαμαρτάνουσι καὶ τὸ πάθος εἰς γένος τὸ πεπονθὸς τιθέντες, οἷον ὅσοι τὴν ἀθανασίαν ζωὴν ἀΐδιόν φασιν εἶναι· πάθος γάρ τι ζωῆς ἢ σύμπτωμα ἡ ἀθανασία ἔοικεν εἶναι. Ὅτι δ᾿ ἀληθὲς τὸ λεγόμενον, δῆλον ἂν γένοιτο, εἴ τις συγχωρήσειεν ἐκ θνητοῦ τινὰ ἀθάνατον γίνεσθαι· οὐδεὶς γὰρ φήσει ἑτέραν αὐτὸν ζωὴν λαμβάνειν, ἀλλὰ σύμπτωμά τι ἢ πάθος αὐτῇ ταύτῃ παραγενέσθαι. Ὥστ᾿ οὐ γένος ἡ ζωὴ τῆς ἀθανασίας.
Πάλιν εἰ τοῦ πάθους, οὗ ἐστὶ πάθος, ἐκεῖνο γένος φασὶν εἶναι, οἷον τὸ πνεῦμα ἀέρα κινούμενον. Μᾶλλον γὰρ κίνησις ἀέρος τὸ πνεῦμα· ὁ γὰρ αὐτὸς ἀὴρ διαμένει, ὅταν τε κινῆται καὶ ὅταν μένῃ. Ὥστ᾿ οὐκ ἔστιν ὅλως ἀὴρ τὸ πνεῦμα· ἦν γὰρ ἂν καὶ μὴ κινουμένου τοῦ ἀέρος πνεῦμα, εἴπερ ὁ αὐτὸς ἀὴρ διαμένει ὅσπερ ἦν πνεῦμα. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων τῶν τοιούτων. Εἰ δ᾿ ἄρα καὶ ἐπὶ τούτου δεῖ συγχωρῆσαι ὅτι ἀήρ ἐστι κινούμενος τὸ πνεῦμα, ἀλλ᾿ οὔτι κατὰ πάντων τὸ τοιοῦτον ἀποδεκτέον καθ᾿ ὧν μὴ ἀληθεύεται τὸ γένος, ἀλλ᾿ ἐφ᾿ ὅσων ἀληθῶς κατηγορεῖται τὸ ἀποδοθὲν γένος. Ἐπ᾿ ἐνίων γὰρ οὐ δοκεῖ ἀληθεύεσθαι, οἷον ἐπὶ τοῦ πηλοῦ καὶ τῆς χιόνος. Τὴν μὲν γὰρ χιόνα φασὶν ὕδωρ εἶναι πεπηγός, τὸν δὲ πηλὸν γῆν ὑγρῷ πεφυραμένην· ἔστι δ᾿ οὔθ᾿ ἡ χιὼν ὕδωρ οὔθ᾿ ὁ πηλὸς γῆ, ὥστ᾿ οὐκ ἂν εἴη γένος οὐδέτερον τῶν ἀποδοθέντων· δεῖ γὰρ τὸ γένος ἀληθεύεσθαι ἀεὶ κατὰ τῶν εἰδῶν. Ὁμοίως δ᾿ οὐδ᾿ ὁ οἶνός ἐστιν ὕδωρ σεσηπός, καθάπερ Ἐμπεδοκλῆς φησὶ σαπὲν ἐν ξύλῳ ὕδωρ· ἁπλως γὰρ οὐκ ἔστιν ὕδωρ.
4.66. Bölüm
Ayrıca verilen şey hiçbir şeyin cinsi değilse; çünkü o zaman söylenen şeyin de cinsi olmadığı açıktır. Bunu, verilen cinse katılan şeylerin tür bakımından birbirinden hiç farklı olmamasından anlamalıdır; mesela beyaz şeyler: bunlar tür bakımından birbirinden hiç farklı değildir. Oysa her cinsin türleri birbirinden farklıdır; dolayısıyla beyaz hiçbir şeyin cinsi olamaz.
Yine her şeyi izleyen bir şeyi cins ya da ayrım olarak söylemişse. Çünkü her şeyi izleyen birçok şey vardır; mesela varlık ve bir, her şeyi izleyenlerdendir. O halde varlığı cins olarak verdiyse, her şeye yüklendiği için her şeyin cinsi olacağı açıktır; çünkü cins türlerinden başka hiçbir şeye yüklenmez. Dolayısıyla bir de varlığın bir türü olur. O zaman cinsin yüklendiği her şeye türün de yüklenmesi sonucu çıkar; çünkü varlık da bir de mutlak olarak her şeye yüklenir; oysa türün daha dar kapsamda yüklenmesi gerekir. Her şeyi izleyen şeyi ayrım olarak söylediyse, ayrımın cinsle eşit ya da ondan daha geniş kapsamda söyleneceği açıktır: cins de her şeyi izleyenlerdense eşit kapsamda, cins her şeyi izlemiyorsa ayrım ondan daha geniş kapsamda söylenir.
Ayrıca verilen cins türde, bir dayanakta bulunan bir şey olarak söyleniyorsa, beyazın kar hakkında söylenmesi gibi, cins olamayacağı açıktır; çünkü cins türe yalnız onu dayanak alarak, onun hakkında söylenir.
Cinsin türle eşanlamlı olup olmadığına da bakmalıdır; çünkü cins bütün türlerine eşanlamlı olarak yüklenir.
Ayrıca hem türün hem cinsin bir zıttı varken, zıtların daha iyisini daha kötü cinse koymuşsa; çünkü o zaman geri kalan da geri kalanın içinde olacaktır, zira zıtlar zıt cinslerdedir. Dolayısıyla daha iyi daha kötünün, daha kötü de daha iyinin içinde olacaktır; oysa daha iyi olanın cinsinin de daha iyi olduğu kabul edilir. Aynı tür ikisiyle de aynı şekilde ilişkiliyken onu daha iyi cinse değil daha kötü cinse koymuşsa da öyledir; mesela psykhē'yi özü itibariyle hareket ya da hareket eden diye. Çünkü aynı psykhē'nin aynı ölçüde hem durdurucu hem hareket ettirici olduğu kabul edilir; dolayısıyla durgunluk daha iyiyse, cinsi ona koymak gerekirdi.
Ayrıca daha çok ve daha azdan hareket edilir. Çürüten, cinsin "daha çok"u kabul ettiği halde türün, ne kendisinin ne de ondan adını alanın "daha çok"u kabul etmediği duruma bakar. Mesela aretē "daha çok"u kabul ediyorsa, adalet de adil insan da kabul eder; çünkü biri ötekinden daha adil denir. O halde verilen cins "daha çok"u kabul ettiği halde tür, ne kendisi ne de ondan adını alan kabul ediyorsa, verilen şey cins olamaz.
Yine daha çok ya da aynı ölçüde cins gibi görünen şey cins değilse, verilen şeyin de cins olmadığı açıktır. Bu topos özellikle türe "ne olduğu"nda birden çok şeyin yükleniyor göründüğü, ama ayrım yapılmamış olduğu ve hangisinin cins olduğunu söyleyemediğimiz durumlarda yararlıdır; mesela öfkeye hem acının hem de küçümsenme sanısının "ne olduğu"nda yüklendiği kabul edilir: öfkelenen kişi hem acı duyar hem de küçümsendiğini sanır. Aynı inceleme, türü başka bir şeyle karşılaştırırken tür için de yapılır: verilen cinsin içinde daha çok ya da aynı ölçüde bulunuyor gibi görünen şey o cinsin içinde değilse, verilen türün de o cinsin içinde olmayacağı açıktır.
Çürüten bunu söylendiği gibi kullanmalıdır. Kuran için ise, hem verilen cins hem tür "daha çok"u kabul ediyorsa topos yararlı değildir; çünkü ikisi de kabul ettiği halde birinin ötekinin cinsi olmamasına hiçbir engel yoktur: güzel de beyaz da "daha çok"u kabul eder, ama hiçbiri ötekinin cinsi değildir. Ama cinslerin ve türlerin birbiriyle karşılaştırılması yararlıdır; mesela bu da şu da aynı ölçüde cinsse, biri cinsse öteki de cinstir. Daha az ve daha çok için de aynı şekilde: mesela kendine hâkim olmanın cinsi aretē'den çok yetiyse ve aretē cinsse, yeti de cinstir. Aynı şeyler tür için de söylenebilir: bu da şu da ele alınan şeyin aynı ölçüde türüyse, biri türse öteki de türdür; daha az tür gibi görünen türse, daha çok tür gibi görünen de türdür.
Ayrıca kurmak için, cinsin, verildiği şeylere "ne olduğu"nda yüklenip yüklenmediğine bakmalıdır; verilen tür tek değil de birden çok ve birbirinden farklıysa; çünkü o zaman cins olacağı açıktır. Verilen tür tekse, cinsin başka türlere de "ne olduğu"nda yüklenip yüklenmediğine bakmalıdır; çünkü yine birden çok ve farklı şeye yüklenmiş olacaktır.
Bazılarına göre ayrım da türlere "ne olduğu"nda yüklendiği için, söylenen temel kuralları kullanarak cinsi ayrımdan ayırmalıdır: önce, cins ayrımdan daha geniş kapsamda söylenir; sonra, "ne olduğu" verilirken ayrımdan çok cinsi söylemek uygundur: insana canlı diyen, insanın ne olduğunu karada yaşayan diyenden daha iyi gösterir. Ayrıca ayrım her zaman cinsin bir keyfiyetini belirtir, cins ise ayrımınkini belirtmez: karada yaşayan diyen bir tür canlıdan söz eder, canlı diyen ise bir tür karada yaşayandan söz etmez.
Ayrımı cinsten böyle ayırmalıdır. Musikiyle uğraşan kişi, musikiyle uğraştığı ölçüde epistēmē sahibi ve musiki bir tür epistēmē göründüğüne göre; yürüyen yürümekle hareket ediyorsa, yürüme de bir tür hareket göründüğüne göre, bir şeyi hangi cinse koymak istiyorsan söylenen yolla bakmalısın. Mesela epistēmē'yi özü itibariyle inanç diye koymak istiyorsan, bilen kişinin bildiği ölçüde inanıp inanmadığına bakmalısın; öyleyse epistēmē'nin bir tür inanç olacağı açıktır. Bu türden öteki durumlarda da aynı yol izlenir.
Ayrıca bir şeyi her zaman izleyen ama onunla döndürülemeyen şeyi cins olmayandan ayırmak zordur; mesela bu, şunun her örneğini izliyor ama şu bunun her örneğini izlemiyorsa; tıpkı durgunluğun rüzgârsızlığı, bölünebilirin de sayıyı izlemesi, ama tersinin olmaması gibi (bölünebilir olan her şey sayı değildir, her durgunluk da rüzgârsızlık değildir). Bu durumda kişi, öteki onunla döndürülemediği sürece, her zaman izleyeni kendisi cins gibi kullanmalı; karşıdaki bunu ileri sürdüğünde ise her durumda kabul etmemelidir. Buna itiraz: var olmayan, oluşan her şeyi izler (çünkü oluşan henüz var değildir) ve onunla döndürülemez (çünkü var olmayan her şey oluşmaz), ama yine de var olmayan oluşanın cinsi değildir; çünkü var olmayanın mutlak olarak hiçbir türü yoktur.
Cins konusunda söylendiği gibi ilerlemek gerekir.
Ἔτι εἰ ὅλως τὸ ἀποδοθὲν μηδενός ἐστι γένος· δῆλον γὰρ ὡς οὐδὲ τοῦ λεχθέντος. Σκοπεῖν δ᾿ ἐκ τοῦ μηδὲν διαφέρειν εἴδει τὰ μετέχοντα τοῦ ἀποδοθέντος γένους, οἷον τὰ λευκά· οὐδὲν γὰρ διαφέρει τῷ εἴδει ταῦτ᾿ ἀλλήλων. Παντὸς δὲ γένους ἐστὶ τὰ εἴδη διάφορα, ὥστ᾿ οὐκ ἂν εἴη τὸ λευκὸν γένος οὐδενός.
Πάλιν εἰ τὸ πᾶσιν ἀκολουθοῦν γένος ἢ διαφορὰν εἶπεν. Πλείω γὰρ τὰ πᾶσιν ἑπόμενα, οἷον τὸ ὂν καὶ τὸ ἓν τῶν πᾶσιν ἑπομένων ἐστίν. Εἰ οὖν τὸ ὂν γένος ἀπέδωκε, δῆλον ὅτι πάντων ἂν εἴη γένος, ἐπειδὴ κατηγορεῖται αὐτῶν· κατ᾿ οὐδενὸς γὰρ τὸ γένος ἀλλ᾿ ἢ κατὰ τῶν εἰδῶν κατηγορεῖται. Ὥστε καὶ τὸ ἓν εἶδος ἂν εἴη τοῦ ὄντος. Συμβαίνει οὖν κατὰ πάντων, ὧν τὸ γένος κατηγορεῖται, καὶ τὸ εἶδος κατηγορεῖσθαι, ἐπειδὴ τὸ ὂν καὶ τὸ ἓν κατὰ πάντων ἁπλῶς κατηγορεῖται, δέον ἐπ᾿ ἔλαττον τὸ εἶδος κατηγορεῖσθαι. Εἰ δὲ τὸ πᾶσιν ἑπόμενον διαφορὰν εἶπε, δῆλον ὅτι ἐπ᾿ ἴσον ἢ ἐπὶ πλέον ἡ διαφορὰ τοῦ γένους ῥηθήσεται. Εἰ μὲν γὰρ καὶ τὸ γένος τῶν πᾶσιν ἑτομένων, ἐπ᾿ ἴσον, εἰ δὲ μὴ πᾶσιν ἕπεται τὸ γένος, ἐπὶ πλέον ἡ διαφορὰ λέγοιτ᾿ ἂν αὐτοῦ.
Ἔτι εἰ ἐν ὑποκειμένῳ τῷ εἴδει τὸ ἀποδοθὲν γένος λέγεται, καθάπερ τὸ λευκὸν ἐπὶ τῆς χιόνος, ὥστε δῆλον ὅτι οὐκ ἂν εἴη γένος· καθ᾿ ὑποκειμένου γὰρ τοῦ εἴδους μόνον τὸ γένος λέγεται.
Σκοπεῖν δὲ καὶ εἰ μὴ συνώνυμον τὸ γένος τῷ εἴδει· κατὰ πάντων γὰρ τῶν εἰδῶν συνωνύμως τὸ γένος κατηγορεῖται.
Ἔτι ὅταν ὄντος καὶ τῷ εἴδει καὶ τῷ γένει ἐναντίου τὸ βέλτιον τῶν ἐναντίων εἰς τὸ χεῖρον γένος θῇ· συμβήσεται γὰρ τὸ λοιπὸν ἐν τῷ λοιπῷ εἶναι, ἐπειδὴ τἀναντία ἐν τοῖς ἐναντίοις γένεσιν, ὥστε τὸ βέλτιον ἐν τῷ χείρονι ἔσται καὶ τὸ χεῖρον ἐν τῷ βελτίονι· δοκεῖ δὲ τοῦ βελτίονος καὶ τὸ γένος βέλτιον εἶναι. Καὶ εἰ τοῦ αὐτοῦ εἴδους ὁμοίως πρὸς ἄμφω ἔχοντος εἰς τὸ χεῖρον καὶ μὴ εἰς τὸ βέλτιον γένος ἔθηκεν, οἷον τὴν ψυχὴν ὅπερ κίνησιν ἢ κινούμενον. Ὁμοίως γὰρ ἡ αὐτὴ στατικὴ καὶ κινητικὴ δοκεῖ εἶναι, ὥστ᾿ εἰ βέλτιον ἡ στάσις, εἰς τοῦτο ἔδει τὸ γένος θεῖναι.
Ἔτι ἐκ τοῦ μᾶλλον καὶ ἧττον, ἀνασκευάζοντι μέν, εἰ τὸ γένος δέχεται τὸ μᾶλλον, τὸ δ᾿ εἶδος μὴ δέχεται μήτ᾿ αὐτὸ μήτε τὸ κατ᾿ ἐκεῖνο λεγόμενον. Οἷον εἰ ἡ ἀρετὴ δέχεται τὸ μᾶλλον, καὶ ἡ δικαιοσύνη καὶ ὁ δίκαιος· λέγεται γὰρ δικαιότερος ἕτερος ἑτέρου. Εἰ οὖν τὸ μὲν ἀποδοθὲν γένος τὸ μᾶλλον δέχεται, τὸ δ᾿ εἶδος μὴ δέχεται μήτ᾿ αὐτὸ μήτε τὸ κατ᾿ ἐκεῖνο λεγόμενον, οὐκ ἂν εἴη γένος τὸ ἀποδοθέν.
Πάλιν εἰ τὸ μᾶλλον δοκοῦν ἢ ὁμοίως μή ἐστι γένος, δῆλον ὅτι οὐδὲ τὸ ἀποδοθέν. Χρήσιμος δ᾿ ὁ τόπος ἐπὶ τῶν τοιούτων μάλιστα ἐφ᾿ ὧν πλείω φαίνεται τοῦ εἴδους ἐν τῷ τί ἐστι κατηγορούμενα, καὶ μὴ διώρισται, μηδ᾿ ἔχομεν εἰπεῖν ποῖον αὐτῶν γένος, οἷον τῆς ὀργῆς καὶ ἡ λύπη καὶ ἡ ὑπόληψις ὀλιγωρίας ἐν τῷ τί ἐστι κατηγορεῖσθαι δοκεῖ· λυπεῖταί τε γὰρ ὁ ὀργιζόμενος καὶ ὑπολαμβάνει ὀλιγωρεῖσθαι. Ἡ αὐτὴ δὲ σκέψις καὶ ἐπὶ τοῦ εἴδους πρὸς ἄλλο τι συγκρίνοντι· εἰ γὰρ τὸ μᾶλλον ἢ τὸ ὁμοίως δοκοῦν εἶναι ἐν τῷ ἀποδοθέντι γένει μή ἐστιν ἐν τῷ γένει, δῆλον ὅτι οὐδὲ τὸ ἀποδοθὲν εἶδος εἴη ἂν ἐν τῷ γένει.
Ἀναιροῦντι μὲν οὖν καθάπερ εἴρηται χρηστέον· κατασκευάζοντι δέ, εἰ μὲν ἐπιδέχεται τὸ μᾶλλον τό τε ἀποδοθὲν γένος καὶ τὸ εἶδος, οὐ χρήσιμος ὁ τόπος· οὐδὲν γὰρ κωλύει ἀμφοτέρων ἐπιδεχομένων μὴ εἶναι θάτερον θατέρου γένος. Τό τε γὰρ καλὸν καὶ τὸ λευκὸν ἐπιδέχεται τὸ μᾶλλον, καὶ οὐδέτερον οὐδετέρου γένος. Ἡ δὲ τῶν γενῶν καὶ τῶν εἰδῶν πρὸς ἄλληλα σύγκρισις χρήσιμος, οἷον εἰ ὁμοίως τόδε καὶ τόδε γένος, εἰ θάτερον γένος, καὶ θάτερον. Ὁμοίως δὲ καὶ εἰ τὸ ἧττον καὶ τὸ μᾶλλον, οἷον εἰ τῆς ἐγκρατείας μᾶλλον ἡ δύναμις ἢ ἡ ἀρετὴ γένος, ἡ δ᾿ ἀρετὴ γένος, καὶ ἡ δύναμις. τὰ δ᾿ αὐτὰ καὶ ἐπὶ τοῦ εἴδους ἁρμόσει λέγεσθαι. Εἰ γὰρ ὁμοίως τόδε καὶ τόδε τοῦ προκειμένου εἶδος, εἰ θάτερον εἶδος, καὶ τὸ λοιπόν· καὶ εἰ τὸ ἧττον δοκοῦν εἶδός ἐστι, καὶ τὸ μᾶλλον.
Ἔτι πρὸς τὸ κατασκευάζειν σκεπτέον εἰ καθ᾿ ὧν ἀπεδόθη τὸ γένος, ἐν τῷ τί ἐστι κατηγορεῖται, μὴ ὄντος ἑνὸς τοῦ ἀποδοθέντος εἴδους, ἀλλὰ πλειόνων καὶ διαφόρων· δῆλον γὰρ ὅτι γένος ἔσται. Εἰ δ᾿ ἓν τὸ ἀποδοθὲν εἶδός ἐστι, σκοπεῖν εἰ καὶ κατ᾿ ἄλλων εἰδῶν τὸ γένος ἐν τῷ τί ἐστι κατηγορεῖται· πάλιν γὰρ συμβήσεται κατὰ πλειόνων καὶ διαφόρων αὐτὸ κατηγορεῖσθαι.
Ἐπεὶ δὲ δοκεῖ τισὶ καὶ ἡ διαφορὰ ἐν τῷ τί ἐστι τῶν εἰδῶν κατηγορεῖσθαι, χωριστέον τὸ γένος ἀπὸ τῆς διαφορᾶς χρώμενον τοῖς εἰρημένοις στοιχείοις, πρῶτον μὲν ὅτι τὸ γένος ἐπὶ πλέον λέγεται τῆς διαφορᾶς, εἶθ᾿ ὅτι κατὰ τὴν τοῦ τί ἐστιν ἀπόδοσιν μᾶλλον ἁρμόττει τὸ γένος ἢ τὴν διαφορὰν εἰπεῖν· ὁ γὰρ ζῷον εἴπας τὸν ἄνθρωπον μᾶλλον δηλοῖ τί ἐστιν ὁ ἄνθρωπος ἢ ὁ πεζόν. Καὶ ὅτι ἡ μὲν διαφορὰ ποιότητα τοῦ γένους ἀεὶ σημαίνει, τὸ δὲ γένος τῆς διαφορᾶς οὔ· ὁ μὲν γὰρ εἴπας πεζὸν ποιόν τι ζῷον λέγει, ὁ δὲ ζῷον εἴπας οὐ λέγει ποιόν τι πεζόν.
Τὴν μὲν οὖν διαφορὰν ἀπὸ τοῦ γένους οὕτω χωριστέον. Ἐπεὶ δὲ δοκεῖ τὸ μουσικόν, ᾗ μουσικόν ἐστιν, ἐπιστῆμόν τ᾿ εἶναι καὶ ἡ μουσικὴ ἐπιστήμη τις εἶναι, καὶ εἰ τὸ βαδίζον τῷ βαδίζειν κινεῖται, ἡ βάδισις κίνησίς τις εἶναι, σκοπεῖν ἐν ᾧ ἂν γένει βούλῃ τι κατασκευάσαι, τὸν εἰρημένον τρόπον, οἷον εἰ τὴν ἐπιστήμην ὅπερ πίστιν, εἰ ὁ ἐπιστάμενος ᾗ ἐπίσταται πιστεύει· δῆλον γὰρ ὅτι ἡ ἐπιστήμη πίστις ἄν τις εἴη. Τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων τῶν τοιούτων.
Ἔτι ἐπεὶ τὸ παρεπόμενόν τινι ἀεὶ καὶ μὴ ἀντιστρέφον χαλεπὸν χωρίσαι τοῦ μὴ γένος εἶναι, ἂν τόδε μὲν τῷδ᾿ ἕπηται παντί, τόδε δὲ τῷδε μὴ παντί, οἷον τῇ νηνεμίᾳ ἡ ἠρεμία καὶ τῷ ἀριθμῷ τὸ διαιρετόν, ἀνάπαλιν δ᾿ οὔ (τὸ γὰρ διαιρετὸν οὐ πᾶν ἀριθμός, οὐδ᾿ ἡ ἠρεμία νηνεμία), αὐτὸν μὲν χρῆσθαι ὡς γένους ὄντος τοῦ ἀεὶ ἀκολουθοῦντος, ὅταν μὴ ἀντιστρέφῃ θάτερον, ἄλλου δὲ προτείνοντος μὴ ἐπὶ πάντων ὑπακούειν. Ἔνστασις δ᾿ αὐτοῦ ὅτι τὸ μὴ ὂν ἕπεται παντὶ τῷ γινομένῳ (τὸ γὰρ γινόμενον οὐκ ἔστι) καὶ οὐκ ἀντιστρέφει (οὐ γὰρ πᾶν τὸ μὴ ὂν γίνεται), ἀλλ᾿ ὅμως οὐκ ἔστι γένος τὸ μὴ ὂν τοῦ γινομένου· ἁπλῶς γὰρ οὐκ ἔστι τοῦ μὴ ὄντος εἴδη.
Περὶ μὲν οὖν τοῦ γένους, καθάπερ εἴρηται, μετιτέον.