I. Kitap
1.11. Bölüm
Bu incelemenin amacı bir yöntem bulmaktır: öyle bir yöntem ki onunla, önümüze konan her problem hakkında kabul gören görüşlerden hareketle kıyas kurabilelim, kendimiz bir logos'u savunurken de ona aykırı hiçbir şey söylemeyelim. Önce kıyasın ne olduğunu ve hangi çeşitleri bulunduğunu söylemeliyiz ki diyalektik kıyas kavranabilsin; çünkü önümüzdeki incelemede aradığımız odur.
Kıyas, bazı şeyler konulunca, konulanlardan başka bir şeyin, konulanlar sayesinde zorunlu olarak çıktığı logos'tur. Kıyas doğru ve ilk öncüllerden ya da kendileri hakkındaki bilginin ilkesini bazı ilk ve doğru öncüllerden almış öncüllerden kuruluyorsa ispattır. Kabul gören görüşlerden (endoxa) kurulan kıyas ise diyalektik kıyastır. Doğru ve ilk olanlar, inandırıcılıklarını başka şeylerden değil kendilerinden alanlardır; çünkü epistēmē'nin ilkelerinde "niçin" diye sormamak gerekir, her ilke kendi başına inandırıcı olmalıdır. Kabul gören görüşler ise herkese ya da çoğunluğa ya da bilgelere, bilgelerin de ya hepsine ya çoğuna ya da en tanınmış ve en saygın olanlarına doğru görünen görüşlerdir. Eristik kıyas ise kabul görüyormuş gibi görünen ama gerçekte kabul görmeyen görüşlerden kurulan kıyastır; kabul gören ya da kabul görüyormuş gibi görünen görüşlerden kurulmuş gibi görünen ama kurulmamış olan kıyas da eristiktir. Çünkü kabul görüyormuş gibi görünen her şey gerçekten kabul görmez. Kabul gören diye anılan görüşlerin hiçbirinde aldatıcı görünüş eristik logos'ların ilkelerindeki gibi tamamen yüzeyde değildir; bunlarda yanlışlığın tabiatı, biraz olsun görebilen herkesin gözüne hemen, çoğu zaman da kolayca batar. Demek ki söylenen eristik kıyaslardan birincisine kıyas da denebilir; ötekine ise eristik kıyas denmeli, ama kıyas denmemelidir, çünkü kıyas kuruyor gibi görünür ama kurmaz.
Söylenen bütün bu kıyasların dışında, bazı epistēmē'lere özgü öncüllerden kurulan hatalı kıyaslar da vardır; geometride ve ona yakın bilimlerde görüldüğü gibi. Bu tarz, söylenen kıyaslardan farklı görünür; çünkü yanlış şekil çizen kişi ne doğru ve ilk öncüllerden ne de kabul gören görüşlerden kıyas kurar. Tarifin kapsamına da girmez; çünkü ne herkesin ne çoğunluğun ne de bilgelerin, bilgelerin de ne hepsinin ne çoğunun ne de en saygın olanlarının doğru bulduğu şeyleri alır; kıyasını o epistēmē'ye özgü ama doğru olmayan kabullerden kurar. Yarım daireleri gerektiği gibi çizmeyerek ya da bazı çizgileri çizilmeleri gerektiği gibi çizmeyerek hatalı kıyasını kurar.
Kıyasların çeşitleri, kabaca söylersek, bunlar olsun. Söylenen ve bundan sonra söylenecek her şey hakkında genel olarak şunu belirtelim: hiçbiri hakkında kesin bir açıklama vermeyi amaçlamıyoruz, onları yalnız ana hatlarıyla ele almak istiyoruz; çünkü önümüzdeki yöntem için her birini bir şekilde tanıyabilmeyi tamamen yeterli sayıyoruz.
ΤΟΠΙΚΩΝ Α.
Ἡ ΜΕΝ πρόθεσις τῆς πραγματείας μέθοδον εὑρεῖν, ἀφ᾿ ἧς δυνησόμεθα συλλογίζεσθαι περὶ παντὸς τοῦ προτεθέντος προβλήματος ἐξ ἐνδόξων, καὶ αὐτοὶ λόγον ὑπέχοντες μηθὲν ἐροῦμεν ὑπεναντίον. Πρῶτον οὖν ῥητέον τί ἐστι συλλογισμὸς καὶ τίνες αὐτοῦ διαφοραί, ὅπως ληφθῇ ὁ διαλεκτικὸς συλλογισμός· τοῦτον γὰρ ζητοῦμεν κατὰ τὴν προκειμένην πραγματείαν.
Ἔστι δὴ συλλογισμὸς λόγος ἐν ᾧ τεθέντων τινῶν ἕτερόν τι τῶν κειμένων ἐξ ἀνάγκης συμβαίνει διὰ τῶν κειμένων. Ἀπόδειξις μὲν οὖν ἐστίν, ὅταν ἐξ ἀληθῶν καὶ πρώτων ὁ συλλογισμὸς ᾖ, ἢ ἐκ τοιούτων ἃ διά τινων πρώτων καὶ ἀληθῶν τῆς περὶ αὐτὰ γνώσεως τὴν ἀρχὴν εἴληφεν· διαλεκτικὸς δὲ συλλογισμὸς ὁ ἐξ ἐνδόξων συλλογιζόμενος. Ἔστι δὲ ἀληθῆ μὲν καὶ πρῶτα τὰ μὴ δι᾿ ἑτέρων ἀλλὰ δι᾿ αὑτῶν ἔχοντα τὴν πίστιν· οὐ δεῖ γὰρ ἐν ταῖς ἐπιστημονικαῖς ἀρχαῖς ἐπιζητεῖσθαι τὸ διὰ τί, ἀλλ᾿ ἑκάστην τῶν ἀρχῶν αὐτὴν καθ᾿ ἑαυτὴν εἶναι πιστήν. Ἔνδοξα δὲ τὰ δοκοῦντα πᾶσιν ἢ τοῖς πλείστοις ἢ τοῖς σοφοῖς, καὶ τούτοις ἢ πᾶσιν ἢ τοῖς πλείστοις ἢ τοῖς μάλιστα γνωρίμοις καὶ ἐνδόξοις. Ἐριστικὸς δ᾿ ἐστὶ συλλογισμὸς ὁ ἐκ φαινομένων ἐνδόξων, μὴ ὄντων δέ, καὶ ὁ ἐξ ἐνδόξων ἢ φαινομένων ἐνδόξων φαινόμενος. Οὐ γὰρ πᾶν τὸ φαινόμενον ἔνδοξον καὶ ἔστιν ἔνδοξον. Οὐθὲν γὰρ τῶν λεγομένων ἐνδόξων ἐπιπόλαιον ἔχει παντελῶς τὴν φαντασίαν, καθὰ περὶ τὰς τῶν ἐριστικῶν λόγων ἀρχὰς συμβέβηκεν ἔχειν· παραχρῆμα γὰρ καὶ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ τοῖς καὶ μικρὰ συνορᾶν δυναμένοις κατάδηλος ἐν αὐτοῖς ἡ τοῦ ψεύδους ἐστὶ φύσις. Ὁ μὲν οὖν πρότερος τῶν ῥηθέντων ἐριστικῶν συλλογισμῶν καὶ συλλογισμὸς λεγέσθω, ὁ δὲ λοιπὸς ἐριστικὸς μὲν συλλογισμός, συλλογισμὸς δ᾿ οὔ, ἐπειδὴ φαίνεται μὲν συλλογίζεσθαι, συλλογίζεται δ᾿ οὔ.
Ἔτι δὲ παρὰ τοὺς εἰρημένους ἅπαντας συλλογισμοὺς οἱ ἐκ τῶν περί τινας ἐπιστήμας οἰκείων γινόμενοι παραλογισμοί, καθάπερ ἐπὶ τῆς γεωμετρίας καὶ τῶν ταύτῃ συγγενῶν συμβέβηκεν ἔχειν. Ἔοικε γὰρ ὁ τρόπος οὗτος διαφέρειν τῶν εἰρημένων συλλογισμῶν· οὔτε γὰρ ἐξ ἀληθῶν καὶ πρώτων συλλογίζεται ὁ ψευδογραφῶν, οὔτ᾿ ἐξ ἐνδόξων. Εἰς γὰρ τὸν ὅρον οὐκ ἐμπίπτει· οὔτε γὰρ τὰ πᾶσι δοκοῦντα λαμβάνει οὔτε τὰ τοῖς πλείστοις οὔτε τὰ τοῖς σοφοῖς, καὶ τούτοις οὔτε τὰ πᾶσιν οὔτε τοῖς πλείστοις οὔτε τοῖς ἐνδοξοτάτοις, ἀλλ᾿ ἐκ τῶν οἰκείων μὲν τῇ ἐπιστήμῃ λημμάτων, οὐκ ἀληθῶν δὲ τὸν συλλογισμὸν ποιεῖται. Τῷ γὰρ ἢ τὰ ἡμικύκλια περιγράφειν μὴ ὡς δεῖ, ἢ γραμμάς τινας ἄγειν μὴ ὡς ἂν ἀχθείησαν, τὸν παραλογισμὸν ποιεῖται.
Εἴδη μὲν οὖν τῶν συλλογισμῶν, ὡς τύπῳ περιλαβεῖν, ἔστω τὰ εἰρημένα. Καθόλου δ᾿ εἰπεῖν περὶ πάντων τῶν εἰρημένων καὶ τῶν μετὰ ταῦτα ῥηθησομένων, ἐπὶ τοσοῦτον ἡμῖν διωρίσθω, διότι περὶ οὐδενὸς αὐτῶν τὸν ἀκριβῆ λόγον ἀποδοῦναι προαιρούμεθα, ἀλλ᾿ ὅσον τύπῳ περὶ αὐτῶν βουλόμεθα διελθεῖν, παντελῶς ἱκανὸν ἡγούμενοι κατὰ τὴν προκειμένην μέθοδον τὸ δύνασθαι γνωρίζειν ὁπωσοῦν ἕκαστον αὐτῶν.
1.22. Bölüm
Söylenenlerin ardından bu incelemenin kaç şey için ve hangi şeyler için yararlı olduğunu söylemek gerekir. Üç şey için yararlıdır: alıştırma için, karşılaşmalar için ve felsefi epistēmē'ler için. Alıştırma için yararlı olduğu kendiliğinden açıktır: bir yönteme sahip olursak önümüze konan konuya daha kolay saldırabiliriz. Karşılaşmalar için yararlıdır, çünkü çoğunluğun kanaatlerini sayıp dökmüş olursak insanlarla başkalarının değil kendi görüşlerinden hareketle konuşur, bize doğru söylemiyor gibi göründükleri her noktada onları fikirlerinden döndürebiliriz. Felsefi epistēmē'ler için yararlıdır, çünkü bir konunun iki yanında da güçlükleri ortaya koyabilirsek, her konuda doğruyu ve yanlışı daha kolay görürüz. Ayrıca her epistēmē'nin ilk ilkeleri için de yararlıdır. İlkeler her şeyin ilki olduğundan, ele alınan epistēmē'nin kendine özgü ilkelerinden hareketle onlar hakkında bir şey söylemek imkânsızdır; onları her konudaki kabul gören görüşler aracılığıyla ele almak zorunludur. Bu da diyalektiğe özgü ya da ona en uygun iştir; çünkü sınama gücüne sahip olduğundan bütün yöntemlerin ilkelerine giden bir yolu vardır.
Ἑπόμενον δ᾿ ἂν εἴη τοῖς εἰρημένοις εἰπεῖν πρὸς πόσα τε καὶ τίνα χρήσιμος ἡ πραγματεία. Ἔστι δὴ πρὸς τρία, πρὸς γυμνασίαν, πρὸς τὰς ἐντεύξεις, πρὸς τὰς κατὰ φιλοσοφίαν ἐπιστήμας. Ὅτι μὲν οὖν πρὸς γυμνασίαν χρήσιμος, ἐξ αὐτῶν καταφανές ἐστι· μέθοδον γὰρ ἔχοντες ῥᾷον περὶ τοῦ προτεθέντος ἐπιχειρεῖν δυνησόμεθα. Πρὸς δὲ τὰς ἐντεύξεις, διότι τὰς τῶν πολλῶν κατηριθμημένοι δόξας οὐκ ἐκ τῶν ἀλλοτρίων ἀλλ᾿ ἐκ τῶν οἰκείων δογμάτων ὁμιλήσομεν πρὸς αὐτούς, μεταβιβάζοντες ὅ τι ἂν μὴ καλῶς φαίνωνται λέγειν ἡμῖν. Πρὸς δὲ τὰς κατὰ φιλοσοφίαν ἐπιστήμας, ὅτι δυνάμενοι πρὸς ἀμφότερα διαπορῆσαι ῥᾷον ἐν ἑκάστοις κατοψόμεθα τἀληθές τε καὶ τὸ ψεῦδος. Ἔτι δὲ πρὸς τὰ πρῶτα τῶν περὶ ἑκάστην ἐπιστήμην ἀρχῶν. Ἐκ μὲν γὰρ τῶν οἰκείων τῶν κατὰ τὴν προτεθεῖσαν ἐπιστήμην ἀρχῶν ἀδύνατον εἰπεῖν τι περὶ αὐτῶν, ἐπειδὴ πρῶται αἱ ἀρχαὶ ἁπάντων εἰσί, διὰ δὲ τῶν περὶ ἕκαστα ἐνδόξων ἀνάγκη περὶ αὐτῶν διελθεῖν. Τοῦτο δ᾿ ἴδιον ἢ μάλιστα οἰκεῖον τῆς διαλεκτικῆς ἐστίν· ἐξεταστικὴ γὰρ οὖσα πρὸς τὰς ἁπασῶν τῶν μεθόδων ἀρχὰς ὁδὸν ἔχει.
1.33. Bölüm
Yönteme, ancak retorikte, hekimlikte ve bu türden yetilerde olduğu gibi bir duruma geldiğimizde tam olarak sahip olacağız. Bu da eldeki imkânlardan hareketle amaçladığımız şeyi yapmaktır. Çünkü hatip her durumda ikna etmez, hekim de her durumda iyileştirmez; ama eldeki imkânlardan hiçbirini ihmal etmeyen kişinin epistēmē'sine yeterince sahip olduğunu söyleriz.
Ἕξομεν δὲ τελέως τὴν μέθοδον, ὅταν ὁμοίως ἔχωμεν ὥσπερ ἐπὶ ῥητορικῆς καὶ ἰατρικῆς καὶ τῶν τοιούτων δυνάμεων. Τοῦτο δ᾿ ἐστὶ τὸ ἐκ τῶν ἐνδεχομένων ποιεῖν ἃ προαιρούμεθα. Οὔτε γὰρ ὁ ῥητορικὸς ἐκ παντὸς τρόπου πείσει, οὔθ᾿ ὁ ἰατρικὸς ὑγιάσει· ἀλλ᾿ ἐὰν τῶν ἐνδεχομένων μηδὲν παραλείπῃ, ἱκανῶς αὐτὸν ἔχειν τὴν ἐπιστήμην φήσομεν.
1.44. Bölüm
Önce yöntemin hangi öğelerden oluştuğunu incelemek gerekir. Logos'ların kaç ve hangi şeylere yöneldiğini, hangi öğelerden oluştuğunu ve bunları nasıl bol bol bulabileceğimizi kavrarsak, amacımıza yeterince ulaşmış oluruz. Logos'ların oluştuğu öğeler ile kıyasların konusu olan şeyler sayıca eşittir ve aynıdır. Logos'lar öncüllerden oluşur; kıyasların konusu ise problemlerdir. Her öncül ve her problem ya bir cinsi ya bir özgü niteliği (idion) ya da bir arazı gösterir; çünkü fark da cinse ait bir şey olduğundan cinsle birlikte sıralanmalıdır. Özgü niteliğin bir kısmı özü bildirdiğinden, bir kısmı bildirmediğinden, özgü niteliği bu iki kısma ayıralım: özü bildirene tarif diyelim, geri kalanı ise bu konuda yaygın olarak kullanılan adla özgü nitelik diye anılsın. Söylenenlerden açıktır ki şimdiki ayırıma göre hepsi dört olur: özgü nitelik, tarif, cins ya da araz. Kimse bunların her birinin kendi başına söylendiğinde bir öncül ya da problem olduğunu söylediğimizi sanmasın; söylediğimiz, problemlerin de öncüllerin de bunlardan meydana geldiğidir. Problem ile öncül soruluş biçimiyle birbirinden ayrılır. "Karada yürüyen iki ayaklı canlı insanın tarifi değil mi?" ya da "Canlı insanın cinsi değil mi?" diye sorulursa öncül olur. "Karada yürüyen iki ayaklı canlı insanın tarifi midir, değil midir?" ya da "Canlı insanın cinsi midir, değil midir?" diye sorulursa problem olur. Ötekiler için de durum aynıdır. Dolayısıyla problemlerin ve öncüllerin sayıca eşit olması doğaldır; çünkü her öncülden, soruluş biçimini değiştirerek bir problem yapabilirsin.
Πρῶτον οὖν θεωρητέον ἐκ τίνων ἡ μέθοδος. Εἰ δὴ λάβοιμεν πρὸς πόσα καὶ ποῖα καὶ ἐκ τίνων οἱ λόγοι, καὶ πῶς τούτων εὐπορήσομεν, ἔχοιμεν ἂν ἱκανῶς τὸ προκείμενον. Ἔστι δ᾿ ἀριθμῷ ἴσα καὶ ταὐτά, ἐξ ὧν τε οἱ λόγοι καὶ περὶ ὧν οἱ συλλογισμοί. Γίνονται μὲν γὰρ οἱ λόγοι ἐκ τῶν προτάσεων· περὶ ὧν δὲ οἱ συλλογισμοί, τὰ προβλήματά ἐστι. Πᾶσα δὲ πρότασις καὶ πᾶν πρόβλημα ἢ γένος ἢ ἴδιον ἢ συμβεβηκὸς δηλοῖ· καὶ γὰρ τὴν διαφορὰν ὡς οὖσαν γενικὴν ὁμοῦ τῷ γένει τακτέον. Ἐπεὶ δὲ τοῦ ἰδίου τὸ μὲν τὸ τί ἦν εἶναι σημαίνει, τὸ δ᾿ οὐ σημαίνει, διῃρήσθω τὸ ἴδιον εἰς ἄμφω τὰ προειρημένα μέρη, καὶ καλείσθω τὸ μὲν τὸ τί ἦν εἶναι σημαῖνον ὅρος, τὸ δὲ λοιπὸν κατὰ τὴν κοινὴν περὶ αὐτῶν ἀποδοθεῖσαν ὀνομασίαν προσαγορευέσθω ἴδιον. Δῆλον οὖν ἐκ τῶν εἰρημένων ὅτι κατὰ τὴν νῦν διαίρεσιν τέτταρα τὰ πάντα συμβαίνει γίνεσθαι, ἢ ἴδιον ἢ ὅρον ἢ γένος ἢ συμβεβηκός. Μηδεὶς δ᾿ ἡμᾶς ὑπολάβῃ λέγειν ὡς ἕκαστον τούτων καθ᾿ αὑτὸ λεγόμενον πρότασις ἢ πρόβλημά ἐστιν, ἀλλ᾿ ὅτι ἀπὸ τούτων καὶ τὰ προβλήματα καὶ αἱ προτάσεις γίνονται. Διαφέρει δὲ τὸ πρόβλημα καὶ ἡ πρότασις τῷ τρόπῳ. Οὕτω μὲν γὰρ ῥηθέντος, ἆρά γε τὸ ζῷον πεζὸν δίπουν ὁρισμός ἐστιν ἀνθρώπου; καὶ ἆρά γε τὸ ζῷον γένος ἐστὶ τοῦ ἀνθρώπου; πρότασις γίνεται. Ἐὰν δέ, πότερον τὸ ζῷον πεζὸν δίπουν ὁρισμός ἐστιν ἀνθρώπου ἢ οὔ; καὶ πότερον τὸ ζῷον γένος ἐστίν; πρόβλημα γίνεται. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων. Ὅστ᾿ εἰκότως ἴσα τῷ ἀριθμῷ τὰ προβλήματα καὶ αἱ προτάσεις εἰσίν. Ἀπὸ πάσης γὰρ προτάσεως πρόβλημα ποιήσεις μεταβάλλων τῷ τρόπῳ.
1.55. Bölüm
Tarifin, özgü niteliğin, cinsin ve arazın ne olduğunu söylemek gerekir. Tarif, özü bildiren logos'tur. Ya bir adın yerine bir logos ya da bir logos'un yerine başka bir logos olarak verilir; çünkü bir logos'la ifade edilen şeylerin bazılarını da tarif etmek mümkündür. Bir şeyi her nasılsa yalnız bir adla açıklayanların o şeyin tarifini vermedikleri açıktır; çünkü her tarif bir logos'tur. Gene de "güzel, yakışık alandır" gibi bir ifadeyi tarifle ilgili saymak gerekir. His ile epistēmē aynı mıdır, farklı mıdır sorusu da öyledir; çünkü tarifler hakkındaki tartışmaların çoğu da bir şeyin aynı mı farklı mı olduğu üzerinedir. Kısacası, tariflerle aynı yöntemin altına giren her şeye tarifle ilgili diyelim. Şimdi sayılanların hepsinin böyle olduğu kendiliğinden açıktır. Çünkü iki şeyin aynı olduğunu da farklı olduğunu da tartışarak savunabilirsek, aynı yolla tariflere de kolayca saldırabiliriz; aynı olmadıklarını göstermekle tarifi çürütmüş oluruz. Ama söylenen tersine çevrilemez: tarifi kurmak için aynı olduklarını göstermek yetmez. Çürütmek için ise aynı olmadıklarını göstermek yeterlidir.
Özgü nitelik, özü göstermeyen ama yalnız o şeye ait olan ve onunla yer değiştirerek yüklenebilen niteliktir; mesela gramer öğrenebilir olmak insanın özgü niteliğidir: biri insansa gramer öğrenebilir, gramer öğrenebiliyorsa insandır. Kimse başka bir şeye de ait olabilecek bir niteliğe özgü nitelik demez; mesela uyumak, bir süre için yalnız insana ait olsa bile insanın özgü niteliği sayılmaz. Bu tür niteliklerden birine özgü nitelik denirse de bu mutlak anlamda değil, ya bir zaman için ya da bir şeye göre söylenmiş olur: sağda olmak bir zaman için özgü niteliktir; iki ayaklı olmak ise bir şeye göre özgü nitelik olarak söylenir, mesela ata ve köpeğe göre insanın özgü niteliği. Başka bir şeye de ait olabilen niteliklerin hiçbirinin şeyle yer değiştirerek yüklenemeyeceği açıktır; çünkü bir şey uyuyorsa onun insan olması zorunlu değildir.
Cins, tür bakımından farklı birden çok şey hakkında ne olduğunda yüklenendir. Ne olduğunda yüklenenler de önümüzdeki şeyin ne olduğu sorulduğunda cevap olarak verilmesi uygun olanlardır; mesela insan için, önümüzdeki şeyin ne olduğu sorulduğunda "canlı" demek uygundur. Bir şeyin başka bir şeyle aynı cinste mi yoksa farklı bir cinste mi olduğu sorusu da cinsle ilgilidir; çünkü bu da cinsle aynı yöntemin altına girer. Canlının insanın da sığırın da cinsi olduğunu tartışarak göstermişsek, ikisinin aynı cinste olduğunu da göstermiş oluruz. Ama birinin cinsi olduğunu, ötekinin cinsi olmadığını gösterirsek, bunların aynı cinste olmadığını göstermiş oluruz.
Araz ise bunlardan hiçbiri, yani ne tarif ne özgü nitelik ne de cins olmayan, ama şeye ait olan şeydir; ya da tek ve aynı herhangi bir şeye ait de olabilen, ait olmayabilen de şeydir. Mesela oturmak aynı bir şeye ait de olabilir, olmayabilir de. Beyaz da öyledir; çünkü aynı şeyin bazen beyaz, bazen beyaz olmamasına hiçbir engel yoktur. Arazın bu iki tarifinden ikincisi daha iyidir; çünkü birincisini anlamak isteyen kişinin tarifin, cinsin ve özgü niteliğin ne olduğunu önceden bilmesi gerekir; ikincisi ise söylenen şeyin kendi başına ne olduğunu anlamak için kendi kendine yeter. Arazdan hareketle söylenen karşılaştırmalar da araza eklensin; mesela güzel olan mı yararlı olan mı daha çok tercih edilmeli, aretē'ye göre sürülen hayat mı zevke göre sürülen hayat mı daha hoştur, ya da bunlara benzer şekilde söylenen başka sorular. Çünkü bu türden bütün sorularda araştırılan, yüklemin ikisinden hangisine daha çok ait olduğudur. Bundan da açıktır ki bir arazın bazen ve bir şeye göre özgü nitelik olmasına hiçbir engel yoktur; mesela oturmak bir araz olduğu halde, biri tek başına oturuyorsa o zaman onun özgü niteliği olur; tek başına oturmuyorsa da oturmayanlara göre özgü niteliği olur. Dolayısıyla bir arazın bir şeye göre ve bir zaman için özgü nitelik olmasına hiçbir engel yoktur; ama mutlak anlamda özgü nitelik olmayacaktır.
Λεκτέον δὲ τί ὅρος, τί ἴδιον, τί γένος, τί συμβεβηκός. Ἔστι δ᾿ ὅρος μὲν λόγος ὁ τὸ τί ἦν εἶναι σημαίνων. Ἀποδίδοται δὲ ἢ λόγος ἀντ᾿ ὀνόματος ἢ λόγος ἀντὶ λόγου· δυνατὸν γὰρ καὶ τῶν ὑπὸ λόγου τινὰ σημαινομένων ὁρίσασθαι. Ὅσοι δ᾿ ὁπωσοῦν ὀνόματι τὴν ἀπόδοσιν ποιοῦνται, δῆλον ὡς οὐκ ἀποδιδόασιν οὗτοι τὸν τοῦ πράγματος ὁρισμόν, ἐπειδὴ πᾶς ὁρισμὸς λόγος τίς ἐστιν. Ὁρικὸν μέντοι καὶ τὸ τοιοῦτον θετέον, οἷον ὅτι καλόν ἐστι τὸ πρέπον. Ὁμοίως δὲ καὶ τὸ πότερον ταὐτὸν αἴσθησις καὶ ἐπιστήμη ἢ ἕτερον· καὶ γὰρ περὶ τοὺς ὁρισμούς, πότερον ταὐτὸν ἢ ἕτερον, ἡ πλείστη γίνεται διατριβή. Ἁπλῶς δὲ ὁρικὰ πάντα λεγέσθω τὰ ὑπὸ τὴν αὐτὴν ὄντα μέθοδον τοῖς ὁρισμοῖς. Ὅτι δὲ πάντα τὰ νῦν ῥηθέντα τοιαῦτ᾿ ἐστί, δῆλον ἐξ αὐτῶν. Δυνάμενοι γὰρ ὅτι ταὐτὸν καὶ ὅτι ἕτερον διαλέγεσθαι, τῷ αὐτῷ τρόπῳ καὶ πρὸς τοὺς ὁρισμοὺς ἐπιχειρεῖν εὐπορήσομεν· δείξαντες γὰρ ὅτι οὐ ταὐτόν ἐστιν ἀνῃρηκότες ἐσόμεθα τὸν ὁρισμόν. Οὐ μὴν ἀντιστρέφει γε τὸ νῦν ῥηθέν· οὐ γὰρ ἱκανὸν πρὸς τὸ κατασκευάσαι τὸν ὁρισμὸν τὸ δεῖξαι ταὐτὸν ὄν. Πρὸς μέντοι τὸ ἀνασκευάσαι αὔταρκες τὸ δεῖξαι ὅτι οὐ ταὐτόν.
Ἴδιον δ᾿ ἐστὶν ὃ μὴ δηλοῖ μὲν τὸ τί ἦν εἶναι, μόνῳ δ᾿ ὑπάρχει καὶ ἀντικατηγορεῖται τοῦ πράγματος, οἷον ἴδιον ἀνθρώπου τὸ γραμματικῆς εἶναι δεκτικόν· εἰ γὰρ ἄνθρωπός ἐστι, γραμματικῆς δεκτικός ἐστι, καὶ εἰ γραμματικῆς δεκτικός ἐστιν, ἄνθρωπός ἐστιν. Οὐθεὶς γὰρ ἴδιον λέγει τὸ ἐνδεχόμενον ἄλλῳ ὑπάρχειν, οἷον τὸ καθεύδειν ἀνθρώπῳ, οὐδ᾿ ἂν τύχῃ κατά τινα χρόνον μόνῳ ὑπάρχον. Εἰ δ᾿ ἄρα τι καὶ λέγοιτο τῶν τοιούτων ἴδιον, οὐχ ἁπλῶς ἀλλὰ ποτὲ ἢ πρός τι ἴδιον ῥηθήσεται· τὸ μὲν γὰρ ἐκ δεξιῶν εἶναι ποτὲ ἴδιόν ἐστι, τὸ δὲ δίπουν πρός τι ἴδιον τυγχάνει λεγόμενον, οἷον τῷ ἀνθρώπῳ πρὸς ἵππον καὶ κύνα. Ὅτι δὲ τῶν ἐνδεχομένων ἄλλῳ ὑπάρχειν οὐθὲν ἀντικατηγορεῖται, δῆλον· οὐ γὰρ ἀναγκαῖον, εἴ τι καθεύδει, ἄνθρωπον εἶναι.
Γένος δ᾿ ἐστὶ τὸ κατὰ πλειόνων καὶ διαφερόντων τῷ εἴδει ἐν τῷ τί ἐστι κατηγορούμενον. Ἐν τῷ τί ἐστι δὲ κατηγορεῖσθαι τὰ τοιαῦτα λεγέσθω, ὅσα ἁρμόττει ἀποδοῦναι ἐρωτηθέντας τί ἐστι τὸ προκείμενον, καθάπερ ἐπὶ τοῦ ἀνθρώπου ἁρμόττει, ἐρωτηθέντα τί ἐστι τὸ προκείμενον, εἰπεῖν ὅτι ζῷον. Γενικὸν δὲ καὶ τὸ πότερον ἐν τῷ αὐτῷ γένει ἄλλο ἄλλῳ ἢ ἐν ἑτέρῳ. Καὶ γὰρ τὸ τοιοῦτον ὑπὸ τὴν αὐτὴν μέθοδον πίπτει τῷ γένει· διαλεχθέντες γὰρ ὅτι τὸ ζῷον γένος τοῦ ἀνθρώπου, ὁμοίως δὲ καὶ τοῦ βοός, διειλεγμένοι ἐσόμεθα ὅτι ἐν τῷ αὐτῷ γένει. Ἐὰν δὲ τοῦ μὲν ἑτέρου δείξωμεν ὅτι γένος ἐστί, τοῦ δὲ ἑτέρου ὅτι οὐκ ἔστι, διειλεγμένοι ἐσόμεθα ὅτι οὐκ ἐν τῷ αὐτῷ γένει ταῦτ᾿ ἐστίν.
Συμβεβηκὸς δέ ἐστιν ὃ μηδὲν μὲν τούτων ἐστί, μήτε ὅρος μήτε ἴδιον μήτε γένος, ὑπάρχει δὲ τῷ πράγματι, καὶ ὃ ἐνδέχεται ὑπάρχειν ὁτῳοῦν ἑνὶ καὶ τῷ αὐτῷ καὶ μὴ ὑπάρχειν, οἷον τὸ καθῆσθαι ἐνδέχεται ὑπάρχειν τινὶ τῷ αὐτῷ καὶ μὴ ὑπάρχειν. Ὁμοίως δὲ καὶ τὸ λευκόν· τὸ γὰρ αὐτὸ οὐθὲν κωλύει ὁτὲ μὲν λευκὸν ὁτὲ δὲ μὴ λευκὸν εἶναι. Ἔστι δὲ τῶν τοῦ συμβεβηκότος ὁρισμῶν ὁ δεύτερος βελτίων· τοῦ μὲν γὰρ πρώτου ῥηθέντος ἀναγκαῖον, εἰ μέλλει τις συνήσειν, προειδέναι τί ἐστιν ὅρος καὶ γένος καὶ ἴδιον, ὁ δὲ δεύτερος αὐτοτελής ἐστι πρὸς τὸ γνωρίζειν τί ποτ᾿ ἐστὶ τὸ λεγόμενον καθ᾿ αὑτό. Προσκείσθωσαν δὲ τῷ συμβεβηκότι καὶ αἱ πρὸς ἄλληλα συγκρίσεις, ὁπωσοῦν ἀπὸ τοῦ συμβεβηκότος λεγόμεναι, οἷον πότερον τὸ καλὸν ἢ τὸ συμφέρον αἱρετώτερον, καὶ πότερον ὁ κατ᾿ ἀρετὴν ἢ ὁ κατ᾿ ἀπόλαυσιν ἡδίων βίος, καὶ εἴ τι ἄλλο παραπλησίως τυγχάνει τούτοις λεγόμενον· ἐπὶ πάντων γὰρ τῶν τοιούτων, ποτέρῳ μᾶλλον τὸ κατηγορούμενον συμβέβηκεν, ἡ ζήτησις γίνεται. Δῆλον δ᾿ ἐξ αὐτῶν ὅτι τὸ συμβεβηκὸς οὐθὲν κωλύει ποτὲ καὶ πρός τι ἴδιον γίνεσθαι, οἷον τὸ καθῆσθαι συμβεβηκὸς ὄν, ὅταν τις μόνος κάθηται, τότε ἴδιον ἔσται, μὴ μόνου δὲ καθημένου πρὸς τοὺς μὴ καθημένους ἴδιον. Ὥστε καὶ πρός τι καὶ ποτὲ οὐθὲν κωλύει τὸ συμβεβηκὸς ἴδιον γίνεσθαι. Ἁπλῶς δ᾿ ἴδιον οὐκ ἔσται.
1.66. Bölüm
Şunu da gözden kaçırmayalım: özgü nitelik, cins ve araz hakkında söylenenlerin hepsi tariflere de uygulanabilir. Tarifin altındaki şeye yalnız onun ait olmadığını gösterirsek (özgü nitelikte de yaptığımız gibi), ya da tarifte verilen cinsin onun cinsi olmadığını, ya da logos'ta söylenen öğelerden birinin şeye ait olmadığını gösterirsek (arazda da söylenebileceği gibi), tarifi çürütmüş oluruz. Dolayısıyla yukarıda verilen açıklamaya göre sayılanların hepsi bir bakıma tarifle ilgili olacaktır. Ama bu yüzden hepsi için tek bir küllî yöntem aramamalıyız; çünkü bunu bulmak kolay değildir, bulunsa bile önümüzdeki inceleme için tamamen belirsiz ve kullanışsız olurdu. Oysa ayırdığımız sınıfların her biri için kendine özgü bir yöntem verilirse, önümüze konan konuyu her birine uygun öğelerden hareketle ele almak daha kolay olur. Dolayısıyla daha önce söylendiği gibi kabaca ayırmalı, geri kalan konuları da en uygun oldukları sınıfa bağlamalı, onlara tarifle ilgili, cinsle ilgili diye ad vermeliyiz. Söylenen konular da hemen hemen her birine bağlanmış durumdadır.
Μὴ λανθανέτω δ᾿ ἡμᾶς ὅτι τὰ πρὸς τὸ ἴδιον καὶ τὸ γένος καὶ τὸ συμβεβηκὸς πάντα καὶ πρὸς τοὺς ὁρισμοὺς ἁρμόσει λέγεσθαι. Δείξαντες γὰρ ὅτι οὐ μόνῳ ὑπάρχει τῷ ὑπὸ τὸν ὁρισμόν, ὥσπερ καὶ ἐπὶ τοῦ ἰδίου, ἢ ὅτι οὐ γένος τὸ ἀποδοθὲν ἐν τῷ ὁρισμῷ, ἢ ὅτι οὐχ ὑπάρχει τι τῶν ἐν τῷ λόγῳ ῥηθέντων, ὅπερ καὶ ἐπὶ τοῦ συμβεβηκότος ἂν ῥηθείη, ἀνῃρηκότες ἐσόμεθα τὸν ὁρισμόν· ὥστε κατὰ τὸν ἔμπροσθεν ἀποδοθέντα λόγον ἅπαντ᾿ ἂν εἴη τρόπον τινὰ ὁρικὰ τὰ κατηριθμημένα. Ἀλλ᾿ οὐ διὰ τοῦτο μίαν ἐπὶ πάντων καθόλου μέθοδον ζητητέον· οὔτε γὰρ ῥᾴδιον εὑρεῖν τοῦτ᾿ ἐστίν, εἴ θ᾿ εὑρεθείη, παντελῶς ἀσαφὴς καὶ δύσχρηστος ἂν εἴη πρὸς τὴν προκειμένην πραγματείαν. Ἰδίας δὲ καθ᾿ ἕκαστον τῶν διορισθέντων γενῶν ἀποδοθείσης μεθόδου ῥᾷον ἐκ τῶν περὶ ἕκαστον οἰκείων ἡ διέξοδος τοῦ προκειμένου γένοιτ᾿ ἄν. Ὥστε τύπῳ μέν, καθάπερ εἴρηται πρότερον, διαιρετέον, τῶν δὲ λοιπῶν τὰ μάλισθ᾿ ἑκάστοις οἰκεῖα προσαπτέον, ὁρικά τε καὶ γενικὰ προσαγορεύοντας αὐτά. Σχεδὸν δὲ προσῆπται τὰ ῥηθέντα πρὸς ἑκάστοις.
1.77. Bölüm
Her şeyden önce "aynı"nın kaç anlamda söylendiğini belirlemek gerekir. Kabaca ele alınırsa, aynının üç anlama ayrıldığı düşünülebilir. Çünkü bir şeye ya sayıca ya tür bakımından ya da cins bakımından aynı demeye alışkınız. Sayıca aynı olanlar, adları birden çok ama kendisi tek olan şeylerdir; mesela "harmani" ile "pelerin". Tür bakımından aynı olanlar, birden çok oldukları halde tür bakımından aralarında fark olmayan şeylerdir; insanın insanla, atın atla aynı olması gibi; çünkü aynı türün altına giren şeylere tür bakımından aynı denir. Aynı şekilde aynı cinsin altına giren şeyler de cins bakımından aynıdır; mesela at ile insan. Aynı pınardan alınan suya aynı denmesi, söylenen anlamlardan ayrı bir fark taşıyor gibi görünebilir. Ama bu tür şeyleri de, bir bakıma tek bir tür bakımından aynı denen şeylerle aynı sıraya koyalım; çünkü bunların hepsi birbirine yakın ve benzer görünür. Her suya her suyla tür bakımından aynı denir, çünkü aralarında bir benzerlik vardır; aynı pınardan alınan su ise ötekilerden yalnız benzerliğinin daha güçlü olmasıyla ayrılır. Bu yüzden onu, bir bakıma tek bir tür bakımından aynı denen şeylerden ayırmıyoruz. Ama herkesin en çok üzerinde birleştiği anlam, sayıca bir olan şeye aynı denmesidir. Bu da çeşitli şekillerde ifade edilir: en asıl ve ilk anlamda, aynılık bir adla ya da bir tarifle verildiğinde, pelerinin harmaniyle, karada yürüyen iki ayaklı canlının insanla aynı olması gibi; ikinci olarak özgü nitelikle verildiğinde, epistēmē kazanabilen şeyin insanla, tabiatça yukarı hareket eden şeyin ateşle aynı olması gibi; üçüncü olarak arazdan hareketle verildiğinde, oturanın ya da müzisyenin Sokrates'le aynı olması gibi. Bunların hepsi sayıca bir olanı göstermek ister. Şimdi söylenenin doğru olduğunu en iyi, adlandırmayı değiştiren insanlardan öğrenebiliriz. Çoğu zaman birine, oturanlardan birini adıyla çağırmasını söyleriz; emri verdiğimiz kişi anlamazsa, onu araz aracılığıyla daha iyi anlayacağını düşünerek ifademizi değiştirir, "Oturanı" ya da "Konuşanı bize çağır" deriz. Açıktır ki ad ile arazın aynı şeyi gösterdiğini kabul ediyoruzdur.
Πρῶτον δὲ πάντων περὶ ταὐτοῦ διοριστέον, ποσαχῶς λέγεται. Δόξειε δ᾿ ἂν τὸ ταὐτὸν ὡς τύπῳ λαβεῖν τριχῇ διαιρεῖσθαι. Ἀριθμῷ γὰρ ἢ εἴδει ἢ γένει τὸ ταὐτὸν εἰώθαμεν προσαγορεύειν, ἀριθμῷ μὲν ὧν ὀνόματα πλείω τὸ δὲ πρᾶγμα ἕν, οἷον λώπιον καὶ ἱμάτιον, εἴδει δὲ ὅσα πλείω ὄντα ἀδιάφορα κατὰ τὸ εἶδός ἐστι, καθάπερ ἄνθρωπος ἀνθρώπῳ καὶ ἵππος ἵππῳ· τὰ γὰρ τοιαῦτα τῷ εἴδει λέγεται ταὐτά, ὅσα ὑπὸ ταὐτὸ εἶδος. Ὁμοίως δὲ καὶ γένει ταὐτά, ὅσα ὑπὸ ταὐτὸ γένος ἐστίν, οἷον ἵππος ἀνθρώπῳ. Δόξειε δ᾿ ἂν τὸ ἀπὸ τῆς αὐτῆς κρήνης ὕδωρ ταὐτὸν λεγόμενον ἔχειν τινὰ διαφορὰν παρὰ τοὺς εἰρημένους τρόπους· οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τὸ τοιοῦτόν γε ἐν τῷ αὐτῷ τετάχθω τοῖς καθ᾿ ἓν εἶδος ὁπωσοῦν λεγομένοις. Ἅπαντα γὰρ τὰ τοιαῦτα συγγενῆ καὶ παραπλήσια ἀλλήλοις ἔοικεν εἶναι. Πᾶν μὲν γὰρ ὕδωρ παντὶ ταὐτὸν τῷ εἴδει λέγεται διὰ τὸ ἔχειν τινὰ ὁμοιότητα, τὸ δ᾿ ἀπὸ τῆς αὐτῆς κρήνης ὕδωρ οὐδενὶ ἄλλῳ διαφέρει ἀλλ᾿ ἢ τῷ σφοδροτέραν εἶναι τὴν ὁμοιότητα· διὸ οὐ χωρίζομεν αὐτὸ τῶν καθ᾿ ἓν εἶδος ὁπωσοῦν λεγομένων. Μάλιστα δ᾿ ὁμολογουμένως τὸ ἓν ἀριθμῷ ταὐτὸν παρὰ πᾶσι δοκεῖ λέγεσθαι. Εἴωθε δὲ καὶ τοῦτο ἀποδίδοσθαι πλεοναχῶς, κυριώτατα μὲν καὶ πρώτως ὅταν ὀνόματι ἢ ὅρῳ τὸ ταὐτὸν ἀποδοθῇ, καθάπερ ἱμάτιον λωπίῳ καὶ ζῷον πεζὸν δίπουν ἀνθρώπῳ, δεύτερον δ᾿ ὅταν τῷ ἰδίῳ, καθάπερ τὸ ἐπιστήμης δεκτικὸν ἀνθρώπῳ καὶ τὸ τῇ φύσει ἄνω φερόμενον πυρί, τρίτον δ᾿ ὅταν ἀπὸ τοῦ συμβεβηκότος, οἷον τὸ καθήμενον ἢ τὸ μουσικὸν Σωκράτει. Πάντα γὰρ ταῦτα τὸ ἓν ἀριθμῷ βούλεται σημαίνειν. Ὅτι δ᾿ ἀληθὲς τὸ νῦν ῥηθέν ἐστιν, ἐκ τῶν μεταβαλλόντων τὰς προσηγορίας μάλιστ᾿ ἄν τις καταμάθοι. Πολλάκις γὰρ ἐπιτάσσοντες ὀνόματι καλέσαι τινὰ τῶν καθημένων μεταβάλλομεν, ὅταν τύχῃ μὴ συνιεὶς ᾧ τὴν πρόσταξιν ποιούμεθα, ὡς ἀπὸ τοῦ συμβεβηκότος αὐτοῦ μᾶλλον συνήσοντος, καὶ κελεύομεν τὸν καθήμενον ἢ διαλεγόμενον καλέσαι πρὸς ἡμᾶς, δῆλον ὡς ταὐτὸν ὑπολαμβάνοντες κατά τε τοὔνομα καὶ κατὰ τὸ συμβεβηκὸς σημαίνειν.
1.88. Bölüm
"Aynı", söylendiği gibi, üç anlama ayrılmış olsun. Logos'ların daha önce söylenen öğelerden kurulduğunun, bunlar aracılığıyla ilerlediğinin ve bunlara yöneldiğinin bir kanıtı istikradır: biri öncüllerin ve problemlerin her birini incelerse, her birinin ya tariften ya özgü nitelikten ya cinsten ya da arazdan doğduğunu görür. Bir başka kanıt da kıyasla elde edilir. Bir şey hakkında yüklenen her şeyin o şeyle yer değiştirerek yüklenebilmesi ya da yüklenememesi zorunludur. Yer değiştirerek yüklenebiliyorsa ya tarif ya da özgü nitelik olur: özü bildiriyorsa tarif, bildirmiyorsa özgü niteliktir; çünkü özgü nitelik, yer değiştirerek yüklenebilen ama özü bildirmeyen şeydi. Şeyle yer değiştirerek yüklenemiyorsa, ya dayanağın tarifinde söylenen öğelerden biridir ya da değildir. Tarifte söylenen öğelerden biriyse ya cins ya da fark olur, çünkü tarif cinsten ve farklardan oluşur. Tarifte söylenen öğelerden biri değilse, araz olacağı açıktır; çünkü araz, ne tarif ne cins ne de özgü nitelik olan ama şeye ait olan şey diye tanımlanmıştı.
Τὸ μὲν οὖν ταὐτόν, καθάπερ εἴρηται, τριχῇ διῃρήσθω. ὅτι δ᾿ ἐκ τῶν πρότερον εἰρημένων οἱ λόγοι καὶ διὰ τούτων καὶ πρὸς ταῦτα, μία μὲν πίστις ἡ διὰ τῆς ἐπαγωγῆς· εἰ γάρ τις ἐπισκοποίη ἑκάστην τῶν προτάσεων καὶ τῶν προβλημάτων, φαίνοιτ᾿ ἂν ἢ ἀπὸ τοῦ ὅρου ἢ ἀπὸ τοῦ ἰδίου ἢ ἀπὸ τοῦ γένους ἢ ἀπὸ τοῦ συμβεβηκότος γεγενημένη. Ἄλλη δὲ πίστις ἡ διὰ συλλογισμοῦ. Ἀνάγκη γὰρ πᾶν τὸ περί τινος κατηγορούμενον ἤτοι ἀντικατηγορεῖσθαι τοῦ πράγματος ἢ μή. Καὶ εἰ μὲν ἀντικατηγορεῖται, ὅρος ἢ ἴδιον ἂν εἴη· εἰ μὲν γὰρ σημαίνει τὸ τί ἦν εἶναι, ὅρος, εἰ δὲ μὴ σημαίνει, ἴδιον· τοῦτο γὰρ ἦν ἴδιον, τὸ ἀντικατηγορούμενον μέν, μὴ σημαῖνον δὲ τὸ τί ἦν εἶναι. Εἰ δὲ μὴ ἀντικατηγορεῖται τοῦ πράγματος, ἤτοι τῶν ἐν τῷ ὁρισμῷ τοῦ ὑποκειμένου λεγομένων ἐστὶν ἢ οὔ. Καὶ εἰ μὲν τῶν ἐν τῷ ὁρισμῷ λεγομένων, γένος ἢ διαφορὰ ἂν εἴη, ἐπειδὴ ὁ ὁρισμὸς ἐκ γένους καὶ διαφορῶν φορῶν ἐστίν· εἰ δὲ μὴ τῶν ἐν τῷ ὁρισμῷ λεγομένων ἐστί, δῆλον ὅτι συμβεβηκὸς ἂν εἴη· τὸ γὰρ συμβεβηκὸς ἐλέγετο ὃ μήτε ὅρος μήτε γένος μήτε ἴδιόν ἐστιν, ὑπάρχει δὲ τῷ πράγματι.
1.99. Bölüm
Bundan sonra, söylenen dört türün içinde bulunduğu kategori cinslerini belirlemek gerekir. Bunlar sayıca on tanedir: ne olduğu, kemiyet, keyfiyet, bir şeye göre olan, yer, zaman, konum, sahip olma, etme, etkilenme. Araz, cins, özgü nitelik ve tarif her zaman bu kategorilerden birinde olacaktır; çünkü bunlar aracılığıyla kurulan bütün öncüller ya ne olduğunu ya keyfiyeti ya kemiyeti ya da öteki kategorilerden birini gösterir. Buradan açıktır ki bir şeyin ne olduğunu gösteren kişi bazen ousia'yı, bazen keyfiyeti, bazen de öteki kategorilerden birini gösterir. Önünde bir insan varken bunun insan ya da canlı olduğunu söylerse, ne olduğunu söyler ve ousia'yı gösterir; önünde beyaz bir renk varken bunun beyaz ya da renk olduğunu söylerse, ne olduğunu söyler ve keyfiyeti gösterir. Aynı şekilde önünde bir arşınlık bir büyüklük varken bunun bir arşınlık büyüklük olduğunu söylerse, ne olduğunu söylemiş olur ve kemiyeti gösterir. Ötekilerde de durum aynıdır: bu türden her şey, ister kendisi kendisi hakkında, ister cinsi onun hakkında söylensin, ne olduğunu gösterir. Başka bir şey hakkında söylendiğinde ise ne olduğunu değil, kemiyeti, keyfiyeti ya da öteki kategorilerden birini gösterir. Demek ki logos'ların konusu olan ve oluştuğu öğeler bunlardır ve bu kadardır; bunları nasıl edineceğimizi ve hangi yollarla bol bol bulacağımızı ise bundan sonra söylemek gerekir.
Μετὰ τοίνυν ταῦτα δεῖ διορίσασθαι τὰ γένη τῶν κατηγοριῶν, ἐν οἷς ὑπάρχουσιν αἱ ῥηθεῖσαι τέτταρες. Ἔστι δὲ ταῦτα τὸν ἀριθμὸν δέκα, τί ἐστι, ποσόν, ποιόν, πρός τι, ποῦ, ποτέ, κεῖσθαι, ἔχειν, ποιεῖν, πάσχειν. Ἀεὶ γὰρ τὸ συμβεβηκὸς καὶ τὸ γένος καὶ τὸ ἴδιον καὶ ὁ ὁρισμὸς ἐν μιᾷ τούτων τῶν κατηγοριῶν ἔσται· πᾶσαι γὰρ ὁ ὁρισμὸς ἐν μιᾷ τούτων τῶν κατηγοριῶν ἔσται· πᾶσαι γὰρ αἱ διὰ τούτων προτάσεις ἢ τί ἐστιν ἢ ποιὸν ἢ ποσὸν ἢ τῶν ἄλλων τινὰ κατηγοριῶν σημαίνουσιν. Δῆλον δ᾿ ἐξ αὐτῶν ὅτι ὁ τὸ τί ἐστι σημαίνων ὁτὲ μὲν οὐσίαν σημαίνει, ὁτὲ δὲ ποιόν, ὁτὲ δὲ τῶν ἄλλων τινὰ κατηγοριῶν. Ὅταν μὲν γὰρ ἐκκειμένου ἀνθρώπου φῇ τὸ ἐκκείμενον ἄνθρωπον εἶναι ἢ ζῷον, τί ἐστι λέγει καὶ οὐσίαν σημαίνει· ὅταν δὲ χρώματος λευκοῦ ἐκκειμένου φῇ τὸ ἐκκείμενον λευκὸν εἶναι ἢ χρῶμα, τί ἐστι λέγει καὶ ποιὸν σημαίνει. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐὰν πηχυαίου μεγέθους ἐκκειμένου φῇ τὸ ἐκκείμενον πηχυαῖον εἶναι μέγεθος, τί ἐστιν ἐρεῖ καὶ ποσὸν σημαίνει. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων· ἕκαστον γὰρ τῶν τοιούτων, ἐάν τε αὐτὸ περὶ αὑτοῦ λέγηται ἐάν τε τὸ γένος περὶ τούτου, τί ἐστι σημαίνει. Ὅταν δὲ περὶ ἑτέρου, οὐ τί ἐστι σημαίνει, ἀλλὰ ποσὸν ἢ ποιὸν ἤ τινα τῶν ἄλλων κατηγοριῶν. Ὥστε περὶ ὧν μὲν οἱ λόγοι καὶ ἐξ ὧν, ταῦτα καὶ τοσαῦτά ἐστι· πῶς δὲ ληψόμεθα καὶ δι᾿ ὧν εὐπορήσομεν, μετὰ ταῦτα λεκτέον.
1.1010. Bölüm
Önce diyalektik öncülün ve diyalektik problemin ne olduğunu belirleyelim. Çünkü her öncülü ya da her problemi diyalektik saymamak gerekir: aklı başında hiç kimse kimsenin kabul etmediği bir şeyi öncül olarak sunmaz, herkesin ya da çoğunluğun açıkça bildiği bir şeyi de problem olarak ortaya atmaz; çünkü bu ikincilerde bir güçlük yoktur, birincileri ise kimse kabul etmez. Diyalektik öncül, herkesin ya çoğunluğun ya da bilgelerin, bilgelerin de ya hepsinin ya çoğunun ya da en tanınmışlarının kabul ettiği, genel kanaate aykırı olmayan bir sorudur; çünkü bilgelerin görüşü, çoğunluğun kanaatlerine zıt değilse kabul edilebilir. Kabul gören görüşlere benzeyen şeyler, kabul gören görüşlerin zıtlarının çelişiği olarak sunulan şeyler ve bulunmuş tekhnē'lere uygun kanaatler de diyalektik öncüldür. Zıtların epistēmē'sinin aynı olduğu ve zıtların hissinin aynı olduğu kabul görüyorsa, gramerin sayıca tek, flüt çalma sanatının da tek olduğu, gramer birden çoksa flüt çalma sanatının da birden çok olduğu kabul görüyor gibi görünecektir; çünkü bunların hepsi benzer ve akraba görünür. Aynı şekilde kabul gören görüşlerin zıtlarının çelişiği olarak sunulanlar da kabul görüyor gibi görünecektir. Mesela dostlara iyilik etmek gerektiği kabul görüyorsa, onlara kötülük etmemek gerektiği de kabul görür. Dostlara kötülük etmek gerektiği bunun zıttı, onlara kötülük etmemek gerektiği ise bu zıttın çelişiğidir. Aynı şekilde dostlara iyilik etmek gerekiyorsa, düşmanlara iyilik etmemek gerekir. Bu da zıttın çelişiğidir; çünkü zıt, düşmanlara iyilik etmek gerektiğidir. Ötekilerde de durum aynıdır. Karşılaştırma yoluyla, zıt şey hakkında zıt şey de kabul görüyor gibi görünecektir; mesela dostlara iyilik etmek gerekiyorsa, düşmanlara kötülük etmek gerekir. Dostlara iyilik etmek, düşmanlara kötülük etmenin zıttı gibi de görünebilir; bunun gerçekte de böyle olup olmadığı, zıtlar hakkında söylenecekler arasında ele alınacaktır. Tekhnē'lere uygun kanaatlerin de diyalektik öncül olduğu açıktır; çünkü insan bu konuları incelemiş olanların görüşlerini kabul eder: hekimlikle ilgili konularda hekimin, geometriyle ilgili konularda geometricinin dediğini kabul eder; ötekilerde de durum aynıdır.
Πρῶτον τοίνυν διωρίσθω, τί ἐστι πρότασις διαλεκτικὴ καὶ τί πρόβλημα διαλεκτικόν. Οὐ γὰρ πᾶσαν πρότασιν οὐδὲ πᾶν πρόβλημα διαλεκτικὸν θετέον· οὐδεὶς γὰρ ἂν προτείνειε νοῦν ἔχων τὸ μηδενὶ δοκοῦν, οὐδὲ προβάλοι τὸ πᾶσι φανερὸν ἢ τοῖς πλείστοις· τὰ μὲν γὰρ οὐκ ἔχει ἀπορίαν, τὰ δ᾿ οὐδεὶς ἂν θείη. Ἔστι δὲ πρότασις διαλεκτικὴ ἐρώτησις ἔνδοξος ἢ πᾶσιν ἢ τοῖς πλείστοις ἢ τοῖς σοφοῖς, καὶ τούτοις ἢ πᾶσιν ἢ τοῖς πλείστοις ἢ τοῖς μάλιστα γνωρίμοις, μὴ παράδοξος· θείη γὰρ ἄν τις τὸ δοκοῦν τοῖς σοφοῖς, ἐὰν μὴ ἐναντίον ταῖς τῶν πολλῶν δόξαις ᾖ. Εἰσὶ δὲ προτάσεις διαλεκτικαὶ καὶ τὰ τοῖς ἐνδόξοις ὅμοια, καὶ τἀναντία κατ᾿ ἀντίφασιν τοῖς δοκοῦσιν ἐνδόξοις εἶναι προτεινόμενα, καὶ ὅσαι δόξαι κατὰ τέχνας εἰσὶ τὰς εὑρημένας. Εἰ γὰρ ἔνδοξον τὸ τὴν αὐτὴν εἶναι τῶν ἐναντίων ἐπιστήμην καὶ τὸ αἴσθησιν τὴν αὐτὴν εἶναι τῶν ἐναντίων, ἔνδοξον ἂν φανείη καὶ εἰ μίαν ἀριθμῷ γραμματικὴν εἶναι, καὶ αὐλητικὴν μίαν, εἰ δὲ πλείους γραμματικάς, καὶ αὐλητικὰς πλείους· πάντα γὰρ ὅμοια καὶ συγγενῆ ταῦτ᾿ ἔοικεν εἶναι. Ὁμοίως δὲ καὶ τὰ τοῖς ἐνδόξοις ἐναντία κατ᾿ ἀντίφασιν προτεινόμενα ἔνδοξα φανεῖται· εἰ γὰρ ἔνδοξον ὅτι δεῖ τοὺς φίλους εὖ ποιεῖν, καὶ ὅτι οὐ δεῖ κακῶς ποιεῖν ἔνδοξον. Ἔστι δ᾿ ἐναντίον μὲν ὅτι δεῖ κακῶς ποιεῖν τοὺς φίλους, κατ᾿ ἀντίφασιν δὲ ὅτι οὐ δεῖ κακῶς ποιεῖν. Ὁμοίως δὲ καὶ εἰ δεῖ τοὺς φίλους εὖ ποιεῖν, τοὺς ἐχθροὺς οὐ δεῖ. Ἔστι δὲ καὶ τοῦτο κατ᾿ ἀντίφασιν τῶν ἐναντίων· τὸ γὰρ ἐναντίον ἐστὶν ὅτι δεῖ τοὺς ἐχθροὺς εὖ ποιεῖν. Ὡσαύτως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων. Ἔνδοξον δ᾿ ἐν παραβολῇ φανεῖται καὶ τὸ ἐναντίον περὶ τοῦ ἐναντίου, οἷον εἰ τοὺς φίλους δεῖ εὖ ποιεῖν, καὶ τοὺς ἐχθροὺς δεῖ κακῶς. Φανείη δ᾿ ἂν καὶ ἐναντίον τὸ τοὺς φίλους εὖ ποιεῖν τῷ τοὺς ἐχθροὺς κακῶς· πότερον δὲ καὶ κατ᾿ ἀλήθειαν οὕτως ἔχει ἢ οὔ, ἐν τοῖς ὑπὲρ τῶν ἐναντίων λεγομένοις ῥηθήσεται. Δῆλον δ᾿ ὅτι καὶ ὅσαι δόξαι κατὰ τέχνας εἰσί, διαλεκτικαὶ προτάσεις εἰσί· θείη γὰρ ἄν τις τὰ δοκοῦντα τοῖς ὑπὲρ τούτων ἐπεσκεμμένοις, οἷον περὶ μὲν τῶν ἐν ἰατρικῇ ὡς ὁ ἰατρός, περὶ δὲ τῶν ἐν γεωμετρίᾳ ὡς ὁ γεωμέτρης· ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων.
1.1111. Bölüm
Diyalektik problem, bir şeyi tercih etmeye ya da ondan kaçınmaya, ya da doğruyu bilmeye yönelen, buna ya kendisi ya da bu türden başka bir şeye yardımcı olarak katkıda bulunan bir inceleme konusudur; insanlar bu konuda ya hiçbir kanaate sahip değildir, ya da çoğunluk bilgelere, bilgeler çoğunluğa zıt düşünür, ya da iki taraf kendi içinde birbirine zıt düşünür. Bazı problemleri bilmek bir şeyi tercih etmek ya da ondan kaçınmak için yararlıdır; mesela hazzın tercih edilecek bir şey olup olmadığı. Bazıları yalnız bilmek için bilinir; mesela evrenin ezelî olup olmadığı. Bazıları da kendi başına bunların hiçbirine yaramaz, ama bunlardan birine yardımcı olur; çünkü pek çok şeyi kendisi için değil, başka şeyler için, onlar aracılığıyla başka bir şeyi bilelim diye bilmek isteriz. Zıt kıyasların kurulabildiği konular da problemdir (çünkü iki taraf için de inandırıcı logos'lar bulunduğundan bir şeyin böyle olup olmadığında güçlük vardır); önemli oldukları halde hakkında bir logos'umuz bulunmayan, niçinini vermenin zor olduğunu düşündüğümüz konular da öyledir; mesela evrenin ezelî olup olmadığı. Çünkü bu tür şeyler de araştırılabilir.
Problemler ve öncüller, söylendiği gibi, belirlenmiş olsun. Tez ise felsefede tanınmış birinin ileri sürdüğü, genel kanaate aykırı bir görüştür; mesela Antisthenes'in dediği gibi çelişmenin imkânsız olduğu, Herakleitos'a göre her şeyin hareket ettiği ya da Melissos'un dediği gibi var olanın tek olduğu. Çünkü kanaatlere aykırı bir şey söyleyen rastgele birini ciddiye almak saflıktır. Ya da tez, kanaatlere aykırı olduğu halde lehinde bir logos'umuz bulunan görüştür; mesela sofistlerin dediği gibi, her var olanın ya oluşmuş ya da ezelî olmadığı; çünkü müzisyen olan biri, ne oluşmuş ne de ezelî olduğu halde gramercidir. Bu görüş, biri onu doğru bulmasa bile, lehinde bir logos bulunduğu için doğru görünebilir.
Tez de bir problemdir; ama her problem tez değildir, çünkü bazı problemler hakkında hiçbir kanaatimiz yoktur. Tezin de bir problem olduğu açıktır: söylenenlerden, tez hakkında ya çoğunluğun bilgelerle ya da iki taraftan birinin kendi içinde anlaşmazlığa düşmesi zorunludur, çünkü tez genel kanaate aykırı bir görüştür. Bugün diyalektik problemlerin hemen hepsine tez deniyor. Hangi adla anıldığının bir önemi olmasın; bunları yeni adlar türetmek için değil, aralarındaki farklar gözümüzden kaçmasın diye böyle ayırdık.
Her problemi ya da her tezi incelemek gerekmez; yalnız, ceza ya da his değil logos isteyen birinin güçlük çekebileceği problemi incelemek gerekir. Tanrılara saygı gösterilmeli mi, anne babayı sevmek gerekir mi diye güçlük çekenler cezayı, kar beyaz mı değil mi diye güçlük çekenler ise hissi hak eder. İspatı çok yakın olanları da çok uzak olanları da incelememek gerekir; çünkü birincilerde hiçbir güçlük yoktur, ikincilerin güçlüğü ise alıştırmanın ölçüsünü aşar.
Πρόβλημα δ᾿ ἐστὶ διαλεκτικὸν θεώρημα τὸ συντεῖνον ἢ πρὸς αἵρεσιν καὶ φυγὴν ἢ πρὸς ἀλήθειαν καὶ γνῶσιν, ἢ αὐτὸ ἢ ὡς συνεργὸν πρός τι ἕτερον τῶν τοιούτων· περὶ οὗ ἢ οὐδετέρως δοξάζουσιν ἢ ἐναντίως οἱ πολλοὶ τοῖς σοφοῖς ἢ οἱ σοφοὶ τοῖς πολλοῖς ἢ ἑκατέροι αὐτοὶ ἑαυτοῖς. Ἔνια μὲν γὰρ τῶν προβλημάτων χρήσιμον εἰδέναι πρὸς τὸ ἑλέσθαι ἢ φυγεῖν, οἷον πότερον ἡ ἡδονὴ αἱρετὸν ἢ οὔ, ἔνια δὲ πρὸς τὸ εἰδέναι μόνον, οἷον πότερον ὁ κόσμος ἀΐδιος ἢ οὔ, ἔνια δὲ αὐτὰ μὲν καθ᾿ αὑτὰ πρὸς οὐδέτερον τούτων, συνεργὰ δέ ἐστι πρός τινα τῶν τοιούτων· πολλὰ γὰρ αὐτὰ μὲν καθ᾿ αὑτὰ οὐ βουλόμεθα γνωρίζειν, ἑτέρων δ᾿ ἕνεκα, ὅπως διὰ τούτων ἄλλο τι γνωρίσωμεν. Ἔστι δὲ προβλήματα καὶ ὧν ἐναντίοι εἰσὶ συλλογισμοί (ἀπορίαν γὰρ ἔχει πότερον οὕτως ἔχει ἢ οὐχ οὕτως διὰ τὸ περὶ ἀμφοτέρων εἶναι λόγους πιθανούς) καὶ περὶ ὧν λόγον μὴ ἔχομεν ὄντων μεγάλων, χαλεπὸν οἰόμενοι εἶναι τὸ διὰ τί ἀποδοῦναι, οἷον πότερον ὁ κόσμος ἀΐδιος ἢ οὔ· καὶ γὰρ τὰ τοιαῦτα ζητήσειεν ἄν τις.
Τὰ μὲν οὖν προβλήματα καὶ αἱ προτάσεις, καθάπερ εἴρηται, διωρίσθω· θέσις δέ ἐστιν ὑπόληψις παράδοξος τῶν γνωρίμων τινὸς κατὰ φιλοσοφίαν, οἷον ὅτι οὐκ ἔστιν ἀντιλέγειν, καθάπερ ἔφη Ἀντισθένης, ἢ ὅτι πάντα κινεῖται καθ᾿ Ἡράκλειτον, ἢ ὅτι ἓν τὸ ὄν, καθάπερ Μέλισσός φησιν· τὸ γὰρ τοῦ τυχόντος ἐναντία ταῖς δόξαις ἀποφηναμένου φροντίζειν εὔηθες. Ἣ περὶ ὧν λόγον ἔχομεν ἐναντίον ταῖς δόξαις, οἷον ὅτι οὐ πᾶν τὸ ὂν ἤτοι γενόμενόν ἐστιν ἢ ἀΐδιον, καθάπερ οἱ σοφισταί φασιν· μουσικὸν γὰρ ὄντα γραμματικὸν εἶναι οὔτε γενόμενον οὔτε ἀΐδιον ὄντα. Τοῦτο γάρ, εἰ καί τινι μὴ δοκεῖ, δόξειεν ἂν διὰ τὸ λόγον ἔχειν.
Ἔστι μὲν οὖν καὶ ἡ θέσις πρόβλημα· οὐ πᾶν δὲ πρόβλημα θέσις, ἐπειδὴ ἔνια τῶν προβλημάτων τοιαῦτ᾿ ἐστὶ περὶ ὧν οὐδετέρως δοξάζομεν. Ὅτι δέ ἐστι καὶ ἡ θέσις πρόβλημα, δῆλον· ἀνάγκη γὰρ ἐκ τῶν εἰρημένων ἢ τοὺς πολλοὺς τοῖς σοφοῖς περὶ τὴν θέσιν ἀμφισβητεῖν ἢ ὁποτερουσοῦν ἑαυτοῖς, ἐπειδὴ ὑπόληψίς τις παράδοξος ἡ θέσις ἐστίν. Σχεδὸν δὲ νῦν πάντα τὰ διαλεκτικὰ προβλήματα θέσεις καλοῦνται. Διαφερέτω δὲ μηδὲν ὁπωσοῦν λεγόμενον· οὐ γὰρ ὀνοματοποιῆσαι βουλόμενοι διείλομεν οὕτως αὐτά, ἀλλ᾿ ἵνα μὴ λανθάνωσιν ἡμᾶς τίνες αὐτῶν τυγχάνουσιν οὖσαι διαφοραί.
Οὐ δεῖ δὲ πᾶν πρόβλημα οὐδὲ πᾶσαν θέσιν ἐπισκοπεῖν, ἀλλ᾿ ἣν ἀπορήσειεν ἄν τις τῶν λόγου δεομένων καὶ μὴ κολάσεως ἢ αἰσθήσεως· οἱ μὲν γὰρ ἀποροῦντες πότερον δεῖ τοὺς θεοὺς τιμᾶν καὶ τοὺς γονέας ἀγαπᾶν ἢ οὒ κολάσεως δέονται, οἱ δὲ πότερον ἡ χιὼν λευκὴ ἢ οὒ αἰσθήσεως. Οὐδὲ δὴ ὧν σύνεγγυς ἡ ἀπόδειξις, οὐδ᾿ ὧν λίαν πόρρω· τὰ μὲν γὰρ οὐκ ἔχει ἀπορίαν, τὰ δὲ πλείω ἢ κατὰ γυμναστικήν.
1.1212. Bölüm
Bunlar belirlendikten sonra diyalektik logos'ların kaç türü olduğunu ayırmak gerekir. Bir türü istikra, öteki kıyastır. Kıyasın ne olduğu daha önce söylendi. İstikra ise cüzîlerden küllîye doğru ilerlemektir; mesela işini bilen dümenci en iyi dümenciyse, işini bilen arabacı da en iyi arabacıysa, genel olarak her alanda işini bilen kişi en iyisidir. İstikra daha inandırıcı ve daha açıktır, his bakımından daha kolay bilinir ve herkesin elinin altındadır; kıyas ise daha zorlayıcıdır ve itiraz etmeyi sevenlere karşı daha etkilidir.
Διωρισμένων δὲ τούτων χρὴ διελέσθαι πόσα τῶν λόγων εἴδη τῶν διαλεκτικῶν. Ἔστι δὲ τὸ μὲν ἐπαγωγή, τὸ δὲ συλλογισμός. Καὶ συλλογισμὸς μὲν τί ἐστιν, εἴρηται πρότερον, ἐπαγωγὴ δὲ ἡ ἀπὸ τῶν καθ᾿ ἕκαστον ἐπὶ τὰ καθόλου ἔφοδος, οἷον εἰ ἔστι κυβερνήτης ὁ ἐπιστάμενος κράτιστος καὶ ἡνίοχος, καὶ ὅλως ἐστὶν ὁ ἐπιστάμενος περὶ ἕκαστον ἄριστος. Ἔστι δ᾿ ἡ μὲν ἐπαγωγὴ πιθανώτερον καὶ σαφέστερον καὶ κατὰ τὴν αἴσθησιν γνωριμώτερον καὶ τοῖς πολλοῖς κοινόν, ὁ δὲ συλλογισμὸς βιαστικώτερον καὶ πρὸς τοὺς ἀντιλογικοὺς ἐνεργέστερον.
1.1313. Bölüm
Logos'ların konusu olan ve oluştuğu sınıflar, daha önce söylendiği gibi, belirlenmiş olsun. Kıyasları ve istikraları bol bol bulmamızı sağlayacak araçlar ise dörttür: birincisi öncülleri edinmek, ikincisi her şeyin kaç anlamda söylendiğini ayırabilmek, üçüncüsü farkları bulmak, dördüncüsü de benzerliği incelemek. Bunların son üçü de bir bakıma öncüldür; çünkü her birine göre bir öncül kurmak mümkündür. Mesela güzel olanın ya da hoş olanın ya da yararlı olanın tercih edilecek bir şey olduğu; hissin epistēmē'den, birini kaybeden kişinin onu yeniden kazanabilmesi, ötekini ise kazanamamasıyla ayrıldığı; sağlığa yarayanın sağlığa, beden gücüne yarayanın beden gücüne aynı şekilde bağlı olduğu. Birinci öncül birden çok anlamda söylenen şeyden, ikincisi farklardan, üçüncüsü de benzer şeylerden alınmıştır.
Τὰ μὲν οὖν γένη περὶ ὧν τε οἱ λόγοι καὶ ἐξ ὧν, καθάπερ ἔμπροσθεν εἴρηται, διωρίσθω· τὰ δ᾿ ὄργανα, δι᾿ ὧν εὐπορήσομεν τῶν συλλογισμῶν καὶ τῶν ἐπαγωγῶν, ἐστὶ τέτταρα, ἓν μὲν τὸ προτάσεις λαβεῖν, δεύτερον δὲ ποσαχῶς ἕκαστον λέγεται δύνασθαι διελεῖν, τρίτον τὰς διαφορὰς εὑρεῖν, τέταρτον δὲ ἡ τοῦ ὁμοίου σκέψις. Ἔστι δὲ τρόπον τινὰ καὶ τὰ τρία τούτων προτάσεις· ἔστι γὰρ καθ᾿ ἕκαστον αὐτῶν ποιῆσαι πρότασιν, οἷον ὅτι αἱρετόν ἐστι τὸ καλὸν ἢ τὸ ἡδὺ ἢ τὸ συμφέρον, καὶ ὅτι διαφέρει αἴσθησις ἐπιστήμης τῷ τὴν μὲν ἀποβαλόντι δυνατὸν εἶναι πάλιν λαβεῖν, τὴν δ᾿ ἀδύνατον, καὶ ὅτι ὁμοίως ἔχει τὸ ὑγιεινὸν πρὸς ὑγίειαν καὶ τὸ εὐεκτικὸν πρὸς εὐεξίαν. Ἔστι δ᾿ ἡ μὲν πρώτη πρότασις ἀπὸ τοῦ πολλαχῶς λεγομένου, ἡ δὲ δευτέρα ἀπὸ τῶν διαφορῶν, ἡ δὲ τρίτη ἀπὸ τῶν ὁμοίων.
1.1414. Bölüm
Öncülleri, öncül için belirlediğimiz anlamların sayısınca seçmek gerekir: herkesin ya çoğunluğun ya da bilgelerin, bilgelerin de ya hepsinin ya çoğunun ya da en tanınmışlarının kanaatlerini, kabul gören görüşlerin zıtlarını ve tekhnē'lere uygun kanaatleri elimizin altında bulundurarak. Daha önce söylendiği gibi, kabul gören görüşlerin zıtlarının çelişiklerini de öncül olarak sunmak gerekir. Seçerken yalnız kabul gören öncülleri değil, onlara benzeyenleri de kurmak yararlıdır; mesela zıtların hissinin aynı olduğu (çünkü epistēmē'leri de aynıdır) ve görmenin dışarıya bir şey göndermekle değil, içeriye bir şey almakla gerçekleştiği; çünkü öteki hislerde de durum böyledir: dışarıya bir şey göndermekle değil içeriye bir şey almakla duyarız, tatmak da öyledir. Ötekilerde de durum aynıdır. Ayrıca bütün durumlarda ya da çoğu durumda doğru görünen şeyi bir ilke ve kabul gören bir tez olarak almak gerekir; çünkü onun bir durumda öyle olmadığını fark etmeyenler onu kabul eder. Öncülleri yazılmış logos'lardan da seçmeli, her cins için ayrı başlıklar koyarak listeler yapmalıdır; mesela iyi hakkında ya da canlı hakkında, iyinin her türü hakkında, ne olduğundan başlayarak. Tek tek düşünürlerin kanaatlerini de not etmelidir; mesela Empedokles'in cisimlerin dört öğesi olduğunu söylediğini; çünkü insan, tanınmış birinin söylediği şeyi kabul eder.
Kabaca söylersek öncüllerin ve problemlerin üç kısmı vardır: bazı öncüller ahlakla, bazıları tabiatla, bazıları da mantıkla ilgilidir. Ahlakla ilgili olanlar mesela şöyledir: anne baba ile kanunlar anlaşmazlığa düşerse, anne babaya mı yoksa kanunlara mı itaat etmek gerekir? Mantıkla ilgili olanlar mesela şöyledir: zıtların epistēmē'si aynı mıdır, değil midir? Tabiatla ilgili olanlar mesela şöyledir: evren ezelî midir, değil midir? Problemler de aynı şekildedir. Bunların her birinin nasıl şeyler olduğunu bir tarifle vermek kolay değildir; ama her birini, verilen örneklere bakarak istikra yoluyla kazanılan alışkanlıkla tanımaya çalışmak gerekir.
Felsefe için bunları doğruluk bakımından, diyalektik için ise kanaat bakımından ele almak gerekir. Bütün öncülleri olabildiğince küllî olarak almalı, tek öncülü çok öncül hâline getirmelidir; mesela karşıtların epistēmē'sinin aynı olduğunu, sonra zıtların ve bir şeye göre olanların epistēmē'sinin aynı olduğunu. Bunları da yine aynı şekilde, bölmek mümkün oldukça bölmek gerekir; mesela iyinin ve kötünün, beyazın ve siyahın, soğuğun ve sıcağın epistēmē'sinin aynı olduğunu. Ötekilerde de durum aynıdır.
Τὰς μὲν οὖν προτάσεις ἐκλεκτέον ὁσαχῶς διωρίσθη περὶ προτάσεως, ἢ τὰς πάντων δόξας προχειριζόμενον ἢ τὰς τῶν πλείστων ἢ τὰς τῶν σοφῶν, καὶ τούτων ἢ πάντων ἢ τῶν πλείστων ἢ τῶν γνωριμωτάτων, ἢ τὰς ἐναντίας ταῖς φαινομέναις, καὶ ὅσαι δόξαι κατὰ τέχνας εἰσίν. Δεῖ δὲ προτείνειν καὶ τὰς ἐναντίας ταῖς φαινομέναις ἐνδόξοις κατ᾿ ἀντίφασιν, καθάπερ εἴρηται πρότερον. Χρήσιμον δὲ καὶ τὸ ποιεῖν αὐτὰς ἐν τῷ ἐκλέγειν μὴ μόνον τὰς οὔσας ἐνδόξους, ἀλλὰ καὶ τὰς ὁμοίας ταύταις, οἷον ὅτι τῶν ἐναντίων ἡ αὐτὴν αἴσθησις (καὶ γὰρ ἡ ἐπιστήμη) καὶ ὅτι ὁρῶμεν εἰσδεχόμενοί τι, οὐκ ἐκπέμποντες καὶ γὰρ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων αἰσθήσεων οὕτως· ἀκούομέν τε γὰρ εἰσδεχόμενοί τι, οὐκ ἐκπέμποντες, καὶ γευόμεθα ὡσαύτως. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων. Ἔτι ὅσα ἐπὶ πάντων ἢ τῶν πλείστων φαίνεται, ληπτέον ὡς ἀρχὴν καὶ δοκοῦσαν θέσιν· τιθέασι γὰρ οἱ μὴ συνορῶντες ἐπί τινος οὐχ᾿ οὕτως. Ἐκλέγειν δὲ χρὴ καὶ ἐκ τῶν γεγραμμένων λόγων, τὰς δὲ διαγραφὰς ποιεῖσθαι περὶ ἑκάστου γένους ὑποτιθέντας χωρίς, οἷον περὶ ἀγαθοῦ ἢ περὶ ζῴου καὶ περὶ ἀγαθοῦ παντός, ἀρξάμενον ἀπὸ τοῦ τί ἐστιν. Παρασημαίνεσθαι δὲ καὶ τὰς ἑκάστων δόξας, οἷον ὅτι Ἐμπεδοκλῆς τέτταρα ἔφησε τῶν σωμάτων στοιχεῖα εἶναι· θείη γὰρ ἄν τις τὸ ὑπό τινος εἰρημένον ἐνδόξου.
Ἔστι δ᾿ ὡς τύπῳ περιλαβεῖν τῶν προτάσεων καὶ τῶν προβλημάτων μέρη τρία. Αἱ μὲν γὰρ ἠθικαὶ προτάσεις εἰσίν, αἱ δὲ φυσικαί, αἱ δὲ λογικαί. Ἠθικαὶ μὲν οὖν αἱ τοιαῦται, οἷον πότερον δεῖ τοῖς γονεῦσι μᾶλλον ἢ τοῖς νόμοις πειθαρχεῖν, ἐὰν διαφωνῶσιν· λογικαὶ δὲ οἷον πότερον τῶν ἐναντίων ἡ αὐτὴ ἐπιστήμη ἢ οὔ, φυσικαὶ δὲ οἷον πότερον ὁ κόσμος ἀΐδιος ἢ οὔ. Ὁμοίως δὲ καὶ τὰ προβλήματα. Ποῖαι δ᾿ ἕκασται τῶν προειρημένων, ὁρισμῷ μὲν οὐκ εὐπετὲς ἀποδοῦναι περὶ αὐτῶν, τῇ δὲ διὰ τῆς ἐπαγωγῆς συνηθείᾳ πειρατέον γνωρίζειν ἑκάστην αὐτῶν, κατὰ τὰ προειρημένα παραδείγματα ἐπισκοποῦντα.
Πρὸς μὲν οὖν φιλοσοφίαν κατ᾿ ἀλήθειαν περὶ αὐτῶν πραγματευτέον, διαλεκτικῶς δὲ πρὸς δόξαν. Ληπτέον δ᾿ ὅτι μάλιστα καθόλου πάσας τὰς προτάσεις, καὶ τὴν μίαν πολλὰς ποιητέον, οἷον ὅτι τῶν ἀντικειμένων ἡ αὐτὴ ἐπιστήμη, εἶθ᾿ ὅτι τῶν ἐναντίων καὶ ὅτι τῶν πρός τι. Τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ ταύτας πάλιν διαιρετέον, ἕως ἂν ἐνδέχηται διαιρεῖν, οἷον ὅτι ἀγαθοῦ καὶ κακοῦ, καὶ λευκοῦ καὶ μέλανος, καὶ ψυχροῦ καὶ θερμοῦ. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων.
1.1515. Bölüm
Öncül hakkında söylenenler yeterlidir. "Kaç anlamda" konusuna gelince, yalnız bir kelimenin başka başka anlamlarda söylendiği durumları ele almakla kalmamalı, bu anlamların logos'larını da vermeye çalışmalıdır. Mesela yalnız adalete ve cesarete bir anlamda, beden gücüne yarayana ve sağlığa yarayana ise başka bir anlamda iyi dendiğini söylemekle yetinmemeli; ilkilerine kendileri belli bir keyfiyete sahip oldukları için, ötekilere ise kendileri belli bir keyfiyete sahip oldukları için değil, bir şey meydana getirdikleri için iyi dendiğini de söylemelidir. Ötekilerde de durum aynıdır.
Περὶ μὲν οὖν προτάσεως ἱκανὰ τὰ προειρημένα· τὸ δὲ ποσαχῶς, πραγματευτέον μὴ μόνον ὅσα λέγεται καθ᾿ ἕτερον
s272Bir kelimenin tür bakımından birden çok anlamda mı yoksa tek anlamda mı söylendiğini şu yollarla incelemek gerekir. İlk olarak zıttına bakıp onun birden çok anlamda söylenip söylenmediğini incelemeli; zıtlar ister tür bakımından ister adla birbirinden ayrılsın. Bazılarında fark hemen adlarda da görünür; mesela "keskin"in seste zıttı "ağır", katı cisimde ise "kör"dür. Demek ki keskinin zıttının birden çok anlamda söylendiği açıktır. Öyleyse keskin de birden çok anlamda söylenir; çünkü o iki anlamın her birine göre zıttı farklı olacaktır. Kör ile ağırın zıttı aynı keskin olmayacaktır, ama ikisinin de zıttı keskindir. Yine "ağır"ın seste zıttı "keskin", katı cisimde ise "hafif"tir; demek ki zıttı birden çok anlamda söylendiğine göre ağır da birden çok anlamda söylenir. "Güzel"in de zıttı canlıda "çirkin", evde ise "kötü"dür; demek ki "güzel" eşadlıdır.
Bazılarında ise adlarda hiçbir uyuşmazlık yoktur, ama tür bakımından fark hemen göze çarpar; mesela beyaz ve siyahta. Hem sese hem de renge beyaz ve siyah denir. Adlarda hiçbir uyuşmazlık yoktur, ama tür bakımından fark hemen göze çarpar; çünkü renge ve sese aynı anlamda beyaz denmez. Bu his yoluyla da açıktır: tür bakımından aynı olan şeyleri aynı his algılar; oysa seste ve renkteki beyazı aynı hisle ayırt etmeyiz, birini görmeyle, ötekini işitmeyle ayırt ederiz. Tatlardaki ve katı cisimlerdeki keskin ve kör de böyledir: birini dokunmayla, ötekini tatmayla ayırt ederiz.
τρόπον, ἀλλὰ καὶ τοὺς λόγους αὐτῶν πειρατέον ἀποδιδόναι, οἷον μὴ μόνον ὅτι ἀγαθὸν καθ᾿ ἕτερον μὲν τρόπον λέγεται δικαιοσύνη καὶ ἀνδρία, εὐεκτικὸν δὲ καὶ ὑγιεινὸν καθ᾿ ἕτερον, ἀλλ᾿ ὅτι καὶ τὰ μὲν τῷ αὐτὰ ποιά τινα εἶναι, τὰ δὲ τῷ ποιητικά τινος καὶ οὐ τῷ ποιὰ αὐτά τινα εἶναι. Ὡσαύτως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων.
Πότερον δὲ πολλαχῶς ἢ μοναχῶς τῷ εἴδει λέγεται, διὰ τῶνδε θεωρητέον. Πρῶτον μὲν ἐπὶ τοῦ ἐναντίου σκοπεῖν εἰ πολλαχῶς λέγεται, ἐάν τε τῷ εἴδει ἐάν τε τῷ ὀνόματι διαφωνῇ. Ἔνια γὰρ εὐθὺς καὶ τοῖς ὀνόμασιν ἕτερά ἐστιν, οἷον τῷ ὀξεῖ ἐν φωνῇ μὲν ἐναντίον τὸ βαρύ, ἐν ὄγκῳ δὲ τὸ ἀμβλύ. Δῆλον οὖν ὅτι τὸ ἐναντίον τῷ ὀξεῖ πολλαχῶς λέγεται. Εἰ δὲ τοῦτο, καὶ τὸ ὀξύ· καθ᾿ ἑκάτερον γὰρ ἐκείνων ἕτερον ἔσται τὸ ἐναντίον. Οὐ γὰρ τὸ αὐτὸ ὀξὺ ἔσται τῷ ἀμβλεῖ καὶ τῷ βαρεῖ ἐναντίον, ἑκατέρῳ δὲ τὸ ὀξὺ ἐναντίον. Πάλιν τῷ βαρεῖ ἐν φωνῇ μὲν τὸ ὀξὺ ἐναντίον, ἐν ὄγκῳ δὲ τὸ κοῦφον, ὥστε πολλαχῶς τὸ βαρὺ λέγεται, ἐπειδὴ καὶ τὸ ἐναντίον. Ὁμοίως δὲ καὶ τῷ καλῷ τῷ μὲν ἐπί τοῦ ζῴου τὸ αἰσχρόν, τῷ δ᾿ ἐπὶ τῆς οἰκίας τὸ μοχθηρόν, ὥστε ὁμώνυμον τὸ καλόν.
Ἐπ᾿ ἐνίων δὲ τοῖς μὲν ὀνόμασιν οὐδαμῶς διαφωνεῖ, τῷ δ᾿ εἴδει κατάδηλος ἐν αὐτοῖς εὐθέως ἡ διαφορά ἐστιν, οἷον ἐπὶ τοῦ λευκοῦ καὶ μέλανος. Φωνὴ γὰρ λευκὴ καὶ μέλαινα λέγεται, ὁμοίως δὲ καὶ χρῶμα. Τοῖς μὲν οὖν ὀνόμασιν οὐδὲν διαφωνεῖ, τῷ δ᾿ εἴδει κατάδηλος ἐν αὐτοῖς εὐθέως ἡ διαφορά· οὐ γὰρ ὁμοίως τό τε χρῶμα λευκὸν λέγεται καὶ ἡ φωνή. Δῆλον δὲ τοῦτο καὶ διὰ τῆς αἰσθήσεως· τῶν γὰρ αὐτῶν τῷ εἴδει ἡ αὐτὴ αἴσθησις, τὸ δὲ λευκὸν τὸ ἐπὶ τῆς φωνῆς καὶ τοῦ χρώματος οὐ τῇ αὐτῇ αἰσθήσει κρίνομεν, ἀλλὰ τὸ μὲν ὄψει, τὸ δ᾿ ἀκοῇ. Ὁμοίως δὲ καὶ τὸ ὀξὺ καὶ τὸ ἀμβλὺ ἐν
s273Bunlarda da ne kendilerinde ne de zıtlarında adlar bakımından bir uyuşmazlık vardır; çünkü ikisinin zıttına da "kör" denir.
Ayrıca birinin bir zıttı olup ötekinin hiçbir zıttı yoksa: mesela içmekten gelen hazzın zıttı susuzluktan gelen acıdır, köşegenin kenarla ölçüştürülemez olduğunu seyretmekten gelen hazzın ise hiçbir zıttı yoktur; demek ki "haz" birden çok anlamda söylenir. Düşünceyle sevmenin zıttı nefret etmektir, bedenle yapılan sevmenin ise hiçbir zıttı yoktur; demek ki "sevmek" eşadlıdır. Ayrıca zıtların arasındaki şeylere bakmalı: bazı zıtların arasında bir şey bulunup ötekilerin arasında hiçbir şey bulunmuyorsa, ya da ikisinin arasında da bir şey bulunduğu halde bu aynı şey değilse. Mesela renklerde beyaz ile siyahın arasında boz vardır, seste ise hiçbir şey yoktur; varsa da, bazılarının dediği gibi, aradaki şey boğuk sestir. Demek ki "beyaz" eşadlıdır, "siyah" da öyle. Ayrıca birinde aradaki şeyler birden çok, ötekinde tekse: beyaz ve siyahta olduğu gibi; renklerde aradaki şeyler çoktur, seste ise tek bir şey, boğuk ses vardır.
Yine çelişik karşıtına bakıp onun birden çok anlamda söylenip söylenmediğini incelemeli. O birden çok anlamda söyleniyorsa, onun karşıtı da birden çok anlamda söylenecektir. Mesela "görmemek" birden çok anlamda söylenir: biri görme yetisine sahip olmamak, öteki görme yetisini fiilen kullanmamak. Bu birden çok anlamda söyleniyorsa, "görmek"in de birden çok anlamda söylenmesi zorunludur; çünkü görmemenin iki anlamının her birinin bir karşıtı olacaktır: görme yetisine sahip olmamanın karşıtı ona sahip olmak, görme yetisini kullanmamanın karşıtı da onu kullanmaktır.
Ayrıca yoksunluk ve meleke bakımından söylenenlere bakmalı; çünkü biri birden çok anlamda söyleniyorsa öteki de öyledir. Mesela "hissetmek" hem psykhē hem beden bakımından söyleniyorsa, "hissetmez olmak" da hem psykhē hem beden bakımından, birden çok anlamda söylenecektir.
χυμοῖς καὶ ἐν ὄγκοις· ἀλλὰ τὸ μὲν ἁφῇ, τὸ δὲ γεύσει. Οὐδὲ γὰρ ταῦτα διαφωνεῖ τοῖς ὀνόμασιν, οὔτ᾿ ἐπ᾿ αὐτῶν οὔτ᾿ ἐπὶ τῶν ἐναντίων· ἀμβλὺ γὰρ καὶ τὸ ἐναντίον ἑκατέρῳ.
Ἔτι εἰ τῷ μέν ἐστί τι ἐναντίον τῷ δ᾿ ἁπλῶς μηδέν, οἷον τῇ μὲν ἀπὸ τοῦ πίνειν ἡδονῇ ἡ ἀπὸ τοῦ διψῆν λύπη ἐναντίον, τῇ δ᾿ ἀπὸ τοῦ θεωρεῖν ὅτι ἡ διάμετρος τῇ πλευρᾷ ἀσύμμετρος οὐδέν, ὥστε πλεοναχῶς ἡ ἡδονὴ λέγεται. Καὶ τῷ μὲν κατὰ τὴν διάνοιαν φιλεῖν τὸ μισεῖν ἐναντίον, τῷ δὲ κατὰ τὴν σωματικὴν ἐνέργειαν οὐδέν· δῆλον οὖν ὅτι τὸ φιλεῖν ὁμώνυμον. Ἔτι ἐπὶ τῶν ἀνὰ μέσον, εἰ τῶν μέν ἐστί τι ἀνὰ μέσον, τῶν δὲ μηδέν, ἢ εἰ ἀμφοῖν μέν ἐστι, μὴ ταὐτὸν δέ, οἷον λευκοῦ καὶ μέλανος ἐν χρώμασι μὲν τὸ φαιόν, ἐν φωνῇ δ᾿ οὐδέν, ἢ εἰ ἄρα, τὸ σομφόν, καθάπερ τινές φασι σομφὴν φωνὴν ἀνὰ μέσον εἶναι, ὥσθ᾿ ὁμώνυμον τὸ λευκόν, ὁμοίως δὲ καὶ τὸ μέλαν. Ἔτι εἰ τῶν μὲν πλείω τὰ ἀνὰ μέσον, τῶν δὲ ἕν, καθάπερ ἐπὶ τοῦ λευκοῦ καὶ μέλανος· ἐπὶ μὲν γὰρ τῶν χρωμάτων πολλὰ τὰ ἀνὰ μέσον, ἐπὶ δὲ τῆς φωνῆς ἓν τὸ σομφόν.
Πάλιν ἐπὶ τοῦ κατ᾿ ἀντίφασιν ἀντικειμένου σκοπεῖν εἰ πλεοναχῶς λέγεται. Εἰ γὰρ τοῦτο πλεοναχῶς λέγεται, καὶ τὸ τούτῳ ἀντικείμενον πλεοναχῶς ῥηθήσεται, οἷον τὸ μὴ βλέπειν πλεοναχῶς λέγεται, ἓν μὲν τὸ μὴ ἔχειν ὄψιν, ἓν δὲ τὸ μὴ ἐνεργεῖν τῇ ὄψει. Εἰ δὲ τοῦτο πλεοναχῶς, ἀναγκαῖον καὶ τὸ βλέπειν πλεοναχῶς λέγεσθαι· ἑκατέρῳ γὰρ τῷ μὴ βλέπειν ἀντικείσεταί τι, οἷον τῷ μὲν μὴ ἔχειν ὄψιν τὸ ἔχειν, τῷ δὲ μὴ ἐνεργεῖν τῇ ὄψει τὸ ἐνεργεῖν.
Ἔτι ἐπὶ τῶν κατὰ στέρησιν καὶ ἕξιν λεγομένων ἐπισκοπεῖν· εἰ γὰρ θάτερον πλεοναχῶς λέγεται, καὶ τὸ λοιπόν, οἷον εἰ τὸ αἰσθάνεσθαι πλεοναχῶς λέγεται κατά τε τὴν ψυχὴν καὶ τὸ σῶμα, καὶ τὸ ἀναίσθητον εἶναι πλεοναχῶς ῥηθήσεται
s274Şimdi söylenenlerin yoksunluk ve meleke bakımından birbirine karşıt olduğu açıktır; çünkü canlılar tabiatça iki türlü hisse, hem psykhē'ye hem bedene ait hisse sahip olacak yapıdadır.
Çekimlere de bakmak gerekir. "Adilce" birden çok anlamda söyleniyorsa, "adil" de birden çok anlamda söylenecektir; çünkü "adilce"nin her anlamına karşılık bir "adil" vardır. Mesela "adilce" hem kendi kanaatine göre hüküm vermek hem de gerektiği gibi hüküm vermek anlamında söyleniyorsa, "adil" de öyledir. Aynı şekilde "sağlıklı" birden çok anlamda söyleniyorsa, "sağlıklı biçimde" de birden çok anlamda söylenecektir; mesela sağlıklı olan bir anlamda sağlığı meydana getiren, bir anlamda koruyan, bir anlamda da gösteren şeyse, "sağlıklı biçimde" de ya meydana getirerek ya koruyarak ya da göstererek anlamına gelecektir. Ötekilerde de durum aynıdır: kelimenin kendisi birden çok anlamda söyleniyorsa ondan türeyen çekim de birden çok anlamda söylenecek, çekim öyleyse kelimenin kendisi de öyle olacaktır.
Bir adla yüklenen şeylerin kategori cinslerine de bakıp bunların her durumda aynı olup olmadığını incelemek gerekir. Aynı değilse, söylenen şeyin eşadlı olduğu açıktır. Mesela "iyi", yiyecekte haz veren, hekimlikte sağlık veren şeydir; psykhē söz konusu olduğunda ise belli bir keyfiyete sahip olmaktır, mesela itidalli, cesur ya da adil olmak; insan için de öyledir. Bazen iyi zaman kategorisindedir, mesela tam yerinde olan iyi; çünkü tam zamanında olana iyi denir. Çoğu zaman da kemiyet kategorisindedir, mesela ölçülü olan için; çünkü ölçülü olana da iyi denir. Demek ki "iyi" eşadlıdır. Aynı şekilde "beyaz" cisimde bir renk, seste ise kulağa hoş gelen şeydir. "Keskin" de buna yakındır; çünkü bütün durumlarda aynı anlamda söylenmez: sayılara dayanan armoni kuramcılarının dediği gibi keskin ses hızlı olan sestir, keskin açı dik açıdan küçük olan açıdır, keskin bıçak ise ağzı sivri olan bıçaktır.
κατά τε τὴν ψυχὴν καὶ τὸ σῶμα. Ὅτι δὲ κατὰ στέρησιν καὶ ἕξιν ἀντίκειται τὰ νῦν λεγόμενα, δῆλον, ἐπειδὴ πέφυκεν ἑκατέραν τῶν αἰσθήσεων ἔχειν τὰ ζῷα καὶ κατὰ τὴν ψυχὴν καὶ κατὰ τὸ σῶμα.
Ἔτι δ᾿ ἐπὶ τῶν πτώσεων ἐπισκεπτέον. Εἰ γὰρ τὸ δικαίως πλεοναχῶς λέγεται, καὶ τὸ δίκαιον πλεοναχῶς ῥηθήσεται· καθ᾿ ἑκάτερον γὰρ τῶν δικαίως ἐστὶ δίκαιον, οἷον εἰ τὸ δικαίως λέγεται τό τε κατὰ τὴν ἑαυτοῦ γνώμην κρῖναι καὶ τὸ ὡς δεῖ, ὁμοίως καὶ τὸ δίκαιον. Ὡσαύτως δὲ καὶ εἰ τὸ ὑγιεινὸν πλεοναχῶς, καὶ τὸ ὑγιεινῶς πλεοναχῶς ῥηθήσεται, οἷον εἰ ὑγιεινὸν τὸ μὲν ὑγιείας ποιητικὸν τὸ δὲ φυλακτικὸν τὸ δὲ σημαντικόν, καὶ τὸ ὑγιεινῶς ἢ ποιητικῶς ἢ φυλακτικῶς ἢ σημαντικῶς ῥηθήσεται. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων, ὅταν αὐτὸ πλεοναχῶς λέγηται, καὶ ἡ πτῶσις ἡ ἀπ᾿ αὐτοῦ πλεοναχῶς ῥηθήσεται, καὶ εἰ ἡ πτῶσις, καὶ αὐτό.
Σκοπεῖν δὲ καὶ τὰ γένη τῶν κατὰ τοὔνομα κατηγοριῶν, εἰ ταὐτά ἐστιν ἐπὶ πάντων. Εἰ γὰρ μὴ ταὐτά, δῆλον ὅτι ὁμώνυμον τὸ λεγόμενον, οἷον τὸ ἀγαθὸν ἐν ἐδέσματι μὲν τὸ ποιητικὸν ἡδονῆς, ἐν ἰατρικῇ δὲ τὸ ποιητικὸν ὑγιείας, ἐπὶ δὲ ψυχῆς τὸ ποιὰν εἶναι, οἷον σώφρονα ἢ ἀνδρείαν ἢ δικαίαν· ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ ἀνθρώπου. Ἐνιαχοῦ δὲ τὸ ποτέ, οἷον τὸ ἐν τῷ καιρῷ ἀγαθόν· ἀγαθὸν γὰρ λέγεται τὸ ἐν τῷ καιρῷ. Πολλάκις δὲ τὸ ποσόν, οἷον ἐπὶ τοῦ μετρίου· λέγεται γὰρ καὶ τὸ μέτριον ἀγαθόν. Ὥστε ὁμώνυμον τὸ ἀγαθόν. Ὡσαύτως δὲ καὶ τὸ λευκὸν ἐπὶ σώματος μὲν χρῶμα, ἐπὶ δὲ φωνῆς τὸ εὐήκοον. Παραπλησίως δὲ καὶ τὸ ὀξύ· οὐ γὰρ ὡσαύτως ἐπὶ πάντων τὸ αὐτὸ λέγεται· φωνὴ μὲν γὰρ ὀξεῖα ἡ ταχεῖα, καθάπερ φασὶν οἱ κατὰ τοὺς ἀριθμοὺς ἁρμονικοί, γωνία δ᾿ ὀξεῖα ἡ ἐλάσσων ὀρθῆς, μάχαιρα δὲ ἡ ὀξυγώνιος.
s275Aynı adın altına giren şeylerin cinslerine de bakıp bunların farklı olup olmadığını ve birinin ötekinin altına girip girmediğini incelemek gerekir; mesela "eşek" hem hayvan hem de bir alet anlamına gelir. Bunların ada göre logos'ları farklıdır: biri belli türden bir canlı, öteki belli türden bir alet diye tarif edilecektir. Cinsler biri ötekinin altına giriyorsa logos'ların farklı olması zorunlu değildir. Mesela canlı da kuş da kuzgunun cinsidir. Kuzgunun kuş olduğunu söylediğimizde, onun belli türden bir canlı olduğunu da söylemiş oluruz; dolayısıyla iki cins de onun hakkında yüklenir. Aynı şekilde kuzguna kanatlı iki ayaklı canlı dediğimizde, onun kuş olduğunu söylemiş oluruz; böylece iki cins de, onların logos'u da kuzgun hakkında yüklenir. Biri ötekinin altına girmeyen cinslerde ise bu olmaz; çünkü alet dediğimizde canlı demiş olmayız, canlı dediğimizde de alet demiş olmayız.
Yalnız ele alınan şeyin cinslerinin farklı olup olmadığına ve birinin ötekinin altına girip girmediğine değil, zıttınınkilere de bakmalı; çünkü zıt birden çok anlamda söyleniyorsa, ele alınan şeyin de öyle söylendiği açıktır.
Bileşik ifadeden doğan tarife bakmak da yararlıdır; mesela "beyaz cisim" ile "beyaz ses"in tarifine. Her birine özgü olan çıkarılınca geriye aynı logos'un kalması gerekir. Eşadlılarda, mesela demin söylenenlerde, bu olmaz. Biri "şöyle bir renge sahip cisim", öteki "kulağa hoş gelen ses" olacaktır; cisim ile ses çıkarılınca iki tarifte geriye kalan aynı değildir. Oysa iki durumda söylenen "beyaz" eşanlamlı olsaydı aynı olması gerekirdi.
Eşadlılık çoğu zaman logos'ların içinde de fark edilmeden sürer; bu yüzden logos'lara da bakmak gerekir. Mesela biri, sağlığı gösteren de meydana getiren de sağlıkla uygun orantıda olan şeydir derse, hemen bırakmamalı, "uygun orantıda" sözüyle iki durumda ne demek istediğini incelemelidir; mesela birinde sağlığı meydana getirecek nitelikte olmak, ötekinde ise melekenin nasıl olduğunu gösterecek nitelikte olmak demek olabilir.
Σκοπεῖν δὲ καὶ τὰ γένη τῶν ὑπὸ τὸ αὐτὸ ὄνομα, εἰ ἕτερα καὶ μὴ ὑπ᾿ ἄλληλα, οἷον ὄνος τό τε ζῷον καὶ τὸ σκεῦος. Ἕτερος γὰρ ὁ κατὰ τοὔνομα λόγος αὐτῶν· τὸ μὲν γὰρ ζῷον ποιόν τι ῥηθήσεται, τὸ δὲ σκεῦος ποιόν τι. Ἐὰν δὲ ὑπ᾿ ἄλληλα τὰ γένη ᾖ, οὐκ ἀναγκαῖον ἑτέρους τοὺς λόγους εἶναι. Οἷον τοῦ κόρακος τὸ ζῷον καὶ τὸ ὄρνεον γένος ἐστίν. Ὅταν οὖν λέγωμεν τὸν κόρακα ὄρνεον εἶναι, καὶ ζῷον ποιόν τί φαμεν αὐτὸν εἶναι, ὥστ᾿ ἀμφότερα τὰ γένη περὶ αὐτοῦ κατηγορεῖται. Ὁμοίως δὲ καὶ ὅταν ζῷον πτηνὸν δίπουν τὸν κόρακα λέγωμεν, ὄρνεόν φαμεν αὐτὸν εἶναι· καὶ οὕτως οὖν ἀμφότερα τὰ γένη κατηγορεῖται κατὰ τοῦ κόρακος, καὶ ὁ λόγος αὐτῶν. Ἐπὶ δὲ τῶν μὴ ὑπ᾿ ἄλληλα γενῶν οὐ συμβαίνει τοῦτο· οὔτε γὰρ ὅταν σκεῦος λέγωμεν, ζῷον λέγομεν, οὔθ᾿ ὅταν ζῷον, σκεῦος.
Σκοπεῖν δὲ μὴ μόνον εἰ τοῦ προκειμένου ἕτερα τὰ γένη καὶ μὴ ὑπ᾿ ἄλληλα, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τοῦ ἐναντίου· εἰ γὰρ τὸ ἐναντίον πολλαχῶς λέγεται, δῆλον ὅτι καὶ τὸ προκείμενον.
Χρήσιμον δὲ καὶ τὸ ἐπὶ τὸν ὁρισμὸν ἐπιβλέπειν τὸν ἐκ τοῦ συντιθεμένου γινόμενον, οἷον λευκοῦ σώματος καὶ λευκῆς φωνῆς· ἀφαιρουμένου γὰρ τοῦ ἰδίου τὸν αὐτὸν λόγον δεῖ λείπεσθαι. Τοῦτο δ᾿ οὐ συμβαίνει ἐπὶ τῶν ὁμωνύμων, οἷον ἐπὶ τῶν νῦν εἰρημένων. Τὸ μὲν γὰρ ἔσται σῶμα τοιόνδε χρῶμα ἔχον, τὸ δὲ φωνὴ εὐήκοος· ἀφαιρεθέντος οὖν τοῦ σώματος καὶ τῆς φωνῆς οὐ ταὐτὸν ἐν ἑκατέρῳ τὸ λειπόμενον. Ἔδει δέ γε, εἴπερ συνώνυμον ἦν τὸ λευκὸν τὸ ἐφ᾿ ἑκατέρου λεγόμενον.
Πολλάκις δὲ καὶ ἐν αὐτοῖς τοῖς λόγοις λανθάνει παρακολουθοῦν τὸ ὁμώνυμον· διὸ καὶ ἐπὶ τῶν λόγων σκεπτέον. Οἷον ἄν τις τὸ σημαντικὸν καὶ ποιητικὸν ὑγιείας τὸ συμμέτρως
s276Ayrıca "daha çok" ya da "eşit ölçüde" bakımından karşılaştırılamıyorlarsa, mesela beyaz ses ile beyaz giysi, keskin tat ile keskin ses gibi; bunlara ne eşit ölçüde beyaz ya da keskin denir, ne de biri ötekinden daha çok beyaz ya da keskindir. Demek ki "beyaz" da "keskin" de eşadlıdır; çünkü eşanlamlı olan her şey karşılaştırılabilir: ya eşit ölçüde ya da biri daha çok olarak söylenir.
Farklı olup biri ötekinin altına girmeyen cinslerin farkları da tür bakımından farklıdır; mesela canlının ve epistēmē'nin farkları farklıdır. Bu yüzden aynı adın altına giren şeylerin, farklı olup biri ötekinin altına girmeyen cinslerin farkları olup olmadığına bakmalıdır; mesela keskin hem sesin hem de katı cismin farkıdır: bir ses keskin olmakla başka bir sesten ayrılır, bir cisim de keskin olmakla başka bir cisimden. Demek ki "keskin" eşadlıdır; çünkü farklı olup biri ötekinin altına girmeyen cinslerin farklarıdır.
Yine aynı adın altına giren şeylerin farkları farklıysa: mesela cisimlerdeki renk ile ezgilerdeki "renk". Cisimlerdeki rengin farkları görmeyi dağıtan ve toplayan olmaktır; ezgilerdeki rengin farkları ise bunlar değildir. Demek ki "renk" eşadlıdır; çünkü aynı şeylerin farkları da aynıdır.
Ayrıca tür hiçbir şeyin farkı olmadığına göre, aynı adın altına giren şeylerden birinin tür, ötekinin fark olup olmadığına bakmalıdır; mesela cisimdeki beyaz rengin bir türü, sesteki beyaz ise bir farktır; çünkü bir ses beyaz olmakla başka bir sesten ayrılır.
ἔχον πρὸς ὑγίειαν φῇ εἶναι, οὐκ ἀποστατέον ἀλλ᾿ ἐπισκεπτέον τί τὸ συμμέτρως καθ᾿ ἑκάτερον εἴρηκεν, οἷον εἰ τὸ μὲν τὸ τοιοῦτον εἶναι ὥστε ποιεῖν ὑγίειαν, τὸ δὲ τὸ τοιοῦτον οἷον σημαίνειν ποία τις ἡ ἕξις.
Ἔτι εἰ μὴ συμβλητὰ κατὰ τὸ μᾶλλον ἢ ὁμοίως, οἷον λευκὴ φωνὴ καὶ λευκὸν ἱμάτιον καὶ ὀξὺς χυμὸς καὶ ὀξεῖα φωνή· ταῦτα γὰρ οὔθ᾿ ὁμοίως λέγεται λευκὰ ἢ ὀξέα, οὔτε μᾶλλον θάτερον. Ὥσθ᾿ ὁμώνυμον τὸ λευκὸν καὶ τὸ ὀξύ. τὸ γὰρ συνώνυμον πᾶν συμβλητόν· ἢ γὰρ ὁμοίως ῥηθήσεται, ἢ μᾶλλον θάτερον.
Ἐπεὶ δὲ τῶν ἑτέρων γενῶν καὶ μὴ ὑπ᾿ ἄλληλα ἕτεραι τῷ εἴδει καὶ αἱ διαφοραί, οἷον ζῴου καὶ ἐπιστήμης (ἕτεραι γὰρ τούτων αἱ διαφοραί), σκοπεῖν εἰ τὰ ὑπὸ τὸ αὐτὸ ὄνομα ἑτέρων γενῶν καὶ μὴ ὑπ᾿ ἄλληλα διαφοραί εἰσιν, οἷον τὸ ὀξὺ φωνῆς καὶ ὄγκου· διαφέρει γὰρ φωνὴ φωνῆς τῷ ὀξεῖα εἶναι, ὁμοίως δὲ καὶ ὄγκος ὄγκου. Ὥστε ὁμώνυμον τὸ ὀξύ· ἑτέρων γὰρ γενῶν καὶ οὐχ ὑπ᾿ ἄλληλα διαφοραί εἰσιν.
Πάλιν εἰ αὐτῶν τῶν ὑπὸ τὸ αὐτὸ ὄνομα ἕτεραι αἱ διαφοραί, οἷον χρώματος τοῦ τε ἐπὶ τῶν σωμάτων καὶ τοῦ ἐν τοῖς μέλεσιν· τοῦ μὲν γὰρ ἐπὶ τῶν σωμάτων διακριτικὸν καὶ συγκριτικὸν ὄψεως, τοῦ δ᾿ ἐπὶ τῶν μελῶν οὐχ αἱ αὐταὶ διαφοραί. Ὥστε ὁμώνυμον τὸ χρῶμα· τῶν γὰρ αὐτῶν αἱ αὐταὶ διαφοραί.
Ἔτι ἐπεὶ τὸ εἶδος οὐδενός ἐστι διαφορά σκοπεῖν τῶν ὑπὸ τὸ αὐτὸ ὄνομα εἰ τὸ μὲν εἶδός ἐστι τὸ δὲ διαφορά, οἷον τὸ λευκὸν τὸ μὲν ἐπὶ τοῦ σώματος εἶδος χρώματος, τὸ δ᾿ ἐπὶ τῆς φωνῆς διαφορά· διαφέρει γὰρ φωνὴ φωνῆς τῷ λευκὴ εἶναι.
1.1616. Bölüm
Birden çok anlamda söylenen şeyi bu ve benzeri yollarla incelemek gerekir. Farkları ise hem aynı cinsin içindeki şeylerde birbirine göre incelemeli, mesela adaletin cesaretten, phronēsis'in itidalden nasıl ayrıldığını (çünkü bunların hepsi aynı cinstendir); hem de birbirinden çok uzak olmayan, farklı cinslerden şeylerde incelemeli, mesela hissin epistēmē'den nasıl ayrıldığını; çünkü birbirinden çok uzak olan şeylerde farklar tamamen apaçıktır.
Περὶ μὲν οὖν τοῦ πολλαχῶς διὰ τούτων καὶ τῶν τοιούτων σκεπτέον· τὰς δὲ διαφορὰς ἐν αὐτοῖς τε τοῖς γένεσι πρὸς ἄλληλα θεωρητέον, οἷον τίνι διαφέρει δικαιοσύνη ἀνδρίας καὶ φρόνησις σωφροσύνης (ταῦτα γὰρ ἅπαντα ἐκ τοῦ αὐτοῦ γένους ἐστίν), καὶ ἐξ ἄλλου πρὸς ἄλλο τῶν μὴ πολὺ λίαν διεστηκότων, οἷον τίνι αἴσθησις ἐπιστήμης· ἐπὶ μὲν γὰρ τῶν πολὺ διεστηκότων κατάδηλοι παντελῶς αἱ διαφοραί.
1.1717. Bölüm
Benzerliği de önce farklı cinslerdeki şeylerde incelemek gerekir: bir şey bir şeye nasıl bağlıysa, başka bir şeyin de başka bir şeye öyle bağlı olduğunu görmek; mesela epistēmē bilinen şeye nasıl bağlıysa, his de hissedilen şeye öyle bağlıdır. Ya da bir şey bir şeyin içinde nasıl bulunuyorsa, başka bir şeyin de başka bir şeyin içinde öyle bulunduğunu görmek; mesela görme gözde nasılsa, nous da psykhē'de öyledir; durgunluk denizde nasılsa, rüzgârsızlık da havada öyledir. En çok da birbirinden çok uzak olan şeylerde alıştırma yapmak gerekir; çünkü o zaman geri kalanlarda benzerlikleri daha kolay görebiliriz. Aynı cinsteki şeylere de bakmak, hepsinde aynı olan bir şeyin bulunup bulunmadığını incelemek gerekir; mesela insanda, atta ve köpekte. Çünkü onlarda aynı olan bir şey bulunduğu ölçüde birbirine benzerler.
Τὴν δὲ ὁμοιότητα σκεπτέον ἐπί τε τῶν ἐν ἑτέροις γένεσιν, ὡς ἕτερον πρὸς ἕτερόν τι, οὕτως ἄλλο πρὸς ἄλλο, οἷον ὡς ἐπιστήμη πρὸς ἐπιστητόν, οὕτως αἴσθησις πρὸς αἰσθητόν· καὶ ὡς ἕτερον ἐν ἑτέρῳ τινί, οὕτως ἄλλο ἐν ἄλλῳ, οἷον ὡς ὄψις ἐν ὀφθαλμῷ, νοῦς ἐν ψυχῇ, καὶ ὡς γαλήνη ἐν θαλάσσῃ, νηνεμία ἐν ἀέρι. Μάλιστα δ᾿ ἐν τοῖς πολὺ διεστῶσι γυμνάζεσθαι δεῖ· ῥᾷον γὰρ ἐπὶ τῶν λοιπῶν δυνησόμεθα τὰ ὅμοια συνορᾶν. Σκεπτέον δὲ καὶ τὰ ἐν τῷ αὐτῷ γένει ὄντα, εἴ τι ἅπασιν ὑπάρχει ταὐτόν, οἷον ἀνθρώπῳ καὶ ἵππῳ καὶ κυνί· ᾗ γὰρ ὑπάρχει τι αὐτοῖς ταὐτόν, ταύτῃ ὅμοιά ἐστιν.
1.1818. Bölüm
Bir şeyin kaç anlamda söylendiğini incelemiş olmak hem açıklık için yararlıdır (çünkü bir şeyin kaç anlamda söylendiği açıkça ortaya konunca kişi neyi kabul ettiğini daha iyi bilir), hem de kıyasların adla değil şeyin kendisiyle ilgili olarak kurulması için. Bir şeyin kaç anlamda söylendiği belirsiz kalırsa, cevap verenle soru soranın düşüncelerini aynı şeye yöneltmemesi mümkündür; ama kaç anlamda söylendiği ve cevap verenin hangisini kastederek kabul ettiği açıkça ortaya konunca, soru soran logos'unu ona göre kurmazsa gülünç duruma düşer. Bu, hem hatalı kıyasla yanıltılmamak hem de hatalı kıyasla yanıltmak için de yararlıdır. Bir şeyin kaç anlamda söylendiğini bilirsek yanıltılmayız; soru soran logos'unu aynı şeye göre kurmuyorsa bunu fark ederiz. Soru soran biz olduğumuzda da, cevap veren bir şeyin kaç anlamda söylendiğini bilmiyorsa onu yanıltabiliriz. Ama bu her durumda mümkün değildir; ancak birden çok anlamda söylenen bir şeyin bazı anlamları doğru, bazıları yanlış olduğunda mümkündür. Bu yol diyalektiğe özgü değildir; bu yüzden diyalektikçiler böyle bir şeyden, yani ada takılarak tartışmaktan, önlerindeki konuyu başka türlü tartışmaları imkânsız olmadıkça, tamamen kaçınmalıdır.
Farkları bulmak, hem aynı ve farklı hakkındaki kıyaslar için hem de her şeyin ne olduğunu tanımak için yararlıdır. Aynı ve farklı hakkındaki kıyaslar için yararlı olduğu açıktır: ele alınan şeyler arasında herhangi bir fark bulursak, aynı olmadıklarını göstermiş oluruz. Ne olduğunu tanımak için yararlıdır, çünkü her şeyin ousia'sına özgü logos'u ona uygun farklarla ayırt etmeye alışkınız.
Benzerliği incelemek ise istikraya dayanan logos'lar, varsayıma dayanan kıyaslar ve tariflerin verilmesi için yararlıdır. İstikraya dayanan logos'lar için yararlıdır, çünkü küllîyi, benzer şeylerde cüzîlere dayanan istikrayla ortaya koymayı uygun buluruz; benzerleri bilmeden istikra yapmak ise kolay değildir. Varsayıma dayanan kıyaslar için yararlıdır, çünkü benzer şeylerden birinde durum nasılsa ötekilerinde de öyle olduğu kabul görür. Dolayısıyla bunlardan hangisi hakkında rahatça tartışabiliyorsak, önce bu şeylerde durum nasılsa ele alınan şeyde de öyle olduğu konusunda karşımızdakiyle uzlaşırız; sonra o şeyi gösterince, ele alınan şeyi de varsayım yoluyla göstermiş oluruz. Çünkü bu şeylerde durum nasılsa ele alınan şeyde de öyle olduğunu varsayarak ispatı yapmış oluruz. Tariflerin verilmesi için yararlıdır, çünkü her birinde aynı olan şeyi görebilirsek, ele alınan şeyi tarif ederken onu hangi cinse koymamız gerektiği konusunda güçlük çekmeyiz; ortak olanlar içinde en çok ne olduğunda yüklenen şey cins olacaktır. Aynı şekilde birbirinden çok uzak şeylerdeki benzerliği incelemek de tarifler için yararlıdır; mesela denizdeki durgunluk ile havadaki rüzgârsızlığın aynı şey olduğunu (ikisi de bir dinginliktir), noktanın çizgideki ve birimin sayıdaki yerinin aynı olduğunu (ikisi de ilkedir) görmek. Dolayısıyla hepsinin ortak cinsini verirsek, yabancı bir şekilde tarif ediyormuş gibi görünmeyiz. Tarif yapanlar da hemen hemen hep böyle vermeye alışkındır: birimin sayının ilkesi, noktanın çizginin ilkesi olduğunu söylerler. Demek ki onları ikisinin ortak cinsine koydukları açıktır.
Kıyasların kurulmasını sağlayan araçlar bunlardır. Söylenenlerin işe yarayacağı topos'lar ise şunlardır.
Χρήσιμον δὲ τὸ μὲν ποσαχῶς λέγεται ἐπεσκέφθαι πρός τε τὸ σαφές (μᾶλλον γὰρ ἄν τις εἰδείη τί τίθησιν, ἐμφανισθέντος ποσαχῶς λέγεται) καὶ πρὸς τὸ γίνεσθαι κατ᾿ αὐτὸ τὸ πρᾶγμα καὶ μὴ πρὸς τοὔνομα τοὺς συλλογισμούς. Ἀδήλου γὰρ ὄντος ποσαχῶς λέγεται, ἐνδέχεται μὴ ἐπὶ ταὐτὸν τόν τε ἀποκρινόμενον καὶ τὸν ἐρωτῶντα φέρειν τὴν διάνοιαν· ἐμφανισθέντος δὲ ποσαχῶς λέγεται καὶ ἐπὶ τί φέρων τίθησι, γελοῖος ἂν φαίνοιτο ὁ ἐρωτῶν, εἰ μὴ πρὸς τοῦτο τὸν λόγον ποιοῖτο. Χρήσιμον δὲ καὶ πρὸς τὸ μὴ παραλογισθῆναι καὶ πρὸς τὸ παραλογίσασθαι. Εἰδότες γὰρ ποσαχῶς λέγεται οὐ μὴ παραλογισθῶμεν, ἀλλ᾿ εἰδήσομεν ἐὰν μὴ πρὸς ταὐτὸ τὸν λόγον ποιῆται ὁ ἐρωτῶν· αὐτοί τε ἐρωτῶντες δυνησόμεθα παραλογίσασθαι, ἐὰν μὴ τυγχάνῃ εἰδὼς ὁ ἀποκρινόμενος ποσαχῶς λέγεται. Τοῦτο δ᾿ οὐκ ἐπὶ πάντων δυνατόν, ἀλλ᾿ ὅταν ᾖ τῶν πολλαχῶς λεγομένων τὰ μὲν ἀληθῆ τὰ δὲ ψευδῆ. Ἔστι δὲ οὐκ οἰκεῖος ὁ τρόπος οὗτος τῆς διαλεκτικῆς· διὸ παντελῶς εὐλαβητέον τοῖς διαλεκτικοῖς τὸ τοιοῦτον, τὸ πρὸς τοὔνομα διαλέγεσθαι, ἐὰν μή τις ἄλλως ἐξαδυνατῇ περὶ τοῦ προκειμένου διαλέγεσθαι.
Τὸ δὲ τὰς διαφορὰς εὑρεῖν χρήσιμον πρός τε τοὺς συλλογισμοὺς τοὺς περὶ ταὐτοῦ καὶ ἑτέρου καὶ πρὸς τὸ γνωρίζειν τί ἕκαστόν ἐστιν. Ὅτι μὲν οὖν πρὸς τοὺς συλλογισμοὺς τοὺς περὶ ταὐτοῦ καὶ ἑτέρου χρήσιμον, δῆλον· εὑρόντες γὰρ διαφορὰν τῶν προκειμένων ὁποιανοῦν δεδειχότες ἐσόμεθα ὅτι οὐ ταὐτόν· πρὸς δὲ τὸ γνωρίζειν τί ἐστι, διότι τὸν ἴδιον τῆς οὐσίας ἑκάστου λόγον ταῖς περὶ ἕκαστον οἰκείαις διαφοραῖς χωρίζειν εἰώθαμεν.
Ἡ δὲ τοῦ ὁμοίου θεωρία χρήσιμος πρός τε τοὺς ἐπακτικοὺς λόγους καὶ πρὸς τοὺς ἐξ ὑποθέσεως συλλογισμοὺς καὶ πρὸς τὴν ἀπόδοσιν τῶν ὁρισμῶν. Πρὸς μὲν οὖν τοὺς ἐπακτικοὺς λόγους, διότι τῇ καθ᾿ ἕκαστα ἐπὶ τῶν ὁμοίων ἐπαγωγῇ τὸ καθόλου ἀξιοῦμεν ἐπάγειν· οὐ γὰρ ῥᾴδιόν ἐστιν ἐπάγειν μὴ εἰδότας τὰ ὅμοια. Πρὸς δὲ τοὺς ἐξ ὑποθέσεως συλλογισμούς, διότι ἔνδοξόν ἐστιν, ὥς ποτε ἐφ᾿ ἑνὸς τῶν ὁμοίων ἔχει, οὕτως καὶ ἐπὶ τῶν λοιπῶν. Ὥστε πρὸς ὅ τι ἂν αὐτῶν εὐπορῶμεν διαλέγεσθαι, προδιομολογησόμεθα, ὥς ποτε ἐπὶ τούτων ἔχει, οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ προκειμένου ἔχειν. Δείξαντες δὲ ἐκεῖνο καὶ τὸ προκείμενον ἐξ ὑποθέσεως δεδειχότες ἐσόμεθα· ὑποθέμενοι γάρ, ὥς ποτε ἐπὶ τούτων ἔχει, οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ προκειμένου ἔχειν, τὴν ἀπόδειξιν πεποιήμεθα. Πρὸς δὲ τὴν τῶν ὁρισμῶν ἀπόδοσιν, διότι δυνάμενοι συνορᾶν τί ἐν ἑκάστῳ ταὐτόν, οὐκ ἀπορήσομεν εἰς τί δεῖ γένος ὁριζομένους τὸ προκείμενον τιθέναι· τῶν γὰρ κοινῶν τὸ μάλιστα ἐν τῷ τί ἐστι κατηγορούμενον γένος ἂν εἴη. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐν τοῖς πολὺ διεστῶσι χρήσιμος πρὸς τοὺς ὁρισμοὺς ἡ τοῦ ὁμοίου θεωρία, οἷον ὅτι ταὐτὸν γαλήνη μὲν ἐν θαλάσσῃ, νηνεμία δ᾿ ἐν ἀέρι (ἑκάτερον γὰρ ἡσυχία), καὶ ὅτι στιγμὴ ἐν γραμμῇ καὶ μονὰς ἐν ἀριθμῷ. ἑκάστερον γὰρ ἀρχή. Ὥστε τὸ κοινὸν ἐπὶ πάντων γένος ἀποδιδόντες δόξομεν οὐκ ἀλλοτρίως ὁρίζεσθαι. Σχεδὸν δὲ καὶ οἱ ὁριζόμενοι οὕτως εἰώθασιν ἀποδιδόναι· τήν τε γὰρ μονάδα ἀρχὴν ἀριθμοῦ φασὶν εἶναι καὶ τὴν στιγμὴν ἀρχὴν γραμμῆς. Δῆλον οὖν ὅτι εἰς τὸ κοινὸν ἀμφοτέρων γένος τιθέασιν.
Τὰ μὲν οὖν ὄργανα δι᾿ ὧν οἱ συλλογισμοὶ ταῦτ᾿ ἐστίν· οἱ δὲ τόποι πρὸς οὓς χρήσιμα τὰ λεχθέντα οἵδε εἰσίν.