III. Kitap
3.11. Bölüm
İki ya da daha çok şeyden hangisinin daha çok tercih edilmeye değer ya da daha iyi olduğunu şu yerlerden hareketle incelemek gerekir. Önce şunu belirleyelim: incelememiz, birbirinden çok uzak ve aralarında büyük fark bulunan şeyler hakkında değildir (saadetin mi zenginliğin mi daha çok tercih edilmeye değer olduğu konusunda kimse tereddüt etmez); birbirine yakın olan ve birinin ötekine bir üstünlüğünü göremediğimiz için hangisinden yana çıkmamız gerektiğini tartıştığımız şeyler hakkındadır. Böyle şeylerde bir ya da birkaç üstünlük gösterilince, zihnin, hangisi üstün geliyorsa onun daha çok tercih edilmeye değer olduğunu kabul edeceği açıktır.
Önce, daha uzun süreli ya da daha sağlam olan, bu bakımdan daha geri olandan daha çok tercih edilmeye değerdir. Phronēsis sahibi insanın, iyi insanın ya da doğru kanunun seçeceği şey de öyledir; her konuda seçim yapan erdemli insanların, erdemli oldukları ölçüde seçecekleri, ya da her alanda o alanın uzmanlarının seçecekleri şey de. Yahut çoğunun ya da hepsinin seçeceği şey: mesela hekimlikte ya da marangozlukta hekimlerin ya da ustaların çoğunun ya da hepsinin seçeceği; ya da genel olarak insanların çoğunun, hepsinin, hatta her şeyin seçeceği şey, mesela iyi; çünkü her şey iyiye yönelir. Söylenecek olanı, hangi işe yarayacaksa o yöne çekmek gerekir. Mutlak olarak daha iyi ve daha çok tercih edilmeye değer olan, daha üstün bir epistēmē'ye göre öyle olandır; belli bir kişi için ise o kişinin kendi epistēmē'sine göre öyle olandır.
Sonra, özü itibariyle belli bir şey olan, cinsin içinde olmayandan daha çok tercih edilmeye değerdir; mesela adalet, adil insandan. Çünkü adalet iyi cinsinin içindedir, adil insan değildir; adalet özü itibariyle iyidir, adil insan değildir. Zira cinsin içinde bulunmayan hiçbir şeye özü itibariyle o cins denmez; mesela beyaz insan özü itibariyle renk değildir. Ötekilerde de durum aynıdır.
Kendisi için tercih edilen, başka bir şey için tercih edilenden daha çok tercih edilmeye değerdir; mesela sağlıklı olmak, idman yapmaktan: biri kendisi için, öteki başka bir şey için tercih edilir. Kendiliğinden tercih edilen de araz olarak tercih edilenden; mesela dostlarımızın adil olması, düşmanlarımızın adil olmasından. Birincisini kendiliğinden, ikincisini araz olarak tercih ederiz; düşmanlarımızın adil olmasını, bize zarar vermesinler diye araz olarak isteriz. Bu bir öncekiyle aynı şeydir, yalnız söyleniş tarzı farklıdır: dostlarımızın adil olmasını, bize bundan hiçbir şey gelmeyecek olsa da, Hindistan'da bile yaşasalar, kendisi için isteriz; düşmanlarımızın adil olmasını ise başka bir şey için, bize zarar vermesinler diye isteriz.
Kendiliğinden iyinin sebebi olan da araz olarak sebebi olandan daha çok tercih edilmeye değerdir; mesela aretē talihten: aretē iyi şeylerin kendiliğinden, talih ise araz olarak sebebidir; buna benzer başka bir şey varsa o da öyledir. Zıttında da durum aynıdır: kendiliğinden kötünün sebebi olan, araz olarak sebebi olandan daha çok kaçınılacak şeydir; mesela kötülük ve talih: kötülük kendiliğinden kötüdür, talih ise araz olarak.
Mutlak olarak iyi olan da belli biri için iyi olandan daha çok tercih edilmeye değerdir; mesela iyileşmek, ameliyat olmaktan: biri mutlak olarak iyidir, öteki yalnız ameliyata ihtiyacı olan kişi için iyidir. Tabiatça olan da tabiatça olmayandan; mesela adalet, adil insandan: biri tabiatça vardır, öteki sonradan kazanılmıştır. Daha iyi ve daha değerli olana ait olan da daha çok tercih edilmeye değerdir; mesela tanrıya ait olan insana ait olandan, psykhē'ye ait olan bedene ait olandan. Daha iyi olana özgü olan da daha kötü olana özgü olandan daha iyidir; mesela tanrıya özgü olan insana özgü olandan: ikisinde ortak olan şeyler bakımından aralarında hiç fark yoktur, ama kendilerine özgü olanlar bakımından biri ötekinden üstündür. Daha iyi, daha önce gelen ya da daha değerli şeylerde bulunan da daha iyidir; mesela sağlık, güçten ve güzellikten. Sağlık nemlide, kuruda, sıcakta ve soğukta, kısacası canlıyı oluşturan ilk unsurlarda bulunur; ötekiler ise sonra gelenlerde bulunur: güç sinirlerde ve kemiklerde bulunur, güzellik de uzuvların bir tür orantısı gibi görünür. Gaye de gayeye götüren şeylerden daha çok tercih edilmeye değer görünür; gayeye götüren iki şeyden de gayeye daha yakın olanı. Genel olarak, hayatın gayesine yönelik olan, başka bir şeye yönelik olandan daha çok tercih edilmeye değerdir; mesela saadete katkıda bulunan, phronēsis'e katkıda bulunandan. Mümkün olan da mümkün olmayandan. Ayrıca bir şeyi meydana getiren iki şeyden, gayesi daha iyi olanı. Meydana getiren şey ile gaye karşılaştırılırken orantıdan hareket edilir: bir gayenin öteki gayeyi aştığı ölçü, o öteki gayenin kendi meydana getiricisini aştığı ölçüden büyükse, böyle yapılır. Mesela saadetin sağlıktan üstünlüğü, sağlığın sağlık verici şeyden üstünlüğünden büyükse, saadeti meydana getiren şey sağlıktan daha iyidir. Çünkü saadet sağlıktan ne kadar üstünse, saadeti meydana getiren şey de sağlık verici şeyden o kadar üstündür. Sağlığın sağlık verici şeyden üstünlüğü ise daha küçüktü; dolayısıyla saadeti meydana getiren şeyin sağlık verici şeyden üstünlüğü, sağlığın sağlık verici şeyden üstünlüğünden büyüktür. Demek ki saadeti meydana getiren şeyin sağlıktan daha çok tercih edilmeye değer olduğu açıktır; çünkü aynı şeyi daha büyük bir farkla aşmaktadır.
Ayrıca kendi başına daha güzel, daha değerli ve daha övgüye değer olan da daha çok tercih edilmeye değerdir; mesela dostluk zenginlikten, adalet güçten. Birinciler kendi başlarına değerli ve övgüye değer şeylerdendir; ikinciler ise kendi başlarına değil, başka bir şey için öyledir. Kimse zenginliğe kendisi için değer vermez, başka bir şey için verir; dostluğa ise, ondan bize başka hiçbir şey gelmeyecek olsa da kendisi için değer veririz.
Γ.
Πότερον δ᾿ αἱρετώτερον ἢ βέλτιον δυεῖν ἢ πλειόνων, ἐκ τῶνδε σκεπτέον. Πρῶτον δὲ διωρίσθω ὅτι τὴν σκέψιν ποιούμεθα οὐχ ὑπὲρ τῶν πολὺ διεστώτων καὶ μεγάλην πρὸς ἄλληλα διαφορὰν ἐχόντων (οὐδεὶς γὰρ ἀπορεῖ πότερον ἡ εὐδαιμονία ἢ ὁ πλοῦτος αἱρετώτερον) ἀλλ᾿ ὑπὲρ τῶν σύνεγγυς, καὶ περὶ ὧν ἀμφισβητοῦμεν ποτέρῳ δεῖ προσθέσθαι μᾶλλον, διὰ τὸ μηδεμίαν ὁρᾶν τοῦ ἑτέρου πρὸς τὸ ἕτερον ὑπεροχήν. Δῆλον οὖν ἐπὶ τῶν τοιούτων ὅτι δειχθείσης ὑπεροχῆς ἢ μιᾶς ἢ πλειόνων συγκαταθήσεται ἡ διάνοια ὅτι τοῦτ᾿ ἐστὶν αἱρετώτερον, ὁπότερον τυγχάνει αὐτῶν ὑπερέχον.
Πρῶτον μὲν οὖν τὸ πολυχρονιώτερον ἢ βεβαιότερον αἱρετώτερον τοῦ ἧττον τοιούτου. Καὶ ὃ μᾶλλον ἂν ἕλοιτο ὁ φρόνιμος ἢ ὁ ἀγαθὸς ἀνήρ, ἢ ὁ νόμος ὁ ὀρθός, ἢ οἱ σπουδαῖοι περὶ ἕκαστα αἱρούμενοι ᾗ τοιοῦτοί εἰσιν, ἢ οἱ ἐν ἑκάστῳ γένει ἐπιστήμονες, ἢ ὅσα οἱ πλείους ἢ πάντες, οἷον ἐν ἰατρικῇ ἢ τεκτονικῇ ἃ οἱ πλείους τῶν ἰατρῶν ἢ πάντες, ἢ ὅσα ὅλως οἱ πλείους ἢ πάντες ἢ πάντα, οἶον τἀγαθόν· πάντα γὰρ τἀγαθοῦ ἐφίεται. Δεῖ δ᾿ ἄγειν πρὸς ὅ τι ἂν ᾖ χρήσιμον τὸ ῥηθησόμενον. Ἔστι δ᾿ ἁπλῶς μὲν βέλτιον καὶ αἱρετώτερον τὸ κατὰ τὴν βελτίω ἐπιστήμην, τινὶ δὲ τὸ κατὰ τὴν οἰκείαν.
Ἔπειτα δὲ τὸ ὅπερ τόδε τι τοῦ μὴ ἐν γένει, οἷον ἡ δικαιοσύνη τοῦ δικαίου· τὸ μὲν γὰρ ἐν γένει τῷ ἀγαθῷ, τὸ δ᾿ οὔ, καὶ τὸ μὲν ὅπερ ἀγαθόν, τὸ δ᾿ οὔ· οὐδὲν γὰρ λέγεται ὅπερ τὸ γένος, ὃ μὴ τυγχάνει ἐν τῷ γένει ὄν, οἷον ὁ λευκὸς ἄνθρωπος οὐκ ἔστιν ὅπερ χρῶμα. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων.
Καὶ τὸ δι᾿ αὑτὸ αἱρετὸν τοῦ δι᾿ ἕτερον αἱρετοῦ αἱρετώτερον, οἷον τὸ ὑγιαίνειν τοῦ γυμνάζεσθαι· τὸ μὲν γὰρ δι᾿ αὑτὸ αἱρετόν, τὸ δὲ δι᾿ ἕτερον. Καὶ τὸ καθ᾿ αὑτὸ τοῦ κατὰ συμβεβηκός, οἷον τὸ τοὺς φίλους δικαίους εἶναι τοῦ τοὺς ἐχθρούς. Τὸ μὲν γὰρ καθ᾿ αὑτὸ αἱρετόν, τὸ δὲ κατὰ συμβεβηκός· τὸ γὰρ τοὺς ἐχθροὺς δικαίους εἶναι κατὰ συμβεβηκὸς αἱρούμεθα, ὅπως μηδὲν ἡμᾶς βλάπτωσιν. Ἔστι δὲ τοῦτο ταὐτὸ τῷ πρὸ τούτου, διαφέρει δὲ τῷ τρόπῳ· τὸ μὲν γὰρ τοὺς φίλους δικαίους εἶναι δι᾿ αὑτὸ αἱρούμεθα, καὶ εἰ μηδὲν ἡμῖν μέλλει ἔσεσθαι, κἂν ἐν Ἰνδοῖς ὦσιν· τὸ δὲ τοὺς ἐχθροὺς δι᾿ ἕτερον, ὅπως μηθὲν ἡμᾶς βλάπτωσιν.
Καὶ τὸ αἴτιον ἀγαθοῦ καθ᾿ αὑτὸ τοῦ κατὰ συμβεβηκὸς αἰτίου, καθάπερ ἡ ἀρετὴ τῆς τύχης· ἡ μὲν γὰρ καθ᾿ αὑτὴν ἡ δὲ κατὰ συμβεβηκὸς αἰτία τῶν ἀγαθῶν, καὶ εἴ τι ἄλλο τοιοῦτον. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τοῦ ἐναντίου· τὸ γὰρ καθ᾿ αὑτὸ κακοῦ αἴτιον φευκτότερον τοῦ κατὰ συμβεβηκός, οἷον ἡ κακία καὶ ἡ τύχη· τὸ μὲν γὰρ καθ᾿ αὑτὸ κακόν, ἡ δὲ τύχη κατὰ συμβεβηκός.
Καὶ τὸ ἁπλῶς ἀγαθὸν τοῦ τινὶ αἱρετώτερον, οἷον τὸ ὑγιάζεσθαι τοῦ τέμνεσθαι· τὸ μὲν γὰρ ἁπλῶς ἀγαθόν, τὸ δὲ τινὶ τῷ δεομένῳ τομῆς. Καὶ τὸ φύσει τοῦ μὴ φύσει, οἷον ἡ δικαιοσύνη τοῦ δικαίου· τὸ μὲν γὰρ φύσει, τὸ δ᾿ ἐπίκτητον. Καὶ τὸ τῷ βελτίονι καὶ τιμιωτέρῳ ὑπάρχον αἱρετῶτερον, οἷον θεῷ ἢ ἀνθρώπῳ καὶ ψυχῇ ἢ σώματι. Καὶ τὸ τοῦ βελτίονος ἴδιον βέλτιον ἢ τὸ τοῦ χείρονος, οἷον τὸ τοῦ θεοῦ ἢ τὸ τοῦ ἀνθρώπου· κατὰ μὲν γὰρ τὰ κοινὰ ἐν ἀμφοτέροις οὐδὲν διαφέρει ἀλλήλων, τοῖς δ᾿ ἰδίοις τὸ ἕτερον τοῦ ἑτέρου ὑπερέχει. Καὶ τὸ ἐν βελτίοσιν ἢ προτέροις ἢ τιμιωτέροις βέλτιον, οἷον ὑγίεια ἰσχύος καὶ κάλλους. Ἡ μὲν γὰρ ἐν ὑγροῖς καὶ ξηροῖς καὶ θερμοῖς καὶ ψυχροῖς, ἁπλῶς δ᾿ εἰπεῖν ἐξ ὧν πρώτων συνέστηκε τὸ ζῷον, τὰ δ᾿ ἐν τοῖς ὑστέροις· ἡ μὲν γὰρ ἰσχὺς ἐν τοῖς νεύροις καὶ ὀστοῖς, τὸ δὲ κάλλος τῶν μελῶν τις συμμετρία δοκεῖ εἶναι. Καὶ τὸ τέλος τῶν πρὸς τὸ τέλος αἱρετώτερον δοκεῖ εἶναι, καὶ δυοῖν τὸ ἔγγιον τοῦ τέλους. Καὶ ὅλως τὸ πρὸς τὸ τοῦ βίου τέλος αἱρετώτερον μᾶλλον ἢ τὸ πρὸς ἄλλο τι, οἷον τὸ πρὸς εὐδαιμονίαν συντεῖνον ἢ τὸ πρὸς φρόνησιν. Καὶ τὸ δυνατὸν τοῦ ἀδυνάτου. Ἔτι δύο ποιητικῶν, οὗ τὸ τέλος βέλτιον. Ποιητικοῦ δὲ καὶ τέλους ἐκ τοῦ ἀνάλογον, ὅταν πλείονι ὑπερέχῃ τὸ τέλος τοῦ τέλους ἢ ἐκεῖνο τοῦ οἰκείου ποιητικοῦ, οἷον εἰ ἡ εὐδαιμονία πλείονι ὑπερέχει ὑγιείας ἢ ὑγίεια ὑγιεινοῦ, τὸ ποιητικὸν εὐδαιμονίας βέλτιον ὑγιείας. Ὅσῳ γὰρ ἡ εὐδαιμονία ὑγιείας ὑπερέχει, τοσούτῳ καὶ τὸ ποιητικὸν τὸ τῆς εὐδαιμονίας τοῦ ὑγιεινοῦ ὑπερέχει. Ἡ δὲ ὑγίεια τοῦ ὑγιεινοῦ ἐλάττονι ὑπερεῖχεν, ὥστε πλείονι ὑπερέχει τὸ ποιητικὸν εὐδαιμονίας τοῦ ὑγιεινοῦ ἢ ἡ ὑγίεια τοῦ ὑγιεινοῦ. Δῆλον ἄρα ὅτι αἱρετώτερον τὸ ποιητικὸν εὐδαιμονίας τῆς ὑγιείας· τοῦ γὰρ αὐτοῦ πλείονι ὑπερέχει.
Ἔτι τὸ κάλλιον καθ᾿ αὑτὸ καὶ τιμιώτερον καὶ ἐπαινετώτερον, οἷον φιλία πλούτου καὶ δικαιοσύνη ἰσχύος. Τὰ μὲν γὰρ καθ᾿ αὑτὰ τῶν τιμίων καὶ ἐπαινετῶν, τὰ δ᾿ οὐ καθ᾿ αὑτὰ ἀλλὰ δι᾿ ἕτερον· οὐδεὶς γὰρ τιμᾷ τὸν πλοῦτον δι᾿ ἑαυτὸν ἀλλὰ δι᾿ ἕτερον, τὴν δὲ φιλίαν καθ᾿ αὑτό, καὶ εἰ μηδὲν μέλλει ἡμῖν ἕτερον ἀπ᾿ αὐτῆς ἔσεσθαι.
3.22. Bölüm
Ayrıca iki şey birbirine çok benzediğinde ve birinin ötekine herhangi bir üstünlüğünü göremediğimizde, onları izleyen şeylere bakmalıdır: hangisini daha büyük bir iyi izliyorsa, o daha çok tercih edilmeye değerdir. İzleyen şeyler kötüyse, hangisini daha küçük bir kötü izliyorsa o daha çok tercih edilmeye değerdir; çünkü ikisi de tercih edilmeye değer olsa da birinin ardından hoşa gitmeyen bir şeyin gelmesine hiçbir engel yoktur. İzleyen şeylerden hareketle inceleme iki türlü yapılır: bir şeyi bir başkası önce de izleyebilir, sonra da; mesela öğrenen kişide bilmemek önce gelir, bilmek sonra. Çoğunlukla sonra gelen daha iyidir. O halde izleyen şeylerden hangisi işe yarıyorsa onu almalıdır.
Ayrıca daha çok sayıda iyi, daha az sayıda iyiden daha çok tercih edilmeye değerdir; ya mutlak olarak ya da biri ötekinin içinde bulunduğunda, yani az olanlar çok olanların içindeyse. İtiraz: Biri öteki için tercih ediliyorsa böyle değildir; o zaman ikisi birlikte, yalnız birinden daha çok tercih edilmeye değer olmaz. Mesela iyileşmek ile sağlık birlikte, sağlıktan daha çok tercih edilmeye değer değildir; çünkü iyileşmeyi sağlık için tercih ederiz. İyi olmayan şeylerin iyi şeylerden daha çok tercih edilmeye değer olmasına da hiçbir engel yoktur; mesela saadet ile iyi olmayan başka bir şey birlikte, adalet ile cesaretten daha çok tercih edilmeye değerdir. Aynı şeyler hazla birlikteyken hazsız olduklarından, acısızken de acıyla birlikte olduklarından daha çok tercih edilmeye değerdir.
Her şey, hangi zamanda daha büyük bir etkisi varsa o zamanda daha çok tercih edilmeye değerdir; mesela acısız olmak gençlikten çok yaşlılıkta, çünkü yaşlılıkta daha büyük bir etkisi vardır. Bu bakımdan phronēsis de yaşlılıkta daha çok tercih edilmeye değerdir; çünkü kimse gençleri önder seçmez, zira onları phronēsis sahibi saymaz. Cesarette durum terstir: cesaretin fiili gençlikte daha zorunludur. İtidal de böyledir; çünkü gençler arzulardan yaşlılardan daha çok rahatsız olur.
Her zaman ya da çoğu zaman daha yararlı olan da daha çok tercih edilmeye değerdir; mesela adalet ve itidal cesaretten: birinciler her zaman, cesaret ise ancak bazen yararlıdır. Herkes sahip olduğunda ötekine ihtiyaç duymadığımız şey de, herkes sahip olduğunda yine ötekine ihtiyaç duyduğumuz şeyden daha çok tercih edilmeye değerdir; adalet ile cesarette olduğu gibi: herkes adil olsa cesaretin hiçbir yararı olmaz, ama herkes cesur olsa da adalet yine yararlıdır.
Ayrıca yok oluşlardan, kayıplardan, oluşlardan, kazanımlardan ve zıtlardan hareket edilir: yok oluşu daha çok kaçınılacak olan şeyler, kendileri daha çok tercih edilmeye değerdir. Kayıplarda ve zıtlarda da durum aynıdır: kaybı ya da zıttı daha çok kaçınılacak olan şey, kendisi daha çok tercih edilmeye değerdir. Oluşlarda ve kazanımlarda ise durum terstir: kazanılması ve oluşması daha çok tercih edilmeye değer olan şeyler, kendileri de daha çok tercih edilmeye değerdir.
Başka bir topos: İyiye daha yakın olan daha iyi ve daha çok tercih edilmeye değerdir; iyiye daha çok benzeyen de öyledir; mesela adalet, adil insandan. Kendisinden daha iyi olana daha çok benzeyen de: bazıları Aias'ın Odysseus'tan daha iyi olduğunu, Akhilleus'a daha çok benzediği için söyler. Buna itiraz: Bu doğru değildir. Çünkü Aias'ın Akhilleus'a daha çok benzemesi, Akhilleus'un en iyi olduğu bakımdan olmayabilir; Odysseus ise iyi olduğu halde Akhilleus'a benzemiyor olabilir. Benzerliğin daha gülünç bir yönde olup olmadığına da bakmalıdır; maymunun insana benzediği, atın ise benzemediği gibi: maymun attan daha güzel değildir, ama insana daha çok benzer. Yine iki şeyden biri daha iyi olana, öteki daha kötü olana daha çok benziyorsa, daha iyi olana daha çok benzeyen daha iyi olur. Bunun da itirazı vardır: birinin daha iyi olana biraz, ötekinin daha kötü olana çok benzemesine hiçbir engel yoktur; mesela Aias Akhilleus'a biraz, Odysseus ise Nestor'a çok benzeyebilir. Ayrıca daha iyi olana benzeyen, ona daha kötü yönlerinden benzeyebilir, daha kötü olana benzeyen ise daha iyi yönlerinden; atın eşeğe, maymunun insana benzemesi gibi.
Başka bir topos: Daha göz önünde olan, daha az öyle olandan daha çok tercih edilmeye değerdir; daha zor olan da öyledir, çünkü kolayca elde edilemeyen şeylere sahip olmaktan daha çok hoşnut oluruz. Daha özel olan da daha ortak olandan. Kötü şeylerle daha az paylaşılan da; çünkü ardından hiçbir sıkıntı gelmeyen şey, ardından sıkıntı gelenden daha çok tercih edilmeye değerdir.
Ayrıca bir şey ötekinden mutlak olarak daha iyiyse, birinin içindeki en iyi de ötekinin içindeki en iyiden daha iyidir; mesela insan attan daha iyiyse, en iyi insan da en iyi attan daha iyidir. Birinin en iyisi ötekinin en iyisinden daha iyiyse, mutlak olarak da biri ötekinden daha iyidir; mesela en iyi insan en iyi attan daha iyiyse, mutlak olarak da insan attan daha iyidir.
Ayrıca dostlarımızın da paylaşabileceği şeyler, paylaşamayacağı şeylerden daha çok tercih edilmeye değerdir. Rastgele birine değil de dostumuza yapmayı daha çok istediğimiz şeyler de daha çok tercih edilmeye değerdir; mesela adil davranmak ve iyilik etmek, öyle görünmekten: dostlarımıza iyilik etmeyi, iyilik ediyor görünmekten daha çok isteriz; rastgele insanlara karşı ise tersini.
Gerekli olanın üstündeki bolluktan gelen şeyler de gerekli olanlardan daha iyidir, bazen de daha çok tercih edilmeye değerdir; çünkü iyi yaşamak yaşamaktan daha iyidir; iyi yaşamak bolluktan gelir, yaşamanın kendisi ise gereklidir. Ama bazen daha iyi olan, daha çok tercih edilmeye değer değildir; çünkü bir şeyin daha iyi olması, onun daha çok tercih edilmeye değer olmasını zorunlu kılmaz. Mesela felsefe yapmak para kazanmaktan daha iyidir, ama zorunlu ihtiyaçlarından yoksun olan kişi için daha çok tercih edilmeye değer değildir. Bolluktan gelen ise, zorunlu şeyler zaten varken insanın bunlara bazı güzel şeyler daha eklemesidir. Kabaca söylersek, belki zorunlu olan daha çok tercih edilmeye değerdir, bolluktan gelen ise daha iyidir.
Başkasından sağlanamayan şey de başkasından da sağlanabilenden daha çok tercih edilmeye değerdir; adaletin cesarete göre durumu böyledir. Biri ötekisiz de tercih edilmeye değerken öteki berikisiz değilse de öyledir; mesela güç phronēsis olmadan tercih edilmeye değer değildir, phronēsis ise güç olmadan da tercih edilmeye değerdir. İki şeyden birini, öteki bizde varmış gibi görünsün diye inkâr ediyorsak, varmış gibi görünmesini istediğimiz şey daha çok tercih edilmeye değerdir; mesela yetenekli görünmek için çalışkan olduğumuzu inkâr ederiz.
Ayrıca yokluğuna üzülen kişinin daha az kınanacağı şey daha çok tercih edilmeye değerdir; yokluğuna üzülmeyen kişinin daha çok kınanacağı şey de daha çok tercih edilmeye değerdir.
Ἔτι ὅταν δύο τινὰ ᾖ σφόδρα ἀλλήλοις παραπλήσια καὶ μὴ δυνώμεθα ὑπεροχὴν μηδεμίαν συνιδεῖν τοῦ ἑτέρου πρὸς τὸ ἕτερον, ὁρᾶν ἀπὸ τῶν παρεπομένων· ᾧ γὰρ ἕπεται μεῖζον ἀγαθόν, τοῦθ᾿ αἱρετώτερον. Ἂν δ᾿ ᾖ τὰ ἑπόμενα κακά, ᾧ τὸ ἔλαττον ἀκολουθεῖ κακόν, τοῦθ᾿ αἱρετώτερον. Ὄντων γὰρ ἀμφοτέρων αἱρετῶν οὐδὲν κωλύει δυσχερές τι παρέπεσθαι. Διχῶς δ᾿ ἀπὸ τοῦ ἕπεσθαι ἡ σκέψις· καὶ γὰρ πρότερον καὶ ὕστερον ἕπεται, οἷον τῷ μανθάνοντι τὸ μὲν ἀγνοεῖν πρότερον, τὸ δ᾿ ἐπίστασθαι ὕστερον. Βέλτιον δ᾿ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ τὸ ὕστερον ἑπόμενον. Λαμβάνειν οὖν τῶν ἑπομένων ὁπότερον ἂν ᾖ χρήσιμον.
Ἔτι τὰ πλείω ἀγαθὰ τῶν ἐλαττόνων, ἢ ἁπλῶς, ἢ ὅταν τὰ ἕτερα ἐν τοῖς ἑτέροις ὑπάρχῃ, τὰ ἐλάττῳ ἐν τοῖς πλείοσιν. Ἔνστασις, εἴ που θάτερον θατέρου χάριν· οὐδὲν γὰρ αἱρετώτερα τὰ ἄμφω τοῦ ἑνός, οἷον τὸ ὑγιάζεσθαι καὶ ἡ ὑγίεια τῆς ὑγιείας, ἐπειδὴ τὸ ὑγιάζεσθαι τῆς ὑγιείας ἕνεκεν αἱρούμεθα. Καὶ μὴ ἀγαθὰ δὲ ἀγαθῶν οὐδὲν κωλύει εἶναι αἱρετώτερα, οἷον εὐδαιμονίαν καὶ ἄλλο τι ὃ μή ἐστιν ἀγαθὸν δικαιοσύνης καὶ ἀνδρίας. Καὶ ταὐτὰ μεθ᾿ ἡδονῆς μᾶλλον ἢ ἄνευ ἡδονῆς. Καὶ ταὐτὰ μετ᾿ ἀλυπίας μᾶλλον ἢ μετὰ λύπης.
Καὶ ἕκαστον ἐν ᾧ καιρῷ μεῖζον δύναται, ἐν τούτῳ καὶ αἱρετώτερον, οἷον τὸ ἀλύπως ἐν τῷ γήρᾳ μᾶλλον ἢ ἐν τῇ νεότητι· μεῖζον γὰρ ἐν τῷ γήρᾳ δύναται. Κατὰ ταῦτα δὲ καὶ ἡ φρόνησις ἐν τῷ γήρᾳ αἱρετώτερον· οὐδεὶς γὰρ τοὺς νέους αἱρεῖται ἡγεμόνας διὰ τὸ μὴ ἀξιοῦν φρονίμους εἶναι. Ἡ δ᾿ ἀνδρία ἀνάπαλιν· ἐν τῇ νεότητι γὰρ ἀναγκαιοτέρα ἡ κατὰ τὴν ἀνδρίαν ἐνέργεια. Ὁμοίως δὲ καὶ ἡ σωφροσύνη· μᾶλλον γὰρ οἱ νέοι τῶν πρεσβυτέρων ὑπὸ τῶν ἐπιθυμιῶν ἐνοχλοῦνται.
Καὶ ὃ ἐν παντὶ καιρῷ ἢ ἐν τοῖς πλείστοις χρησιμώτερον, οἷον δικαιοσύνη καὶ σωφροσύνη ἀνδρίας· αἱ μὲν γὰρ ἀεὶ ἡ δὲ ποτὲ χρησίμη. Καὶ ὃ πάντων ἐχόντων μηδὲν θατέρου δεόμεθα, ἢ ὃ ἐχόντων προσδεόμεθα τοῦ λοιποῦ, καθάπερ ἐπὶ δικαιοσύνης καὶ ἀνδρίας· δικαίων μὲν γὰρ πάντων ὄντων οὐδὲν χρήσιμος ἡ ἀνδρία, ἀνδρείων δὲ πάντων ὄντων χρήσιμος ἡ δικαιοσύνη.
Ἔτι ἐκ τῶν φθορῶν καὶ τῶν ἀποβολῶν καὶ τῶν γενέσεων καὶ τῶν λήψεων καὶ τῶν ἐναντίων· ὧν γὰρ αἱ φθοραὶ φευκτότεραι, αὐτὰ αἱρετώτερα. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἀποβολῶν καὶ τῶν ἐναντίων· οὗ γὰρ ἡ ἀποβολὴ ἢ τὸ ἐναντίον φευκτότερον, αὐτὸ αἱρετώτερον. Ἐπὶ δὲ τῶν γενέσεων καὶ τῶν λήψεων ἀνάπαλιν· ὧν γὰρ αἱ λήψεις καὶ αἱ γενέσεις αἱρετώτεραι, καὶ αὐτὰ αἱρετώτερα.
Ἄλλος τόπος, τὸ ἐγγύτερον τἀγαθοῦ βέλτιον καὶ αἱρετώτερον. Καὶ τὸ ὁμοιότερον τἀγαθῷ, οἷον ἡ δικαιοσύνη δικαίου. Καὶ τὸ τῷ βελτίονι αὑτοῦ ὁμοιότερον, καθάπερ τὸν Αἴαντα τοῦ Ὀδυσσέως φασὶ βελτίω τινὲς εἶναι, διότι ὁμοιότερος τῷ Ἀχιλλεῖ. Ἔνστασις τούτου ὅτι οὐκ ἀληθές· οὐδὲν γὰρ κωλύει, μὴ ᾗ βέλτιστος ὁ. Ἀχιλλεύς, ταύτῃ ὁμοιότερον εἶναι τὸν Αἴαντα, τοῦ ἑτέρου ὄντος μὲν ἀγαθοῦ μὴ ὁμοίου δέ. Σκοπεῖν δὲ καὶ εἰ ἐπὶ τὸ γελοιότερον εἴη ὅμοιον, καθάπερ ὁ πίθηκος τῷ ἀνθρώπῳ, τοῦ ἵππου μὴ ὄντος ὁμοίου· οὐ γὰρ κάλλιον ὁ πίθηκος, ὁμοιότερον δὲ τῷ ἀνθρώπῳ. Πάλιν ἐπὶ δυοῖν εἰ τὸ μὲν τῷ βελτίονι τὸ δὲ τῷ χείρονι ὁμοιότερον, εἴη ἂν βέλτιον τὸ τῷ βελτίονι ὁμοιότερον. Ἔχει δὲ καὶ τοῦτο ἔνστασιν· οὐδὲν γὰρ κωλύει τὸ μὲν τῷ βελτίονι ἠρέμα ὅμοιον εἶναι, τὸ δὲ τῷ χείρονι σφόδρα, οἷον εἰ ὁ μὲν Αἴας τῷ Ἀχιλλει ἠρέμα, ὁ δ᾿ Ὀδυσσεὺς τῷ Νέστορι σφόδρα. Καὶ εἰ τὸ μὲν τῷ βελτίονι ὅμοιον ἐπὶ τὰ χείρω ὅμοιον εἴη, τὸ δὲ τῷ χείρονι ἐπὶ τὰ βελτίω, καθάπερ ἵππος ὄνῳ καὶ πίθηκος ἀνθρώπῳ.
Ἄλλος, τὸ ἐπιφανέστερον τοῦ ἧττον τοιούτου, καὶ τὸ χαλεπώτερον· μᾶλλον γὰρ ἀγαπῶμεν ἔχοντες ἃ μὴ ἔστι ῥᾳδίως λαβεῖν. Καὶ τὸ ἰδιαίτερον τοῦ κοινοτέρου. Καὶ τὸ τοῖς κακοῖς ἀκοινωνητότερον· αἱρετώτερον γὰρ ᾧ μηδεμία δυσχέρεια ἀκολουθεῖ ἢ ᾧ ἀκολουθεῖ.
Ἔτι εἰ ἁπλῶς τοῦτο τούτου βέλτιον, καὶ τὸ βέλτιστον τῶν ἐν τούτῳ βέλτιον τοῦ ἐν τῷ ἑτέρῳ βελτίστου, οἷον εἰ βέλτιον ἄνθρωπος ἵππου, καὶ ὁ βέλτιστος ἄνθρωπος τοῦ βελτίστου ἵππου βελτίων. Καὶ εἰ τὸ βέλτιστον τοῦ βελτίστου βέλτιον, καὶ ἁπλῶς τοῦτο τούτου βέλτιον, οἷον εἰ ὁ βέλτιστος ἄνθρωπος τοῦ βελτίστου ἵππου βελτίων, καὶ ἁπλῶς ἄνθρωπος ἵππου βελτίων.
Ἔτι ὧν ἔστι τοὺς φίλους μετασχεῖν, αἱρετώτερα ἢ ὧν μή. Καὶ ἃ πρὸς τὸν φίλον πρᾶξαι μᾶλλον βουλόμεθα ἢ ἃ πρὸς τὸν τυχόντα, ταῦτα αἱρετώτερα, οἷον τὸ δικαιοπραγεῖν καὶ εὖ ποιεῖν μᾶλλον ἢ τὸ δοκεῖν· τοὺς γὰρ φίλους εὖ ποιεῖν βουλόμεθα μᾶλλον ἢ δοκεῖν, τοὺς δὲ τυχόντας ἀνάπαλιν.
Καὶ τὰ ἐκ περιουσίας τῶν ἀναγκαίων βελτίω, ἐνίοτε δὲ καὶ αἱρετώτερα· βέλτιον γὰρ τοῦ ζῆν τὸ εὖ ζῆν, τὸ δὲ εὖ ζῆν ἐστὶν ἐκ περιουσίας, αὐτὸ δὲ τὸ ζῆν ἀναγκαῖον. Ἐνίοτε δὲ τὰ βελτίω οὐχὶ καὶ αἱρετώτερα· οὐ γὰρ εἰ βελτίω, ἀναγκαῖον καὶ αἱρετώτερα· τὸ γοῦν φιλοσοφεῖν βέλτιον τοῦ χρηματίζεσθαι, ἀλλ᾿ οὐχ αἱρετώτερον τῷ ἐνδεεῖ τῶν ἀναγκαίων. Τὸ δ᾿ ἐκ περιουσίας ἐστίν, ὅταν ὑπαρχόντων τῶν ἀναγκαίων ἄλλα τινὰ προσκατασκευάζηταί τις τῶν καλῶν. Σχεδὸν δὲ ἴσως αἱρετώτερον τὸ ἀναγκαῖόν ἐστι, βέλτιον δὲ τὸ ἐκ περιουσίας.
Καὶ ὃ μὴ ἔστι παρ᾿ ἄλλου πορίσασθαι ἢ ὃ ἔστι καὶ παρ᾿ ἄλλου, οἷον πέπονθεν ἡ δικαιοσύνη πρὸς τὴν ἀνδρίαν. Καὶ εἰ τόδε μὲν ἄνευ τοῦδε αἱρετόν, τόδε δὲ ἄνευ τοῦδε μή, οἷον δύναμις ἄνευ φρονήσεως οὐχ αἱρετόν, φρόνησις δ᾿ ἄνευ δυνάμεως αἱρετόν. Καὶ δυοῖν εἰ θάτερον ἀρνούμεθα, ἵνα τὸ λοιπὸν δόξῃ ἡμῖν ὑπάρχειν, ἐκεῖνο αἱρετώτερον ὃ βουλόμεθα δοκεῖν ὑπάρχειν, οἷον φιλοπονεῖν ἀρνούμεθα, ἵν᾿ εὐφυεῖς εἶναι δόξωμεν.
Ἔτι οὗ τῇ ἀπουσίᾳ ἧττον ἐπιτιμητέον δυσφοροῦσι, τοῦτο αἱρετώτερον. Καὶ οὗ τῇ ἀπουσίᾳ μὴ δυσφοροῦντι μᾶλλον ἐπιτιμητέον, τοῦτο αἱρετώτερον.
3.33. Bölüm
Ayrıca aynı türün altındaki şeylerden, kendine özgü aretē'ye sahip olan, sahip olmayandan daha çok tercih edilmeye değerdir. İkisi de sahipse, daha çok sahip olan.
Ayrıca biri, kime ait olursa onu iyi yapıyor, öteki yapmıyorsa, iyi yapan daha çok tercih edilmeye değerdir; tıpkı ısıtanın ısıtmayandan daha sıcak olması gibi. İkisi de iyi yapıyorsa, daha çok iyi yapan; ya da daha iyi ve daha asli olan şeyi iyi yapan: mesela biri psykhē'yi, öteki bedeni iyi yapıyorsa.
Ayrıca çekimlerden, kullanımlardan, eylemlerden ve işlerden hareket edilir; bunlardan da ötekilere gidilir; çünkü birbirlerini izlerler. Mesela adilce davranmak cesurca davranmaktan daha çok tercih edilmeye değerse, adalet de cesaretten daha çok tercih edilmeye değerdir; adalet cesaretten daha çok tercih edilmeye değerse, adilce davranmak da cesurca davranmaktan öyledir. Ötekilerde de durum buna benzer.
Ayrıca aynı şeye göre biri daha büyük, öteki daha küçük bir iyiyse, daha büyük olan daha çok tercih edilmeye değerdir; ya da biri daha büyük bir şeyden daha büyükse. Ayrıca iki şey üçüncü bir şeyden daha çok tercih edilmeye değerse, ondan daha büyük farkla tercih edilmeye değer olan, daha küçük farkla tercih edilmeye değer olandan daha çok tercih edilmeye değerdir. Ayrıca aşırısı ötekinin aşırısından daha çok tercih edilmeye değer olan şey, kendisi de daha çok tercih edilmeye değerdir; mesela dostluk paradan: dostluğun aşırısı paranın aşırısından daha çok tercih edilmeye değerdir. İnsanın, kendine kendisinin sağlamayı, başkasının sağlamasına tercih edeceği şey de daha çok tercih edilmeye değerdir; mesela dostlar paradan.
Ayrıca eklemeden hareket edilir: aynı şeye eklendiğinde bütünü daha çok tercih edilmeye değer kılan şey daha çok tercih edilmeye değerdir. Yalnız, eklenen iki şeyden birini, eklendikleri ortak şeyin kullandığı ya da ona başka bir şekilde yardımcı olduğu, ötekini ise kullanmadığı ve ona yardımcı olmadığı durumları öncül olarak sunmaktan sakınmalıdır; mesela marangozlukla birlikte testere ve orak: testere marangozlukla birleşince daha çok tercih edilmeye değerdir, ama mutlak olarak öyle değildir. Yine daha küçük bir şeye eklendiğinde bütünü daha büyük yapan şey de öyledir. Çıkarmadan hareketle de aynı şekilde: aynı şeyden hangisi çıkarılınca geriye kalan daha küçük oluyorsa, o daha büyüktür.
Biri kendisi için, öteki itibar için tercih ediliyorsa, kendisi için tercih edilen daha çok tercih edilmeye değerdir; mesela sağlık güzellikten. İtibar için olanın tanımı şudur: kimse bilmeyecek olsa, insanın sahip olmak için çaba göstermeyeceği şey. Biri hem kendisi için hem itibar için, öteki bunlardan yalnız biri için tercih ediliyorsa da birincisi daha çok tercih edilmeye değerdir. İkisinden hangisi kendi başına daha değerliyse, o hem daha iyi hem daha çok tercih edilmeye değerdir. Kendi başına daha değerli olan da, ondan başka hiçbir şey gelmeyecek olsa bile kendisi için daha çok tercih ettiğimiz şeydir.
Ayrıca "tercih edilmeye değer"in kaç anlamda söylendiğini ve hangi şeyler uğruna tercih edildiğini ayırmak gerekir; mesela yararlı olan, güzel olan ya da hoş olan uğruna. Bunların hepsine ya da çoğuna yarayan, aynı ölçüde yaramayandan daha çok tercih edilmeye değer olacaktır. Aynı nitelikler ikisine de aitse, hangisine daha çok ait olduğuna bakmalıdır: hangisi daha hoş, hangisi daha güzel, hangisi daha yararlı. Yine daha iyi olan bir şey uğruna tercih edilen daha çok tercih edilmeye değerdir; mesela aretē uğruna olan, haz uğruna olandan. Kaçınılacak şeylerde de durum aynıdır: tercih edilmeye değer şeylere daha çok engel olan, daha çok kaçınılacak şeydir; mesela hastalık çirkinlikten: hastalık hem hazza hem de erdemli olmaya daha çok engel olur.
Ayrıca ele alınan şeyin aynı ölçüde hem kaçınılacak hem tercih edilmeye değer olduğunu göstermekten hareket edilir; çünkü insanın aynı ölçüde hem seçebileceği hem kaçınabileceği böyle bir şey, öteki yalnızca tercih edilmeye değer olduğunda, ondan daha az tercih edilmeye değerdir.
Ἔτι τῶν ὑπὸ τὸ αὐτὸ εἶδος τὸ ἔχον τὴν οἰκείαν ἀρετὴν τοῦ μὴ ἔχοντος. Ἄμφω δ᾿ ἐχόντων τὸ μᾶλλον ἔχον.
Ἔτι εἰ τὸ μὲν ποιεῖ ἀγαθὸν ἐκεῖνο ᾧ ἂν παρῃ, τὸ δὲ μὴ ποιεῖ, τὸ ποιοῦν αἱρετώτερον, καθάπερ καὶ θερμότερον τὸ θερμαῖνον τοῦ μή. Εἰ δ᾿ ἄμφω ποιεῖ, τὸ μᾶλλον ποιοῦν· ἢ εἰ τὸ βέλτιον καὶ κυριώτερον ποιεῖ ἀγαθόν, οἷον εἰ τὸ μὲν τὴν ψυχὴν τὸ δὲ τὸ σῶμα.
Ἔτι ἀπὸ τῶν πτώσεων καὶ τῶν χρήσεων καὶ τῶν πράξεων καὶ τῶν ἔργων, καὶ ταῦτα δὲ ἀπ᾿ ἐκείνων· ἀκολουθεῖ γὰρ ἀλλήλοις, οἷον εἰ τὸ δικαίως αἱρετώτερον τοῦ ἀνδρείως, καὶ ἡ δικαιοσύνη τῆς ἀνδρίας αἱρετώτερον· καὶ εἰ ἡ δικαιοσύνη τῆς ἀνδρίας αἱρετώτερον, καὶ τὸ δικαίως τοῦ ἀνδρείως. Παραπλησίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων.
Ἔτι εἴ τινος τοῦ αὐτοῦ τὸ μὲν μεῖζον ἀγαθόν ἐστι τὸ δὲ ἔλαττον, αἱρετώτερον τὸ μεῖζον. Ἢ εἰ μείζονος μεῖζον θάτερον. Ἀλλὰ καὶ εἰ δύο τινὰ τινὸς εἴη αἱρετώτερα, τὸ μᾶλλον αἱρετώτερον τοῦ ἧττον αἱρετωτέρου αἱρετώτερον. Ἔτι οὗ ἡ ὑπερβολὴ τῆς ὑπερβολῆς αἱρετωτέρα, καὶ αὐτὸ αἱρετώτερον, οἷον φιλία χρημάτων· αἱρετωτέρα γὰρ ἡ τῆς φιλίας ὑπερβολὴ τῆς τῶν χρημάτων. Καὶ οὗ μᾶλλον ἂν ἕλοιτο αὐτὸς αὑτῷ αἴτιος εἶναι ἢ οὗ ἕτερον, οἷον τοὺς φίλους τῶν χρημάτων.
Ἔτι ἐκ τῆς προσθέσεως, εἰ τῷ αὐτῷ προστιθέμενόν τι τὸ ὅλον αἱρετώτερον ποιεῖ. Εὐλαβεῖσθαι δὲ δεῖ προτείνειν ἐφ᾿ ὧν τῷ μὲν ἑτέρῳ τῶν προστιθεμένων χρῆται τὸ κοινὸν ἢ ἄλλως πως συνεργόν ἐστι, τῷ δὲ λοιπῷ μὴ χρῆται μηδὲ συνεργόν ἐστιν, οἷον πρίονα καὶ δρέπανον μετὰ τεκτονικῆς· αἱρετώτερον γὰρ ὁ πρίων συνδυαζόμενος, ἁπλῶς δὲ οὐχ αἱρετώτερον. Πάλιν εἰ ἐλάττονι προστεθέν τι τὸ ὅλον μεῖζον ποιεῖ. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐκ τῆς ἀφαιρέσεως· οὗ γὰρ ἀφαιρεθέντος ἀπὸ τοῦ αὐτοῦ τὸ λειπόμενον ἔλαττον, ἐκεῖνο μεῖζον αν εἴη, ὁπότε ἀφαιρεθὲν τὸ λειπόμενον ἔλαττον ποιεῖ.
Καὶ εἰ τὸ μὲν δι᾿ αὑτὸ τὸ δὲ διὰ τὴν δόξαν αἱρετόν, οἷον ὑγίεια κάλλους. Ὅρος δὲ τοῦ πρὸς δόξαν τὸ μηδενὸς συνειδότος μὴ ἂν σπουδάσαι ὑπάρχειν. Καὶ εἰ τὸ μὲν δι᾿ αὑτὸ καὶ διὰ τὴν δόξαν αἱρετόν, τὸ δὲ διὰ θάτερον μόνον. Καὶ ὁπότερον μᾶλλον δι᾿ αὑτὸ τίμιον, τοῦτο καὶ βέλτιον καὶ αἱρετώτερον. Τιμιώτερον δ᾿ ἂν εἴη καθ᾿ αὑτό, ὃ μηδενὸς ἄλλου μέλλοντος ὑπάρξειν δι᾿ αὑτὸ αἱρούμεθα μᾶλλον.
Ἔτι διελέσθαι ποσαχῶς τὸ αἱρετὸν λέγεται καὶ τίνων χάριν, οἷον τοῦ συμφέροντος ἢ τοῦ καλοῦ ἢ τοῦ ἡδέος· τὸ γὰρ πρὸς ἅπαντα ἢ πρὸς τὰ πλείω χρήσιμον αἱρετώτερον ἂν ὑπάρχοι τοῦ μὴ ὁμοίως. Τῶν δ᾿ αὐτῶν ἀμφοτέροις ὑπαρχόντων, ὁποτέρῳ μᾶλλον ὑπάρχει σκεπτέον, πότερον ἥδιον ἢ κάλλιον ἢ συμφερώτερον. Πάλιν τὸ τοῦ βελτίονος ἕνεκεν αἱρετώτερον, οἷον τὸ ἀρετῆς ἕνεκεν ἢ ἡδονῆς. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν φευκτῶν· φευκτότερον γὰρ τὸ μᾶλλον ἐμποδιστικὸν τῶν αἱρετῶν, οἷον νόσος αἴσχους· καὶ γὰρ ἡδονῆς καὶ τοῦ σπουδαῖον εἶναι κωλυτικώτερον ἡ νόσος.
Ἔτι ἐκ τοῦ ὁμοίως δεικνύναι φευκτὸν καὶ αἱρετὸν τὸ προκείμενον· ἧττον γὰρ αἱρετὸν τὸ τοιοῦτον, ὃ καὶ ἕλοιτ᾿ ἄν τις ὁμοίως καὶ φύγοι, τοῦ ἑτέρου ὄντος αἱρετοῦ μόνον.
3.44. Bölüm
Şeyleri birbiriyle karşılaştırmak, söylendiği gibi yapılmalıdır. Aynı topos'lar herhangi bir şeyin tercih edilmeye değer ya da kaçınılacak olduğunu göstermek için de yararlıdır; yalnızca başka bir şeye göre olan üstünlüğü kaldırmak yeter. Çünkü daha değerli olan daha çok tercih edilmeye değerse, değerli olan da tercih edilmeye değerdir; daha yararlı olan daha çok tercih edilmeye değerse, yararlı olan da tercih edilmeye değerdir. Bu tür bir karşılaştırmaya elverişli öteki şeylerde de durum aynıdır. Bazı durumlarda, başka bir şeyle karşılaştırırken ikisinin de ya da birinin tercih edilmeye değer olduğunu hemen söylemiş oluruz; mesela birinin tabiatça iyi, ötekinin tabiatça iyi olmadığını söylediğimizde: tabiatça iyi olanın tercih edilmeye değer olduğu açıktır.
Τὰς μὲν οὖν πρὸς ἄλληλα συγκρίσεις, καθάπερ εἴρηται, ποιητέον. Οἱ αὐτοὶ δὲ τόποι χρήσιμοι καὶ πρὸς τὸ δεικνύναι ὁτιοῦν αἱρετὸν ἢ φευκτόν· ἀφαιρεῖν γὰρ μόνον δεῖ τὴν πρὸς ἕτερον ὑπεροχήν. Εἰ γὰρ τὸ τιμιώτερον αἱρετώτερον, καὶ τὸ τίμιον αἱρετόν, καὶ εἰ τὸ χρησιμώτερον αἱρετώτερον, καὶ τὸ χρήσιμον αἱρετόν. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων, ὅσα τοιαύτην ἔχει τὴν σύγκρισιν. Ἐπ᾿ ἐνίων γὰρ εὐθέως κατὰ τὴν πρὸς ἕτερον σύγκρισιν καὶ ὅτι αἱρετὸν ἑκάτερον ἢ τὸ ἕτερον λέγομεν, οἷον ὅταν τὸ μὲν φύσει ἀγαθὸν τὸ δὲ μὴ φύσει λέγωμεν· τὸ γὰρ φύσει ἀγαθὸν δῆλον ὅτι αἱρετόν ἐστιν.
3.55. Bölüm
"Daha çok" ve "daha büyük" hakkındaki topos'ları olabildiğince küllî olarak almak gerekir; böyle alınırlarsa daha çok şeye yararlı olurlar. Söylenenlerin bazılarını, adlandırmayı biraz değiştirerek daha küllî kılmak mümkündür; mesela tabiatça böyle olan, tabiatça böyle olmayandan daha çok böyledir. Biri, sahibini ya da kime aitse onu böyle yapıyor, öteki yapmıyorsa, yapan yapmayandan daha çok böyledir. İkisi de yapıyorsa, daha çok yapan daha çok böyledir.
Ayrıca aynı şeye göre biri daha çok, öteki daha az böyleyse; ya da biri böyle olan bir şeyden daha çok böyle, öteki ise böyle olmayan bir şeyden daha çok böyleyse, birincinin daha çok böyle olduğu açıktır. Ayrıca eklemeden hareketle: aynı şeye eklendiğinde bütünü daha çok böyle yapan, ya da daha az böyle olan bir şeye eklendiğinde bütünü daha çok böyle yapan şey daha çok böyledir. Çıkarmadan hareketle de aynı şekilde: çıkarıldığında geriye kalanın daha az böyle olduğu şey, kendisi daha çok böyledir. Zıtlarıyla daha az karışmış olanlar da daha çok böyledir; mesela siyahla daha az karışmış olan daha beyazdır. Ayrıca daha önce söylenenlerin yanı sıra, ele alınan şeyin kendine özgü logos'unu daha çok kabul eden de daha çok böyledir: mesela beyazın logos'u "görmeyi ayrıştıran renk" ise, daha çok görmeyi ayrıştıran renk olan daha beyazdır.
Ληπτέον δ᾿ ὅτι μάλιστα καθόλου τοὺς τόπους περὶ τοῦ μᾶλλον καὶ τοῦ μείζονος· ληφθέντες γὰρ οὕτως πρὸς πλείω χρήσιμοι ἂν εἴησαν. Ἔστι δ᾿ αὐτῶν τῶν εἰρημένων ἐνίους καθόλου μᾶλλον ποιεῖν μικρὸν παραλλάσσοντα τῇ προσηγορίᾳ, οἷον τὸ φύσει τοιοῦτο τοῦ μὴ φύσει τοιούτου μᾶλλον τοιοῦτο. Καὶ εἰ τὸ μὲν ποιεῖ τὸ δὲ μὴ ποιεῖ τὸ ἔχον τοιόνδε ἢ ᾧ ἂν ὑπάρχῃ, μᾶλλον τοιοῦτο ὅ ποτε ποιεῖ ἢ ὃ μὴ ποιεῖ. Εἰ δ᾿ ἄμφω ποιεῖ, τὸ μᾶλλον ποιοῦν τοιοῦτο.
Ἔτι εἰ τοῦ αὐτοῦ τινὸς τὸ μὲν μᾶλλον τὸ δὲ ἧττον τοιοῦτο· καὶ εἰ τὸ μὲν τοιούτου μᾶλλον τοιοῦτο, τὸ δὲ μὴ τοιούτου τοιοῦτον, δῆλον ὅτι τὸ πρῶτον μᾶλλον τοιοῦτο. ἔτι ἐκ τῆς προσθέσεως, εἰ τῷ αὐτῷ προστιθέμενον τὸ ὅλον μᾶλλον ποιεῖ τοιοῦτο, ἢ εἰ τῷ ἧττον τοιούτῳ προστιθέμενον τὸ ὅλον μᾶλλον ποιεῖ τοιοῦτο. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐκ τῆς ἀφαιρέσεως· οὗ γὰρ ἀφαιρεθέντος τὸ λειπόμενον ἧττον τοιοῦτο, αὐτὸ μᾶλλον τοιοῦτο. Καὶ τὰ τοῖς ἐναντίοις ἀμιγέστερα μᾶλλον τοιαῦτα, οἷον λευκότερον τὸ τῷ μέλανι ἀμιγέστερον. Ἔτι παρὰ τὰ εἰρημένα πρότερον, τὸ μᾶλλον ἐπιδεχόμενον τὸν οἰκεῖον τοῦ προκειμένου λόγον, οἷον εἰ τοῦ λευκοῦ ἐστὶ λόγος χρῶμα διακριτικὸν ὄψεως, λευκότερον ὅ ἐστι μᾶλλον χρῶμα διακριτικὸν ὄψεως.
3.66. Bölüm
Problem küllî değil de cüzî olarak konmuşsa, önce, küllî problemler için söylenen kurucu ve çürütücü topos'ların hepsi yararlıdır. Çünkü küllî olarak çürütürken ya da kurarken cüzî olanı da göstermiş oluruz: bir şey her şeye aitse bazı şeylere de aittir, hiçbir şeye ait değilse bazı şeylere de ait değildir. Topos'ların en elverişli ve en ortak olanları, karşıtlardan, aynı kökten gelen kelimelerden ve çekimlerden hareket edenlerdir. Çünkü "her haz iyiyse her acı da kötüdür" diye kabul ettirmek ne kadar kabul görüyorsa, "bir haz iyiyse bir acı da kötüdür" diye kabul ettirmek de o kadar kabul görür. Ayrıca bir his bir yeti değilse, bir hissizlik de bir yetisizlik değildir. Sanı konusu olan bir şey bilinebilir bir şeyse, bir sanı da epistēmē'dir. Yine adaletsiz şeylerden biri iyiyse, adil şeylerden biri de kötüdür; adilce yapılan şeylerden biri kötüyse, adaletsizce yapılanlardan biri de iyidir. Hoş şeylerden biri kaçınılacak bir şeyse, bir haz da kaçınılacak bir şeydir; aynı şekilde hoş şeylerden biri faydalıysa, bir haz da faydalıdır. Yok ediciler, oluşlar ve yok oluşlar için de durum aynıdır. Hazzı ya da epistēmē'yi yok eden bir şey iyiyse, bir haz ya da bir epistēmē kötü şeylerden biri olur. Aynı şekilde bir epistēmē'nin yok oluşu iyi şeylerden ya da oluşu kötü şeylerden biriyse, bir epistēmē kötü şeylerden biri olacaktır; mesela insanın yaptığı utanç verici şeyleri unutması iyi şeylerden ya da hatırlaması kötü şeylerden biriyse, yaptığı utanç verici şeyleri bilmesi kötü şeylerden biri olur. Ötekilerde de durum aynıdır; çünkü hepsinde bu çıkarım aynı ölçüde kabul görür.
Ayrıca daha çok, daha az ve aynı ölçüde olandan hareket edilir. Başka bir cinsten bir şey daha çok böyle olduğu halde o cinsten hiçbir şey böyle değilse, söz konusu şey de böyle olmaz; mesela bir epistēmē hazdan daha çok iyiyse, ama hiçbir epistēmē iyi değilse, haz da iyi olmaz. Aynı ölçüde ve daha az olandan da aynı şekilde hareket edilir; bunlarla hem çürütmek hem kurmak mümkün olacaktır. Yalnız aynı ölçüde olandan ikisi de mümkündür, daha az olandan ise yalnız kurmak mümkündür, çürütmek değil. Çünkü bir yeti ile epistēmē aynı ölçüde iyiyse ve bir yeti iyiyse, epistēmē de iyidir; hiçbir yeti iyi değilse epistēmē de iyi değildir. Bir yeti epistēmē'den daha az iyiyse ve bir yeti iyiyse, epistēmē de iyidir; ama hiçbir yeti iyi değilse, hiçbir epistēmē'nin iyi olmaması zorunlu değildir. O halde daha az olandan yalnız kurmanın mümkün olduğu açıktır.
Yalnız başka bir cinsten değil, aynı cinsten de, en çok böyle olanı alarak çürütmek mümkündür. Mesela bir epistēmē'nin iyi olduğu ileri sürülmüşse ve phronēsis'in iyi olmadığı gösterilirse, başka hiçbir epistēmē de iyi olmaz; çünkü en çok iyi görünen bile iyi değildir. Ayrıca bir varsayımdan hareket edilir: bir şey birine aitse ya da ait değilse, hepsine de aynı şekilde ait olduğunu ya da olmadığını kabul ettirerek; mesela insanın psykhē'si ölümsüzse ötekilerin de ölümsüz olduğunu, bu ölümsüz değilse ötekilerin de olmadığını. Bir şeyin bazı şeylere ait olduğu ileri sürülmüşse, bazı şeylere ait olmadığını göstermek gerekir; çünkü varsayım yüzünden hiçbir şeye ait olmadığı sonucu çıkacaktır. Bazı şeylere ait olmadığı ileri sürülmüşse, bazı şeylere ait olduğunu göstermek gerekir; çünkü böylece de hepsine ait olduğu sonucu çıkacaktır. Varsayımda bulunan kişinin, cüzî olarak konmuş problemi küllî hale getirdiği açıktır; çünkü cüzî olanı kabul edenden küllî olanı da kabul etmesini ister: bir şey birine aitse, hepsine de aynı şekilde ait olduğunu kabul etmesini istemektedir.
Problem belirlenmemişse, çürütmek yalnız tek bir yolla mümkündür; mesela biri hazzın iyi olduğunu ya da iyi olmadığını söylemiş ve başka hiçbir belirleme eklememişse. Bir hazzın iyi olduğunu söylediyse, ileri sürüleni çürütmek için hiçbir hazzın iyi olmadığını küllî olarak göstermek gerekir. Aynı şekilde bir hazzın iyi olmadığını söylediyse, her hazzın iyi olduğunu küllî olarak göstermek gerekir; başka türlü çürütmek mümkün değildir. Çünkü iyi olmayan ya da iyi olan bir haz bulunduğunu gösterirsek, ileri sürülen henüz çürütülmüş olmaz. O halde çürütmenin tek yolla, kurmanın ise iki yolla mümkün olduğu açıktır: ister her hazzın iyi olduğunu küllî olarak gösterelim, ister iyi olan bir haz bulunduğunu, ileri sürülen gösterilmiş olacaktır. Aynı şekilde iyi olmayan bir haz bulunduğunu savunmamız gerekirse, hiçbir hazzın iyi olmadığını ya da bir hazzın iyi olmadığını gösterdiğimizde, iyi olmayan bir haz bulunduğunu her iki yoldan, hem küllî hem cüzî olarak savunmuş oluruz. Tez belirlenmişse çürütmek iki yolla mümkün olacaktır; mesela iyi olmanın bir hazza ait olduğu, bir başkasına ise ait olmadığı ileri sürülmüşse: her hazzın iyi olduğu da gösterilse, hiçbir hazzın iyi olmadığı da gösterilse, ileri sürülen çürütülmüş olur. Biri yalnız tek bir hazzın iyi olduğunu ileri sürdüyse, çürütmek üç yolla mümkündür: her hazzın, hiçbir hazzın ya da birden çok hazzın iyi olduğunu göstererek ileri süreni çürütmüş oluruz. Tez daha da fazla belirlenmişse, mesela aretē'ler arasında yalnız phronēsis'in epistēmē olduğu söylenmişse, dört yolla çürütmek mümkündür: her aretē'nin epistēmē olduğu, hiçbirinin olmadığı, başka birinin de, mesela adaletin, epistēmē olduğu ya da phronēsis'in kendisinin epistēmē olmadığı gösterilirse, ileri sürülen çürütülmüş olur.
Bir şeyin ait olduğu ya da olmadığı söylenen cüzî şeylere, küllî problemlerde olduğu gibi tek tek bakmak da yararlıdır. Ayrıca cinslere, daha önce söylendiği gibi, onları türlere, bölünmezlere varıncaya kadar bölerek bakmalıdır: söylenen şey ister hepsine ait görünsün ister hiçbirine, pek çok örnek getirdikten sonra karşıdakinden ya bunu küllî olarak kabul etmesini ya da hangi durumda böyle olmadığını gösteren bir itiraz getirmesini istemelidir. Ayrıca arazı tür ya da sayı bakımından belirlemenin mümkün olduğu durumlarda, bunlardan hiçbirinin ait olup olmadığına bakmalıdır. Mesela zamanın hareket etmediğini ve bir hareket olmadığını, hareketin kaç türü olduğunu sayarak göstermelidir: bunlardan hiçbiri zamana ait değilse, zamanın hareket etmediği ve hareket olmadığı açıktır. Aynı şekilde psykhē'nin sayı olmadığını, her sayının ya tek ya çift olduğunu ayırarak göstermelidir: psykhē ne tek ne çiftse, sayı olmadığı açıktır.
Araz konusunda bu tür yollarla ve bu şekilde girişmek gerekir.
Ἂν δ᾿ ἐπὶ μέρους καὶ μὴ καθόλου τὸ πρόβλημα τεθῇ, πρῶτον μὲν οἱ εἰρημένοι καθόλου κατασκευαστικοὶ ἢ ἀνασκευαστικοὶ τόποι πάντες χρήσιμοι. Καθόλου γὰρ ἀναιροῦντες ἢ κατασκευάζοντες καὶ ἐπὶ μέρους δείκνυμεν· εἰ γὰρ παντὶ ὑπάρχει, καὶ τινί, καὶ εἰ μηδενί, οὐδὲ τινί. Μάλιστα δ᾿ ἐπίκαιροι καὶ κοινοὶ τῶν τόπων οἵ τ᾿ ἐκ τῶν ἀντικειμένων καὶ τῶν συστοίχων καὶ τῶν πτώσεων· ὁμοίως γὰρ ἔνδοξον τὸ ἀξιῶσαι, εἰ πᾶσα ἡδονὴ ἀγαθόν, καὶ λύπην πᾶσαν εἶναι κακόν, τῷ εἴ τις ἡδονὴ ἀγαθόν, καὶ λύπην εἶναί τινα κακόν. Ἔτι εἴ τις αἴσθησις μή ἐστι δύναμις, καὶ ἀναισθησία τις οὐκ ἔστιν ἀδυναμία. Καὶ εἴ τι ὑποληπτὸν ἐπιστητόν, καὶ ὑπόληψίς τις ἐπιστήμη. Πάλιν εἴ τι τῶν ἀδίκων ἀγαθόν, καὶ τῶν δικαίων τι κακόν· καὶ εἴ τι τῶν δικαίως κακόν, καὶ τῶν ἀδίκως τι ἀγαθόν. Καὶ εἴ τι τῶν ἡδέων φευκτόν, ἡδονή τις φευκτόν. Κατὰ ταὐτὰ δὲ καὶ εἴ τι τῶν ἡδέων ὠφέλιμον, ἡδονή τις ὠφέλιμον. Καὶ ἐπὶ τῶν φθαρτικῶν δὲ καὶ τῶν γενέσεων καὶ φθορῶν ὡσαύτως. Εἰ γάρ τι φθαρτικὸν ἡδονῆς ἢ ἐπιστήμης ὂν ἀγαθόν ἐστιν, εἴη ἄν τις ἡδονὴ ἢ ἐπιστήμη τῶν κακῶν. Ὁμοίως δὲ καὶ εἰ φθορά τις ἐπιστήμης τῶν ἀγαθῶν ἢ ἡ γένεσις τῶν κακῶν, ἔσται τις ἐπιστήμη τῶν κακῶν, οἷον εἰ τὸ ἐπιλανθάνεσθαι ἅ τις αἰσχρὰ ἔπραξε τῶν ἀγαθῶν ἢ τὸ ἀναμιμνήσκεσθαι τῶν κακῶν, εἴη ἂν τὸ ἐπίστασθαι ἅ τις αἰσχρὰ ἔπραξε τῶν κακῶν. Ὡσαύτως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων· ἐν ἅπασι γὰρ ὁμοίως τὸ ἔνδοξον.
Ἔτι ἐκ τοῦ μᾶλλον καὶ ἧττον καὶ ὁμοίως. Εἰ γὰρ μᾶλλον μὲν τῶν ἐξ ἄλλου γένους τι τοιοῦτο ἐκείνων δὲ μηδέν ἐστιν, οὐδ᾿ ἂν τὸ εἰρημένον εἴη τοιοῦτον, οἷον εἰ μᾶλλον μὲν ἐπιστήμη τις ἀγαθὸν ἢ ἡδονή, μηδεμία δ᾿ ἐπιστήμη ἀγαθόν, οὐδ᾿ ἂν ἡδονὴ εἴη. Καὶ ἐκ τοῦ ὁμοίως δὲ καὶ ἧττον ὡσαύτως· ἔσται γὰρ καὶ ἀναιρεῖν καὶ κατασκευάζειν, πλὴν ἐκ μὲν τοῦ ὁμοίως ἀμφότερα, ἐκ δὲ τοῦ ἧττον κατασκευάζειν μόνον, ἀνασκευάζειν δὲ οὔ. Εἰ γὰρ ὁμοίως δύναμίς τις ἀγαθὸν καὶ ἐπιστήμη, ἔστι δέ τις δύναμις ἀγαθόν, καὶ ἐπιστήμη ἐστίν. Εἰ δὲ μηδεμία δύναμις, οὐδ᾿ ἐπιστήμη. Εἰ δ᾿ ἧττον δύναμίς τις ἀγαθὸν ἢ ἐπιστήμη, ἔστι δέ τις δύναμις ἀγαθόν, καὶ ἐπιστήμη. Εἰ δὲ μηδεμία δύναμις ἀγαθόν, οὐκ ἀνάγκη καὶ ἐπιστήμην μηδεμίαν εἶναι ἀγαθόν. Δῆλον οὖν ὅτι κατασκευάζειν μόνον ἐκ τοῦ ἧττον ἔστιν.
Οὐ μόνον δ᾿ ἐξ ἄλλου γένους ἔστιν ἀνασκευάζειν, ἀλλὰ καὶ ἐκ τοῦ αὐτοῦ λαμβάνοντι τὸ μάλιστα τοιοῦτον, οἷον εἰ κεῖται ἐπιστήμη τις ἀγαθόν, δειχθείη δ᾿ ὅτι φρόνησις οὐκ ἀγαθόν, οὐδ᾿ ἄλλη οὐδεμία ἔσται, ἐπεὶ οὐδ᾿ ἡ μάλιστα δοκοῦσα. Ἔτι ἐξ ὑποθέσεως, ὁμοίως ἀξιώσαντα, εἱ ἑνί, καὶ πᾶσιν ὑπάρχειν ἢ μὴ ὑπάρχειν, οἷον εἰ ἡ τοῦ ἀνθρώπου ψυχὴ ἀθάνατος, καὶ τὰς ἄλλας, εἰ δ᾿ αὕτη μή, μηδὲ τὰς ἄλλας. Εἰ μὲν οὖν ὑπάρχειν τινὶ κεῖται, δεικτέον ὅτι οὐχ ὑπάρχει τινί· ἀκολουθήσει γὰρ διὰ τὴν ὑπόθεσιν τὸ μηδενὶ ὑπάρχειν. Εἰ δέ τινι μὴ ὑπάρχον κεῖται, δεικτέον ὅτι ὑπάρχει τινί· καὶ γὰρ οὕτως ἀκολουθήσει τὸ πᾶσιν ὑπάρχειν. Δῆλον δ᾿ ἐστὶν ὅτι ὁ ὑποτιθέμενος ποιεῖ τὸ πρόβλημα καθόλου ἐπὶ μέρους τεθέν· τὸν γὰρ ἐπὶ μέρους ὁμολογοῦντα καθόλου ἀξιοῖ ὁμολογεῖν, ἐπειδή, εἰ ἑνί, καὶ πᾶσιν ὁμοίως ἀξιοῖς ὑπάρχειν.
Ἀδιορίστου μὲν οὖν ὄντος τοῦ προβλήματος μοναχῶς ἀνασκευάζειν ἐνδέχεται, οἷον εἰ ἔφησεν ἡδονὴν ἀγαθὸν εἶναι ἢ μὴ ἀγαθόν, καὶ μηδὲν ἄλλο προσδιώρισεν. Εἰ μὲν γάρ τινα ἔφησεν ἡδονὴν ἀγαθὸν εἶναι, δεικτέον καθόλου ὅτι οὐδεμία, εἰ μέλλει ἀναιρεῖσθαι τὸ προκείμενον. Ὁμοίως δὲ καὶ εἴ τινα ἔφησεν ἡδονὴν μὴ εἶναι ἀγαθόν, δεικτέον καθόλου ὅτι πᾶσα· ἄλλως δ᾿ οὐκ ἐνδέχεται ἀναιρεῖν. Ἐὰν γὰρ δείξωμεν ὅτι ἐστί τις ἡδονὴ οὐκ ἀγαθὸν ἢ ἀγαθόν, οὔπω ἀναιρεῖται τὸ προκείμενον. Δῆλον οὖν ὅτι ἀναιρεῖν μὲν μοναχῶς ἐνδέχεται, κατασκευάζειν δὲ διχῶς· ἄν τε γὰρ καθόλου δείξωμεν ὅτι πᾶσα ἡδονὴ ἀγαθόν, ἄν τε ὅτι ἐστί τις ἡδονὴ ἀγαθόν, δεδειγμένον ἔσται τὸ προκείμενον. Ὁμοίως δὲ κἂν δέῃ διαλεχθῆναι ὅτι ἐστί τις ἡδονὴ οὐκ ἀγαθόν, ἐὰν δείξωμεν ὅτι οὐδεμία ἀγαθὸν ἢ ὅτι τις οὐκ ἀγαθόν, διειλεγμένοι ἐσόμεθα ἀμφοτέρως, καὶ καθόλου καὶ ἐπὶ μέρους, ὅτι ἐστί τις ἡδονὴ οὐκ ἀγαθόν. Διωρισμένης δὲ τῆς θέσεως οὔσης, διχῶς ἀναιρεῖν ἔσται, οἷον εἰ τεθείη τινὶ μὲν ὑπάρχειν ἡδονῇ ἀγαθῷ εἶναι, τινὶ δ᾿ οὐχ ὑπάρχειν· εἴτε γὰρ πᾶσα δειχθείη ἡδονὴ ἀγαθὸν εἴτε μηδεμία, ἀνῃρημένον ἔσται τὸ προκείμενον. Εἰ δὲ μίαν ἡδονὴν μόνην ἀγαθὸν ἔθηκεν εἶναι, τριχῶς ἐνδέχεται ἀναιρεῖν· δείξαντες γὰρ ὅτι πᾶσα ἢ ὅτι οὐδεμία ἢ ὅτι πλείους μιᾶς ἀγαθόν, ἀνῃρηκότες ἐσόμεθα τὸ προκείμενον. Ἐπὶ πλεῖον δὲ τῆς θέσεως διορισθείσης, οἷον ὅτι ἡ φρόνησις μόνη τῶν ἀρετῶν ἐπιστήμη, τετραχῶς ἔστιν ἀναιρεῖν· δειχθέντος γὰρ ὅτι πᾶσα ἀρετὴ ἐπιστήμη ἢ ὅτι οὐδεμία ἢ ὅτι καὶ ἄλλη τις, οἷον ἡ δικαιοσύνη, ἢ ὅτι αὐτὴ ἡ φρόνησις οὐκ ἐπιστήμη, ἀνῃρημένον ἔσται τὸ προκείμενον.
Χρήσιμον δὲ καὶ τὸ ἐπιβλέπειν ἐπὶ τὰ καθ᾿ ἕκαστα, ἐν οἷς ὑπάρχειν τι ἢ μὴ εἴρηται, καθάπερ ἐν τοῖς καθόλου προβλήμασιν. Ἔτι δ᾿ ἐν τοῖς γένεσιν ἐπιβλεπτέον, διαιροῦντα κατ᾿ εἴδη μέχρι τῶν ἀτόμων, καθὰ προείρηται· ἄν τε γὰρ παντὶ φαίνηται ὑπάρχον ἄν τε μηδενί, πολλὰ προενέγκαντι ἀξιωτέον καθόλου ὁμολογεῖν ἢ φέρειν ἔνστασιν ἐπὶ τίνος οὐχ οὕτως. Ἔτι ἐφ᾿ ὧν ἔστιν ἢ εἴδει ἢ ἀριθμῷ διορίσαι τὸ συμβεβηκός, σκεπτέον εἰ μηδὲν τούτων ὑπάρχει, οἷον ὅτι ὁ χρόνος οὐ κινεῖται οὐδ᾿ ἐστὶ κίνησις, καταριθμησάμενον πόσα εἴδη κινήσεως· εἰ γὰρ μηδὲν τούτων ὑπάρχει τῷ χρόνῳ, δῆλον ὅτι οὐ κινεῖται οὐδ᾿ ἐστὶ κίνησις. Ὁμοίως δὲ καὶ ὅτι ἡ ψυχὴ οὐκ ἀριθμός, διελόμενον ὅτι πᾶς ἀριθμὸς ἢ περιττὸς ἢ ἄρτιος· εἰ γὰρ ἡ ψυχὴ μήτε περιττὸν μήτε ἄρτιον, δῆλον ὅτι οὐκ ἀριθμός.
Πρὸς μὲν οὖν τὸ συμβεβηκὸς διὰ τῶν τοιούτων καὶ οὕτως ἐπιχειρητέον.