İçeriğe geç
Topika

Aristoteles · Topika

II. Kitap

2.11. Bölüm

Problemlerin bir kısmı küllî, bir kısmı cüzîdir. Küllî olanlar mesela "her haz iyidir" ve "hiçbir haz iyi değildir"; cüzî olanlar mesela "bazı hazlar iyidir" ve "bazı hazlar iyi değildir". Bir şeyi küllî olarak kuran ve çürüten topos'lar iki problem türü için de ortaktır: bir şeyin her şeye ait olduğunu gösterirsek, bazı şeylere ait olduğunu da göstermiş oluruz; aynı şekilde hiçbir şeye ait olmadığını gösterirsek, her şeye ait olmadığını da göstermiş oluruz. Önce küllî olarak çürüten topos'lardan söz etmek gerekir; çünkü bunlar hem küllî hem de cüzî problemlerde ortaktır, ayrıca insanlar tezlerini daha çok bir şeyin ait olduğunu söyleyerek ileri sürer, tartışanlar da onları çürütmeye çalışır. Arazda, şeye ait olan arazdan ona uygun düşen türetilmiş ada geçmek çok zordur; çünkü "bir bakıma" ait olmak ve küllî olarak ait olmamak yalnız arazlarda mümkündür. Tariften, özgü nitelikten ve cinsten ise bu geçiş zorunludur; mesela bir şeye karada yürüyen iki ayaklı canlı olmak aitse, bu geçişi yaparak onun karada yürüyen iki ayaklı bir canlı olduğunu söylemek doğru olacaktır. Cinste de durum aynıdır: bir şeye canlı olmak aitse, o bir canlıdır. Özgü nitelikte de aynıdır: bir şeye gramer öğrenebilir olmak aitse, o gramer öğrenebilir bir şey olacaktır. Bunların hiçbiri bir bakıma ait olamaz ya da bir bakıma ait olmayamaz; ya mutlak olarak aittir ya da mutlak olarak ait değildir. Arazlarda ise bir bakıma ait olmalarına hiçbir engel yoktur; mesela beyazlık ya da adalet. Dolayısıyla bir şeyin beyaz ya da adil olduğunu göstermek için ona beyazlığın ya da adaletin ait olduğunu göstermek yetmez; çünkü onun ancak bir bakıma beyaz ya da adil olduğu ileri sürülerek itiraz edilebilir. Demek ki arazlarda bu geçiş zorunlu değildir.

Problemlerde yapılan hataları da belirlemek gerekir. Bunlar iki türlüdür: ya yanlış söylemekten ya da yerleşik dilin dışına çıkmaktan doğar. Yanlış söyleyenler, yani bir şeye ait olmayanın ait olduğunu söyleyenler hata yapar; şeylere yabancı adlar verenler de, mesela çınara insan diyenler, yerleşik adlandırmanın dışına çıkar.

2.1

Β.

Ἔστι δὲ τῶν προβλημάτων τὰ μὲν καθόλου τὰ δ᾿ ἐπὶ μέρους. Καθόλου μὲν οὖν οἷον ὅτι πᾶσα ἡδονὴ ἀγαθὸν καὶ ὅτι οὐδεμία ἡδονὴ ἀγαθόν, ἐπὶ μέρους δὲ οἷον ὅτι ἔστι τις ἡδονὴ ἀγαθὸν καὶ ὅτι ἔστι τις ἡδονὴ οὐκ ἀγαθόν. Ἔστι δὲ πρὸς ἀμφότερα τὰ γένη τῶν προβλημάτων κοινὰ τὰ καθόλο κατασκευαστικὰ καὶ ἀνασκευαστικά· δείξαντες γὰρ ὅτι παντὶ ὑπάρχει, καὶ ὅτι τινὶ ὑπάρχει δεδειχότες ἐσόμεθα. Ὁμοίως δὲ κἂν ὅτι οὐδενὶ ὑπάρχει δείξωμεν, καὶ ὅτι οὐ παντὶ ὑπάρχει δεδειχότες ἐσόμεθα. Πρῶτον οὖν περὶ τῶν καθόλου ἀνασκευαστικῶν ῥητέον διά τε τὸ κοινὰ εἶναι τὰ τοιαῦτα πρὸς τὰ καθόλου καὶ τὰ ἐπὶ μέρους, καὶ διὰ τὸ μᾶλλον τὰς θέσεις κομίζειν ἐν τῷ ὑπάρχειν ἢ μή, τοὺς δὲ διαλεγομένους ἀνασκευάζειν. Ἔστι δὲ χαλεπώτατον τὸ ἀντιστρέφειν τὴν ἀπὸ τοῦ συμβεβηκότος οἰκείαν ὀνομασίαν· τὸ γὰρ πῇ καὶ μὴ καθόλου ἐπὶ μόνων ἐνδέχεται τῶν συμβεβηκότων. Ἀπὸ μὲν γὰρ τοῦ ὅρου καὶ τοῦ ἰδίου καὶ τοῦ γένους ἀναγκαῖον ἀντιστρέφειν, οἷον εἰ ὑπάρχει τινὶ ζῴῳ πεζῷ δίποδι εἶναι, ἀντιστρέψαντι ἀληθὲς ἔσται λέγειν ὅτι ζῷον πεζὸν δίπουν ἐστίν. Ὁμοίως δὲ καὶ ἀπὸ τοῦ γένους· εἰ γὰρ ζῴῳ ὑπάρχει τινὶ εἶναι, ζῷόν ἐστιν. Τὰ δ᾿ αὐτὰ καὶ ἐπὶ τοῦ ἰδίου· εἰ γὰρ ὑπάρχει τινὶ γραμματικῆς δεκτικῷ εἶναι, γραμματικῆς δεκτικὸν ἔσται. Οὐδὲν γὰρ τούτων ἐνδέχεται κατά τι ὑπάρχειν ἢ μὴ ὑπάρχειν, ἀλλ᾿ ἁπλῶς ἢ ὑπάρχειν ἢ μὴ ὑπάρχειν. Ἐπὶ δὲ τῶν συμβεβηκότων οὐδὲν κωλύει κατά τι ὑπάρχειν, οἷον λευκότητα ἢ δικαιοσύνην, ὥστε οὐκ ἀπόχρη τὸ δεῖξαι ὅτι ὑπάρχει λευκότης ἢ δικαιοσύνη πρὸς τὸ δεῖξαι ὅτι λευκὸς ἢ δίκαιός ἐστιν· ἔχει γὰρ ἀμφισβήτησιν ὅτι κατά τι λευκὸς ἢ δίκαιός ἐστιν. Ὥστ᾿ οὐκ ἀναγκαῖον ἐπὶ τῶν συμβεβηκότων τὸ ἀντιστρέφειν.

Διορίσασθαι δὲ δεῖ καὶ τὰς ἁμαρτίας τὰς ἐν τοῖς προβλήμασιν, ὅτι εἰσὶ διτταί, ἢ τῷ ψεύδεσθαι ἢ τῷ παραβαίνειν τὴν κειμένην λέξιν. Οἵ τε γὰρ ψευδόμενοι καὶ τὸ μὴ ὑπάρχον ὑπάρχειν τινὶ λέγοντες ἁμαρτάνουσι· καὶ οἱ τοῖς ἀλλοτρίοις ὀνόμασι τὰ πράγματα προσαγορεύοντες, οἷον τὴν πλάτανον ἄνθρωπον, παραβαίνουσι τὴν κειμένην ὀνομασίαν.

2.22. Bölüm

Bir topos, karşımızdakinin başka bir biçimde ait olan bir şeyi araz olarak verip vermediğine bakmaktır. Bu hata en çok cinslerde yapılır; mesela biri beyaza renk olmanın araz olarak ait olduğunu söylerse. Çünkü renk olmak beyaza araz olarak ait değildir; renk onun cinsidir. Tezi ileri süren kişi bunu adlandırmasıyla açıkça belirtmiş olabilir; mesela "adalete aretē olmak araz olarak aittir" diyebilir. Ama çoğu zaman bunu belirtmese bile cinsi araz olarak verdiği açıktır; mesela biri beyazlığın renkli olduğunu ya da yürümenin hareket ettiğini söylerse. Çünkü hiçbir cins, tür hakkında ondan türetilmiş bir adla yüklenmez; bütün cinsler türler hakkında eşanlamlı olarak yüklenir, çünkü türler cinslerinin hem adını hem de logos'unu kabul eder. Dolayısıyla beyaza "renkli" diyen kişi onu cins olarak vermiş olmaz, çünkü türetilmiş bir adla söylemiştir; özgü nitelik ya da tarif olarak da vermiş olmaz, çünkü tarif ve özgü nitelik başka hiçbir şeye ait değildir, oysa başka pek çok şey de renklidir; mesela odun, taş, insan, at. Demek ki onu araz olarak verdiği açıktır.

Bir başka topos, bir şeyin hepsine ait olduğu ya da hiçbirine ait olmadığı söylenen şeylere bakmaktır. Bunu türlere göre yapmalı, sayısız tek tek şeylerde yapmamalıdır; çünkü o zaman inceleme daha yöntemli olur ve daha az şey üzerinde yürür. İncelemeye ilk türlerden başlamalı, sonra sırayla bölünmezlere kadar inmelidir. Mesela biri karşıtların epistēmē'sinin aynı olduğunu söylediyse, bir şeye göre olanların, zıtların, yoksunluk ve meleke bakımından karşıt olanların ve çelişik olanların epistēmē'sinin aynı olup olmadığına bakmalıdır. Bunlarda da henüz açık değilse, bunları da yine bölünmezlere kadar bölmelidir; mesela adil ve adaletsiz şeylerin, iki kat ile yarımın, körlük ile görmenin, var olmak ile var olmamanın epistēmē'si aynı mıdır? Çünkü tek bir durumda bile aynı olmadığı gösterilirse problemi çürütmüş oluruz. Yüklem hiçbir şeye ait değilse de durum aynıdır. Bu topos hem çürütmek hem de kurmak için kullanılabilir. Çünkü bölmeyi yapıp gözden geçirdiğimizde yüklem bütün durumlarda ya da pek çok durumda ait görünüyorsa, karşımızdakinden ya bunu küllî olarak kabul etmesini ya da hangi durumda böyle olmadığını göstererek itiraz etmesini istemeliyiz; bunların hiçbirini yapmazsa, kabul etmemesi saçma görünecektir.

Bir başka topos, araz için ve arazın ait olduğu şey için, ya ikisi için ayrı ayrı ya da yalnız biri için logos'lar kurmak, sonra bu logos'larda doğru olmayan bir şeyin doğru diye alınıp alınmadığına bakmaktır. Mesela tanrıya haksızlık edilebilir mi? Haksızlık etmek nedir? İsteyerek zarar vermekse, tanrıya haksızlık edilemeyeceği açıktır; çünkü tanrıya zarar verilemez. İyi insan hasetçi midir? Hasetçi kimdir, haset nedir? Haset, iyi bir insanın görünen başarısından duyulan acıysa, iyi insanın hasetçi olmadığı açıktır; yoksa kötü bir insan olurdu. Haksız başarıya öfkelenen kişi hasetçi midir? Bu ikisinin her biri kimdir? Böylece söylenenin doğru mu yanlış mı olduğu açıkça görülecektir: hasetçi iyilerin başarısından, öfkelenen ise kötülerin başarısından acı duyan kişiyse, öfkelenenin hasetçi olmayacağı açıktır. Logos'lardaki adların yerine de logos'lar koymalı, iyi bilinen bir şeye varılıncaya kadar bırakmamalıdır; çünkü çoğu zaman logos'un bütünü verildiğinde aranan şey henüz açık değildir, ama logos'taki adlardan birinin yerine bir logos söylenince apaçık hale gelir.

Ayrıca problemi kendine bir öncül yapıp ona itiraz etmek gerekir; çünkü itiraz, teze karşı bir saldırı olacaktır. Bu topos, bir şeyin hepsine ait olduğu ya da hiçbirine ait olmadığı söylenen şeylere bakma topos'uyla hemen hemen aynıdır; yalnız uygulanış biçimiyle ondan ayrılır.

Ayrıca neleri çoğunluğun dediği gibi adlandırmak gerektiğini, neleri gerekmediğini belirlemek gerekir. Bu hem kurmak hem çürütmek için yararlıdır. Şeylere adlarını çoğunluğun verdiği gibi vermek gerekir, ama hangi şeylerin şöyle ya da böyle olduğu konusunda artık çoğunluğa kulak vermemek gerekir. Mesela çoğunluğun dediği gibi, sağlığı meydana getirene sağlıklı demek gerekir; ama ele alınan şeyin sağlığı meydana getirip getirmediğine gelince, artık çoğunluğun değil hekimin dediği gibi konuşmak gerekir.

2.2

Εἷς μὲν δὴ τόπος τὸ ἐπιβλέπειν εἰ τὸ κατ᾿ ἄλλον τινὰ τρόπον ὑπάρχον ὡς συμβεβηκὸς ἀποδέδωκεν. Ἁμαρτάνεται δὲ μάλιστα τοῦτο περὶ τὰ γένη, οἷον εἴ τις τῷ λευκῷ φαίη συμβεβηκέναι χρώματι εἶναι· οὐ γὰρ συμβέβηκε τῷ λευκῷ χρώματι εἶναι, ἀλλὰ γένος αὐτοῦ τὸ χρῶμά ἐστιν. ἐνδέχεται μὲν οὖν καὶ κατὰ τὴν ὀνομασίαν διορίσαι τὸν τιθέμενον, οἷον ὅτι συμβέβηκε τῇ δικαιοσύνῃ ἀρετῇ εἶναι· πολλάκις δὲ καὶ μὴ διορίσαντι κατάδηλον ὅτι τὸ γένος ὡς συμβεβηκὸς ἀποδέδωκεν, οἷον εἴ τις τὴν λευκότητα κεχρῶσθαι φήσειεν ἢ τὴν βάδισιν κινεῖσθαι. Ἀπ᾿ οὐδενὸς γὰρ γένους παρωνύμως ἡ κατηγορία κατὰ τοῦ εἴδους λέγεται, ἀλλὰ πάντα συνωνύμως τὰ γένη τῶν εἰδῶν κατηγορεῖται· καὶ γὰρ τοὔνομα καὶ τὸν λόγον ἐπιδέχεται τῶν γενῶν τὰ εἴδη. Ὁ οὖν κεχρωσμένον εἴπας τὸ λευκὸν οὔτε ὡς γένος ἀποδέδωκεν, ἐπειδὴ παρωνύμως εἴρηκεν, οὔθ᾿ ὡς ἴδιον ἢ ὡς ὁρισμόν· ὁ γὰρ ὁρισμὸς καὶ τὸ ἴδιον οὐδενὶ ἄλλῳ ὑπάρχει, κέχρωσται δὲ πολλὰ καὶ τῶν ἄλλων, οἷον ξύλον λίθος ἄνθρωπος ἵππος. Δῆλον οὖν ὅτι ὡς συμβεβηκὸς ἀποδίδωσιν.

Ἄλλος τὸ ἐπιβλέπειν οἷς ὑπάρχειν ἢ πᾶσιν ἢ μηδενὶ εἴρηται. Σκοπεῖν δὲ κατ᾿ εἴδη καὶ μὴ ἐν τοῖς ἀπείροις· ὁδῷ γὰρ μᾶλλον καὶ ἐν ἐλάττοσιν ἡ σκέψις. Δεῖ δὲ σκοπεῖν καὶ ἄρχεσθαι ἀπὸ τῶν πρώτων, εἶτ᾿ ἐφεξῆς ἕως τῶν ἀτόμων, οἷον εἰ τῶν ἀντικειμένων τὴν αὐτὴν ἐπιστήμην ἔφησεν εἶναι, σκεπτέον εἰ τῶν πρός τι καὶ τῶν ἐναντίων καὶ τῶν κατὰ στέρησιν καὶ ἕξιν καὶ τῶν κατ᾿ ἀντίφασιν λεγομένων ἡ αὐτὴ ἐπιστήμη· κἂν ἐπὶ τοῦτων μήπω φανερὸν ᾖ, πάλιν ταῦτα διαιρετέον μέχρι τῶν ἀτόμων, οἷον εἰ τῶν δικαίων καὶ ἀδίκων, ἢ τοῦ διπλασίου καὶ ἡμίσεος, ἢ τυφλότητος καὶ ὄψεως, ἢ τοῦ εἶναι καὶ μὴ εἶναι. Ἐὰν γὰρ ἐπί τινος δειχθῇ ὅτι οὐχ ἡ αὐτή, ἀνῃρηκότες ἐσόμεθα τὸ πρόβλημα· ὁμοίως δὲ καὶ ἐὰν μηδενὶ ὑπάρχῃ. Οὗτος δ᾿ ὁ τόπος ἀντιστρέφει πρὸς τὸ ἀνασκευάζειν καὶ κατασκευάζειν. Ἐὰν γὰρ ἐπὶ πάντων φαίνηται διαίρεσιν προενέγκασιν ἢ ἐπὶ πολλῶν, ἀξιωτέον καὶ καθόλου τιθέναι ἢ ἔνστασιν φέρειν ἐπὶ τίνος οὐχ οὕτως· ἐὰν γὰρ μηδέτερον τούτων ποιῇ, ἄτοπος φανεῖται μὴ τιθείς.

Ἄλλος τὸ λόγους ποιεῖν τοῦ τε συμβεβηκότος καὶ ᾧ συμβέβηκεν, ἢ ἀμφοτέρων καθ᾿ ἑκάτερον ἢ τοῦ ἑτέρου, εἶτα σκοπεῖν εἴ τι μὴ ἀληθὲς ἐν τοῖς λόγοις ὡς ἀληθὲς εἴληπται. Οἷον εἰ ἔστι θεὸν ἀδικεῖν, τί τὸ ἀδικεῖν; εἰ γὰρ τὸ βλάπτειν ἑκουσίως, δῆλον ὡς οὐκ ἔστι θεὸν ἀδικεῖσθαι· οὐ γὰρ ἐνδέχεται βλάπτεσθαι τὸν θεόν. Καὶ εἰ φθονερὸς ὁ σπουδαῖος, τίς ὁ φθονερὸς καὶ τίς ὁ φθόνος; εἰ γὰρ ὁ φθόνος ἐστὶ λύπη ἐπὶ φαινομένῃ εὐπραγίᾳ τῶν ἐπιεικῶν τινός, δῆλον ὅτι ὁ σπουδαῖος οὐ φθονερός· φαῦλος γὰρ ἂν εἴη. Καὶ εἰ ὁ νεμεσητικὸς φθονερός, τίς ἑκάτερος αὐτῶν; οὕτω γὰρ καταφανὲς ἔσται πότερον ἀληθὲς ἢ ψεῦδος τὸ ῥηθέν, οἷον εἰ φθονερὸς μὲν ὁ λυπούμενος ἐπὶ ταῖς τῶν ἀγαθῶν εὐπραγίαις, νεμεσητικὸς δ᾿ ὁ λυπούμενος ἐπὶ ταῖς τῶν κακῶν εὐπραγίαις, δῆλον ὅτι οὐκ ἂν εἴη φθονερὸς ὁ νεμεσητικός. Λαμβάνειν δὲ καὶ ἀντὶ τῶν ἐν τοῖς λόγοις ὀνομάτων λόγους, καὶ μὴ ἀφίστασθαι ἕως ἂν εἰς γνώριμον ἔλθῃ· πολλάκις γὰρ ὅλου μὲν τοῦ λόγου ἀποδοθέντος οὔπω δῆλον τὸ ζητούμενον, ἀντὶ δέ τινος τῶν ἐν τῷ λόγῳ ὀνομάτων λόγου ῥηθέντος κατάδηλον γίνεται.

Ἔτι τὸ πρόβλημα πρότασιν ἑαυτῷ ποιούμενον ἐνίστασθαι· ἡ γὰρ ἔνστασις ἔσται ἐπιχείρημα πρὸς τὴν θέσιν. Ἔστι δ᾿ ὁ τόπος οὗτος σχεδὸν ὁ αὐτὸς τῷ ἐπιβλέπειν οἷς ὑπάρχειν ἢ πᾶσιν ἢ μηδενὶ εἴρηται· διαφέρει δὲ τῷ τρόπῳ.

Ἔτι διορίζεσθαι ποῖα δεῖ καλεῖν ὡς οἱ πολλοὶ καὶ ποῖα οὔ. Χρήσιμον γὰρ καὶ πρὸς τὸ κατασκευάζειν καὶ πρὸς τὸ ἀνασκευάζειν, οἷον ὅτι ταῖς μὲν ὀνομασίαις τὸ πράγματα προσαγορευτέον καθάπερ οἱ πολλοί, ποῖα δὲ τῶν πραγμάτων ἐστὶ τοιαῦτα ἢ οὐ τοιαῦτα, οὐκέτι προσεκτέον τοῖς πολλοῖς. Οἷον ὑγιεινὸν μὲν ῥητέον τὸ ποιητικὸν ὑγιείας, ὡς οἱ πολλοὶ λέγουσιν· πότερον δὲ τὸ προκείμενον ποιητικὸν ὑγιείας ἢ οὔ, οὐκέτι ὡς οἱ πολλοὶ κλητέον ἀλλ᾿ ὡς ὁ ἰατρός.

2.33. Bölüm

Ayrıca bir kelime birden çok anlamda söyleniyorsa ve bir şeyin ona ait olduğu ya da olmadığı ileri sürülmüşse, iki anlamı birden göstermek mümkün değilse anlamlardan birini göstermek gerekir. Bunu birden çok anlamın gözden kaçtığı durumlarda kullanmalıdır; çünkü kelimenin birden çok anlamda söylendiği gözden kaçmazsa karşımızdaki, kendisinin güçlük çektiği anlamın değil ötekinin tartışıldığını söyleyerek itiraz edecektir. Bu topos hem kurmak hem çürütmek için kullanılabilir. Kurmak istiyorsak, ikisini birden gösteremezsek birinin ait olduğunu gösteririz; çürütürken de ikisini birden gösteremezsek birinin ait olmadığını gösteririz. Yalnız çürüten kişinin, yüklemin ister her şeye ister hiçbir şeye ait olduğu söylenmiş olsun, önceden bir uzlaşmaya dayanarak tartışmasına gerek yoktur; çünkü herhangi bir şeye ait olmadığını gösterirsek her şeye ait olduğu iddiasını çürütmüş oluruz, aynı şekilde bir şeye ait olduğunu gösterirsek hiçbir şeye ait olmadığı iddiasını çürütürüz. Kuran kişi ise, bu ilke inandırıcıysa, yüklem herhangi bir şeye aitse her şeye ait olduğu konusunda önceden uzlaşmalıdır. Çünkü bir şeyin her şeye ait olduğunu göstermek için tek bir durumu tartışmak yetmez; mesela insanın psykhē'si ölümsüzse bundan her psykhē'nin ölümsüz olduğu çıkmaz. Dolayısıyla önceden, herhangi bir psykhē ölümsüzse her psykhē'nin ölümsüz olduğu konusunda uzlaşmak gerekir. Bunu her zaman yapmamalı, yalnız hepsi için ortak tek bir logos söyleyemediğimiz durumlarda yapmalıdır; geometricinin üçgenin açılarının iki dik açıya eşit olduğunu söylemesi gibi ortak bir logos varsa gerekmez.

Kelimenin birden çok anlamda söylendiği gözden kaçmıyorsa, kaç anlamda söylendiğini ayırarak hem çürütmeli hem kurmalıdır. Mesela "gerekli olan" yararlı olan ya da güzel olan demekse, ele alınan şey hakkında ikisini birden kurmaya ya da çürütmeye çalışmalıdır; mesela hem güzel hem yararlı olduğunu ya da ne güzel ne yararlı olduğunu. İkisi birden mümkün değilse, birinin öyle olduğunu ötekinin olmadığını belirterek birini göstermelidir. Ayrıldığı anlamlar daha çoksa da aynı yol geçerlidir.

Yine eşadlılık yüzünden değil de başka bir biçimde birden çok anlamda söylenen şeyler vardır. Mesela tek bir epistēmē birden çok şeyin epistēmē'si olabilir: ya gayenin ve gayeye götüren şeyin, mesela hekimlik hem sağlık sağlamanın hem de perhiz düzenlemenin epistēmē'sidir; ya iki şeyin de gaye olarak, mesela zıtların epistēmē'sinin aynı olduğu söylenir (çünkü biri ötekinden daha çok gaye değildir); ya da birinin kendi başına, ötekinin araz olarak, mesela kendi başına üçgenin açılarının iki dik açıya eşit olduğunun, araz olarak da eşkenar üçgeninkilerin; çünkü eşkenar üçgenin üçgen olması ona araz olarak ait olduğu için, açılarının iki dik açıya eşit olduğunu biliriz. O halde aynı epistēmē'nin birden çok şeyin epistēmē'si olması hiçbir şekilde mümkün değilse, bunun hiç mümkün olmadığı açıktır; bir şekilde mümkünse, mümkün olduğu açıktır. Kaç anlamda söylendiğini ayırmak yararlıdır. Mesela kurmak istiyorsak, mümkün olan anlamları öne sürmeli ve yalnız kurmaya yarayan anlamlara ayırmalıyız; çürütmek istiyorsak, mümkün olmayan anlamları öne sürmeli, geri kalanları atlamalıyız. Bunu da kaç anlamda söylendiğinin gözden kaçtığı durumlarda yapmalıyız. Bir şeyin bir şeye ait olduğu ya da olmadığı da aynı topos'lardan kurulmalıdır; mesela şu epistēmē'nin şu şeyin epistēmē'si olduğu, ya gaye olarak ya gayeye götüren şeyler olarak ya da araz olarak; ya da söylenen anlamların hiçbirine göre o şeyin epistēmē'si olmadığı. Arzu için de, birden çok şeye yöneldiği söylenen başka şeyler için de aynı açıklama geçerlidir. Arzu bir şeyin arzusudur: ya gaye olarak, mesela sağlığın; ya gayeye götüren şey olarak, mesela ilaç almanın; ya da araz olarak, mesela tatlıyı seven kişinin şarabı şarap olduğu için değil tatlı olduğu için arzulaması gibi. Kendi başına tatlıyı, araz olarak şarabı arzular; çünkü şarap ekşiyse artık onu arzulamaz. Demek ki şarabı araz olarak arzular. Bu topos bir şeye göre olanlarda yararlıdır; çünkü bu tür şeyler hemen hemen hep bir şeye göre olanlardandır.

2.3

Ἔτι ἐὰν πολλαχῶς λέγηται, κείμενον δὲ ᾖ ὡς ὑπάρχει ἢ ὡς οὐχ ὑπάρχει, θάτερον δεικνύναι τῶν πλεοναχῶς λεγομένων, ἐὰν μὴ ἄμφω ἐνδέχηται. Χρηστέον δ᾿ ἐπὶ τῶν λανθανόντων· ἐὰν γὰρ μὴ λανθάνῃ πολλαχῶς λεγόμενον, ἐνστήσεται ὅτι οὐ διείλεκται ὅπερ αὐτὸς ἠπόρει, ἀλλὰ θάτερον. Οὗτος δ᾿ ὁ τόπος ἀντιστρέφει καὶ πρὸς τὸ κατασκευάσαι καὶ ἀνασκευάσαι. Κατασκευάζειν μὲν γὰρ βουλόμενοι δείξομεν ὅτι θάτερον ὑπάρχει, ἐὰν μὴ ἄμφω δυνώμεθα· ἀνασκευάζοντες δὲ ὅτι οὐχ ὑπάρχει θάτερον δείξομεν, ἐὰν μὴ ἄμφω δυνώμεθα. Πλὴν ἀνασκευάζοντι μὲν οὐδὲν δεῖ ἐξ ὁμολογίας διαλέγεσθαι, οὔτ᾿ εἰ παντὶ οὔτ᾿ εἰ μηδενὶ ὑπάρχειν εἴρηται· ἐὰν γὰρ δείξωμεν ὅτι οὐχ ὑπάρχει ὁτῳοῦν, ἀνῃρηκότες ἐσόμεθα τὸ παντὶ ὑπάρχειν, ὁμοίως δὲ κἂν ἑνὶ δείξωμεν ὑπάρχον, ἀναιρήσομεν τὸ μηδενὶ ὑπάρχειν. Κατασκευάζουσι δὲ προδιομολογητέον ὅτι εἰ ὁτῳοῦν ὑπάρχει παντὶ ὑπάρχει, ἂν πιθανὸν ᾖ τὸ ἀξίωμα. Οὐ γὰρ ἀπόχρη πρὸς τὸ δεῖξαι ὅτι παντὶ ὑπάρχει τὸ ἐφ᾿ ἑνὸς διαλεχθῆναι, οἷον εἰ ἡ τοῦ ἀνθρώπου ψυχὴ ἀθάνατος, διότι ψυχὴ πᾶσα ἀθάνατος, ὥστε προομολογητέον ὅτι εἰ ἡτισοῦν ψυχὴ ἀθάνατος, πᾶσα ἀθάνατος. Τοῦτο δ᾿ οὐκ ἀεὶ ποιητέον, ἀλλ᾿ ὅταν μὴ εὐπορῶμεν κοινὸν ἐπὶ πάντων ἕνα λόγον εἰπεῖν, καθάπερ ὁ γεωμέτρης ὅτι τὸ τρίγωνον δυσὶν ὀρθαῖς ἴσας ἔχει.

Ἐὰν δὲ μὴ λανθάνῃ πολλαχῶς λεγόμενον, διελόμενον. ὁσαχῶς λέγεται, καὶ ἀναιρεῖν καὶ κατασκευάζειν. Οἷον εἰ τὸ δέον ἐστὶ τὸ συμφέρον ἢ τὸ καλόν, πειρατέον ἄμφω κατασκευάζειν ἢ ἀναιρεῖν περὶ τοῦ προκειμένου, οἷον ὅτι καλὸν καὶ συμφέρον, ἢ ὅτι οὔτε καλὸν οὔτε συμφέρον. Ἐὰν δὲ μὴ ἐνδέχηται ἀμφότερα, θάτερον δεικτέον, ἐπισημαινόμενον ὅτι τὸ μὲν τὸ δ᾿ οὔ. Ὁ δ᾿ αὐτὸς λόγος κἂν πλείω ᾖ εἰς ἃ διαιρεῖται.

Πάλιν ὅσα μὴ καθ᾿ ὁμωνυμίαν λέγεται πολλαχῶς, ἀλλὰ κατ᾿ ἄλλον τρόπον, οἷον ἐπιστήμη μία πλειόνων ἢ ὡς τοῦ τέλους καὶ τοῦ πρὸς τὸ τέλος, οἷον ἰατρικὴ τοῦ ὑγίειαν ποιῆσαι καὶ τοῦ διαιτῆσαι, ἢ ὡς ἀμφοτέρων τελῶν, καθάπερ τῶν ἐναντίων ἡ αὐτὴ λέγεται ἐπιστήμη (οὐδὲν γὰρ μᾶλλον τέλος τὸ ἕτερον τοῦ ἑτέρου), ἢ ὡς τοῦ καθ᾿ αὑτὸ καὶ τοῦ κατὰ συμβεβηκός, οἷον καθ᾿ αὑτὸ μὲν ὅτι τὸ τρίγωνον δυσὶν ὀρθαῖς ἴσας ἔχει, κατὰ συμβεβηκὸς δὲ ὅτι τὸ ἰσόπλευρον· ὅτι γὰρ συμβέβηκε τῷ τριγώνῳ ἰσοπλεύρῳ τριγώνῳ εἶναι κατὰ τοῦτο γνωρίζομεν ὅτι δυσὶν ὀρθαῖς ἴσας ἔχει. Εἰ οὖν μηδαμῶς ἐνδέχεται τὴν αὐτὴν εἶναι πλειόνων ἐπιστήμην, δῆλον ὅτι ὅλως οὐκ ἐνδέχεται εἶναι, ἢ εἴ πως ἐνδέχεται, δῆλον ὅτι ἐνδέχεται. Διαιρεῖσθαι δὲ ὁσαχῶς χρήσιμον. Οἷον ἐὰν βουλώμεθα κατασκευάσαι, τὰ τοιαῦτα προοιστέον ὅσα ἐνδέχεται, καὶ διαιρετέον εἰς ταῦτα μόνον ὅσα καὶ χρήσιμα πρὸς τὸ κατασκευάσαι· ἂν δ᾿ ἀνασκευάσαι, ὅσα μὴ ἐνδέχεται, τὰ δὲ λοιπὰ παραλειπτέον. Ποιητέον δὲ καὶ ἐπὶ τούτων, ὅταν λανθάνῃ ποσαχῶς λέγεται. Καὶ εἶναι δὲ τόδε τοῦδε ἢ μὴ εἶναι ἐκ τῶν αὐτῶν τόπων κατασκευαστέον, οἷον ἐπιστήμην τήνδε τοῦδε ἢ ὡς τέλους ἢ ὡς τῶν πρὸς τὸ τέλος ἢ ὡς τῶν κατὰ συμβεβηκός, ἢ πάλιν μὴ εἶναί τι κατὰ μηδένα τῶν ῥηθέντων τρόπων. Ὁ δ᾿ αὐτὸς λόγος καὶ περὶ ἐπιθυμίας, καὶ ὅσα ἄλλα λέγεται πλειόνων. Ἔστι γὰρ ἡ ἐπιθυμία τούτου ἢ ὡς τέλους, οἷον ὑγιείας, ἢ ὡς τῶν πρὸς τὸ τέλος, οἷον τοῦ φαρμακευθῆναι, ἢ ὡς τοῦ κατὰ συμβεβηκός, καθάπερ ἐπὶ τοῦ οἴνου ὁ φιλόγλυκυς οὐχ ὅτι οἶνος ἀλλ᾿ ὅτι γλυκύς ἐστιν. Καθ᾿ αὑτὸ μὲν γὰρ τοῦ γλυκέος ἐπιθυμεῖ, τοῦ δ᾿ οἴνου κατὰ συμβεβηκός· ἐὰν γὰρ αὐστηρὸς ᾖ, οὐκέτι ἐπιθυμεῖ. Κατὰ συμβεβηκὸς οὖν ἐπιθυμεῖ. Χρήσιμος δ᾿ ὁ τόπος οὗτος ἐν τοῖς πρός τι· σχεδὸν γὰρ τὰ τοιαῦτα τῶν πρός τί ἐστιν.

2.44. Bölüm

Ayrıca bir kelimenin yerine daha iyi bilinen bir ad koymak gerekir; mesela bir kanaat hakkında "kesin" yerine "açık", "her işe karışmak" yerine "işe meraklı olmak" demek. Çünkü söylenen daha iyi bilinir hale gelince teze saldırmak kolaylaşır. Bu topos da hem kurmak hem çürütmek için ortaktır.

Zıtların aynı şeye ait olduğunu göstermek için cinse bakmak gerekir. Mesela histe doğruluk ve yanılma bulunduğunu göstermek istiyorsak: hissetmek ayırt etmektir, ayırt etmek de doğru da olabilir yanlış da; demek ki histe de doğruluk ve yanılma bulunur. Burada ispat cinsten türe doğrudur; çünkü ayırt etmek hissetmenin cinsidir: hisseden kişi bir şekilde ayırt eder. Yine türden cinse doğru da ispat yapılabilir; çünkü türe ait olan her şey cinse de aittir. Mesela kötü ve iyi epistēmē varsa, kötü ve iyi yatkınlık da vardır; çünkü yatkınlık epistēmē'nin cinsidir. Birinci topos kurmak için yanlış, ikincisi doğrudur. Çünkü cinse ait olan her şeyin türe de ait olması zorunlu değildir: kanatlı da dört ayaklı da canlı vardır, ama kanatlı ya da dört ayaklı insan yoktur. Türe ait olan her şeyin ise cinse de ait olması zorunludur: iyi insan varsa iyi canlı da vardır. Çürütmek için ise birincisi doğru, ikincisi yanlıştır: cinse ait olmayan hiçbir şey türe de ait değildir; ama türe ait olmayan şeyin cinse de ait olmaması zorunlu değildir.

Cinsin yüklendiği şeyler hakkında türlerden birinin de yüklenmesi zorunludur; cinse sahip olan ya da adını cinsten türetilmiş bir adla alan her şeyin de türlerden birine sahip olması ya da adını türlerden birinden türetilmiş bir adla alması zorunludur. Mesela bir şey hakkında epistēmē yükleniyorsa, gramer ya da müzik ya da öteki epistēmē'lerden biri de onun hakkında yüklenecektir; biri epistēmē'ye sahipse ya da adını epistēmē'den türetilmiş bir adla alıyorsa, gramere ya da müziğe ya da öteki epistēmē'lerden birine de sahip olacak ya da adını bunlardan birinden türetilmiş bir adla alacaktır, mesela gramerci ya da müzisyen diye. O halde cinsten herhangi bir şekilde türetilmiş bir şey ileri sürülürse, mesela psykhē'nin hareket ettiği, psykhē'nin hareketin türlerinden birine göre hareket edip edemeyeceğine bakmalıdır: büyüyebilir mi, yok olabilir mi, oluşabilir mi, ya da hareketin öteki türlerinden birine göre hareket edebilir mi? Hiçbirine göre hareket etmiyorsa, hareket etmediği açıktır. Bu topos hem çürütmek hem kurmak için ortaktır: türlerden birine göre hareket ediyorsa hareket ettiği, hiçbirine göre hareket etmiyorsa hareket etmediği açıktır.

Teze karşı saldırı bulmakta zorlanan kişi ele alınan şeyin tariflerine bakmalıdır; gerçek tariflerine ya da öyle kabul edilenlere, hem de tek bir taneye değil birkaç taneye. Çünkü tarifini verdikten sonra saldırmak daha kolay olacaktır; tariflere saldırmak daha kolaydır.

Ele alınan şeyde, onun var olması için neyin var olması gerektiğine ya da o varsa neyin zorunlu olarak var olduğuna bakmalıdır. Kurmak isteyen, ele alınan şeyin var olması için neyin var olması gerektiğine bakar (çünkü onun var olduğu gösterilirse ele alınan şey de gösterilmiş olur); çürütmek isteyen ise ele alınan şey varsa neyin var olduğuna bakar; çünkü ele alınan şeyi izleyen şeyin var olmadığını gösterirsek ele alınan şeyi çürütmüş oluruz.

Ayrıca zamana bakıp bir yerde uyuşmazlık olup olmadığını incelemelidir. Mesela biri beslenen şeyin zorunlu olarak büyüdüğünü söylediyse: canlılar her zaman beslenir, ama her zaman büyümez. Aynı şekilde biri bilmenin hatırlamak olduğunu söylediyse: hatırlamak yalnız geçmiş zamanla, bilmek ise şimdiki ve gelecek zamanla da ilgilidir. Şimdiki ve gelecek şeyleri, mesela bir tutulma olacağını bildiğimiz söylenir; ama geçmiş dışında bir şeyi hatırlamak mümkün değildir.

2.4

Ἔτι τὸ μεταλαμβάνειν εἰς τὸ γνωριμώτερον ὄνομα, οἷον ἀντὶ τοῦ ἀκριβοῦς ἐν ὑπολήψει τὸ σαφὲς καὶ ἀντὶ τῆς πολυπραγμοσύνης τὴν φιλοπραγμοσύνην· γνωριμωτέρου γὰρ γινομένου τοῦ ῥηθέντος εὐεπιχειρητοτέρα ἡ θέσις. Ἔστι δὲ καὶ οὗτος ὁ τόπος πρὸς ἄμφω κοινός, καὶ πρὸς τὸ κατασκευάζειν καὶ ἀνασκευάζειν.

Πρὸς δὲ τὸ δεῖξαι τἀναντία τῷ αὐτῷ ὑπάρχοντα σκοπεῖν ἐπὶ τοῦ γένους, οἷον ἐὰν βουλώμεθα δεῖξαι ὅτι ἔστι περὶ αἴσθησιν ὀρθότης καὶ ἁμαρτία, τὸ δ᾿ αἰσθάνεσθαι κρίνειν ἐστί, κρίνειν δ᾿ ἔστιν ὀρθῶς καὶ μὴ ὀρθῶς, καὶ περὶ αἴσθησιν ἂν εἴη ὀρθότης καὶ ἁμαρτία. Νῦν μὲν οὖν ἐκ τοῦ γένους περὶ τὸ εἶδος ἡ ἀπόδειξις· τὸ γὰρ κρίνειν γένος τοῦ αἰσθάνεσθαι· ὁ γὰρ αἰσθανόμενος κρίνει πως. Πάλιν δ᾿ ἐκ τοῦ εἴδους τῷ γένει· ὅσα γὰρ τῷ εἴδει ὑπάρχει, καὶ τῷ γένει, οἷον εἰ ἔστιν ἐπιστήμη φαύλη καὶ σπουδαία, καὶ διάθεσις φαύλη καὶ σπουδαία· ἡ γὰρ διάθεσις τῆς ἐπιστήμης γένος. Ὁ μὲν οὖν πρότερος τόπος ψευδής ἐστι πρὸς τὸ κατασκευάσαι, ὁ δὲ δεύτερος ἀληθής. Οὐ γὰρ ἀναγκαῖον, ὅσα τῷ γένει ὑπάρχει, καὶ τῷ εἴδει ὑπάρχειν· ζῷον μὲν γάρ ἐστι πτηνὸν καὶ τετράπουν, ἄνθρωπος δ᾿ οὔ. Ὅσα δὲ τῷ εἴδει ὑπάρχει, ἀναγκαῖον καὶ τῷ γένει· εἰ γάρ ἐστιν ἄνθρωπος σπουδαῖος, καὶ ζῷόν ἐστι σπουδαῖον. Πρὸς δὲ τὸ ἀνασκευάζειν ὁ μὲν πρότερος ἀληθής, ὁ δὲ ὕστερος ψευδής· ὅσα γὰρ τῷ γένει οὐχ ὑπάρχει, οὐδὲ τῷ εἴδει· ὅσα δὲ τῷ εἴδει μὴ ὑπάρχει, οὐκ ἀναγκαῖον τῷ γένει μὴ ὑπάρχειν.

Ἐπεὶ δ᾿ ἀναγκαῖον, ὧν τὸ γένος κατηγορεῖται, καὶ τῶν εἰδῶν τι κατηγορεῖσθαι, καὶ ὅσα ἔχει τὸ γένος ἢ παρωνύμως ἀπὸ τοῦ γένους λέγεται, καὶ τῶν εἰδῶν τι ἀναγκαῖον ἔχειν ἢ παρωνύμως ἀπό τινος τῶν εἰδῶν λέγεσθαι, οἷον εἴ τινος ἐπιστήμη κατηγορεῖται, καὶ γραμματικὴ ἢ μουσικὴ ἢ τῶν ἄλλων τις ἐπιστημῶν κατηγορηθήσεται, καὶ εἴ τις ἔχει ἐπιστήμην ἢ παρωνύμως ἀπὸ τῆς ἐπιστήμης λέγεται, καὶ γραμματικὴν ἕξει ἢ μουσικὴν ἤ τινα τῶν ἄλλων ἐπιστημῶν ἢ παρωνύμως ἀπό τινος αὐτῶν ῥηθήσεται, οἷον γραμματικὸς ἢ μουσικός. Ἐὰν οὖν τι τεθῇ λεγόμενον ἀπὸ τοῦ γένους ὁπωσοῦν, οἷον τὴν ψυχὴν κινεῖσθαι, σκοπεῖν εἰ κατά τι τῶν εἰδῶν τῶν τῆς κινήσεως ἐνδέχεται τὴν ψυχὴν κινεῖσθαι, οἷον αὔξεσθαι ἢ φθείρεσθαι ἢ γίνεσθαι ἢ ὅσα ἄλλα κινήσεως εἴδη. Εἰ γὰρ κατὰ μηδέν, δῆλον ὅτι οὐ κινεῖται. Οὗτος δ᾿ ὁ τόπος κοινὸς πρὸς ἄμφω, πρός τε τὸ ἀνασκευάζειν καὶ κατασκευάζειν· εἰ γὰρ κατά τι τῶν εἰδῶν κινεῖται, δῆλον ὅτι κινεῖται, καὶ εἰ κατὰ μηδὲν τῶν εἰδῶν κινεῖται, δῆλον ὅτι οὐ κινεῖται.

Μὴ εὐποροῦντι δὲ ἐπιχειρήματος πρὸς τὴν θέσιν, σκοπεῖν ἐκ τῶν ὁρισμῶν ἢ τῶν ὄντων τοῦ προκειμένου πράγματος ἢ τῶν δοκούντων, καὶ μὴ ἀφ᾿ ἑνὸς ἀλλ᾿ ἀπὸ πλειόνων. Ῥᾷον γὰρ ὁρισαμένοις ἐπιχειρεῖν ἔσται· πρὸς γὰρ τοὺς ὁρισμοὺς ῥᾷον ἡ ἐπιχείρησις.

Σκοπεῖν δὲ ἐπὶ τοῦ προκειμένου, τίνος ὄντος τὸ προκείμενόν ἐστιν, ἢ τί ἐστιν ἐξ ἀνάγκης εἰ τὸ προκείμενόν ἐστι, κατασκευάζειν μὲν βουλομένῳ, τίνος ὄντος τὸ προκείμενον ἔσται (ἐὰν γὰρ ἐκεῖνο δειχθῇ ὑπάρχον, καὶ τὸ προκείμενον δεδειγμένον ἔσται), ἀνασκευάζειν δὲ βουλομένῳ, τί ἐστιν εἰ τὸ προκείμενόν ἐστιν· ἐὰν γὰρ δείξωμεν τὸ ἀκόλουθον τῷ προκειμένῳ μὴ ὄν, ἀνῃρηκότες ἐσόμεθα τὸ προκείμενον.

Ἔτι ἐπὶ τὸν χρόνον ἐπιβλέπειν, εἴ που διαφωνεῖ, οἷον εἰ τὸ τρεφόμενον ἔφησεν ἐξ ἀνάγκης αὔξεσθαι· τρέφεται μὲν γὰρ ἀεὶ τὰ ζῷα, αὔξεται δ᾿ οὐκ ἀεί. Ὁμοίως δὲ καὶ εἰ τὸ ἐπίστασθαι ἔφησε μεμνῆσθαι· τὸ μὲν γὰρ τοῦ παρεληλυθότος χρόνου ἐστί, τὸ δὲ καὶ τοῦ παρόντος καὶ τοῦ μέλλοντος. Ἐπίστασθαι μὲν γὰρ λεγόμεθα τὰ παρόντα καὶ τὰ μέλλοντα, οἷον ὅτι ἔσται ἔκλειψις, μνημονεύειν δ᾿ οὐκ ἐνδέχεται ἀλλ᾿ ἢ τὸ παρεληλυθός.

2.55. Bölüm

Bir de sofistçe bir yol vardır: karşımızdakini, ona karşı bol bol saldırı bulabileceğimiz bir noktaya sürüklemek. Bu bazen zorunlu olur, bazen zorunluymuş gibi görünür, bazen de ne zorunludur ne de zorunlu görünür. Zorunlu olur, cevap veren tez için yararlı bir şeyi inkâr ettiğinde soru soran logos'larını o noktaya yöneltirse ve bu nokta da bol bol saldırı bulunabilecek türden bir şeyse. Aynı şekilde soru soran, ileri sürülen tez aracılığıyla bir şeye doğru istikra yapıp onu çürütmeye çalışırsa da böyledir; çünkü o çürütülünce ele alınan tez de çürütülmüş olur. Zorunluymuş gibi görünür, logos'ların yöneldiği nokta tez için yararlı ve teze ait gibi görünüp de öyle olmadığında; ister logos'u savunan kişi onu inkâr etmiş olsun, ister soru soran onu tez aracılığıyla kabul gören bir istikrayla elde edip çürütmeye çalışsın. Geriye kalan yol ise logos'ların yöneldiği noktanın ne zorunlu ne de zorunlu görünür olduğu, cevap verenin de konunun dışındaki bir noktada çürütülmüş olduğu durumdur. Söylenen yollardan sonuncusundan kaçınmak gerekir; çünkü diyalektikten tamamen kopuk ve ona yabancı görünür. Bu yüzden cevap veren de huysuzluk etmemeli, tez için yararlı olmayan şeyleri, doğru bulmadıklarını belirterek kabul etmelidir. Çünkü bu tür şeylerin hepsi kabul edildiği halde bir sonuca ulaşamazlarsa, çoğu zaman güçlüğe düşen soru soranlar olur.

Ayrıca herhangi bir şey söyleyen herkes bir bakıma birçok şey söylemiş olur; çünkü her şeyi zorunlu olarak birçok şey izler. Mesela bir şeyin insan olduğunu söyleyen kişi, onun canlı, psykhē sahibi, iki ayaklı, nous ve epistēmē kazanabilir olduğunu da söylemiş olur; dolayısıyla onu izleyenlerden herhangi biri çürütülünce baştaki iddia da çürütülmüş olur. Ama asıl iddianın yerine daha zor bir şey koymamaya dikkat etmek gerekir; çünkü bazen onu izleyeni, bazen de ele alınan şeyin kendisini çürütmek daha kolaydır.

2.5

Ἔτι ὁ σοφιστικὸς τρόπος, τὸ ἄγειν εἰς τοιοῦτον πρὸς ὃ εὐπορήσομεν ἐπιχειρημάτων. Τοῦτο δ᾿ ἔσται ὁτὲ μὲν ἀναγκαῖον, ὁτὲ δὲ φαινόμενον ἀναγκαῖον, ὁτὲ δ᾿ οὔτε φαινόμενον οὔτ᾿ ἀναγκαῖον. Ἀναγκαῖον μὲν οὖν, ὅταν ἀρνησαμένου τοῦ ἀποκριναμένου τῶν πρὸς τὴν θέσιν τι χρησίμων πρὸς τοῦτο τοὺς λόγους ποιῆται, τυγχάνῃ δὲ τοῦτο τῶν τοιούτων ὂν πρὸς ὃ εὐπορεῖν ἔστιν ἐπιχειρημάτων. Ὁμοίως δὲ καὶ ὅταν ἐπαγωγὴν πρός τι διὰ τοῦ κειμένου ποιησάμενος ἀναιρεῖν ἐπιχειρῇ· τούτου γὰρ ἀναιρεθέντος καὶ τὸ προκείμενον ἀναιρεῖται. Φαινόμενον δ᾿ ἀναγκαῖον, ὅταν φαίνηται μὲν χρήσιμον καὶ οἰκεῖον τῆς θέσεως, μὴ ᾖ δέ, πρὸς ὃ γίγνονται οἱ λόγοι, εἴτε ἀρνησαμένου τοῦ τὸν λόγον ὑπέχοντος, εἴτε ἐπαγωγῆς ἐνδόξου διὰ τῆς θέσεως πρὸς αὐτὸ γινομένης ἀναιρεῖν ἐπιχειροίη αὐτό. Τὸ δὲ λοιπόν, ὅταν μήτ᾿ ἀναγκαῖον ᾖ μήτε φαινόμενον πρὸς ὃ γίνονται οἱ λόγοι, ἄλλως δὲ παρεξελέγχεσθαι συμβαίνῃ τῷ ἀποκρινομένῳ. Δεῖ δ᾿ εὐλαβεῖσθαι τὸν ἔσχατον τῶν ῥηθέντων τρόπων· παντελῶς γὰρ ἀπηρτημένος καὶ ἀλλότριος ἔοικεν εἶναι τῆς διαλεκτικῆς. Διὸ δεῖ καὶ τὸν ἀποκρινόμενον μὴ δυσκολαίνειν, ἀλλὰ τιθέναι τὰ μὴ χρήσιμα πρὸς τὴν θέσιν, ἐπισημαινόμενον ὅσα μὴ δοκεῖ, τίθησι δέ. Μᾶλλον γὰρ ἀπορεῖν ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ συμβαίνει τοῖς ἐρωτῶσι πάντων τιθεμένων αὐτοῖς τῶν τοιούτων, ἐὰν μὴ περαίνωσιν.

Ἔτι πᾶς ὁ εἰρηκὼς ὁτιοῦν τρόπον τινὰ πολλὰ εἴρηκεν, ἐπειδὴ πλείω ἑκάστῳ ἐξ ἀνάγκης ἀκόλουθά ἐστιν, οἷον ὁ εἰρηκὼς ἄνθρωπον εἶναι καὶ ὅτι ζῷόν ἐστιν εἴρηκε καὶ ὅτι ἔμψυχον καὶ ὅτι δίπουν καὶ ὅτι νοῦ καὶ ἐπιστήμης δεκτικόν, ὥστε ὁποιουοῦν ἑνὸς τῶν ἀκολούθων ἀναιρεθέντος ἀναιρεῖται καὶ τὸ ἐν ἀρχῇ. Εὐλαβεῖσθαι δὲ χρὴ καὶ τὸ χαλεπωτέρου τὴν μετάληψιν ποιεῖσθαι· ἐνίοτε μὲν γὰρ ῥᾷον τὸ ἀκόλουθον ἀνελεῖν, ἐνίοτε δ᾿ αὐτὸ τὸ προκείμενον.

2.66. Bölüm

İki şeyden yalnız birinin zorunlu olarak ait olduğu şeylerde, mesela insana hastalığın ya da sağlığın ait olması gibi, birinin ait olduğunu ya da olmadığını rahatça tartışabiliyorsak, öteki için de rahatça tartışabiliriz. Bu topos iki amaç için de kullanılabilir: birinin ait olduğunu gösterirsek ötekinin ait olmadığını, birinin ait olmadığını gösterirsek ötekinin ait olduğunu göstermiş oluruz. Demek ki bu topos'un iki amaç için de yararlı olduğu açıktır.

Ayrıca adı, yerleşik anlamıyla değil de en uygun düşecek şekilde anlaşıldığı bir logos'a aktararak saldırmak. Mesela eupsykhos kelimesini bugünkü yerleşik anlamıyla cesur kişi diye değil, psykhē'si iyi durumda olan kişi diye anlamak; tıpkı euelpis kelimesini iyi şeyler uman kişi diye anlamak gibi. Aynı şekilde mesut (eudaimōn) kelimesini de daimōn'u iyi olan kişi diye anlamak; nitekim Ksenokrates mesut kişinin psykhē'si iyi olan kişi olduğunu söyler, çünkü her insanın daimōn'u onun psykhē'sidir.

Bazı şeyler zorunlu olarak, bazıları çoğunlukla, bazıları da rastlantıya göre şöyle ya da böyle olur. Dolayısıyla zorunlu olan, çoğunlukla olan diye ya da çoğunlukla olan, zorunlu diye ileri sürülürse (ister bu şeyin kendisi, ister çoğunlukla olanın zıttı), bu her zaman bir saldırı topos'u sağlar. Zorunlu olan, çoğunlukla olan diye ileri sürülürse, karşımızdakinin her şeye ait olan bir şeyin her şeye ait olmadığını söylediği açıktır; dolayısıyla hata yapmıştır. Çoğunlukla olan bir şeyin zorunlu olduğunu söylerse de öyledir: her şeye ait olmayan bir şeyin her şeye ait olduğunu söylemiş olur. Çoğunlukla olanın zıttının zorunlu olduğunu söylerse de durum aynıdır; çünkü çoğunlukla olanın zıttı her zaman daha az durumda gerçekleşir. Mesela insanlar çoğunlukla kötüyse, daha az durumda iyidirler; dolayısıyla insanların zorunlu olarak iyi olduğunu söylerse daha da büyük bir hata yapmış olur. Rastlantıya bağlı olanı zorunlu ya da çoğunlukla olan diye söylerse de böyledir; çünkü rastlantıya bağlı olan ne zorunlu olarak ne de çoğunlukla olur. Karşımızdaki, çoğunlukla mı yoksa zorunlu olarak mı dediğini belirtmeden söylemişse ve şey çoğunlukla oluyorsa, onunla zorunlu olarak söylemiş gibi tartışmak mümkündür; mesela mirastan mahrum bırakılanların kötü olduğunu belirtmeden söylediyse, onunla zorunlu olarak söylemiş gibi tartışılabilir.

Ayrıca karşımızdaki, adı farklı diye bir şeyi kendi kendisinin arazı olarak koymuşsa; Prodikos'un hazları sevinç, keyif ve neşe diye ayırması gibi. Bunların hepsi aynı şeyin, yani hazzın adlarıdır. Dolayısıyla biri sevinmenin neşelenmeye araz olarak ait olduğunu söylerse, bir şeyin kendi kendisine araz olarak ait olduğunu söylemiş olur.

2.6

Ὅσοις δ᾿ ἀνάγκη θάτερον μόνον ὑπάρχειν, οἷον τῷ ἀνθρώπῳ τὴν νόσον ἢ τὴν ὑγίειαν, ἐὰν πρὸς θάτερον εὐπορῶμεν διαλέγεσθαι ὅτι ὑπάρχει ἢ οὐχ ὑπάρχει, καὶ πρὸς τὸ λοιπὸν εὐπορήσομεν. Τοῦτο δ᾿ ἀντιστρέφει πρὸς ἄμφω· δείξαντες μὲν γὰρ ὅτι ὑπάρχει θάτερον, ὅτι οὐχ ὑπάρχει τὸ λοιπὸν δεδειχότες ἐσόμεθα· ἐὰν δ᾿ ὅτι οὐχ ὑπάρχει δείξωμεν, τὸ λοιπὸν ὅτι ὑπάρχει δεδειχότες ἐσόμεθα. Δῆλον οὖν ὅτι πρὸς ἄμφω χρήσιμος ὁ τόπος.

Ἔτι τὸ ἐπιχειρεῖν μεταφέροντα τοὔνομα ἐπὶ τὸν λόγον, ὡς μάλιστα προσῆκον ἐκλαμβάνειν ἢ ὡς κεῖται τοὔνομα, οἷον εὔψυχον μὴ τὸν ἀνδρεῖον, καθάπερ νῦν κεῖται, ἀλλὰ τὸν εὖ τὴν ψυχὴν ἔχοντα, καθάπερ καὶ εὔελπιν τὸν ἀγαθὰ ἐλπίζοντα· ὁμοίως δὲ καὶ εὐδαίμονα, οὗ ἂν ὁ δαίμων ᾖ σπουδαῖος, καθάπερ Ξενοκράτης φησὶν εὐδαίμονα εἶναι τὸν τὴν ψυχὴν ἔχοντα σπουδαίαν· ταύτην γὰρ ἑκάστου εἶναι δαίμονα.

Ἐπεὶ δὲ τῶν πραγμάτων τὰ μὲν ἐξ ἀνάγκης ἐστί, τὰ δ᾿ ὡς ἐπὶ τὸ πολύ, τὰ δ᾿ ὁπότερ᾿ ἔτυχεν, ἐὰν τὸ ἐξ ἀνάγκης ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ τεθῇ ἢ τὸ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ ἐξ ἀνάγκης, ἢ αὐτὸ ἢ τὸ ἐναντίον τῷ ὡς ἐπὶ τὸ πολύ, ἀεὶ δίδωσι τόπον ἐπιχειρήματος. Ἐὰν γὰρ τὸ ἐξ ἀνάγκης ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ τεθῇ, δῆλον ὅτι οὐ παντί φησιν ὑπάρχειν, ὑπάρχοντος παντί, ὥστε ἡμάρτηκεν· εἴ τε τὸ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ λεγόμενον ἐξ ἀνάγκης ἔφησε· παντὶ γάρ φησιν ὑπάρχειν, οὐχ ὑπάρχοντος παντί. Ὁμοίως δὲ καὶ εἰ τὸ ἐναντίον τῷ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ ἐξ ἀνάγκης εἴρηκεν· ἀεὶ γὰρ ἐπ᾿ ἔλαττον λέγεται τὸ ἐναντίον τῷ ὡς ἐπὶ τὸ πολύ, οἷον εἰ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ φαῦλοι οἱ ἄνθρωποι, ἀγαθοὶ ἐπ᾿ ἔλαττον, ὥστ᾿ ἔτι μᾶλλον ἡμάρτηκεν, εἰ ἀγαθοὺς ἐξ ἀνάγκης εἴρηκεν. Ὡσαύτως δὲ καὶ εἰ τὸ ὁπότερ᾿ ἔτυχεν ἐξ ἀνάγκης ἔφησεν ἢ ὡς ἐπὶ τὸ πολύ· οὔτε γὰρ ἐξ ἀνάγκης τὸ ὁπότερ᾿ ἔτυχεν οὔθ᾿ ὡς ἐπὶ τὸ πολύ. Ἐνδέχεται δέ, κἂν μὴ διορίσας εἴπῃ πότερον ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ ἢ ἐξ ἀνάγκης εἴρηκεν, ᾖ δὲ τὸ πρᾶγμα ὡς ἐπὶ τὸ πολύ, διαλέγεσθαι ὡς ἐξ ἀνάγκης εἰρηκότος αὐτοῦ, οἷον εἰ φαύλους τοὺς ἀποκλήρους ἔφησεν εἶναι μὴ διορίσας, ὡς ἐξ ἀνάγκης εἰρηκότος αὐτοῦ διαλέγεσθαι.

Ἔτι καὶ εἰ αὐτὸ αὑτῷ συμβεβηκὸς ἔθηκεν ὡς ἕτερον διὰ τὸ ἕτερον εἶναι ὄνομα, καθάπερ Πρόδικος διῃρεῖτο τὰς ἡδονὰς εἰς χαρὰν καὶ τέρψιν καὶ εὐφροσύνην· ταῦτα γὰρ πάντα τοῦ αὐτοῦ τῆς ἡδονῆς ὀνόματά ἐστιν. Εἰ οὖν τις τὸ χαίρειν τῷ εὐφραίνεσθαι φήσει συμβεβηκέναι, αὐτὸ ἂν αὑτῷ φαίη συμβεβηκέναι.

2.77. Bölüm

Zıtlar birbiriyle altı şekilde birleşir, bu birleşimlerden dördü bir zıtlık meydana getirir; bu yüzden zıtları hem çürüten hem de kuran için yararlı olacak şekilde almak gerekir. Altı şekilde birleştikleri açıktır. Ya iki zıttın her biri öteki iki zıttın her biriyle birleşir; bu da iki şekilde olur: mesela dostlara iyilik etmek ile düşmanlara kötülük etmek, ya da tersine dostlara kötülük etmek ile düşmanlara iyilik etmek. Ya ikisi de tek bir şey hakkında söylenir; bu da iki şekilde olur: mesela dostlara iyilik etmek ile dostlara kötülük etmek, ya da düşmanlara iyilik etmek ile düşmanlara kötülük etmek. Ya da tek bir şey ikisi hakkında söylenir; bu da iki şekilde olur: mesela dostlara iyilik etmek ile düşmanlara iyilik etmek, ya da dostlara kötülük etmek ile düşmanlara kötülük etmek.

İlk söylenen iki birleşim bir zıtlık meydana getirmez. Çünkü dostlara iyilik etmek düşmanlara kötülük etmeye zıt değildir; ikisi de tercih edilecek şeydir ve aynı ahlaktan gelir. Dostlara kötülük etmek de düşmanlara iyilik etmeye zıt değildir; bunların ikisi de kaçınılacak şeydir ve aynı ahlaktan gelir. Kaçınılacak bir şeyin kaçınılacak başka bir şeye zıt olduğu kabul edilmez, meğer ki biri aşırılık, öteki eksiklik bakımından söylenmiş olsun; çünkü hem aşırılık hem eksiklik kaçınılacak şeyler sayılır. Geriye kalan dört birleşimin hepsi bir zıtlık meydana getirir. Dostlara iyilik etmek dostlara kötülük etmenin zıttıdır; çünkü zıt ahlaklardan gelir, biri tercih edilecek, öteki kaçınılacak şeydir. Ötekilerde de durum aynıdır: her çiftte biri tercih edilecek, öteki kaçınılacak şeydir; biri iyi ahlaktan, öteki kötü ahlaktan gelir. Söylenenlerden açıktır ki aynı şeyin birden çok zıttı olabilir. Dostlara iyilik etmenin hem düşmanlara iyilik etmek hem de dostlara kötülük etmek zıttıdır. Ötekilerin her birini de aynı şekilde incelersek, her birinin iki zıttı olduğu görülecektir. O halde iki zıttan hangisi teze karşı yararlıysa onu almalıdır.

Ayrıca arazın bir zıttı varsa, bu zıttın, arazın ait olduğu söylenen şeye ait olup olmadığına bakmalıdır; çünkü zıt aitse araz ait olamaz, zira zıtların aynı anda aynı şeye ait olması imkânsızdır.

Ya da bir şey hakkında öyle bir şey söylenmişse ki o şey varken zıtların ona ait olması zorunludur. Mesela biri idea'ların içimizde olduğunu söylediyse: o zaman idea'ların hem hareket etmesi hem de hareketsiz durması, ayrıca hem hissedilir hem de akılla kavranır olması sonucu çıkacaktır. Çünkü idea'ların var olduğunu kabul edenlere göre idea'lar hareketsizdir ve akılla kavranır; ama içimizdeyseler hareketsiz olmaları imkânsızdır, çünkü biz hareket edince içimizdeki her şeyin de bizimle birlikte hareket etmesi zorunludur. İçimizdeyseler hissedilir oldukları da açıktır; çünkü her şeydeki biçimi görme hissiyle tanırız.

Yine zıttı olan bir araz ileri sürülmüşse, arazı kabul edebilen şeyin onun zıttını da kabul edip edemeyeceğine bakmalıdır; çünkü zıtları kabul eden şey aynıdır. Mesela biri nefretin öfkeyi izlediğini söylediyse, nefret psykhē'nin thymos kısmında bulunur; çünkü öfke oradadır. O halde zıttı olan dostluğun da thymos kısmında olup olmadığına bakmalıdır; orada değilse, dostluk arzu kısmındaysa, nefret öfkeyi izlemeyecektir. Biri arzu kısmının bilgisiz olduğunu söylediyse de durum aynıdır; çünkü bilgisizliği kabul edebiliyorsa epistēmē'yi de kabul edebilir; oysa arzu kısmının epistēmē'yi kabul edebildiği kabul görmez. Çürütürken bu topos'u söylendiği gibi kullanmalıdır. Kurarken ise arazın ait olduğunu göstermek için yararlı değildir, ama ait olabileceğini göstermek için yararlıdır. Çünkü şeyin zıttı kabul edemediğini gösterirsek, arazın ne ait olduğunu ne de ait olabileceğini göstermiş oluruz; ama zıttın ait olduğunu ya da şeyin zıttı kabul edebildiğini gösterirsek, arazın da ait olduğunu henüz göstermiş olmayız; yalnız ait olabileceği gösterilmiş olur.

2.7

Ἐπεὶ δὲ τὰ ἐναντία συμπλέκεται μὲν ἀλλήλοις ἑξαχῶς, ἐναντίωσιν δὲ ποιεῖ τετραχῶς συμπλεκόμενα, δεῖ λαμβάνειν τὰ ἐναντία, ὅπως ἂν χρήσιμον ᾖ καὶ ἀναιροῦντι καὶ κατασκευάζοντι. Ὅτι μὲν οὖν ἑξαχῶς συμπλέκεται, δῆλον· ἢ γὰρ ἑκάτερον τῶν ἐναντίων ἑκατέρῳ συμπλακήσεται· τοῦτο δὲ διχῶς, οἷον τὸ τοὺς φίλους εὖ ποιεῖν καὶ τὸ τοὺς ἐχθροὺς κακῶς, ἢ ἀνάπαλιν τὸ τοὺς φίλους κακῶς καὶ τοὺς ἐχθροὺς εὖ. Ἢ ὅταν ἄμφω περὶ τοῦ ἑνός· διχῶς δὲ καὶ τοῦτο, οἷον τὸ τοὺς φίλους εὖ καὶ τὸ τοὺς φίλους κακῶς, ἢ τὸ τοὺς ἐχθροὺς εὖ καὶ τοὺς ἐχθροὺς κακῶς. Ἢ τὸ ἓν περὶ ἀμφοτέρων· διχῶς δὲ καὶ τοῦτο, οἷον τὸ τοὺς φίλους εὖ καὶ τὸ τοὺς ἐχθροὺς εὖ, ἢ τοὺς φίλους κακῶς καὶ τοὺς ἐχθροὺς κακῶς.

Αἱ μὲν οὖν πρῶται δύο ῥηθεῖσαι συμπλοκαὶ οὐ ποιοῦσιν ἐναντίωσιν· τὸ γὰρ τοὺς φίλους εὖ ποιεῖν τῷ τοὺς ἐχθροὺς κακῶς οὐκ ἔστιν ἐναντίον· ἀμφότερα γὰρ αἱρετὰ καὶ τοῦ αὐτοῦ ἤθους. Οὐδὲ τὸ τοὺς φίλους κακῶς τῷ τοὺς ἐχθροὺς εὖ· καὶ γὰρ ταῦτα ἀμφότερα φευκτὰ καὶ τοῦ αὐτοῦ ἤθους. Οὐ δοκεῖ δὲ φευκτὸν φευκτῷ ἐναντίον εἶναι, ἐὰν μὴ τὸ μὲν καθ᾿ ὑπερβολὴν τὸ δὲ κατ᾿ ἔνδειαν λεγόμενον ᾖ· ἥ τε γὰρ ὑπερβολὴ τῶν φευκτῶν δοκεῖ εἶναι, ὁμοίως δὲ καὶ ἡ ἔνδεια. Τὰ δὲ λοιπὰ πάντα τέτταρα ποιεῖ ἐναντίωσιν. Τὸ γὰρ τοὺς φίλους εὖ ποιεῖν τῷ τοὺς φίλους κακῶς ἐναντίον· ἀπό τε γὰρ ἐναντίου ἤθους ἐστί, καὶ τὸ μὲν αἱρετὸν τὸ δὲ φευκτόν. Ὡσαύτως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων· καθ᾿ ἑκάστην γὰρ συζυγίαν τὸ μὲν αἱρετὸν τὸ δὲ φευκτόν, καὶ τὸ μὲν ἐπιεικοῦς ἤθους τὸ δὲ φαύλου. Δῆλον οὖν ἐκ τῶν εἰρημένων ὅτι τῷ αὐτῷ πλείονα ἐναντία συμβαίνει γίνεσθαι. Τῷ γὰρ τοὺς φίλους εὖ ποιεῖν καὶ τὸ τοὺς ἐχθροὺς εὖ ποιεῖν ἐναντίον καὶ τὸ τοὺς φίλους κακῶς. Ὁμοίως δὲ καὶ τῶν ἄλλων ἑκάστῳ τὸν αὐτὸν τρόπον ἐπισκοποῦσι δύο τὰ ἐναντία φανήσεται. Λαμβάνειν οὖν τῶν ἐναντίων ὁπότερον ἂν ᾖ πρὸς τὴν θέσιν χρήσιμον.

Ἔτι εἰ ἔστι τι ἐναντίον τῷ συμβεβηκότι, σκοπεῖν εἰ ὑπάρχει ᾧπερ τὸ συμβεβηκὸς εἴρηται ὑπάρχειν· εἰ γὰρ τοῦτο ὑπάρχει, ἐκεῖνο οὐκ ἂν ὑπάρχοι· ἀδύνατον γὰρ τἀναντία ἅμα τῷ αὐτῷ ὑπάρχειν.

Ἢ εἴ τι τοιοῦτον εἴρηται κατά τινος, οὗ ὄντος ἀνάγκη τὰ ἐναντία ὑπάρχειν. Οἷον εἰ τὰς ἰδέας ἐν ἡμῖν ἔφησεν εἶναι· κινεῖσθαί τε γὰρ καὶ ἠρεμεῖν αὐτὰς συμβήσεται, ἔτι δὲ αἰσθητὰς καὶ νοητὰς εἶναι. Δοκοῦσι γὰρ αἱ ἰδέαι ἠρεμεῖν καὶ νοηταὶ εἶναι τοῖς τιθεμένοις ἰδέας εἶναι, ἐν ἡμῖν δὲ οὔσας ἀδύνατον ἀκινήτους εἶναι· κινουμένων γὰρ ἡμῶν ἀναγκαῖον καὶ τὰ ἐν ἡμῖν πάντα συγκινεῖσθαι. Δῆλον δ᾿ ὅτι καὶ αἰσθηταί, εἴπερ ἐν ἡμῖν εἰσί· διὰ γὰρ τῆς περὶ τὴν ὄψιν αἰσθήσεως τὴν ἐν ἑκάστῳ μορφὴν γνωρίζομεν.

Πάλιν εἰ κεῖται συμβεβηκὸς ᾧ ἐστί τι ἐναντίον, σκοπεῖν εἰ καὶ τοῦ ἐναντίου δεκτικόν, ὅπερ καὶ τοῦ συμβεβηκότος· τὸ γὰρ αὐτὸ τῶν ἐναντίων δεκτικόν, οἷον εἰ τὸ μῖσος ἕπεσθαι ὀργῇ ἔφησεν, εἴη ἂν τὸ μῖσος ἐν τῷ θυμοειδεῖ· ἐκεῖ γὰρ ἡ ὀργή. Σκεπτέον οὖν εἰ καὶ τὸ ἐναντίον ἐν τῷ θυμοειδεῖ, ἡ φιλία· εἰ γὰρ μή, ἀλλ᾿ ἐν τῷ ἐπιθυμητικῷ ἐστὶν ἡ φιλία, οὐκ ἂν ἕποιτο μῖσος ὀργῇ. Ὁμοίως δὲ καὶ εἰ τὸ ἐπιθυμητικὸν ἀγνοεῖν ἔφησεν. Εἴη γὰρ ἂν καὶ ἐπιστήμης δεκτικόν, εἴπερ καὶ ἀγνοίας· ὅπερ οὐ δοκεῖ, τὸ ἐπιθυμητικὸν δεκτικὸν εἶναι ἐπιστήμης. Ἀνασκευάζοντι μὲν οὖν, καθάπερ εἴρηται, χρηστέον· κατασκευάζοντι δέ, ὅτι μὲν ὑπάρχει τὸ συμβεβηκός, οὐ χρήσιμος ὁ τόπος, ὅτι δ᾿ ἐνδέχεται ὑπάρχειν, χρήσιμος. Δείξαντες μὲν γὰρ ὅτι οὐ δεκτικὸν τοῦ ἐναντίου, δεδειχότες ἐσόμεθα ὅτι οὔτε ὑπάρχει τὸ συμβεβηκὸς οὔτ᾿ ἐνδέχεται ὑπάρξαι· ἐὰν δὲ δείξωμεν ὅτι ὑπάρχει τὸ ἐναντίον ἢ ὅτι δεκτικὸν τοῦ ἐναντίου ἐστίν, οὐδέπω δεδειχότες ἐσόμεθα ὅτι καὶ τὸ συμβεβηκὸς ὑπάρχει, ἀλλ᾿ ὅτι ἐνδέχεται ὑπάρχειν, ἐπὶ τοσοῦτον μόνον δεδειγμένον ἔσται.

2.88. Bölüm

Karşıtlık dört türlü olduğundan, çelişiklerde hem çürüten hem de kuran izlemenin ters yönde olup olmadığına bakmalı ve bunu istikrayla elde etmelidir; mesela insan canlıysa, canlı olmayan insan değildir. Ötekilerde de durum aynıdır. Burada izleme ters yöndedir: canlı insanı izler, ama canlı olmayan, insan olmayanı izlemez; tersine, insan olmayan canlı olmayanı izler. O halde bunu her durumda karşımızdakine kabul ettirmek gerekir; mesela güzel hoşsa, hoş olmayan güzel de değildir; bu doğru değilse o da doğru değildir. Aynı şekilde hoş olmayan güzel değilse, güzel hoştur. Demek ki çelişiklerde ters yönde gerçekleşen izlemenin iki amaç için de kullanılabildiği açıktır.

Zıtlarda ise hem çürüten hem de kuran, zıttın zıttı aynı yönde mi yoksa ters yönde mi izlediğine bakmalı; bunları da yararlı olduğu ölçüde istikrayla elde etmelidir. İzleme aynı yönde olur, mesela cesarette ve korkaklıkta: birini aretē, ötekini kusur izler; birini tercih edilecek olan, ötekini kaçınılacak olan izler. Demek ki bunlarda da izleme aynı yöndedir; çünkü tercih edilecek olan kaçınılacak olanın zıttıdır. Ötekilerde de durum aynıdır. İzleme ters yönde de olur; mesela sağlık beden gücünü izler, ama hastalık beden zayıflığını izlemez; tersine, beden zayıflığı hastalığı izler. Demek ki bunlarda izlemenin ters yönde olduğu açıktır. Ama zıtlarda ters yönde izleme seyrektir; çoğunda izleme aynı yöndedir. O halde zıt zıttı ne aynı yönde ne de ters yönde izliyorsa, söylenen terimlerde de birinin ötekini izlemediği açıktır. Zıtlarda izliyorsa, söylenen terimlerde de birinin ötekini izlemesi zorunludur.

Yoksunluklarda ve melekelerde de zıtlarda olduğu gibi incelemek gerekir. Yalnız yoksunluklarda ters yön yoktur; izlemenin her zaman aynı yönde olması zorunludur; mesela his görmeyi, hissizlik de körlüğü izler. Çünkü his ile hissizlik meleke ve yoksunluk olarak birbirine karşıttır: biri meleke, öteki yoksunluktur.

Bir şeye göre olanlarda da meleke ve yoksunlukta olduğu gibi yararlanmak gerekir; çünkü bunlarda da izleme aynı yöndedir. Mesela üç kat bir çok katsa, üçte bir de bir çokta birdir; çünkü üç kat üçte bire göre, çok kat da çokta bire göre söylenir. Yine epistēmē bir kanıysa, bilinebilen şey de kanı konusudur; görme bir hisse, görülebilen şey de hissedilebilir. Buna şöyle itiraz edilebilir: bir şeye göre olanlarda izlemenin söylendiği gibi olması zorunlu değildir; çünkü hissedilebilir olan bilinebilir, ama his epistēmē değildir. Ama bu itiraz doğru görünmez; çünkü pek çok kişi hissedilebilir şeylerin epistēmē'si olmadığını söyler. Ayrıca söylenen ilke karşıt sonuç için de daha az yararlı değildir; mesela hissedilebilir olanın bilinebilir olmadığı, çünkü hissin de epistēmē olmadığı gösterilebilir.

2.8

Ἐπεὶ δ᾿ αἱ ἀντιθέσεις τέτταρες, σκοπεῖν ἐκ μὲν τῶν ἀντιφάσεων ἀνάπαλιν ἐκ τῆς ἀκολουθήσεως καὶ ἀναιροῦντι καὶ κατασκευάζοντι, λαμβάνειν δ᾿ ἐξ ἐπαγωγῆς, οἷον εἰ ὁ ἄνθρωπος ζῷον, τὸ μὴ ζῷον οὐκ ἄνθρωπος. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων. Ἐνταῦθα γὰρ ἀνάπαλιν ἡ ἀκολούθησις· τῷ μὲν γὰρ ἀνθρώπῳ τὸ ζῷον ἕπεται, τῷ δὲ μὴ ἀνθρώπῳ τὸ μὴ ζῷον οὔ, ἀλλ᾿ ἀνάπαλιν τῷ μὴ ζῴῳ τὸ οὐκ ἄνθρωπος. Ἐπὶ πάντων οὖν τὸ τοιοῦτον ἀξιωτέον, οἷον εἰ τὸ καλὸν ἡδύ, καὶ τὸ μὴ ἡδὺ οὐ καλόν· εἰ δὲ μὴ τοῦτο, οὐδ᾿ ἐκεῖνο. Ὁμοίως δὲ καὶ εἰ τὸ μὴ ἡδὺ οὐ καλόν, τὸ καλὸν ἡδύ. Δῆλον οὖν ὅτι πρὸς ἄμφω ἀντιστρέφει ἡ κατὰ τὴν ἀντίφασιν ἀκολούθησις ἀνάπαλιν γινομένη.

Ἐπὶ δὲ τῶν ἐναντίων σκοπεῖν εἰ τῷ ἐναντίῳ τὸ ἐναντίον ἕπεται, ἢ ἐπὶ ταὐτὰ ἢ ἀνάπαλιν, καὶ ἀναιροῦντι καὶ κατασκευάζοντι· λαμβάνειν δὲ καὶ τὰ τοιαῦτα ἐξ ἐπαγωγῆς, ἐφ᾿ ὅσον χρήσιμον. Ἐπὶ ταὐτὰ μὲν οὖν ἡ ἀκολούθησις, οἷον τῇ ἀνδρίᾳ καὶ τῇ δειλίᾳ· τῇ μὲν γὰρ ἀρετὴ ἀκολουθεῖ, τῇ δὲ κακία, καὶ τῇ μὲν ἀκολουθεῖ τὸ αἱρετόν, τῇ δὲ τὸ φευκτόν. Ἐπὶ ταὐτὰ οὖν καὶ ἡ τούτων ἀκολούθησις· ἐναντίον γὰρ τὸ αἱρετὸν τῷ φευκτῷ. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων. Ἀνάπαλιν δὲ ἡ ἀκολούθησις, οἷον εὐεξίᾳ μὲν ἡ ὑγίεια ἀκολουθεῖ, καχεξίᾳ δὲ νόσος οὔ, ἀλλὰ νόσῳ καχεξία. Δῆλον οὖν ὅτι ἀνάπαλιν ἐπὶ τούτων ἡ ἀκολούθησις. Σπάνιον δὲ τὸ ἀνάπαλιν ἐπὶ τῶν ἐναντίων συμβαίνει, ἀλλὰ τοῖς πλείστοις ἐπὶ ταὐτὰ ἡ ἀκολούθησις. Εἰ οὖν μήτ᾿ ἐπὶ ταὐτὰ τῷ ἐναντίῳ τὸ ἐναντίον ἀκολουθεῖ μήτε ἀνάπαλιν, δῆλον ὅτι οὐδ᾿ ἐπὶ τῶν ῥηθέντων ἀκολουθεῖ τὸ ἕτερον τῷ ἑτέρῳ. Εἰ δ᾿ ἐπὶ τῶν ἐναντίων, καὶ ἐπὶ τῶν ῥηθέντων ἀναγκαῖον τὸ ἕτερον τῷ ἑτέρῳ ἀκολουθεῖν.

Ὁμοίως δὲ τοῖς ἐναντίοις καὶ ἐπὶ τῶν στερήσεων καὶ ἕξεων σκεπτέον. Πλὴν οὐκ ἔστιν ἐπὶ τῶν στερήσεων τὸ ἀνάπαλιν, ἀλλ᾿ ἐπὶ ταὐτὰ τὴν ἀκολούθησιν ἀναγκαῖον ἀεὶ γίνεσθαι, καθάπερ ὄψει μὲν αἴσθησιν, τυφλότητι δ᾿ ἀναισθησίαν. Ἀντίκειται γὰρ ἡ αἴσθησις τῇ ἀναισθησίᾳ ὡς ἕξις καὶ στέρησις· τὸ μὲν γὰρ ἕξις αὐτῶν, τὸ δὲ στέρησίς ἐστιν.

Ὁμοίως δὲ τῇ ἕξει καὶ τῇ στερήσει καὶ ἐπὶ τῶν πρός τι χρηστέον· ἐπὶ ταὐτὰ γὰρ καὶ τούτων ἡ ἀκολούθησις. Οἷον εἰ τὸ τριπλάσιον πολλαπλάσιον, καὶ τὸ τριτημόριον πολλοστημόριον· λέγεται γὰρ τὸ μὲν τριπλάσιον πρὸς τὸ τριτημόριον, τὸ δὲ πολλαπλάσιον πρὸς τὸ πολλοστημόριον. πάλιν εἰ ἡ ἐπιστήμη ὑπόληψις, καὶ τὸ ἐπιστητὸν ὑποληπτόν· καὶ εἰ ἡ ὅρασις αἴσθησις, καὶ τὸ ὁρατὸν αἰσθητόν. Ἔνστασις ὅτι οὐκ ἀνάγκη ἐπὶ τῶν πρός τι τὴν ἀκολούθησιν γίνεσθαι, καθάπερ εἴρηται· τὸ γὰρ αἰσθητὸν ἐπιστητόν ἐστιν, ἡ δ᾿ αἴσθησις οὐκ ἐπιστήμη. Οὐ μὴν ἀληθής γε ἡ ἔνστασις δοκεῖ εἶναι· πολλοὶ γὰρ οὔ φασι τῶν αἰσθητῶν ἐπιστήμην εἶναι. Ἔτι πρὸς τοὐναντίον οὐχ ἧττον χρήσιμον τὸ ῥηθέν, οἷον ὅτι τὸ αἰσθητὸν οὐκ ἔστιν ἐπιστητόν· οὐδὲ γὰρ ἡ αἴσθησις ἐπιστήμη.

2.99. Bölüm

Yine aynı kökten gelen kelimelere ve çekimlere bakmalıdır; hem çürüten hem de kuran bunu yapmalıdır. Aynı kökten gelen kelimeler şunlardır: adil işler ve adil insan adaletle, cesur işler ve cesur insan cesaretle aynı köktendir. Aynı şekilde bir şeyi meydana getiren ya da koruyan şeyler, meydana getirdikleri ya da korudukları şeyle aynı köktendir; mesela sağlığa yarayan şeyler sağlıkla, beden gücüne yarayanlar beden gücüyle. Ötekilerde de durum aynıdır. Aynı kökten diye bu tür kelimelere denir; çekimler ise "adilce", "cesurca", "sağlıklı biçimde" ve bu tarzda söylenen kelimelerdir. Çekimler de aynı kökten sayılır; mesela "adilce" adaletle, "cesurca" cesaretle aynı köktendir. Aynı dizinin içindeki bütün kelimelere aynı kökten denir: adalet, adil insan, adil iş, adilce. O halde aynı dizideki kelimelerden herhangi birinin iyi ya da övülmeye değer olduğu gösterilince, geri kalanların hepsinin de gösterilmiş olacağı açıktır; mesela adalet övülmeye değer şeylerdense, adil insan, adil iş ve adilce olan da övülmeye değer şeylerdendir. "Adilce"ye de, "övülmeye değer"den aynı çekimle türetilerek "övgüye değer biçimde" denecektir; tıpkı "adilce"nin "adalet"ten türetilmesi gibi.

Yalnız söylenen şeyin kendisine değil, zıttın zıttına da bakmalıdır; mesela iyi zorunlu olarak hoş değildir, çünkü kötü de zorunlu olarak acı verici değildir; ya da bu öyleyse o da öyledir. Adalet epistēmē ise, adaletsizlik de bilgisizliktir; adilce bilerek ve tecrübeyle yapmaksa, adaletsizce de bilmeyerek ve tecrübesizce yapmaktır. Bunlar doğru değilse onlar da doğru değildir; demin söylenen örnekte olduğu gibi: adaletsizce davranmak, tecrübesizce yapmaktan çok tecrübeyle yapmak gibi görünür. Bu topos daha önce zıtların birbirini izlemesi konusunda söylendi; çünkü şimdi istediğimiz şey de zıttın zıttı izlemesinden başka bir şey değildir.

Ayrıca oluşlara ve yok oluşlara, meydana getiren ve yok eden şeylere bakmalıdır; hem çürüten hem de kuran bunu yapmalıdır. Oluşları iyi şeyler arasında olan şeyler kendileri de iyidir; kendileri iyiyse oluşları da iyidir. Oluşları kötü şeyler arasındaysa, kendileri de kötü şeyler arasındadır. Yok oluşlarda ise durum terstir: yok oluşları iyi şeyler arasındaysa kendileri kötü şeyler arasında, yok oluşları kötü şeyler arasındaysa kendileri iyi şeyler arasındadır. Meydana getiren ve yok eden şeyler için de aynı açıklama geçerlidir: meydana getirenleri iyi olan şeyler kendileri de iyi şeyler arasındadır, yok edenleri iyi olan şeyler ise kendileri kötü şeyler arasındadır.

2.9

Πάλιν ἐπὶ τῶν συστοίχων καὶ ἐπὶ τῶν πτώσεων, καὶ ἀναιροῦντα καὶ κατασκευάζοντα. Λέγεται δὲ σύστοιχα μὲν τὰ τοιάδε οἷον τὰ δίκαια καὶ ὁ δίκαιος τῇ δικαιοσύνῃ καὶ τὰ ἀνδρεῖα καὶ ὁ ἀνδρεῖος τῇ ἀνδρίᾳ. Ὁμοίως δὲ καὶ τὰ ποιητικὰ ἢ φυλακτικὰ σύστοιχα ἐκείνου οὗ ἐστὶ ποιητικὰ ἢ φυλακτικά, οἷον τὰ ὑγιεινὰ ὑγιείας καὶ τὰ εὐεκτικὰ εὐεξίας. Τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων. Σύστοιχα μὲν οὖν τὰ τοιαῦτα εἴωθε λέγεσθαι, πτώσεις δὲ οἷον τὸ δικαίως καὶ ἀνδρείως καὶ ὑγιεινῶς καὶ ὅσα τοῦτον τὸν τρόπον λέγεται. Δοκεῖ δὲ καὶ τὰ κατὰ τὰς πτώσεις σύστοιχα εἶναι, οἷον τὸ μὲν δικαίως τῇ δικαιοσύνῃ, τὸ δὲ ἀνδρείως τῇ ἀνδρίᾳ. Σύστοιχα δὲ λέγεται τὰ κατὰ τὴν αὐτὴν συστοιχίαν ἅπαντα, οἷον δικαιοσύνη, δίκαιος, δίκαιον, δικαίως. Δῆλον οὖν ὅτι ἑνὸς ὁποιουοῦν δειχθέντος τῶν κατὰ τὴν αὐτὴν συστοιχίαν ἀγαθοῦ ἢ ἐπαινετοῦ καὶ τὰ λοιπὰ πάντα δεδειγμένα ἔσται, οἷον εἰ ἡ δικαιοσύνη τῶν ἐπαινετῶν, καὶ ὁ δίκαιος καὶ τὸ δίκαιον καὶ τὸ δικαίως τῶν ἐπαινετῶν. Ῥηθήσεται δὲ τὸ δικαίως καὶ ἐπαινετῶς κατὰ τὴν αὐτὴν πτῶσιν ἀπὸ τοῦ ἐπαινετοῦ, καθάπερ τὸ δικαίως ἀπὸ τῆς δικαιοσύνης.

Σκοπεῖν δὲ μὴ μόνον ἐπ᾿ αὐτοῦ τοῦ εἰρημένου, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τοῦ ἐναντίου τὸ ἐναντίον, οἷον ὅτι τὸ ἀγαθὸν οὐκ ἐξ ἀνάγκης ἡδύ· οὐδὲ γὰρ τὸ κακὸν λυπηρόν· ἢ εἰ τοῦτο, κἀκεῖνο. Καὶ εἰ ἡ δικαιοσύνη ἐπιστήμη, καὶ ἡ ἀδικία ἄγνοια· καὶ εἰ τὸ δικαίως ἐπιστημονικῶς καὶ ἐμπείρως, τὸ ἀδίκως ἀγνοούντως καὶ ἀπείρως. Εἰ δὲ ταῦτα μή, οὐδ᾿ ἐκεῖνα, καθάπερ ἐπὶ τοῦ νῦν ῥηθέντος· μᾶλλον γὰρ ἂν φανείη τὸ ἀδίκως ἐμπείρως ἢ ἀπείρως. Οὗτος δ᾿ ὁ τόπος εἴρηται πρότερον ἐν ταῖς τῶν ἐναντίων ἀκολουθήσεσιν· οὐδὲν γὰρ ἄλλο νῦν ἀξιοῦμεν ἢ τὸ ἐναντίον τῷ ἐναντίῳ ἀκολουθεῖν.

Ἔτι ἐπὶ τῶν γενέσεων καὶ φθορῶν καὶ ποιητικῶν καὶ φθαρτικῶν, καὶ ἀναιροῦντι καὶ κατασκευάζοντι. Ὧν γὰρ αἱ γενέσεις τῶν ἀγαθῶν, καὶ αὐτὰ ἀγαθά, καὶ εἰ αὐτὰ ἀγαθά, καὶ αἱ γενέσεις· εἰ δὲ αἱ γενέσεις τῶν κακῶν, καὶ αὐτὰ τῶν κακῶν. Ἐπὶ δὲ τῶν φθορῶν ἀνάπαλιν· εἰ γὰρ αἱ φθοραὶ τῶν ἀγαθῶν, αὐτὰ τῶν κακῶν, εἰ δ᾿ αἱ φθοραὶ τῶν κακῶν αὐτὰ τῶν ἀγαθῶν. Ὁ δ᾿ αὐτὸς λόγος καὶ ἐπὶ ποιητικῶν καὶ φθαρτικῶν· ὧν μὲν γὰρ τὰ ποιητικὰ ἀγαθά, καὶ αὐτὰ τῶν ἀγαθῶν, ὧν δὲ τὰ φθαρτικὰ ἀγαθά, αὐτὰ τῶν κακῶν.

2.1010. Bölüm

Yine benzer şeylere bakıp onlarda durumun benzer olup olmadığını incelemelidir; mesela tek bir epistēmē birden çok şeyin epistēmē'siyse kanaat de öyle midir; görme yetisine sahip olmak görmekse, işitme yetisine sahip olmak da işitmek midir? Ötekilerde de, hem gerçekten benzer olanlarda hem de benzer görünenlerde aynı şekilde incelemelidir. Bu topos iki amaç için de yararlıdır: benzer şeylerden birinde durum böyleyse ötekilerde de böyledir; birinde böyle değilse ötekilerde de değildir. Durumun tek bir şeyde ve birçok şeyde benzer olup olmadığına da bakmalıdır; çünkü bazen uyuşmazlık olur. Mesela bilmek düşünmekse, birçok şeyi bilmek de birçok şeyi düşünmek olur. Bu ise doğru değildir; çünkü birçok şeyi bilmek mümkündür, ama aynı anda birçok şeyi düşünmek mümkün değildir. Bu doğru değilse, tek bir şey hakkında söylenen de, yani bilmenin düşünmek olduğu da doğru değildir.

Ayrıca "daha çok" ve "daha az"dan hareketle saldırılabilir. "Daha çok" ve "daha az"ın dört topos'u vardır. Biri, daha çoğun daha çoğu izleyip izlemediğine bakmaktır; mesela haz iyiyse, daha büyük haz da daha büyük bir iyi midir; haksızlık etmek kötüyse, daha çok haksızlık etmek de daha kötü müdür? Bu topos iki amaç için de yararlıdır: söylendiği gibi arazın artışı dayanağın artışını izliyorsa, arazın ona ait olduğu açıktır; izlemiyorsa ait değildir. Bunu istikrayla elde etmek gerekir. Bir başkası şudur: bir şey iki şey hakkında söylendiğinde, ait olmasının daha akla yatkın olduğu şeye ait değilse, daha az akla yatkın olduğu şeye de ait değildir; daha az akla yatkın olduğu şeye aitse, daha akla yatkın olduğu şeye de aittir. Yine iki şey tek bir şey hakkında söylendiğinde, ait olması daha akla yatkın görünen ait değilse, daha az akla yatkın görünen de ait değildir; daha az akla yatkın görünen aitse, daha akla yatkın görünen de aittir. Ayrıca iki şey iki şey hakkında söylendiğinde, birinin ötekine ait olması daha akla yatkın göründüğü halde ait değilse, geri kalanı da geri kalana ait değildir; ya da birinin ötekine ait olması daha az akla yatkın göründüğü halde aitse, geri kalanı da geri kalana aittir.

Ayrıca eşit ölçüde ait olmaktan ya da ait görünmekten hareketle de üç şekilde saldırılabilir; tıpkı "daha çok" konusunda son söylenen üç topos'ta anlatıldığı gibi. Bir şey iki şeye eşit ölçüde ait ya da ait görünüyorsa, birine ait değilse ötekine de ait değildir, birine aitse ötekine de aittir. İki şey aynı şeye eşit ölçüde aitse, biri ait değilse öteki de ait değildir, biri aitse öteki de aittir. İki şey iki şeye eşit ölçüde aitse de durum aynıdır: biri ötekine ait değilse geri kalanı da geri kalana ait değildir, biri ötekine aitse geri kalanı da geri kalana aittir.

2.10

Πάλιν ἐπὶ τῶν ὁμοίων, εἰ ὁμοίως ἔχει, οἷον εἰ ἐπιστήμη μία πλειόνων, καὶ δόξα, καὶ εἰ τὸ ὄψιν ἔχειν ὁρᾶν, καὶ τὸ ἀκοὴν ἔχειν ἀκούειν. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων, καὶ ἐπὶ τῶν ὄντων καὶ τῶν δοκούντων. Χρήσιμος δ᾿ ὁ τόπος πρὸς ἄμφω· εἰ μὲν γὰρ ἐπί τινος τῶν ὁμοίων οὕτως ἔχει, καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων τῶν ὁμοίων, εἰ δὲ ἐπί τινος μή, οὐδ᾿ ἐπὶ τῶν ἄλλων. Σκοπεῖν δὲ καὶ εἰ ἐφ᾿ ἑνὸς καὶ εἰ ἐπὶ πολλῶν ὁμοίως ἔχει· ἐνιαχοῦ γὰρ διαφωνεῖ. Οἷον εἰ τὸ ἐπίστασθαι διανοεῖσθαι, καὶ τὸ πολλὰ ἐπίστασθαι πολλὰ διανοεῖσθαι. Τοῦτο δ᾿ οὐκ ἀληθές· ἐπίστασθαι μὲν γὰρ ἐνδέχεται πολλά, διανοεῖσθαι δ᾿ οὔ. Εἰ οὖν τοῦτο μή, οὐδ᾿ ἐκεῖνο τὸ ἐφ᾿ ἑνός, ὅτι τὸ ἐπίστασθαι διανοεῖσθαί ἐστιν.

Ἔτι ἐκ τοῦ μᾶλλον καὶ ἧττον. Εἰσὶ δὲ τοῦ μᾶλλον καὶ ἦττον τόποι τέσσαρες, εἷς μὲν εἰ ἀκολουθεῖ τὸ μᾶλλον τῷ μᾶλλον, οἷον εἰ ἡδονὴ ἀγαθόν, καὶ ἡ μᾶλλον ἡδονὴ μᾶλλον ἀγαθόν, καὶ εἰ τὸ ἀδικεῖν κακόν, καὶ τὸ μᾶλλον ἀδικεῖν μᾶλλον κακόν. Χρήσιμος δ᾿ οὖν πρὸς ἄμφω ὁ τόπος· εἰ μὲν γὰρ ἀκολουθεῖ τῇ τοῦ ὑποκειμένου ἐπιδόσει ἡ τοῦ συμβεβηκότος ἐπίδοσις, καθάπερ εἴρηται, δῆλον ὅτι συμβέβηκεν, εἰ δὲ μὴ ἀκολουθεῖ, οὐ συμβέβηκεν. Τοῦτο δ᾿ ἐπαγωγῇ ληπτέον. Ἄλλος· ἑνὸς περὶ δύο λεγομένου, εἰ ᾧ μᾶλλον εἰκὸς ὑπάρχειν μὴ ὑπάρχει, οὐδ᾿ ᾧ ἧττον, καὶ εἰ ᾧ ἧττον εἰκὸς ὑπάρχείν ὑπάρχει, καὶ ᾧ μᾶλλον. Πάλιν δυοῖν περὶ ἑνὸς λεγομένων εἰ τὸ μᾶλλον ὑπάρχειν δοκοῦν μὴ ὑπάρχει, οὐδὲ τὸ ἧττον, ἢ εἰ τὸ ἧττον δοκοῦν ὑπάρχειν ὑπάρχει, καὶ τὸ μᾶλλον. Ἔτι δυοῖν περὶ δύο λεγομένων εἰ τὸ θατέρῳ μᾶλλον ὑπάρχειν δοκοῦν μὴ ὑπάρχει, οὐδὲ τὸ λοιπὸν τῷ λοιπῷ, ἢ εἰ τὸ ἧττον δοκοῦν τῷ ἑτέρῳ ὑπάρχειν ὑπάρχει, καὶ τὸ λοιπὸν τῷ λοιπῷ.

Ἔτι ἐκ τοῦ ὁμοίως ὑπάρχειν ἢ δοκεῖν ὑπάρχειν τριχῶς, καθάπερ ἐπὶ τοῦ μᾶλλον ἐπὶ τῶν ὕστερον ῥηθέντων τριῶν τόπων ἐλέγετο. Εἴτε γὰρ ἕν τι δυσὶν ὁμοίως ὑπάρχει ἢ δοκεῖ ὑπάρχειν, εἰ τῷ ἑτέρῳ μὴ ὑπάρχει, οὐδὲ τῷ ἑτέρῳ, εἰ δὲ θατέρῳ ὑπάρχει, καὶ τῷ λοιπῷ· εἴτε δύο τῷ αὐτῷ ὁμοίως, εἰ τὸ ἕτερον μὴ ὑπάρχει, οὐδὲ τὸ λοιπόν, εἰ δὲ θάτερον, καὶ τὸ λοιπόν. Τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ εἰ δύο δυσὶν ὁμοίως ὑπάρχει· εἰ γὰρ τὸ ἕτερον τῷ ἑτέρῳ μὴ ὑπάρχει, οὐδὲ τὸ λοιπὸν τῷ λοιπῷ, εἰ δὲ ὑπάρχει τὸ ἕτερον τῷ ἑτέρῳ, καὶ τὸ λοιπὸν τῷ λοιπῷ.

2.1111. Bölüm

"Daha çok", "daha az" ve "eşit ölçüde"den hareketle bu kadar şekilde saldırmak mümkündür. Ayrıca eklemeden hareketle de saldırılabilir. Bir şey başka bir şeye eklendiğinde, daha önce iyi ya da beyaz olmayan o şeyi iyi ya da beyaz yapıyorsa, eklenen şey de bütüne kazandırdığı nitelikte, yani beyaz ya da iyi olacaktır. Ayrıca var olan bir şeye bir şey eklenince onu olduğundan daha çok öyle yapıyorsa, eklenen şeyin kendisi de öyle olacaktır. Ötekilerde de durum aynıdır. Bu topos her durumda değil, ancak bir şeyin daha çok öyle olabildiği durumlarda yararlıdır. Bu topos çürütmek için tersine çevrilemez. Çünkü eklenen şey bütünü iyi yapmıyorsa, kendisinin iyi olmadığı henüz açık değildir; iyi bir şey kötü bir şeye eklendiğinde bütünü zorunlu olarak iyi yapmaz, beyaz da siyaha eklendiğinde bütünü beyaz yapmaz.

Yine bir şeye bir nitelik bakımından "daha çok" ya da "daha az" deniyorsa, o nitelik ona mutlak olarak da aittir; çünkü iyi ya da beyaz olmayan bir şeye daha çok ya da daha az iyi ya da beyaz denmeyecektir. Kötü olana hiçbir şeyden daha çok ya da daha az iyi denmez; ona daha çok ya da daha az kötü denir. Bu topos da çürütmek için tersine çevrilemez; çünkü "daha çok" diye söylenmeyen pek çok şey de mutlak olarak aittir. İnsana daha çok ya da daha az insan denmez, ama bu yüzden insan olmaktan çıkmaz.

"Bir bakıma", "bir zaman" ve "bir yerde" olan için de aynı şekilde incelemek gerekir; çünkü bir şey bir bakıma mümkünse mutlak olarak da mümkündür. "Bir zaman" ve "bir yerde" de öyledir; çünkü mutlak olarak imkânsız olan ne bir bakıma, ne bir yerde, ne de bir zaman mümkündür. Buna şöyle itiraz edilebilir: bazıları bir bakıma tabiatça iyidir, mesela cömertliğe ya da itidale yatkındır, ama mutlak olarak tabiatça iyi değildir; çünkü kimse tabiatça phronēsis sahibi değildir. Aynı şekilde yok olabilen bir şeyin bir zaman yok olmaması mümkündür, ama mutlak olarak yok olmaması mümkün değildir. Aynı şekilde bir yerde, mesela sağlıksız yerlerde, belli bir perhize uymak yararlıdır, ama mutlak olarak yararlı değildir. Ayrıca bir yerde yalnız tek bir kişinin bulunması mümkündür, ama mutlak olarak yalnız tek bir kişinin bulunması mümkün değildir. Aynı şekilde bir yerde, mesela Triballoslar arasında, babayı kurban etmek güzeldir, ama mutlak olarak güzel değildir. Yoksa bu bir yeri değil, belli insanları mı gösterir? Çünkü nerede olurlarsa olsunlar fark etmez; Triballos oldukları sürece onlar için her yerde güzel olacaktır. Yine ilaç almak bir zaman, mesela hastayken yararlıdır, ama mutlak olarak yararlı değildir. Yoksa bu da bir zamanı değil, belli bir durumda olan kişiyi mi gösterir? Çünkü o durumda olduğu sürece hangi zaman olduğunun önemi yoktur. Mutlak olarak güzel olan ise, hiçbir şey eklemeden güzel ya da onun zıttı olduğunu söyleyeceğin şeydir. Mesela babayı kurban etmenin güzel olduğunu söylemezsin, bazı insanlar için güzel olduğunu söylersin; demek ki mutlak olarak güzel değildir. Ama tanrılara saygı göstermenin güzel olduğunu hiçbir şey eklemeden söylersin; çünkü mutlak olarak güzeldir. Dolayısıyla hiçbir şey eklenmeden güzel ya da çirkin ya da bu türden başka bir şey görünen şeye mutlak olarak öyle denecektir.

2.11

Ἐκ μὲν οὖν τοῦ μᾶλλον καὶ ἧττον καὶ τοῦ ὁμοίως τοσαυταχῶς ἐνδέχεται ἐπιχειρεῖν· ἔτι δ᾿ ἐκ τῆς προσθέσεως. ἐὰν ἕτερον πρὸς ἕτερον προστεθὲν ποιῇ ἀγαθὸν ἢ λευκόν, μὴ ὂν πρότερον λευκὸν ἢ ἀγαθόν, τὸ προστεθὲν ἔσται λευκὸν ἢ ἀγαθόν, οἷόν περ καὶ τὸ ὅλον ποιεῖ. Ἔτι εἰ πρὸς τὸ ὑπάρχον προστεθέν τι μᾶλλον ποιεῖ τοιοῦτον οἷον ὑπῆρχε, καὶ αὐτὸ ἔσται τοιοῦτον. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων. Χρήσιμος δὲ οὐκ ἐν ἅπασιν ὁ τόπος, ἀλλ᾿ ἐν οἷς τὴν τοῦ μᾶλλον ὑπεροχὴν συμβαίνει γίνεσθαι. Οὗτος δὲ ὁ τόπος οὐκ ἀντιστρέφει πρὸς τὸ ἀνασκευάζειν. Εἰ γὰρ μὴ ποιεῖ τὸ προστιθέμενον ἀγαθόν, οὐδέπω δῆλον εἰ αὐτὸ μὴ ἀγαθόν· τὸ γὰρ ἀγαθὸν κακῷ προστιθέμενον οὐκ ἐξ ἀνάγκης ἀγαθὸν τὸ ὅλον ποιεῖ, οὐδὲ λευκὸν μέλανι.

Πάλιν εἴ τι μᾶλλον καὶ ἧττον λέγεται, καὶ ἁπλῶς ὑπάρχει· τὸ γὰρ μὴ ὂν ἀγαθὸν ἢ λευκὸν οὐδὲ μᾶλλον ἢ ἧττον ἀγαθὸν ἢ λευκὸν ῥηθήσεται· τὸ γὰρ κακὸν οὐδενὸς μᾶλλον ἢ ἧττον ἀγαθόν, ἀλλὰ μᾶλλον κακὸν ἢ ἧττον ῥηθήσεται. Οὐκ ἀντιστρέφει δ᾿ οὐδ᾿ οὗτος ὁ τόπος πρὸς τὸ ἀνασκευάσαι· Πολλὰ γὰρ τῶν οὐ λεγομένων μᾶλλον ἁπλῶς ὑπάρχει· ἄνθρωπος γὰρ οὐ λέγεται μᾶλλον καὶ ἧττον, ἀλλ᾿ οὐ διὰ τοῦτο οὐκ ἔστιν ἄνθρωπος.

Τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον σκεπτέον καὶ ἐπὶ τοῦ κατά τι καὶ ποτὲ καὶ ποῦ· εἰ γὰρ κατά τι ἐνδέχεται, καὶ ἁπλῶς ἐνδέχεται. Ὁμοίως δὲ καὶ τὸ ποτὲ ἢ ποῦ· τὸ γὰρ ἁπλῶς ἀδύνατον οὔτε κατά τι οὔτε ποῦ οὔτε ποτὲ ἐνδέχεται. Ἔνστασις ὅτι κατά τι μέν εἰσι φύσει σπουδαῖοι, οἷον ἐλευθέριοι ἢ σωφρονικοί, ἁπλῶς δὲ οὐκ εἰσὶ φύσει σπουδαῖοι· οὐδεὶς γὰρ φύσει φρόνιμος. Ὁμοίως δὲ καὶ ποτὲ ἐνδέχεται τῶν φθαρτῶν τι μὴ φθαρῆναι, ἁπλῶς δ᾿ οὐκ ἐνδέχεται μὴ φθαρῆναι. Τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ ποῦ μὲν συμφέρει τοιαύτῃ διαίτῃ χρῆσθαι, οἷον ἐν τοῖς νοσώδεσι τόποις, ἁπλῶς δ᾿ οὐ συμφέρει. Ἔτι δὲ ποῦ μὲν ἕνα μόνον δυνατὸν εἶναι, ἁπλῶς δὲ οὐ δυνατὸν ἕνα μόνον εἶναι. Τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ ποῦ μὲν καλὸν τὸν πατέρα θύειν, οἷον ἐν Τριβαλλοῖς, ἁπλῶς δ᾿ οὐ καλόν. Ἢ τοῦτο μὲν οὐ ποῦ σημαίνει ἀλλὰ τισίν· οὐδὲν γὰρ διαφέρει ὅπου ἂν ὦσιν· πανταχοῦ γὰρ αὐτοῖς ἔσται καλὸν οὖσι Τριβαλλοῖς. Πάλιν ποτὲ μὲν συμφέρει φαρμακεύεσθαι, οἷον ὅταν νοσῇ, ἁπλῶς δ᾿ οὔ. Ἢ οὐδὲ τοῦτο ποτὲ σημαίνει, ἀλλὰ τῷ διακειμένῳ πως· οὐδὲν γὰρ διαφέρει ὁποτεοῦν, ἐὰν οὕτω μόνον διακείμενος ᾖ. Τὸ δ᾿ ἁπλῶς ἐστὶν ὃ μηδενὸς προστεθέντος ἐρεῖς ὅτι καλόν ἐστιν ἢ τὸ ἐναντίον. Οἷον τὸ τὸν πατέρα θύειν οὐκ ἐρεῖς καλὸν εἶναι, ἀλλὰ τισὶ καλὸν εἶναι· οὐκ ἄρα ἁπλῶς καλόν. Ἀλλὰ τὸ τοὺς θεοὺς τιμᾶν ἐρεῖς καλὸν οὐδὲν προστιθείς· ἁπλῶς γὰρ καλόν ἐστιν. Ὥστε ὃ ἂν μηδενὸς προστιθεμένου δοκῇ εἶναι καλὸν ἢ αἰσχρὸν ἢ ἄλλο τι τῶν τοιούτων, ἁπλῶς ῥηθήσεται.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…